GRICE ITALO A-Z C COL
Luigi Speranza -- Grice e Colombo:
l’implicatura conversazionale dell’idealismo toscano – scuola di Milano –
filosofia milanese – filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Milano). Filosofo
milanese. Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Milano, Lombardia. Grice: “I
love Colombo as I love Wilde – I mean, the sponsor of the Wilde Lectures on
Natural Religion! Colombo wonders, ‘can ‘theologian’ be written under
‘profession’? Surely, like me, Colombo distinguishes between theologian and
philosophical theologian – if there is no such distinction, and I’m not sure
there is – perhaps there shouldn’t be, Colombo would say, the ‘philosophical’
in my ‘philosophical eschatology’ is totally otiose and anti-Griceian!” Insegna a
Milano. Si è occupato di antropologia, metafisica e la filosofia italiana --
Rosmini, Martinetti, Volpe, ad Aosta. Altre opere: “Senzo e atto” (Studium,
Roma). La morale communitaria (CUSL, Milano); “Pietra angolare: l’chiesa
d’Inghilterra” (CUSL-Centro Toniolo, Milano-Verona); “Antropologia” (Massimo,
Milano), “L’immanente e il trascendente”; “La correttezza del nome nel Cratilo
– il nome corretto -- in L’origine del linguaggio (Celestian Milani), Demetra,
Verona; Il ri-ordino dei cicli scolastici, in "Quaderno di Iter",
“Filosofia come soteriologia: L'avventura di Piero Martinetti (Vita e Pensiero,
Milano); “Il giusto prezzo della felicità, -- reasonable or rational? --
Edizioni ISU-Università Cattolica, Milano); “Antropologia ed etica (EDUCatt,
Milano). Forme e modelli del pensiero filosofico. Introdurre alla comprensione
e uso dei linguaggi e degli strumenti specifici della metafisica,
dell’antropologia, dell’etica;- all’acquisizione di abilità critiche e
analitiche per comprendere le dinamiche del vissuto, della società edella
storia contemporanea dell’uomo occidentale. Salute e salvezza dell’uomo. Il
senso della cura e dell’educazione. Una sfida per la ragione e per la
fede.Valutazione critica del rapporto metafisica-antropologia-soteriologia in
tre momenti della storia dell’Occidente. Il mondo antico-classico greco-romano.
Il mondo nuovo Cristiano. Il mondo moderno e post-moderno. C., I Greci e
l’amore incerto: grandezza e aporia dell’eros platonico: il Simposio,
ISU-Università Cattolica del Sacro Cuore, Milano, Kierkegaard, La malattia
mortale (qualsiasi edizione, purché completa): ai fini della prova d’esameè richiesta
la conoscenza della sola Prima parte: La malattia mortale è la disperazione; J.
p. Sartre, L’esistenzialismo è un umanismo, Armando, Roma (o altra edizione,
purché completa). DIDATTICA DEL CORSO. Lezioni in aula, ricerche e percorsi
personalizzati. METODO DI VALUTAZIONE. valutazione di eventuali elaborati
scritti o relazioni orali. AVVERTENZEIl docente è a disposizione degli studenti
per ogni chiarimento didattico e contenutistico, per l’assegnazione delle tesi
di laurea e l’assistenza necessaria alla loro elaborazione.Il docente riceve
durante il periodo di lezione presso lo studio, Cap. I. AIIO A. AoxdZ (loi ikqI
iov jtw&avtt 1ft$ ovx d(is- 17i kiztjTos slvca. xcd y«Q lxvy%av ov tcqcoijv
sis u6zv o foco- 4 oh <s3 poi* Stallb. Facit, inquit, Plato Apollodorum
inter epulas versantem et convivis narrantem ea, quæ hoc libro continentur. Sed
neque epulæ commemorantur, nec convivæ Apollodori, ut sane mireris,
Stallbaumium in re dubia et incerta certum iudicium exhibuisse. Platonis
voluntatem declarant verba. C., quæ primus Sydenh. corrupit. Eius couiecturam
cum codd. auctoritate probatam reperirent ceceutiores, ad unum omues “taUta”
pro “tautA” ediderunt* Verissima autem lectio vulgata est: “ovxoa 8rj iovreS
apa xovS AoyovS itepl avt&v lizoiovpE$a y dkxs,oitEp dpxopevoS EtnoVy ovh
ape- Æ xtjxodS d ovv 6 « nai vptv 6i7]yij<5a6$ai, xavxa XPV 7toutv”.
Apollodorus nimirum cum domo relicta Athenas proficisceretur, sermones in
Agathonis convivio habitos ei repetierat, qui ipsum tum temporis comitabatur.
Brevi post redeuntem, ut videtur, ex urbe cum alii rogarent, ut eosdem sermones
ipsis repeteret: accinctum se paratumque ad rem ostendit ita, ut qui vellet,
quando iuberent, quod brevi ante fecerit, idem nunc facere, h. e. inter eundum
narrare. (p. 178. C. “ovtoo 8? IoyxeS apa xovS AoyovZ TtEpi avroov
ItcoiovpeScx”) TtvvScivEd Se. Vulgo additur “nun” quod nec codices habent
exceptis paucissimis, nec FICINO in conversione agnoscit, neque vero sententiæ
ratio exigit, merito omiserunt Belck., Stallb., alii. Præ ter codd. optimorum
fidem “notheias” suspicionem movet ipsa sedes “nun” particulæ, qua sede
effcitur, ut nescias, ad antecedentia pertineat, an ad sequentia temporalis
particula. Schieierm. relata ad “itwBdvetiBE” particula verba convertit: Ich
glaube anf das, wonach ihr ietzt fragt, nicht unvorbereitet zu sein. Hoo
quoniam dici nequit nisi respecta habito alius temporis, quod præ senti tempori
opponatur, otiosam particulam ietzt censebis rectissime. Nam priori tempore non
exegisse viæ comites sermonum [“Sttv avicbv (frahjQo&sv. twv ovv yvaglfiav
tig oM 6&sv xatiduiv fis xotftfa&sv ly.uX.t6B, xal xaLfcav a (ice ry
xXy6tt, '0 <PaX.ijQtvg, k<py, ovrog, uXoXXoSwqos, ov xbqi-“] narrationem,
cor disertis verbis indicetur, caussam non video. Nou rectius alii cum Wolfio:
letet bin ich vorbereitet, euerea Wunsch zu erfullea. Quid euim? Tempore aliquo
non præ meditatum Apollodorum fuisse ut per se intelligitor, ita non erat verbo
posito indicandum. Ceterum, ut clarior fiat totius loci ratio, tenendum est,
*in medias res* lectores abripi, ut, cum Apollodori comites dixisse fingantur:
Narra, si lubet, Apollodore, orationes illas nobis, Apollodorus contra
respondeat: Videor equidem mihi ad rem, quam exigitis, optime instructus. $ a\e
poS ev. Phalernm navale Atheuiensium fuit haud procul ab urbe distans. Aunotat
Schol. ad h. 1. $d\7jpoy 6ijpoS AlavriSoS, IB, ov AnoWo&GopoS, Quia autem,
inquit Hiickertus, ad mare situm Phalerum, ex veterum more dvikvai positum est
de eo, qui in urbem tendebat, uti ex urbe Piræ eum petens xccxapaiyeiv dicitur,
cf. Plat, de rep. I. init. xal itai?,GDV dpa ry xXjjdei. locum queudam inesse
verbis insequentibus, addito itaigcov participio declaratur. Variæ autem
doctorum hominum sententiæ sunt dubitantium, ubi iocus lateat. Wolfius in
festiva (paXypevS vocis pronuntiatione iocum deprehendisse sibi videtur,
Schiitzius de formula judiciali cogitandum censet, quæ addito pagi nomine
conspicua allocutionem festiva quadam gravitate ornaret. Sed non efficitur nisi
superaddito patris nomine formula judicialis, v. c, ^ypod^EYTfS JijpoCSivovS,
TlaiaviEvS, quo exemplo usus est Sebo), ad Plat. LEONZIO (si veda) Adde
Aristoph. Nubb, v.134., M. xls £d$’ 6 xoipaS tt/v Bvpav ; 2rp. # siScovoS 1
v\oS 2rpeif)id8?fS, KiJivvv6$£r. Non minus a vero aberrat huius loci interpres
in Scbilleri Nova Thalia T. II., p. 170. # quem Stallb. laudat: Ile da,
gestronger Herr, Biirger und Ziinftcr von Phaleron. Satis lepida hæ c sunt, sed
ab interprete ficta, non facta a Platone. Ordo verborum mutatus est, atque
hominis nomini nomen, quod a demo derivatur, præ positum; scin’quam ob caussam?
Plato cum scribere debuisset ^TroAAodeapoS" ovzoS o $a\7jpEvS, illum
verborum ordinem exhibuit, ut, qui Apollodorus vocandus esset proprie, idem
a7roAAodc*>pot; epitheto, quod hominis opportunitatem exprimit, ornaretur.
Scribendum igitur est: 6 <Pa\7jpEvS, Eqxrj, ovros, obroAA od&pof,
commate p6at ovrof posito, ut nominis per iocum dati potestas elficacius
eluceat. OvroS enim in allocutione cum nomine proprio coniungi solet, ut in
Protag. 193. D., quem locum Stallbaumii industriæ debeo, scribitur: onat lyco
ttjv tpoavrp' yvovs av-TOV 'imtOHpOLTlfi t Iqxrjv, OVTOf, pi) n vEODtEpov
ayyzXXziS; Sed I more Homerico nunc disputamus, r STEpov npoTEpov, Quin statim
revertimur ad explicandum, qui in ficto nomine proprio latet. /isviig; Kayu
bntixag niQii^uva. Kal og, 'AitolXodcoQS, S<prj, xal fiTjv xal Evay%os as
Itfpcow, fioviofievos 8uatv&i<S&<u xi}v 'Ayu&uvog Igvvovoiav
xal Za- E iocnm lepidissimom? '0 $>ot\r)pevi rectissime ut cpaXijpiS pronuntiandum
censet Astius, non, ut calvitium carpatur Apollodori, quod nullum fuisse pari
iure contendimus nos, atque luisse Astius suspicatur, sed ut vana Socraticorum
morum imitatio notetur. Consentaneum nimirum est, et verbis probatur ov
XEpipEVEif, Apollodorum ad Socratis modum festinasse, corporis habitu pedumque
positu e longinquo ( [nopfico Sey') conspicuum. Ut igitur Socrates ob incessum
(IpivSov in-star fipEvSvedSai dicitur Aristoph. iN ubb. v* 361, et Syrap. B.,
ita Apollodorus $aXrfpis appellatur, quæ vox eiusdem fere significatus atque
fipivSoS, avem aquatilem denotat altissimis pedibus superbam. Sine dubio autem
multo iucuudior erat, quam Astianum illud calvitium, Apollodoro anoXXo^oapov
epitheton, quando quidem ipse Socrates, cui ille aimilliuius videri gestiebat,
datum se donatumque civitati a deo præ dicare solebat, cfr. Apol. Socr, p.30.
E., iav yap.ipk anoXTEivrfZE, or> jup&UoS aXXov toiovtov Evpr/dETE
aTEXVGof, ei xal yshoioTEpov einely, npoSxeLpevov xy noXei vno tov Zeov x.t.X.
ov X E p l fl£V ElS. Ilæ c est Stephanianæ lectio editionis, quam Stallb. in
textum recepit, Bekk., Dind., Riickert. nepiplveiS ediderunt ex auctoritate
codicum. Utraque lectio bona eat i utra verior sit, alii videant. Unum hoc
certum esse puto: in interpunctione et in accentu codicum fidem perparvam esse
aut nullam. Futurum tempus in textum recepi sensu quodam veri ductus, non
ratione. Ad idem fortasse recurrit, futurum an præ sens tempus probuveris,
neque est, uisi pronuntiatio verborum, quæ alterutro recepto tempore
iminntatur. xal prjv xal £v ayx 0 ^ ^post pr/Y in vett. cditt. omissum Platoni
redditum est e codicibus. De voculæ veritate
consentiunt viri docti, de eius explicatione non item. Riickert. xal ErayxoS
esse censet neu 1 i c h sch n, xal prjY autem, inquit, ne quem offendat in
orationis principio positum, non esse moneo in principio, sed respicere præ
cedens membrum ov itEpiplvetS, hoc sensu: Tu non exspectas? Et tamen ego nuper
iam te quæ sivi. Quid? Tu non recte explicas, Riickerte, hanc particulam? Et
tamen ego cius significatum ium diu quæ ro. Satis est, exemplum laudasse unum e
multis, quo exemplo Riickerti explicatio reprobetur. Protag. 310. A., 22. navv
plv ovy . xal XapiY ye siti opan, lav axovi/re. Et. xal pijv xal rj/ieis daX,
iav XiyyS. Stallb. xal pijv xal ad notissimum comparandi genus revocat, quo
utrnmque comparationis membrum addito xal augetur, e. g. xal ivayxof de
i&jtovv, c osnep xal yvv de %7]TG). Dubito, num recte. Ut exemplo utar
Protag. supra laudato, certum est, amici non hanc sententiam esse: Uti tu no-XQazovg
xal 'AlxifittxSov xal zwv nV.ov tav toti Iv r a Owditxva auQaysvojiivav jrfpl
zav Iqcouxuv 16yav, rivis z\Octv. «AAog yag zig (ioi diqyiizo, «xijxo ag
•bolvixos zov 0Mx aov‘ £<pij di xal Os lidivai. cllkcc yaq ovdlv el%B Oarptg
iiyuv. Ov ovv (ioi St^ytjOak' bis, ita nos tibi, si dicas,
gratias habebimus. Sed ipste videtor sententiam suam mutasse Stallb. ad
Protag. 309. B., 2. ev Vpotye ido&v ( sc. SiaxeitiSai d 3 AXxi(5id8r}S
itpoS i pe) ovx rpaSta 6e xal xfi vvv 7 ) pipa • xal ydp 7toXXd vTikp ipov
ehte, ftorjSaov i pol, xal ovv xal apxi an baivov £pXO/iai f convertit enim
rectissime: und duher komme ich aoch eben erst von ihm. Videtor igitor xal
ZvayxoS, xal qpels, xal apri cett. in hoc genere loquendi cum gravitate quadam
dici, quæ cum affirmatione coniuncta sit. Prius xal autem in initio positum
particulis pr/v, pev t dr/, ovv, xoi ita inservit, ut easdem ia initio
enuntiatiouis ponendas, quoniam per se non possunt euapte vi exordium
enuntiatorum esse, suffulciat atque quodammodo in principem locum orationis in
ducat. Exempla permulta huius xal expletivi reperiuntur, cfr, Symp. C. xal p7fy
9 eo 3 Epv~ £>ipaxe, ehteiv x ov 3 ApiSroq>dv7j t aXXy yh tctj iv vqj
2xgo Xeyeiv x. r. A. Ibid. 199. C. xalpjjv t o o (piX e UydBoav, xolXgA poi
£$o£,a$ xa$T/y7/6ad5ai xov hoyov. Adde 220. D. xal ydp SipoS xoxe rjv y quo
loco cum gravitate caussæ indicium in prima sede enuntiatiouis positum est;<
die Ursache vnr, es war damals Soromer. Contra in verbis 220. A. beivol ydp
avroSi x ei M c »vif. vis epitheti quoniam caussæ gravitatem superat, ab initio
Setvol positum est. Cratyl.. B. itaXaid itapoipia, oti x d xaXa Isxiv dity $X
£t paSelv • xal 8j} xal xo itepl x tav ovopatGDv ov dptxpur xvyxavei ov pa$ypa.
Iam nostri loci verba convertenda sunt; Und er sagtet Apollodorus, in Wahrheit,
bucIi neulich schon suchte ich dich. a\\oS ydp xis poi 8trjyeixo. H. e. Alius
mihi iam fuit harum rerum narrator, quem Phoenix edocuit, Philippi filius; te
quoque rem compertam habere dixit; verum euimvero nihil certi narrare potuit;
iam tu igitur narra. Proprie ita disposita singula membra exspectaveris: drAAo?
ydp xis poi fterjyeixo aXXa ydp ov6lv elxe 6a<pls Xiyeiy t<pr\ de xal 6h
eiSivai tfv ovv poi dvfyrjdat. Invertit, ut videtur, Plato ordinem
enuntiatorum, ut Glauconis audiendi studium et festinationem vividius
exprimeret. dixaioxaXoS yap el . Minus apte in conversione FICINO: te enim
interest sermones amici tui narrare; neque Stallb. satisfacit convertens; te
eniih maxime decet, amici h. e. Socratis, magistri tui, sermones referre. Verba
sic reddam potius: Convenit enim tibi in primis, qui Socrs- Sixonbtaxog yag tl
zovg rov balgov Koyovg anayyllluv. ngbttgov 6e pot, ij 6’ og, tini, Ov avtbg
nagtyhov tjj evvovela zavzrj fj ov; Kaya tlnov, ori II uve a- C nctoiv Iones
eoi ovdev diiyytie&ai ecupig 6 Sit]yob(iE- vog, d vmazl qyet vtjv Owove lav
ytyovivai tairtjv; tis, amici tui, sermone» referas. Ceteram ut snpra
<pa\rjpis et deodatns Apollodorus vocatur, ita nunc kxaipoS 2 ah xpccxovS
audit. In verbis insequentibus r/ d* OS legitur; non male. Aptius fortasse est
f/6o$, de quo Schol. ad Piat. Phæ don, a.v. 17 6* 'Eav plv, inquit, # dvo piprj
A oyov, Hsxai £<p?j oSy xovxiSxiv £<pi] 81 ovxof. oi Sb Xeyovdxv, ort
auro pavor drjpaivei xo £<p 7 /. iav $ £r pepoS XoyoVf tsxai <pi\ot f aif
f ASrjvatoi t r) u<pe\oS rir Aiyi- vffxaix. T. A. Bekkerus e contraria
ratione 205. C. oAA* opd>S 7/6?/ scribendum vidit pro oAA* opcoS 7} 6* ip
oddkv diijyet 6$ai. Ficin.: Revera, inquam, certi nihil retulisse tibi ille
videtur. Cum emphasi dicitur diijyeid^ai ac non sine acerba irrisione eius, de
qno supra dicitur » diTfyeixo. 9 Nimirum cura Glauco dixisset: oAAo? yap xiS
pot dujytixo t Apollodorus ovSlr St ijyetxo dacptS satis malitiose responsurus
erat, quod in orat, obliq. conversum audit: £oix£ 6ot od&v di7fyEi6$ai.
Riickert. infinitivum præ sentis dtr/yetd^ai censet, malim imperfecti
iuterpretari. Exempla si requiris infinitivi imperf., cf. 176. A. l<prf da
'avddt xe 6<pds Ttovrf 6a6$at xal $6 arx as xdv $eov xal xaXXa xct
vopiZopeva z pine 6$ oct npds xov notor, quo loco quæ momentaneæ actiones eunt,
aoristo, durantes imperfecto tempore descriptæ sunt. Adde 174. D. xoiavx* axxa 6<paS £<prj dia Æ xSirra? Uva* et q. seqq.
Ceterum addito 6a<p&S adverbio indicatur, Phoenicem narrasse quidem, sed
narrationem non ita instituisse, ut res narrata penitus ab auditore percipi
posset. Ilinc
paullo supra dicitur fiovXoperoS dia 7tv$iti$a$ b. e. cupiens rem omnem,
quomodo gesta ait, accurate descriptam audire. De præ positione did cum verbo
composito vid.174. A. jpks yap avxov diifpvyov h. e. heri fugi ipsum ac vitavi
feliciter,SIS. C* aAAa diepijxocvifda), onatS ..., sondern du setztest es
durch, dafs Phæ d. 97. C. oot apa vovS Isxiv 6 diaxodpcov xe xal navxw alxioS t
ubi diaxo tipdov est: omnia excepta re nulla exornans. iyroye drj . Bekk. in
textum recepit £y& drj annotans, in quinque codd, iyaye S 1 ) reperiri*
Videtur igitur vir doctissimus codd. auctoritate motus esse plurimorum, ut lyco
di) reciperet. In servanda lectione vulgata nobiscum consentit Riickertus, in
explicanda non itera. Ph dij enim, inqoit, quod caute
et cum restrictione affirmat, ut Phæ dr. 242. D, Theact.
p* 145. D. cum maxime h. 1, aptum esso censeo. E Ruckerti eenijv IqukJ. 3,
togrs xal Ifii xagaytved&ai. Eyeyys fli}. Iloftiv, >)v 6 J lya, ta
ttavxcjv; ovx olaft, on xoA,icov iroav ’AyaQ ov Iv&aSe ovx Ixidedqfirjxev ;
dtp ov d’ iya 2 .'oxqutei GvvdiatQlfia xal inifuA.es XEXoljjpat ixdattjs
rjptQas tldzvai 8 n ctv Xiyy y nQcctry, ovSeneo 173 tQuc izi) larlv. n qo toti
6e utQirQt%uv oxy Tv%oifu, 1*1 • tentia scriptam esse debebat rfyov fxal ye Stj
ovxgjZ. Contra iyooyt 6t) sc. ?}yovpai ovxooS } cum gravitate quadam, quam
vocare indignationem possis, affirmat: Nun freilich dachte ich, aucb da seist
dabei gewesen. 7Xo5ev cd rXavxcov ; Stallb. distinguendum esse docet a
Glaucone, fratre Platonis, Glaucouem hunc, de quo Apollodorus 173. A. ita
iudicat, ut divitem quidem hominem fuisse, sed a philosophiæ studio
alienissimum recte coniicias. ixoScv cum vi negandi ita semper adhibetur, ut ad
præ cedens verbum finitum referatur. Dixisset igitur, explicatius si loqui
voluisset, Apollodorus: TCoStEV r/yst 6v, rjv 6* iyco f eo rXavHcov, atque sic,
li. e. explicatins, Plato locutus est ia Cratyl. 398. fin.: 6v ix^S elneiv;
EPM. it o$ev, do 9 yo&b, Uxoo; Adde Menex. C. M. vvv fibreoi ol/iai iyoo
xov alpeSsvxa ov itavv evitoprjCeiv 2. zoZev sc. olet . . . do ’ya$E ; iitid e
Sr/pr/xev. Scbol. s. v. *Ay<&<ovoS xal npoS lApx&aov xdv fja6iXea
gj*£to, coS MaptivaS vEooxEpof, Verisimile est, ut Stallb. ad h. 1. annotat,
Agathonis in Macedoniam peregrinationem hic tangi. Quoniam apud Archelaum
tyrannum tam laute vivebatur, ut qui cum eo essent, lautitiis quasi
sepelirentur, tectius quidem, sed iocosius, ut solet, Aristoph. in Ranis v. 83.
idem poetæ apud Archelaum diverticulum notat: *H. UyaSaoy dbxov 'fxtv; d*
oacoTancdv p anoixexoci. 'H. 7Coi yfjS 6 xXrjpoov; J. is fiaxapoov evaoxfxcS.
Errarem quod attinet Glauconis, qui rEGoSxi celebratum Agathonis convivium
arbitrabatur: facillime potuit, cum multos iam annos Agatho abesset, vel obiter
facta temporis computatio meliora docere. Sed non curasse videtur homo
Xpyp<xn£ TIMOS virorum illustrium sive absentiam sive præ sentiam, nequo
studiose secutus osse nisi quæ divitias manifesto augerent. iiei pe\\s it
eitoirj pai. Sensus est: Seit ich aber mit Socrates verkehre, und es roir zum
Gesetz gemacht habe, jeden Tag zu wissen, was er irgeud spricht oder tlint,'
sind noch nicht drei Jahre verlaufen. OTCXf xvxotpt. Scriptam exstat in aliquot
codicibus otcoi t. Sermo est de eo, qui, quo veniat errando, nqn curat. Hinc
convertenda verba sunt: temere, ubicunque versarer, oberrans. Minus recte, ut
videtor, Ficinus, ad cuius conversionem Stallbaumiana comparata est : antea
vero, quocunqua continge i xa\ olnfitvig rt itoniv, a&luoligos 17 orovovv,
ol>x rjctov y <Sv vvvl, olofuvog Sslv navia. (t/Mov xqutthv ij
<piXo<Soiptiv. Kai fig, Mi] /Sxibjct, tqitj ' uXX’ ilxe (to i, nate
lybvtx o r) 6vvov6la avrrj. Kayixt thtov, ore JlaiSav ovtcov Tftiav Iri, ots ry
tCqixtt]} igciycoSlq iviKtfitv 'Ayatiav, ty vCxiQulq y y r a hnvUux. &!vtv
bat, oberrans, cfr. Piat. Pbæ d. D. toiyapioi rovroiS ptv \alpnv clxovres
avtois, coi ovx eiSodiv, 0X7} gpxortat. aSXicor e pos r\ orovovv. Schol, ad
Gorg. ap. Bekk. 847 s, t. a^t]\arovi aSAiof o xdSt6iv dvtjxistoiiivujxopcvoi. Pro 7jv
volgato o codd. auctoritate 7/ Platoni restituerunt recentiores editores. Eam
lectionem scholion Bodl, cod. comprobat s. / : 'Attlxov roveo, axo tov ta
(Swypypirov • dj/paivt i rd (a rd vxf/pxov ' Iu ydp axo tov TfV Tiara
SiceAvtiiv ‘icoyixjjy * "OpTjpoS • rj rore xovpoS la, vvv 5’avri fle
yrjpas bearet. Do 7/ et ijv discrimino Herm. egit ia præ f. adS. Oed.
T. VII* jt a id cov ovx cov rj pcov it i. Inverso ordine vulgo hæ c edi «olent
rtoddeov r)pcov orreov hi* Recte fortasse. Ceteram ambigue hæ
c verba dicta sunt,, ac non «ine magna Socraticæ disciplinæ laudatione. Nimirum
itoudctS vocat h. e., non pueros, sed homines pueriles Apollodorus cos, qui
Socratica disciplina non imbuti huc illuc eircumferantur., Verba igitur
TCaidojv ovxcov j}pcov hi de eo tetnpore intelliguntur, quo expers fuit
Socraticæ disciplinæ Apollodorus. Et quoniam tertius annus erat, ex quo Socrati
«ese ndiunxerat, tempus convivii definit ita, ut qui his proximis annis tribus
convivium Agathonis celebratum neget. Definitione hac non sufficiente neque
accurata Apollodorus pergit: ore ry 7tpcdxy zpaycodiit ivlxrj6ev ’Ayd%cov ry
vSrtpaUr, rj y rd imvtraot l^vev avtuS ts xal ol x°~ pevraL. ore t y rt pcdxy r
p ay codice. Riickert. ad h. 1.: Non integra trilogia, sed prima e tribus fabula;
nam singulis etiam fieri poterat, ut quis victor existeret. Recte. De tempore,
quo prima tragoedia Agatho victoriam reportavit, vid. Alhen. Deipn. V. p, 217.
ore ydp UyaScov ivixa y IlXarcov tjv 8exate66dpoov iteov 6 p\v ydp litt d
pxovzoS Evtprj fiov S ecp ccv ovtcii ArjvaiotS. h.e. Olymp, 90, 4. Hoo temporis
indicium perutile quidem est inprimis iis, qui in vitam Agathonis inquirant et
in historiam rerum, quod solertissime fecit Fr. Ritscbl in Comm. de Agathonis
vita, arte et tragoediarum reliquiis, llalis Sax.: frustra eo utuutur lectores
in opusculo Platonis, qui ipse pro scripti sui cousilio nullam eius rationem
habuit. licivixia USvev. Solebant poetæ
victoria reportata festum diem parare iis, qui susceptis chori partibus, ut
populo fabula placeret magis, effecerant. Quo die quoniam diis sacra fiebant ob
victoriam, factam est, ut ad euni significandam Græ ci formula uterentur td
iitivixia Svav. avios tb xa l o t yogivtuL Tlaw, i<pt], aga naXai, wg 1
'oixtv. dkku rlg 601 diyyeito ; fj cevrog Zkaxgdrrjg ; Ov (icc xbv Ala, i)v 6’
ly <a, akk’ vgxig <Po Ivixl’ ’Agi&c6di](iog r\v rig,
Kvda&rjvcaBvg, Cfuxgog, dwxoSrjros de l' itagayeyovec 6’ iv ry Ovvovela
2k<axgdxovg tguCTijg wv iv zolg (idhora tav zort, tog i(ioi doxei. rj avrds
2. Unus cod. Vat, ?/, quam lectionem merito reiecerunt editores.
Schleiermacberus 7/ part. potestatem non satis assecutus convertit: etwa
Socrates selbst? Quamquam eadem vox manet, sive y sive ? f scripseris, tamen hæ
formæ inter se discrepant vehementer, y posito omissum cogitatur alterum
enuntiati membrum a Ttorepov particula instituendum v. c. notEpov dXXoS xiS 7/
avxoS 2coxpdxyS; et quoniam in huiusmodi enuntiato bimembri, ubi ab indefiuito
ad definitum transitor, loquentia ludicium simul involvitur, consentaneum est,
omisso quidem, sed subintelligendo membro priori quæ stionis alterum vi quadam
augeri, quam verisimilitudinem vocari licebit. Igitur y non tam corrigendi vim
habet, ut Stallb. et Hiickert. iudicare video, quam probabilitatis. Contra
quando 7/ exhibetur, prius illud interrogationis membrum prorsus evanescit, ut,
quoniam neque huc neque illuc interrogationis momentum declinare possit,
interrogatio admodum temperetur. Igitur 7/ particula qui utitor, suum iudicium
ab interrogatione secludit, et sive negarit sive affirmarit, qui rogatur, ad
utrumvis audiendum paratissimus est. Exemplum ut afferam, fiunt enim leges
linguæ luculeutiores exemplis, legitur vulgo in Platonis Menon. 71. B. 3 py
oiSa, itais&v, oitoiov yi xi, el&dyv; y Sonet 6oi olov te eIvcu, oStiS
Mkvcovct py yiyrcStixEi, xonaparcav osxis isti, tovtov eldivai, eUte xaXoS 7 i.
t. A.* Viderunt interpp. scribendum esse y Somei, eorumqne iudicium codd,
aucto/itate probatur. Nihil enim certius est, quam Socratem ita instituere
interrogationem, ut simul indicet, Menonem non posse negare rem interrogatam.
Ad nostra verba ut revertar, Glauco, cum Apollodorum htaipov 2<*mpaxovS
indicavisset 6upra, y avxoS 2ao xpaxys dixit admixta probabilitatis notione: am
Endo doch wohl Socrates selbst. Iam patet, opinor, cur tanta gravitate, quanta
potuisset, Apollodorus responderit: ov pd xov Jia. Graviora enim negatione opus
est in responsis, ubi ita instituta præ cedens interrogatio est, ut quæ vera
non sunt, ea vera putare, qui interrogat, videatur. Kv6 a 5 yvaievS. Vulgo
legebatur KvdaSyvsvS, quod Fischeri industria correctum est. Steph. Byz.:
KvdaSyvatov. SfjpoS ryS riaydioridoS <pvXyS' o dypoxyS KvSa&yvatevS.
Eandem formam reperies apud Aristophanem, quem ad h. 1. laudat Riickertus,
Vesp. tiptxpoS, arvicoSytoS a ei* Hæ c epitheta commemorantur eo consilio, ut
quibus ov fiEvtoi alka xai ZkoxQartj y£ ?vta ijdi] avtjQoptiv m> Ixsivov
ijxovda, stat' (io i (ofioloyu xa&axtQ Isceivog dttjyeito. Tl ovv; Etprj •
ov diqyqaco (tot; sravrog tj odog V £t’s atfrt» fautqSda n opEwoftsvotg stat
Asystv stat dxoveiv. Orna di] lovteg a(ta rovg Aoyoug Jt£gt avtav Aristodemus
tanqnam homo Socratis amantisaimus indicetur* Nempe solent ita iudicare
imperitiores, ut ab externo habita corporis ad ingenia concludant* 2 pvxpoS
est, quod nos dicimus : untersetzt. Apud Xenophontem Aristodemus pixpoS audit
M* I. 4. 2., ibique deos esse negat. Festis diebus blautis Socrates usus, est,
ut videre licet e 174. A., Aristodemus ut semper ctyvTCodtftoS fuisse
censeatur, addito atl edicitur, quod in ahi ex plurimorum codd. auctoritate
Ruckert. mutavit. Utrum recte fecerit, nec ne, alii videant. iv zois pdXisra rc
ov Ture. h. e. Convivarum illorum, qui Socratem maxime amaverint, acerrimus
amator. Latiore significatu verba tuiv rore Schleierra. accepit* der war bei
der Gesellschaft zugegen gewesen und einer der eifrigsteu Verehrer des Socrates
damaliger Zeit, wie mich dunkt. ov yievtot aXXa. xai, Adhiberi hæ c dicendi
formula solet, ubi commemoratum est, quod iam satis videri possit ad rem, quæ
paratur. Apprime respondet LATINORUM: nihilo minus tamen. Interdum xai
omittitur, quo omisso edicitor, ut id, quod ante commemoratum sit, minus
probari iodicetur aliudque addatur illo multo probabilius, cfr* Piat» Meuen.
86. B, n dw ptv ovv* ov pkvxoi, gj 2&>HpateS, aXX’ iyooye ixelvo av
r/dLSta, Zltep TjpOflTJV TOTtp&JTOV, Hai Cxetpaijxijv xcti dxovdcujn. Eodem plane
modo xai omittitur in formula dicendi ov fiovov dXXitj de qua vide sis, quæ
annotata sunt ad p* 180* A. ovdiyyr/cco poi. Ut Græ ci, ita nos: erziihltest du mir das nicbt? quod ita dictum est, ut
explicandum sit: scio te nolle narrare, quaro exorandus es mihi. Alia plane
ratione Stallb* hanc dicendi figuram explicat: Ilæ c interrogatio, inquit,
alacritatem qtiandam animi et aviditatem sciendi indicat, fere ut LATINORUM:
quin tu mihi narres? Alia ratio est Verborum 2 12. D. rtaiStf, $<py t ov
tixeipetiSe, ubi ad lectionem codd. trium (SxeifsadSe Riickertus annotavit:
Aoristum ut non admittendum, ita non omni ex parte spernendum duxerim. Male.
Vid.annot. Ceterum T i ovv ab inseqncntibus verbis maiore interpunctione
disiunxi, nam non possunt, ut videtur, in una cademqne interrogatione ri ovv ov
couiungi. - itdvxoot 7 } J 6 o f. particulam, veritus Bekkeri auctoritatem, e
textu semovi, quamquam Riickerti exemplis edicitur, ut certum iudicium de eadem
edere dubites. Laudat enim ille Piat, de Legg. I* 625.^ A. ftposdoxdi ovx av
dt}8&> rjpd? C irtoiov(ie&cc, i vgte, otcbq ccQ%o^evog tfotov, ovx
dfistezrjxcog I '//a. el ovv dei xa l vfilv dirjyytiacfftac, ravra ^937 iioielv.
xal yaQ fyutys xal dXXag, otav [Uv twag % egi <ptXo 6 ocpiag Xoyovg rj avtog
nouafiai y ccXXcov axovcoy flebis tov 0 ie< 3 ftca tocpeXelti&at,
vTteQtpv wg cSg %ccIq(j' otav 6 s aXXovg zivag, aXXag te xal tovg vfietBQovg
tovg tav itXovtilcov xal xqtjimxxlGxlxcov, avxog te a r&oiiat, vpag te tovg
ixaigovg l?.eco, on oceG&e n D Ttoielv ovdev % OLOvvteg. xal icspt re
xoXireiaS xd vvv xal vopcjv xrjv 8iaxpi/5?jv XiyovxaS re xal axovovxas apa nara
Trjv nopdav rfonjdetiScti. 7tavtgX 6 9 rj ye ix KvooGov odds oo$ axovopev, ixavtj
x.x.X . Adde Apol. S. 33. D. xi ptj avxol ySei-OV, xgjv olxeioov xivds tqjv
ixsivcov, itaxipaS xal adeAcpovS xal aXXovS rovZ itpoST/xovraZ, eiitep vn ipov
xi xaxov litEitovSEfSav avxdtv ol olxslot, vvv pEpvijdSaz. TcdvtooS Se
7tdp£i6iv ocvxqdv tcoXXoI lvxavSoi, ovS iyco opta x. x. A* Ceterum convertenda
verba DOstra sunt: Wie nun? sagte er, wolltcst du mir nicht erzahlen?
jedcnfalls ist der Weg in die Stadt gecignet fiir eine gcgenseitige
Unterhaltung wiihrcnd dea Geliens. Picinus habet: apta quidem via est, quæ
ducit iu urbem, et ad audiendum pariter et ad dicendum. xovSXoyovSrtEpl
ClvxgSy, Nota vim articuli, quo absente ecnsus existeret hic: Sic igitur inter
eundum de his collocuti eumus. cfr. 207* A. xavxa X8 ovv Ttdvta iSldadxi p£,
oxoxs nept xc ov iptDXixdjy Xoyovf nounxo x . A. Addito articulo sententia hæ c
est: Sic inter eundum, quæ verba fecimus, de his Icag av v[ie lg i[ie
yyeiti&e fecimus, cfr. 216« C* aAAa di pov dxovdzxxe t aoi opoioS xi iStiv
ols iyco eixa6a avxov xal xrjv Svvapzv, Savpadiav lx?i h, e. et vim, quæ ipsi
est, quam admirabilem habet. ei ovv Sei xcqieiv . De his verbis vide quæ
annotata sunt ad 172. A. Docet autem hic locus, qui dilferaut Sei et Xpi}, de
qua differentia verborum jam a Ruckerto est ad h. 1. 'annotatum. dei
necessitatem exprimit, XP 1 ? voluntatem necessitati inservientem, cfr, Æ sch.
Or. c. Tim. 29. 6 vopo^ixijS aTtadsi^Ev, ovZ XPV 6rjp7jyoptiv xal ovf ov Sei
Xiyszv iv xaa dijpoo h. e. Manifesto legislator declaravit, qui velle debeant
coram populo verba facere et quibus orationem habere non liceat. v iC8p
cpv&S co S xalpv* Orta est hæ c dicendi formula ex vitEp<pvGjf x a ip°°
et Xatptof quod cum non intelligerent, qni describendis libris occupati essent,
factum est, ut coS sæ pius omitteretur. Seusus est totius loci : lam si etiam
vobis narrandum est, volo equidem, quod feci nuper, idem nunc facere
lubentissime. Namque æque nunc atque alias sive ipse instituam, xccxodaifiova
slvai, xal oto^icu vfiag dhjfrij oi&tJ ' iyco [dvtot vfiug ovx olo/uu, uiX
tv olda. Cap. II. ET. 'AH ofioiog st, tn 'AnoXXodoQB' ail yag 6ctvtov rs
xaxt]yoQUs xal rovg dXl.ovg, xal Soxng fioi aTE%v wg ndvtug d&Xlovg
tjysi6&ttL xlijv EaxQccrovg, ano (Savrov aglifievog. xal ono&cv aozl
rav tijv tfjv vive narratos audiam philosophicos sermones, præter quod augeri
me scientia puto» impense etiam lætor» Xprj paxi^x ix gjv. Stallb.ad h. 1, a
Vulgo XPWonrti&v- Illud aptius hoc loco recte indicavit Fischerns. Præcedit
enim n\ov61gov.» Recte xpVf £0LTt StixtaY receperunt editores non satis recta
de caussa» Licuisse enim contendo Græcia dicere: ol it\ovdioi xal XPV paziSxad,
ut Latinis licuit fures ^et malefici dicere, neque dubito, quin lectio vulgata
B. xovS q>i\ov$ xal x ovS itoXtpiovS recipienda sit» Nostro contra loco,
quoniam non de certo quodam hominum genere sermo est, h. e. de foeneratoribus,
sed homines indicantur quovis modo lucro inhiantes, XpTJpocTtftiXGov unice
verum est. l6ooS av vpeiZ, Schleierm» convertit: Vielleicht nuo haltet ihr
wieder eurerseits (lafiir, dafs ich iibel daran bin, und ich glaube, ihr mogt
ganz richtig glauben, ich aber glaube es nicht von euch, sondern weifs es.
Oh6Sai> aXtjSf} . o letiSat ( opSd SoZdctsiv) eldivai, vocabula Socratica
sunt, quibus Apollodorus uti videtur li. 1», ut Socratis discipulum se probet. Ceterum laudaro Plauti versus lubet petitos c Cas. initio: Clcostr» Face,
Chaline, certiorem me, quid meus me vir velit» Chal. Ille edepol videre
ardentem te extra Portam Metiam, Clcostr. Credo ecastor velle. Chal, At pol'
ego haud credo, sed terto scio. dei o fio io S it\r)v 2? X p dtx O v?» Vario modo hæc verba ab interpretibus explicantor. Wolfius Iv
pbv yap xoiS XoyotS dictam esse censuit pro aX \d yap iv xotS \6yoiS . Frustra.
Astius convertit: unde tandem nomen pavixoS acceperis, non perspicio: namque in
dmnibus tuis sermonibus tantum abest, ut pavixoS sis h, e. nimius et vehemens
in laudando, ut et te et alios præter Socratem cum acerbitate quadam
reprehendas. Apoll. Et merito pavtxoS a vobis audio, de me et vobis
ita sentiens. Hanc conversionem nemo probabit. Nam neque usu qnodam loquendi
probatur, pavtxoS inprimis de laudatorum studiis valere, neque ex kxaipov
verbis colligitur satis, pavixov nimium in laudando significare. Quid dicam de
responso Apollodori, quod ex Astii conversione iit languidissimum? Pessime do
fitavvfiiav UXafltg, ro /icevtxog xaXiUs&ai, ovx oida sycryt ' Iv /jiv y«Q
rolg Aoyotg «fi roiovzog fi' tiav roi T6 xai zolg aXXoig dyQiatveig xXt)v
Zaxgcczovg. ATIO A. * Si q>lXzccz£, xai dfjXov ys dij, on ovtw diavoov(iBvog
xai xeqi Ifuctrcov xai x£qI vfuav (ictCvo(icu xdt xaQaxcaOi nostro loco meritu.
est Ruckertus, qui, cum non posset, quid kratpoS sibi voluerit his verbis,
intelligere, scilicet e codd. yahaxoS pro jxavixo? in textum recepit. gUnde
tandem mollis appellatus sis, equidem non intelligo; in sermonibus enim semper
talem te exhibes : et tibi et aliis succenses præter Socratem.» Hæc ut pugnant
cum sequentibus, ita ut ne pugnare videantur, Riickertus, in verbis Gqlvxqj re
xai roiS aWoif dypicdveiS insaniæ latentem notionem deprehendit, ad quam
respiciens, quamque augens in maius per indignationem Apollodorus dixerit: o5
<piXtave, xai dfjXoy ye 6rj x. r, A. Artificiosa hæc suut, non vera, Neque
Plauti auctoritate nunc movemur, qua uti Riickcrtus potuisset in re sua.
Legitur nimirum in Menuechra. Both. Insanit hic quidem, qui ipse maledicit
sibi. Nam tu quidem berclo certo nou sanus satis, Menæchme, qui nunc ipsns
maledicas tibi. 8tallb.,
quoniam Apollodori ingenium ad morositatem proclive fuerit, etiam pavixoS de
ingepii * tristitia et morositate intelligendum indicat. Deinde supplendum
ccnsfet opS&S 6h doxeis Xapeiv avTjjy ante verba iv plv yap totS XoyoiS æl
roiovroS ei. TotovroS autem interpretator /um xof> tristis et morosus. Ut
libere dicam, quid mihi videatur, Apollodorus et ad tristitiam et ad
hilaritatem propensissimus erat ita, ut sive tristis sive hilaris suarum rerum
modum haberet nullum. Nimium ia tristitia Apollodorum icperimus Pbæd. p, 117.
D. in risu atque in mærore Phæd, 59* A. in vitnperio Symp. 178* C.etD.» et quo
animo hominem in magistri laude fuisse censes, qui præter Socratem omnes
mortales infelices indicabat? Ia quo indicio ut ro fjLcrvixov eluceret magis,
Plato dypiaiveiv verbo usus est, quo verbo animi summa commotio exprimitur.
Idem cadit in uvccfipvxqGduevoS participium, quod quo exquisitius, eo aptius
est ad turbas animi exprimendas. Iam patere arbitror, fxavixoS h. 1. neque de
immodica laudo neque de nimia morositate dici, sed de laudis vituperiique
immoderatione. Rectissime autem Stallb, vidit, ante verba iv y\v yctp roiS A.
aliquid supplendum esse. Solet enim yap particula ita adhiberi, ut sententia
quædam, quum facile e cogitationum serie supplere possis, omissa indicetur.
Stallb. supplendum censet op^djS 81 doxeis \afieiv avrjjv. Nobis placet ei /i?}
lx rcov A oycov. Totius loci conversio hæc est: Immer bist du derselbe, o
Apollodorus, Immer klagst do ET. Ovx a£iov xig l r ovtcav, a 'AxoiioSags, vvv
IqI&iv' di A’ Sxeg ideofieftu <Sov, (itj &iiag xoi-qffjjg, aiid
diyytjdtti rtvsg tj6av ot ioyoi. • AIIOA. r IJ<Sav tolvvv Ixuvoi roioiSs
tivk g. fidiiov d’ UdQZVS v/uv, dff ixeivog diijyeito, xcd lyw xu- . gadofiat
dirjyrjdaa&au, 'dich and die andern an, and scheinst mir ohne weiteres,
aufser Socrates, alie fur ungliickselig za halten, indem da mit dir selbst den
Anfang maclist. Und woher da in aller Wclt den Beinamen da hast, dafs man dich
den Tollkopf netfnt, das weifs ich nicht, Ermufstedenn aut deinen Æufserungeu
herstammcn. In diesen zeigst da dich wirklich so; da ziirnst dir
and den andern, und zollst allein dem Socrates ein unmafsiges Lob. o3 (piXtate
7tapa • naico. His verbis, quæ de f ia vi xoS nomine annotavimus, confirmari
videntur perpulere. 'Ezcu~ poS nimirum cum non nisi to jaclyihoS xaXiitiSai
commemoras se t, consueta vehementia usus Apollodorus paivopat xal 7tapaitaioa
dixit. Hæc verba optime transtnlit summus Schleierm. : 0 Liebster, so ist es
jaklar, wenn ich so denke von mir und euch, dafs ich toll bin and von Sumen.
Inest tamen aliqaid his verbis, quod male me habet. Nimirum amicas dixit: E
dictis tuis illud cognomen ortum est, aut eius originem et caussam ignoro. Ad
hæc verba nnm quadrare tibi videtor Apollodori responsum? Quid quæris ? res
acta est scilicet, sævio et mente captus sum. Si quid video, ol
pavixoi at exaggerant res, ita rixari amant, ad utrumque nutura ducente. Ad
rixas autem se compos^js se Apollodorum etiam verba amici docent: ovx a£>iov
nepl tovtgdv, 'AtcoXXoScopE, vvv ipi&iv. Quid multis? Posito post
napaitaico signo interrogandi verba convertenda sunt: O Liebster, ist es denn
nqn schon so ausgemacht, da fs ich toll bin und von Sinnen, wenn ich so denke
uber mich and euch? toioiSs rivi?, Additur indefinitum pronomen, ut indicetur,
sermones non verbo tenus ab Apollodoro referri. Recte Stallb. ferehuinsmodi
convertit. Sic paullo infra 174. D. roiavt arra <5q>dS i(p7j SioXexSevra?
Uvau Schleierm.: so ohngeflihr ... Adde A. Adyov roiovtov rivo? xatdpxEtv. 180.
C. &ai8pov fikv roiov rov riva Xoyov £q>rj eItceIv . MaXXov 8i eius est,
qui ipse se corrigit. Habet FICINO (si veda) ; immo vero a principio eodem
ordine, quo Aristodemus retulit, vobis ipse nunc recensere conabor, cfr. 188.
D. ovra. ) jroAA?/V xal fiiEyctXrjv, fi.aXXov 8h nd6av Svva/nv x. t . A. adde
193. E. Vva xal rd>v X oixcov dxovdajjiev ti ExaCroS ipely pdXXov 8h rt
kxdtspo ? * UydSGor yap xal 2aoxpdr7]S Xoiitoi. 194. A. si 8h yivoio, ov vvv
iyoo tlpiy yaXXov 81 i'8a>? ov Stio/iai x t r. A.*Eqsr) yuQ of ZkoxQcm)
ivrv%m> leXov/ibov ts xal tag (Skavrag vxoSeSefdvov, a Ixtivog bliydxig
biolti, Mul iQt6%cu avrov, onoi fot ovta xcdbg yByEvrjiiivog. xai rbv datlv,
oti 'Em, delavov dg 'Aya&covog. yaQ avrov ddcpvyov roig huvixloig,
ipofirj^ilg rbv Zyhov' 6fiol6yri<5u d’ dg vifoiEQOv mQiGttiftai,. tavta $ij
$q>7) yup ol Scoxpatif, E nostra cogitandi ratione verba si spectas, scriptam
exspectaveris : lepr) yap 2cDxpdt£i Ivtvx&v. Illud genus dicendi ex
objectivitate enatum est, qua pro ingenio suo Græci utebantur in narratione. Eo
autem efficitur dicendi genere, ut Socratis loti calceisque ornati imago oculis
obversans lectorum, ut Apollodoro, ita quæstionem moveat lectori l oitoi tot
ovtgj xaXoi yeyevTjplvoS. Sexcenties hoc dicendi genus reperias apud Græcos
scriptores, unum exemplum ut laudem, cfr. 174. E. ol phy yap evSvf nalSa riva
SvdoSev ditavzr\6avta ayetv n. t .A. taS fiXavt a£. Schol. habet : v4t o 8r}
par a.ol fiXavtia, 6av8dXuz l6xvd. Satis notura est, Socratem perraro calceis
usum esse, id quod nostro loeo colligitur e verbis a ix£ivoS oXiyaxiS iitoiet.
Quod raro fecit Socrates, ut calceis uteretur, idem Aristodemus nunquam fecisse
perhibetur 173. B. *ApiStoSrjpoS yv nSj Kv8a$7]Yai£vZ i dpixpof, dvvxo Srjt oS
a e i. X^^S yap avrov 8 iir tpvyov . De 8iacp£vy£iv verbi potestate vide quæ
annotata sunt ad 7* Ceterum brevius quidem Socrates loquitar, non item
obscurius. Sententiarum ordo hæc est: Iam heriAgatho me vocavit, sed non im
petravit a me, utfaoerem, quod juberet. Odiosa enim erat concitatiorum hominum
turba strepens. Promisi autem ei hodie ad coenam, tavta 8i } ixaXXcon rtdaprjv.
Rostius V. Cl. %d verba ixaXXoDTtiddprjv, Iva £g a annotat: ornavi me (et nunc
orna tns sura) ut accedam. Vide Stallb. ad Piat de rep. V. 472. C., qui laudat Rost. Gramm. §. 122. not 4. b. Herm. ad Viger. p
850. Buttra. 126. i. Tavta 8ij interpretes positum esse censent pro 8ia tavta 8
t} } de quo usu loqueudi vid. Matth. Gramm. pl. §. 470. 7. 873* Rectius opinor,
tavta de ornatu intelligitar, ut verba convertenda sint: Hoc igitur, quem
miraris {ovta» xaXof y£y£vr/p£vo$), ornata ornavi me et nunc ornatus sum, ut
pulcher ad pulcrum accedam, Si dictam esset supra ortoi for VJ/pepov ovteo
xctXoS ysyevTjp^voS, unice probaremus iuncturam hanc: promisi autem ei hodie ad
coenam, atque eius rei gratia ornavi mo cet. TtpoS t 6 i$&\eiv dv livai a
Stephani hanc emendationem, inquit Riickertns, librorum lectionis aviivai a Bekkero,
Dindorho, Astio, Sommero, Stallbanmio receptam, admodnm dubitanter retinui.
Quod enim in sequentibus simpl, Uvat po9 ixaXAaxiodfitjv, ivu xaXog xaga xakov
ia. t?A<la Ov, tj 6’ og, ntUs H £l S XQog t 6 l&iXuv dv livai axhytog
Ixl B Sslnvov} Kciyco, Itpr}, th tov, ori Ovrag, Sxwg dv Ov xtfav]jg. "Ex
ov rolvw, fqpi?, Ivu jc «1 rtjV xagoifilav Siarp&dgafttv (itra^dXXovrtg, ag
aga xal dya&iov liti Saltas laOiv avtoparoi aya&ot. "0(irjgog (itv
ydg xivsitom *st, «t eo non «equitor, ut etiam h* 1. debeat. Imino si locus, e
quo Socrates cum Arislodemo profecturus erat, inferior fuit quam is, ubi Agatho
habitabat, nonne tum primo loco poni licuit aviivai, sufficiebat in seqq,
simplex verbum?», Hia verbis contra eos dispotatum est rectissime, qui e
sequentibus { a6iv et Urat de dv levat iudicarunt. Atqpe sic Stallb. iudicasse
miror annotantem: Codd. et vett. editiones omnes £$i\eiv aviivai, quod de
Stepbani contectura mutavimus præeunte Astio et Bekkcro, JSimirum sequitur
deinde la6iv et livai de eadem re dictum . Cæcutiisse videntur interpretes, ubi
scriptor verborum positu studiose fecit, nt clare videre potuissent, *Enl
deinvov et ad livai pertinet et ad axXrjXot) nam ut xaXeiv ini deinvov recte
dicitur, ita axXrjtot ini deinvov he ne habet; rursum livai arctius cum
dxXrjxot coniungendum est, et est in hac coniunctione enuntiati acumen. Verba
convertenda sunt: Konntest du dich wohl entschliessen, obgleich uneingeladen,
doch zu kommen zum Gasttnahl. lam concedamus necesse est Riickerto, aviivai ini
deinvov recte dici, si in altiore loco Agathonis domicilium fuisse constaret,
non recte dici aviivai axXrjxot Ruckerti æquitas concedet nobis. C. axXrjxov
inoirjdev i X 5 d v x a tov MeviXeoav ini xrjv Soivrjv, ubi rursum indicare
licet e posito verborum de scriptoris voluntate. Adde 174. D. iyoo plv ovx
dpoXoyrj6cn axXrjxot tj x e i v, aXX' vno 6ov xexXr^pivot. Ceterum ndot Mystt
npdt x 6 iSiXeiv dv verba respondent nostratium: Wie steht es bei dir mit der
Lust ... pro Hattest du wohl Lust diopat vpcov dxovdai, nd)S fet npds td
ipfi&dSai niveiv 'AyaS gjv. Iva xal tijv napoipiav pex aftaXXovx et»
Socrates haud raro poetarum versus immutabat, ut mutati contrariam sententiam
funderent. Tangit liuuc morem Appulei. Flor, 6. ed. I. Bosschæ: Nec ista re cum
Plautino milite congruebat, qui ita ait: Pluris est oculatus testis unus, quam
auriti decem. Itnmo enimvero hunc versum ille (sc. Socrates) ad
examinandum homines converteret: Pluris est auritus testis unus, quam oculati
decem. Editores fere omnes e codd plurimorum auctoritate pexaftaXovtet
receperunt. Prætulit pexapaXXovxet Bastius, quod et codd, nonnulli iique
melioris notæ exhibent. Couveitit Stallb. mutatione corrumpamus, participio in
2 dvvivst ov (iovov duttp&eipcu 9 aXXa scccl vpQldat e!$ tavvfjv rijv
rcaqoiplav. noirjdccg rov 'Aytqdpvova C diacptQovTOG ecyadcv ccvdQa
substantivum converso, quo substantivo temporum discrimen velatur. Unice rectum
est pxxctfiaXXovteS. Nam qui mutat, eo ipso, quod mutat, proverbium corrumpit.
Vides igitur, 'eiusdem actionis esse et 6ia<p$sipe iv et fterapdXXetv, cuius
actionis et obiectum et effectus h.l. commemorantur. Hoc autem videtur doctis
viris' fraudi fuisse, ut putarent, de duplice actione, quæ temporis discrimen
in se susciperet, Platonem egisse, eo £ dpa xal dyaScvv. Schol. ad hnnc locnm :
avtoparot 8* ayctSoi 8«Ac3v ini dcnraS la6iv. xavxtjv 81 X iyovdir tiprjtiSat
ini 'HpaxXei, o$ ott kfStidovto ro3 Kj/vxi £,lvoi iniCxrj* KpaxtvoS 81 iv
IJvXcda jiEtaX* Xti%a$ avTtjv ypdtpti ovtoof. otd’ av2r’ ijpnS, w? 6 itaXaioS A
Jyot, avxopdxovS aya&ovS Uvai xoptpdjv ini douxa 3 eaxav . xal EvnoXiS iv
Xpvtitk 3 yivtu E schol. verbis facile colligitur, vario modo hoc proverbium
immutatum fuisse a Græcis, vid, Athen. Cal, De primaria autem proverbii forma,
quam Schol. indicat, Schleierm. hæc disputat in den Anmerk. zur Uebers. Eiu
sonderbarer Gedanke ist es von* dem Scholiasten, dass er uns an das zweite
Spriichwort des Athenæos verweiset, welches von Tapfern und Feigherzigen
handelt (aya$ol SeiXgov), wahrscheinlich in dem kriegerischen oder feindseligen
Sinn, dass dic Tapfern ungeladen erscheinen und, die Feigherzigen vertreibend,
sich selbst an die ra scoXffUxa, xov di Mtvt Sehiisseln setzen. Sondern
Socrates meint aya$o\ dyaSajv ini Scuraf, und aagt nor acherzvreise, sic
wollten es durch eias Umdrehung eiumal verderben, iudem sie niimlich den
Agathon und seine Gnate ayc&ovf nannten. .... Der Homerische Fall lrisst
sich auf das ayaSot ini 8 e iXoHv gar nicht anwenden, weil, wenn nur eine
Anwendung uberhaupt da sein soli, Agamemnon rousste ein 8nXoS sein. Sondern
«ras Socrates dem Homer vorwirft, ist, dass er auf das Spruchwort, ais sei es
alter, anspielend den Menelaus einen ayaSoG nenn». Hæc subtilius, quam verius
disputata sunt. Primaria proverbii forma ea est, quam Scholiasta laudat, quæ
quomodo mutata sit et ab Homero et a Platone, iam videamus. Nam etiam ii
interpretes, qui Schol. formam ut primariam proverbii agnoscunt, de mutationis
et corruptionis ratione male indicarunt. Legitur apud Homer. II. /5, 408.
ctvxoparoS di oi ?/A3« floTjv ayaSoZ MtviXaoS, de quibus verbis Plato ita
videtur iudicasse, ut fiotjv aya$oS voce non virtute fortem interpretaretur,
idqne verbis ayaSov ra jCoXejxixa ac. ipya opponeret. Assumto deinde
Apollinis iudicio, quod legitor II. p f 588., aperte eloquitur! ignavum ad
fortem accessisse &xX rjxov h. e. invocatum. Proverbii primitiva forma si
est, nt diximus, avxopocxot 8 9 ciya 3oI8£iAcJt' ini daitai iadtv, facillime
agnoscas licet homcricæ hov fia}.9axov alxfirjrtjv, Qvalav itoiovfiivov xret
tOruovrog tov 'styafisfivovos axhjxov ixolrjatv IX&ovxu rbv Mtveltav Isi
t>)v Qoivtjv, %dga ovr a Isi rt)v xov « yeivovog. poeæoa superbiam, qaæ
iisdem verbis eodemqne usa verborum ordine sententiæ innocentiam ita pervertit,
nt proverbium audiat : avxoparot 6*' dya^cor 6 et Aoi ini Saltat ladiv* Iam
quod Homerus fecit, idem licere sibi, ut proverbium corrumperet, Socrates
putabat, Neqæ tamen pro SeiXdiv, quod in primitiva proverbii forma legitur, ad
Agathonis nomen alludens dyaSdir scripsit, ut Stallbauraium judicantem video, r
forma enim proverbii elficeretur hæc: avtopatoi 6* ayaSoi dya^av, qui verborum
ordo non reperitur nostro loco, neqæ xai part., ut Riickert. censet, hoins
mutationis indicium facit, pertinet enim vocula ad totam enuntiationem, eoius
exemplum habes Symp. 193, C, ei Se rotiro ctpt6tov t dvayxalov xai zcov vvv
naporroor ro xovxov iyyvtdtca dptdxov elvai. Adde 206, A. dtp ovr, iq>rj,
xai ov povor elvai, aXXa xai dei elvat, sed Homericum SetXoi in ayaSoi mutavit,
minus, ut videtur, Agathonis nomen (dyaSdiv), quam Aristodemi laudem (ayaSol )
respiciens ; avxopaxoi 6 * ayaSdtv dyaSol 'ini Saltat fadtr. Comprobatur hæc
explicatio nostra perpulere Aristodemi modestissimo responso : IdoDt pivrot
xirdi ryevdod xai iy o> ovx tiv Xiytit, <w 2oSxpaxet, aXXa xa%’ "Oprfpov
cpavXo t oSv ini dotpov avSpot Urat SoirrjY dxXrjto t, Ceterum ad Homericam
illam proverbii corruptionem, non ad primariam formam eius Socratem a. Platonem
respexisse, etiam ex ordine verborum colligitur, qui est apud Platouem. Homerum
enim ex avropaxoi 6’ ayaSoi SeiXcov fecisse consentaneum est: avxopaxot 5*
dyaSdiv SeiXoL nihil mutata verborum sede, et tamen mntata sede subiecti. Iam
servato, qni apud Homerum est, verborum ordine Plato scripsit: dyaSwr avxopaxot
aya~ fiaXZaxov alxjiTfTijr. Fortem et strenuum bellatorem Menelaum fuisse, e
multis Homeri locis colligitur. Semel apud eundem vocatur paXSaxot alxprjr/fS
II. p f v. 588., ad quem locum Platonem respexisse multi fuere, qui annotarunt.
Utitor autem illis verbis deus Græcis infestus atque rerum bellicarum minus
peritus, Apollo, non, ut ignaviam Menelai notaret, sed Hectoris euimurn nt
excitaret et augeret. Si displicet igitar, quam supra commemoravimus, malitiosa
fiotjY aya$ot verborum interpretatio, (licere autem interdum poetarum
versiculos psr iocum falso interpretari, quis negabit}: quibas tamen
displiceat, iis dictum esto: Menelaum paXSctXOY appellari, ut Agamemnone
inferior, non ut' ignavus ffcisse indicetur Quid, quod Aristodemus paullo infra
dicit 174. C. "I6&S pevxoi xiv$v~ yevdco cpavXot axv ini 6o<pov
dr8p dt Uvai Soivijr dxXrjxot, num revera hominem nequam 2 • Tavz uxovOaq
ilitnv £<pt]' *I<Stas pivtot xivSwivOu xal iyd ov% ag 6v Xtynq, a ZdxQare
g, aXla xo&’ " OfiijQOV, tpctvkoq m> ini <5o<pov avSQOg Uvai
tooivrjv D KxXrjtoq. atj ovv aytov (ii ti axoXoytjGu; uiq lyto fiev ox>x
b[io).oyTj<Sa axXr t roq ijxeiv, a/U’ vxo aov xzxXttfd- foisse putas, aot
ita moratum, ut qui ipse tpavXov se esse confiteretur? Si quid video, nihil
aliud indicare Aristodemus voluit addita tpavXoS vocula, quara se cum Agathonis
sapientia comparatum Agathene inferiorem esse. ovv aytov pe naxoXoyrjdei; Verba
difficillima sunt ad explicandum. Faciendum igitur est, ut, antequam sententiam
qualemcunque nostram aperiamus, quid alii de hoc loco consuerint, videamus.
Levissima accentus mutatione Astius scribendam coniecit : dp* ovv aytov pe ti
aitoXoyjfdei. Sed duplex interrogatio ab hoc loco alienissima videtur. Creuzer.
Leet. Piat, ad Plotin. de pulcritud. 5l8. ay aytov coniecit, quod sæpissime
scribarum incuria in ayccv mutatum reperies. Ea coniectura Stallbaumio
probatur, qui verba convertit: Nam igitur aliqua ratione excusare poteris, quod
me adduxeris? Addit autem, non quærere Aristodemum, ecquam h abiturus sit
excusationem, dum ipsum adducat, sed num futurum sit, ut possit excusari aliquo
modo, quum ipsum ad epulas secura duxerit* Non male. Nihil coniectura opus est. Ut rectius verba intelligantur, ab Aristodemi
responso exordiendum est, quod legitor 174. B. ovttoS ( sc. 2x?> ) OTttoS av
Cv neXevys h, e. ibo, manebo, prout iusseris. Hæe eo consilio dicuntur, ut
Aristodemus, quod invocatus veuisset, a nemine posset, utpote qui vocatus esset
a Socrate, rusticitatis accusari. Socrates contra, ut. hominem ad suscipiendum
iter dulcedine quadam pelliceret simulque itineris suscepti excusationem a se
amoveret, Aristodeme, inquit, dic, si placet, Agathoui, quod Homerus fecerit,
at verba proverbii corrumperet : avtopatoi 6* dyaSok o 6eiX<uv ln\ daitaS
iadiv, idem te experiri voluisse, atque eius rei gratia ad ^AyaSt&v Saltas
venisse avto patov d y a3 6 v. Aristodemus autem quum vereretur, ne
q>ax>XoS potius ad normam Homerici proverbii, quam dyc&oS ad
Agothonem profecturus sit, a Socratica proverbii mutatione adventus
excusationem petitum iri negat, atque iturum se fastidit, nisi a Socrate
vocatus esse dicatur. Iam quo facilius hominis animam obfirmatum perspicias,
aytov scriptum est non ay aytov in interrogatione, quam nunc interpretaturi
sumus. Nimirum præsentis temporis participium eam vim habet, ut de Socratis
actione intelligendom simul Aristodemi voluntatem involvat manifesto: ei ayoiS
pe. Sensus est : Wenn i c h mich von dir fiihren lasse d wollte. Spreta autem
dulcedine illa, quæ in Socratica proverbii mutatione continetur, et vog. £vv te
dv, iq)tj y Iq%ou.Ivg3, tcqo 6 tov fiovXev dujlt&u 0 XI iQOVptV. ctiX
t&piV. Toiavx arra (Upccg Itptj dtalex^tvvccg livai. tov ovv ZkoxQUxrj
iatrup it&g stQogtyovzct tov vovv xccra ti/v o6ov itoQEvsti&cci
VTtoteizopevov, xal stEg^aivovtog qua dicitur ad bonam accedere invocatus ayaSof,
aliam iam exigit excusationem uon sibi, quod accesserit invocatus, sed Socrati,
quod se vocaverit* Hæc verborum explicatio sequentibus verbis perpulere probari
videtur. Schleierm. convertit: Wirst da inich also uuch etwas entschuldigeu,
weun du mich einfiihrst? Rectior verborum conversio hæc est ; Num ig>tur, si
duci me a te patiar, aliud quid habes, quo possis to, quod me vocaveris,
excusare? Quod ad me, ovx dpo\oyi} 6 a) anArjxoi ?jxttr, aXX viro 6 ov
H&HXrjfJL&voS. Tl pro rl aXXo positum reperies haud *aro upud scriptores
Græcos, cfr. Piat, de rep. I. 8S2. C. atXXd t i oiei ; £<pij. Sed quid aliud
tu censes Mallem tamen b. 1. legere olKKo tl olti ; Adde Piat. Crit. 50. C. cap. XI. fin., ad quem locum Stallb. laudat Lanib. Dos. de
Ellips, 27. ed. Schæf. Ut unum locum o Latinis scriptoribus laudem,
apud Terent, legitor Heuut. Act. I. 8c. L v. 17« Nunquam tam mane egredior,
neque tam vesperi domum revertor^ quin to in fundo conspicer fodere aut arare
ant aliquid facere denique, <jvr tl 8 v, seqq. An notat Stallb. ad h. 1.2 a
Alludit ad II. X. v* 224.," unde suum hausit Ruckertus scribens satis
negligenter: Hom. II. x • 224. Pro Xpo o tov, qua^iFischeri confectura est,
libri exhibent ad unum omnes itpo ddov, 'O tov antiquitus disiunctim scriptum
cui% seriore tempore coniunctim, ut lit, ederetur, ad mutationem aapte figura
pellexit. Ceterum Xpo o tov nou debebat Stallb. convertere alter altero melius.
Socrates controversiæ pertæsus, et sibi et Aristodemo excusatione opus esse
concedit. 'Sibi, quod invitaverit, illi, quod audiens luerit vocauti. Sensbs
est: Inter eundum tu milii, ego tibi, quid otrique dicendum sit, prospiciamus.
naxa xijv o 8 o'v iroptvEoSai. Habet Ficinus: Socratem cogitabundum lento nimis
passu gradie ntem exspectasse sæpius, tandem iussisse Socratem, ut præiret.
Enarratio hæc est, non conversio verborum. Ficini verba qui accuratius
examinaverit, mecumj& ^a\ suspicabitur fortasse, Græcira po -3 verbis oliro
infuisse, quod O r/J ce uti orum cura sublatum, magna»? ;& ££ molestias
Ficino excitaverit. i it e 181 } Sh y evs 6 $ Stephanus iyiveto scribendum
coniecit, Wolf. do ellipsi 6 vvi{Stt verbi cogitavit. Ut irttidr?
yevidSai, ita panllo infra ei&vf 8 * ovr &>> I 6 etv. Hæc
structura virtus admirabilis est Græcæ orationis, qna efticitur h. 1., ut et de
prioris narratoris vivaci- ^ tato, et de alterius narratoris • >* ov xeXevuv
ngoiivai tlg to XQoOdev. htubr t ds ytvlo&ai hd t)j olida rrj 'Ayaftavog,
dvcayfuvt/v xatæ Xafi flavetv xrjv &vqciv, xal u Mtpij ccvzo&i ytloiov
naftuv. ol (llv yag tvdvg naiSa uva IvSo&cv dzavti/ fide, aliena, non sun,
exhibentis, lector admoneatur. Exempla huius
structuræ plurima iuterpp. ad li I. laudant v. c. Piat, de rep. X. 617 . D. d
(paS ovv, iiteidi/ d<prx£d^ai, ev$vS 6elv ikrai itpds ttjv Aaxtdiv. 619. C.,
620. D, 621. B. Ceterum in tota hnc enuntiatione infinitivi imperfecti 'et
aoristi alternant ita, ut aoristicum tempus actiones momentaneas, imperfectum
durantes actiones denotet. ol p$v ydp. lloc legitur in Bodl. aliisque codd. non
paucis. Inceptæ stmeturæ potestatem, de qua modo dictum est ad ijteidt }
yivkdScti, misere turbant rov plv verba, quæ olitn pro ol yiev edebantm. Facere
autem non potnit Apollodorus, ut, cum Aristodemum paullo ante loquentem
induxisset, nunc desubIto ipse in sc reciperet illius orationem, id qnod X 6 V
piv scriptura efficitor. Recte igitur editores ol piv Platoui vindicarunt, quod
et Photius præbet in Lex. s. v. ol. Habet enim: ol itepidTt&fi&vcoS
dvrl t ov kccvxdr dZvTuvcoZ di ouroz* dvpTtodiov ol plv ydp ev S vS itaibd riva
luv ivSor (?) ujTocvtijdetvta. xal xaxaXapfidvetv. tToc loco ne quis cum
Ruckerto arbitretur, quod in antecedente orationis membro obiectum sit, Sn hoc
subiectum esse yiaraXapftdvsiv verbi : aytiv abso1ute positum eat. Structura
verborum hæc est. ?.<prj ol ditavxj)riavTa «ruida dytiv, h. e : dixit,
puerum, qui obviam venisset sibi, ducem fuisse udeurn locum, ubi ceteri
cousedissent, et £<prj xaTaXapfidveiv t/Stj Ceterum solebant Græci verbi
transitivi infinitivo, qui idem snblectum habeat, atque verbum fiu tum, e quo
peudet, subiectum nou addere ea fortasse de caussa, nc dupliciter posito
accusativo (subiecti et obiecti) ambiguitas oriretur sententiæ, atque ut
facilius obiectum aguosceretur. cfr. Enrip. Piioeu. v. SI.
TCudiv ittUtoi TEhiir, ubi non addi potest pronomen personale, quiu
ambiguitatem sententiæ efficiat. Huius loquendi normæ adeo severi arbitri Græci
eraut, ut ne in intransitivis quidem verbis, quæ e dicendi verbis penderent,
accusativum pronomiuis casum iuiiuitivo oddi paterentur. Ubi autem pronomen
ponendam erat necessario, ut in Piat. Parra, 127. 1). nominativum posuerunt,
nou accusativum : .at>roV re ETteifeXStir $<prj o IloSodupoS xal rov
ILxppevlSrfy. evSvS 6* ovv. Mtv et 6e particulæ ita plerumque adhiberi soleut,
ut duorum verborum, quibus apponantur, mutuum relationem iudiccnt. Relatio hæc
esse liequit nisi inter verba, quæ suapte natura possont alterum ad alterum
referri. Adhibentur itaqne, ubi nomen nomini, verbum verbo, particula particulæ
respondet. Igitur nostro loco scriptum exspectaveris, quoniam ol vocuU nominis»
proprii locum obtinet xrMnozioM. 23 ilavxa cfyuv au xaxixuvxa oi aMoi, xai
xutakaujia vuw y8rj (ittlovtas deutvBiv. tv& i>s 6’ ovv tog Iduv tov
’Jya&a)va, tpctvcu, '^iQiaxuSyfis, elg xa/.ov yxeig, Zlxeog evvdunvijOjii'
sl 8’ aXXov xivog evexa yX&ig, ei ulv xur Si 'AyaSava. DeIlex isse autem
scriptor a consueto harum particularum usu videtur, quod enuntiatio itu
conformanda «rut, ut non solum ol responderet sequenti xdv 'AyaSuvct, sed «tiam
evSvS ad sequens tv$vS referretur. Duplicem hanc relationem indicare tantummodo
scriptor potuit, revera exprimere non potuit. Scripsit itaque ol pkv U'3 vS 6£.
Sed quoniam hac di«endi ratione nou sublata quidem et prorsus deleta, sed
turbata tamen atque imminuta est vis relationis utriusque ol pty roV 'AyaSooya
et rvj&vV ptr r— tvZvS 6£l ne singula totius «•nuntiati membra dissoluta
viderentur, OVY particulam scriptor adiecit, quæ ut contiouandi part cula est,
ita membrorum hiatum explet commodissime. Simili ratione scriptum reperies
Apol. 8ocr. init, ott p\v vpeif, oj avSpeS ’A$7/vatoi, xexovSaxs vxd xc ov
£/i6jv xaxr/ydpav, ovh ol6a * £ y o> 6’ ovv xat avxo$ xnt auioov oXiyov
ipaviov £xeAxxSopJfy. Qno loco non vptlS ptr £yoj 8£ Plato scripsit, quod
inceptæ enuntiationis ratio «tiam o xt ptv dsivotaxor 8t flagitabat. OvY priori
particulæ additum reperies Symp. 176. B. £y co plv ovy \£yoo vplv dxt reo ovxi
rtdyv jtfÆ*rcJf 1'xo* vxo x ov xoxov y* a$ 6iopm dvaipvxy* xtvuf, olfiat 6* xa\
vpaiv tovS «roAAoirf, quo loco chiasmi ratio, qui plerumque in Uuiosrundi locis
reperitur, iyoo non ad A iyes docet sed ad ^aAtTrciiS’ ^gj referendum esse.
interdum ovy particula omittitur in hoo dicendi genere de industria, ut
repugnantia quædam voluutatis exprimatur, verboruraque relatio minus sibi
respondentium deuotet id, quod apud Homerum Cst Ixc Jy atxovxl ye Sv/igj. E.g.
Piat. Ep. VII. $25. A. TtaXiv 61 fi p a 8 v x ep ov plv,El\x8 8 £ pe ojucof 7 }
7iip\ xd TtparxEiv xd xoiva >t<x\ noXixixd txiSvpla. Adde Soph. Oed. C.
v. 521. i/YEyxoY xax6xax\ (u B,ivot, ijveyxov, dxaov plv, $£C>V ioxeo,
xovxgjy 6 * avSaipETOv ovStr, quo loco Reisig. axojy pav scribendum couiccit,
Dubito, unm rect'. Pessime autem alii docuerunt, supplendam esse post ukgov ptr
IxaJy 6k oi/. Ceterum huius structuræ exempla permulta rcperiuntur, quibus
ellectura est, ut scribæ interdum 8 * ovy ponerent, ubi y ovy a Platone
exhibitum est. E is xaXov 7/ X EI S, d X G0> 6vy 6et7tY i/ 6y$.
Fortasse e Dawesiana illa lege, quæ cum couiunctivo aor. I. vetat oXgjS
couiungi, Bekk. v* tivvSet XYt/dEiS coi rexerunt. Frustra. Stallh. nnnotut ad
h. 1.: Vulgatum dx coS 6vv8ti7tvrj6ff> mutari, non quo coniunctivum aoristi
primi soloecum putaverim, quæ fuit Grammaticorum quoruudaro opinio, sed quod
luturum rei ipsi m a g i s accommodatum sso videbAter. Continet «eim klgccvft
ig AvuftccAov ' cog nccl %$zg {tytcSv (Jfc, i-va xctAadccifu, oi?£ olog ** ^
Idslv. aM.cc IkaxQcctr] 7j(iiv icdig ovtc aysig; Kal lyu\ iq >rj
fisra<5TQEq)6pEvog, ovdafiov uqcS UaxQatT] iitofievov. eItcov ovv, ott xal
avtog Utra UcoTCQatovg ijxoifju, xXrj&elg iri Ixrivov Sevq Ini
cohortationem Aristodemi, ut epulis iuteresse' velit, adeoque indicat,
Agathonem persuasum habere, hoc ab eo factum iri. Nam in invitandi formulis
Qræci sempcr post O7CG0S iuferuut futurum tempus, nunquam coniunctivum aoristi.
Scripsit autem V, D. elS xaXov fjxetS* oxqjS 6vr&£i7tv?j6EiS. Efficitur
autem hac verborum disjunctione, ut Agatho, ceteroquiu homo elegantissimus,
parum honeste nunc egisse videatur. E Stullb. sententia convertenda sunt
Agathonis verba: Schon, dass du gekommen bistj •peise nun mit! Hoc non tam est
vocare aliquem ad coenum, quam exprobrare alicui tecte adventus temeritatem;
quasi non per se intelligatur, eum, qui advenerit, una couvivari. Rectior
explicatio hæc est : Du kdmmst gerade noch zur rechteu Zeit, um mit uua zu essen:
hoo modo præposteræ invitationis odiosa commemoratio vitatur feliciter et
rectius simul verba explicantur : Hi xaXov rjxeiS. Scidas habet: ds xaXov '
evxaipaS. Recte, cjS xal Urbanitatem Agathonia ex his verbis coguoscas licet.
Sensus eat: Si alius, rei gratia huc profectu» es, in posterum di f fer; idem
enim et ego facere coactus eram heri, cum te quæreiem, ad epulas ut‘lnvitarera,
te nusquam terrarum conspiciens. ovx olo S t ij 18 eir. Stallb. addito
verbo nullo f\Y edidit, quæ vulgata lectio est, pro rf . Acute Ruckertus:
confirmare V lectionem videntur etiam libri i»» qui plane omittunt verbum, quod
fieri non potuisset, nisi v abesset, ut interire rf in sequente r posset. Vide
quæ annotata sunt ad 9. dXXa Swxpdtij &yeiS, Rogat propterea, quod scit, eum
semper cum Socrate esse, R iickert Vide ad 173. B. quæ annotata sunt. Ut illic
ex epithetis, ita h. 1. ex Agathonis interrogatione colligere licet,
Aristodemum Socrati amicissimum fuisse, xal lyv,l<prj fieradt pe<pu
pevoS, X, t. A. Comma potu i mas post peraCfpetpoperoS, delevimus, quod in
omnibus edi* tionibus exstat, post i<prf, quo deleto sententiæ vigorem
auctum habebis, et errorem Aristodemi descriptum vividius. Sensus est : uud
ich, sagte er sich mndrehend, / sehe nirgends den Socrates mir folgen. Si qui
snnt, qui post Hqtff interpurfetionem flagiteut, /iiprjpacToS gratissimi severi
osores, non repugnabimus quidem: hoc certam est tameu, nostra interpunctione
lepidiorem Ari»todemi orationem fieri. Ceteium lineolam post pe%adtpe<po
ETMI10EI0N. dst Jtvov. Kctliog y', %<p?l, nouov <Sv ' «Aia srou Itiuv
ovzog ; Om6&bv ifiov &q n dgyu. alXa ticcuud^a xal avxbg xov av eti].
Ov axitpu, H<pr), itai, cpcivai 175 zbv 'Ayaftava, xal tlga^BiS Saxffavtj;
Ov 8’, rj 8’ os, 'AQiazvdrftis, 7ta(j 'Eov&tiaxov xaxaxllvov. peroS
ponendam cnra?imns, nam per aposiopeain xal iyco verba posita sunt. Dicturus
nimirum' Aristodemus erat: xal iyoo ijxco avxoS pera ScaxpdxovS, converso autem
ipsi inter loquendum, quoniam Socrates nusquam comparebat, præ stupore lingua
hæsit* Paullo post animo resumto, ut orationem interruptam expleret, xal iyco
repetit ita : ehtov ovv, oxi. xal avxoS //era 2co~ xpaxovS rjxoipi h e. : ich
sagte nun, dass ich ja anch gekouimen ware, ich rait Socrates* Male Stallb,,
quem Riickertus secutus est, xal avxoS verba arctius coniungenda censet atque
convertenda : dass ich j a e b e n mit dem Sotrates gekommen ware. Ceterum aikxo-S pexa 2arxpaxovS h. 1. dicitur, ut sexcenties alias v* c.
in Xeuoph. H* Gr. 2. 2. 17. scriptum legitur: psxaxavxa ypi$Tf npedfievxtjs is
Aaxedatpova avxoxpdxcapfd exaxoS avxoS. Numerus ordinalis, quem vocant,
StvxEpoS nou additus est nostro )oco, quod addito Socratis nomine plane otiosus
erat atque inutilis. xXijSelS vit ixeivov . Facit Aristodemus, quod facturum se
esse indicaver.it 174. D. ooS iyoj phv ovy opoXoyijdta dxXrjxoS ijxeiv dXXd
vito do v xexXrj pkv oS. xaXcoS y\ £<ptj, rtoitov dv * aXXa x. r. A. Octo
Bekkeri codd. yi omittunt; qnf qno sunt melioris notæ, co studiosiores editores
in expungenda purticula fuerunt. Fi particulam Platoni restituit doctissimus
Stallb., quem Riickertus secutus est, motus Uterqne constanti usu yi particulæ
in hac dicendi formula apud Platonem. Lundat Stallb. ad h. 1. Charmid. 156. A.
xaAcSff ye dv, ipr 8* iyoS, ir otior. Hipp. M. iuit. xaXcoS ye dv voplZoov.
Lnchet. 192. B. op-\ &<oS ye dv X iyajv. Theæt., D. o p$coS ye XeycjY.
Lysid, p, 204. A. xaXtoSy, tjy 8*iyco f itoiovrxeS, quibus adde si placet
exemplorum congeriem, quam addidit Riickertus in edit. Symp, 17* Convertenda verba sunt: Bene quidem, inquit, factam a te, sed
abigentium est ille? xal avtoS. Addito xal iudicatur, magnopere mirari etiam
Agathonem ( aXXd nov edxtr OVXOS ;") absentiam Socratis, Minus igitur
placet, quod in uno cod. Paris, legitur aAAa xal $avpd$a>, neqne videre
possum, cur id in textum receperint Astius et Reyuders. . Ficinus habet . *
quare ipse qnoque miror, nt eundem legisse suspiceris < aXXd xal avxoS
SabpaZ co-, quod cum correxisset, serior manna xal avxoS ponendo post
SavpaZa> f factum est fortasse, ut 4 xal remaneret ante $avpd?,ca. ov
dxllf>€l. Futurum cum Cap. III. Ka\ 2 fiiv Scprj dnovltuv tov aalSa, T va
xaxaxloito' aV.ov is uva tajv naiSav tjxuv dyyUkovta, negatione iu
interrogationibus adhiberi solet liaud raro pro imperativo, Potest adiuncta
esse huic dicendi formulæ indignatioliis* iræ, clementiæ notio, prout verba
pronuntiaveris. Servitutem clementem apnd Agathonem fuisse servis, verba docent
p, 175» B. itccvTcoS icapaxi^ETt oxt av ftov XrfOSe, iytstdctr ns vuir MV
ifpeSttjxy • d iyv ovSencdxoxs iirobj6a et q. sqq. Verba convertenda sunt
igitur nostri loci: Wil 1 s t du nicbt einmal nachseheu, •agte er, habe Agatbon
gesagt, and den Socrates hereinfiibren ? xrrl J?jukr x.t.\."E p£v Bastii
cprrectio præclara scriptnræ Vulgatæ xa\ ifif, quam hodie nemo explicabilem
indicabit. Probatur his verbis, quod supra annotavimus 22., ad evitandam
ambiguitatem Græcos personale pronomen omittere solere In transitivorum
verborum infinitivis, qui e dicendi verbis peudeant idemque, atque illa,
sublectum habeant. Efficitur autem hæ loquendi norma h, 1., ut puer Aristodemum
abluisse dicatur, non vice versa puerum Aristodemus, quod Græce audiret; xal
leprj axorifieir ?ov Konda. Puerum li e. servum quod attinet ; fitallb. toV
itaidct videlicet, inquit, quem antea compellaverat. Riickert. : 6 itaiS est h.
1. is 6errus, a quo supra Aristodemum introduci vidimus. Neuter satis recte h.
1. articuli vim rnlerprtUtar. 'O raif «t petius servus, cui pedum
lavandarum officium mandatum erat. SVa xax axioix o.
Modus optativus cum particulu finali couiuuctus satis demonstrat, duoruteir non
præsentis tempuris, sed præteriti infinitivum esse. Vide ud p/ 7. quæ annotata
sunt. Imperfecti participium habes 174. E. &•£oxal t ur (>£ iva xaXcdtxifji
x. r. A. In vett. editionibus scriptum exstat ira 7Cov xaxotxioixoy quod nullo
modo lcrri potest. Depravatiouia fontem felicissime Stallb. indagavit. Cod.
nimirum Flor., littera a apud Stallb. insignitus, 0 7 tov. habet ty a
xaxaxeotxo. i r x gJ t cor ysixor o»r npoSvpu). Vitruv. Arcli. libr* VI. 10.
7Cp6$vpa, inquit, Græco dicuntur, quæ sunt ante ianuam vestibula. Addendum est,
itpdSvpcc non nisi privatarum ædium vestibula esse, publicarum ædium vestibula
TtponvXaia Græce vocari, Minus apte igitur Schlcieriu. npdSvpor con vertit :
Vorhof, quo verbo npoTtvXaia indicantur. Narrationem quod attinet Aristodemi:
Socrates inter proficiscendum meditatus, cum prius itiucris, quam cogitationum
fiuem reperis— •et, ad vestibulum vicinæ domus deverterat. xapov xaXovvxoi.
Ilacc est vulgata lectio. Codd. non pauci xal 6ov habent, Eekk. ex optimorum
auctoritate codicum edidit xen or>j caiot patt«eini«na ot* SmxQcttTjs ovtos
«vajjopjJtfas Iv xta xiov yutovav ZQofrvQip tOtrjxe, xaftov xukovvxog ovx
i&tte tlsi&vtu. "Atoxov y', s<pi], kiyug ' ovxovv nutes uvtov
xul (tri utprjGBis; Kal og 'iqirj tlittiv, MijSufica s, ukX iuts uvtov. B
suscepit !n Epliem. Litt. Ienens. Jul. 1852, N. 1SS. censor Riikkert. editionis
: a Fragt es sicli, ob hier g er ad e Red e odor abhan£ i g o besscr sei, so
ziemt die Jelztere mehr darum, weil sie das i 11 den Vorder- und das iu den
Ilintergruud der Uuterhaltung Gebdrige schon abstuiend die das Gesprach der
lJuuptpei*soueu unterbrecheude Meldung des Sclaven glcichsum episodisch
zuriickstcllt. Und gleichwie diese Form auch iu dem Uebrigeu hervortritt, indein
'kein H<pjj einfiilirt, so sprechen fur xa\ ov, aul' welches wir schon durch
innere Griinde hiugewiesen werdeu (?) i auch enlscliieden dio besteu
llandschriiten, welcben llekker mit Ilecht gefolgt ist. Dcnn auch das Einzige,
woran cin Vertheidiger des xdfiov sich konute halten wollen, das ovxoS bei
^LtDxpdcxrfS vertragt sicli auch mit ungerader Rede : dass Socrates hier iu der
Niihe stehe.w llæc speciosius sunt, quam verius disputata. Quid, si ipsa pueri
verba scriptor exhibuit, ut, ad quæ omnes convivæ aures arrexisse consentaneum
est, eadem jm»e ceteris etiam emineant? Non dispiciendum est autem, quid
obstet, quominus xa/iov scribatur, præsertim cum hac scriptura totius loci
vigor augeatur incredibiliter. Iluc accedit, quod Agatbonis verba atOTtov y\ &<pr},
Xkyttt et q. seqq. ipsis nuntii verbis apprimo eoaveniant. Verba conrertenda
sunt: Eiu anderer aber von Agathon's Sclaven sei gekommen und habe berichtet:
Socrates der * steht beiseit am Hofraum des Nachbarn, und ich rief ilin
mehrmals, aber er will nicbt heroinkommen. ato*or y, £<PV> XeyttS* Suut
fortasse, qui scribi iubeant axoitov yk xt, E<prj, XkyuS. Utrumque geuus
dicendi in usu erat Græcis. Iu formula axoxov yk xi y l<pT), XkyuS, XkytiS
verbum transitivum est, ex ecquo xl pronomen exaptatur, cui aroXoy est additum.
Omisso t\ pronomiue atoxov adiectivum adverbii vices obtinet, XLytii absolute
pouitur ut nostratium sprechen; exempla si quæris huius usus, vide sis Indices.
Eadem dicendi formula explicatius perscripta audiret: axoitov y, 2<p V,
Xuyov Xiyetf, Felicissimo Si hleierm verba convertit : Wundorlicher Bericht!
habe Agathon gesagr. ovxovv xaXetS aifrov * xal fu) a(pi/ <$iiS ; Vulgo male
xotXel legitur, paoci r.odd. etiam soloece exhibent u<pi]6yi pro aqtijOEiS*
Ovxovv vocem quod attinet, usu loquendi factam est, ut iu interrogatione non
ovxow, qnod ratio exigit, eed ovxovv scriberetur. Igitur interrogationi
conclusionem additam habes, quæ voluntatem iubentis certissimo describit.
Ceterum non possa I fdos y&Q ti tovx' X%u‘ Ivioth dnoOtag, Znoi, 3v rvffl,
itSTtjxtv. $u Si avxixa, cog fyw olpcu. fir) ow nivtite, aAA’ lare. ’AkX ovxco
%VV mas huius dictionis nisi hac ratione assequi potestatem, ut convertamus: Du
rufst ilio aiso uud lasseat uicht ctwu von ihm ab. Mi/ particula quopiam non
ea, quæ revera fiunt, sed rei alicuius nonnisi possibilitatem, veuia sit verbo,
cogitatam negat, additis nicht etwa verbis commode redditur. Recte Hermauuus ad
Soph. Aiæ. /at/ sic positum dubitativdm esse docuit. l$o? yap xt tovx* Cave
otiosum censeas x\ pronomen. Priscian. XVIII. 1208. costro loco exemplo utitur,
quo demonstret, Atticos scriptores interdum x\ pronomen abundanter adhibuisse
Iu Platon. Hipp. M. V* 287. B., quem locum Stallb. laudat, eandem enuntiationem
reperies verbo immutato nullo. Facit inprimis ad agnoscendam xt additi
potestatem Thuc. 1. 132. *ApyiXio? Xvet x ds inidxoXa? vnovof/da? xt x oiovx ov
TtposeitedraXSat x. r. X % h. e. Argilius cum suspicaretur, harum rerum aliquid
imperatum esse et q seqq. Adde Pl. Syrop. 191. A. fX<AY XI TOlOVtOY OpyUYpY,
olor vl dnvxoxopoi. 194. E. onoio? di xi? av roV oav xavra id&pi/daro.
Gorg. 472,C. idxi pbv ovv ovxoS xt? tpoito $ iXiyxov, ei? 6v xt olet nat aXXot
noXXoi . Hom. II. 9. . 11. xovxo xl /tot xaXXidxav M <ppedlv eldexat tlvat.
Verba nostra convertenda sunt: dat ist «o teiue Art; okoliIv, il <Joi Soxu,
(pavas ort ot av rv XV H. e. d« • istens interdum, ubicunque locorum est, ibi
consistere solet. Quando iudelinite loquuntur Græci, cum' verbo finito quietem
significante, non quietis sed motus uotiouem coniungere amant. Ut igitur de
certo loco dictum supra est Sdfij7<EY lv rcJ TCOV ytlXOYt&Y 7CpOSt Logo,
ita nunc, quoniam certus locus Aristodemi animo non obversatur, Znoi non Znx/
rectissime scribitur. Illud meliorum codd. auctoritnte confirmatur, hæc vulgata
lectio est, quæ etiam rvxp habet pro rvxot. Ali. ratio eat verborum c, I. 173.
A, X po rov Se xeptrpexuv oxy rvxpipt («c.. xepirpixuv ) ubi posito rvXOipi sc.
xeptrpexuv, verbo motum significanti admugitur notio quietia. Adde Piat. Phæd.
113. B. ov hcA oi fivotxf s anoOxdSparadvacpvSuSiv, ot iy av rvxarfi rrjs yyS,
quo loco ad Tvxatdtv supplendum est e præcedente verbo finito participium motum
in aliqnem locum sigivJA ficans ararpv Purus. Aiioch. 365 C. artioxet 61 SioS
:n ti otfpypopai roSSe rov <puroi xai ruv dyaSur, ætSti/S te xa l axvPtoS
dxoixote xeioopai Orproftevos, eis evids nat xruSa.la perafiaMuv. de repi IX.
589. A. uste t^xeOSai oxy dv ixdvuv oxorepor dyp. Ibid, VI. 492. C. qtepopivtjv
nata (Sovv, y av ovro s <pepy. prj ovv xivelxe, aAA’ iaxe avrd v. Valgo
xivffte exhibetur, quod Grammaticorum tov 'Aya&ava. ukX fjpccs, eo xaiStg,
rovg aM.ovg £< Jtt « T8 ‘ Ttavtas xccqcitI&stb S u ixv ffoviija&s,
Ixudav t ig v/iiv fifj hpte vtjxu' o iya ovSeikoxotb ixohjoa. vvv, præceptis
repugnat. Aristodemo* autem cum supra dixisset aAA* idxe ccvxov, eadem verba
nimo repetit cuqj vi maiore, quod servos Agathonis, dicto heri audientes
paratos adhuc ad vocandum Socratem animadvertebat. Ceterum e xtrnr verbo facili
negotio Socratis meditabundi imaginem lingere tibi possis. AftreidScn nimirum
dicitur, quod ipsum se non movet. Ad Socratem adhibitum, hominem ostendit sine
motu dantem atque rerum externaruimoblitum, qualem, descriptum legimus infra
220. C. cfr. 218. C. xal eheov xtrt/daf aVxcrr, quæ verba de eo dicuntor, qui
sine motu iacet atque somno quasi sepnltns. Adde Pl. de rep. I. 829. D. xal
iyoj aya6Se\s ctvrov einorxoS ravxa, fiovXo piros hi Xkytir avxor ixirovr xal
ditor x.x.X. Consentaneum est, Cephalum^ finita oratione, rem, de qua dixisset,
secum reputantem, sine motu sedisse, qua propter ixivow avxor Socrates ait. a
XX ovrct) XPV • v *d. 9,, ac annotata sunt 12. Addendum est h. 1., discrimen,
quod ad p.* 178. C. inter XPV et cx ” stare annotavimus, non dbique apud
Platonem exemplis probari. Reperiuntur enim loci, obi Sii pro XPV et vice versa
XPV pro 6sl adhibetor. Ne igitur Prodici sophistæ instar nimia sedulitate usi
esse videamur in indagando verborum discrimine: hoc certissimum est: nusquam
reperiri in una eademque enuntiatione verbnm ntrumqne, quin alterum
necessitatem exprimat, alterum inservientem necessitati voluntatem denotet.'
navtcoS it apaxiSets. * IlapaxiSedSai dicitur de cibis et mensis, ut Lat.
apponere monente Stallbaumio in annot. ad Piat. Pol. 854. B. In aliquot codd.
reperitur xovS aXXovS idxiaxe ndvxaS xal itapaxi$ixc % * quod, Thierschio,
Reyudeisio, Ruckerto, probatur. Male. Nihil enim languidius xovt aXXovf ndvxaS
verbis } correxerunt autem olim ita, qui de narxoaS vocis explicatione
desperarent. IJdrxaiS 9 inquit Riickerlos, habet, quod offendat. Quid enim sibi
vult ly 1. omnino, iiberhaupt? Cogitatione arctius couiungendum est izarxwS cum
oxi ar fiovXv6$£ f ut respondeat nostratium; Thut ganz, wie ibr wcllt, setxt
vdlJig vor, V.U3 euch beliebt. iieeiddv xi s vp.tr pif iipedxtjxy . Satis colligitur e lectiouis varietate, doctos homines iam antiquitus do
huius loci explicatione admodum dubitavisse. Vix commemorandum est vpir, quod
in aliquot codd. reperitur pro vpir: gravior varietas est in verbo
i<pEdxt}xy. Pauci sed optimæ notæ codd. iq>idtrjxei exhibent, tres
atpe6xtfX7f, unus itpetdxijxu, alius itpidtrpiE commendant. Stallb. convertenda
verba censet; quum nemo vobis præpositus sit, id quod ego nunquam feci, In
Scliieierm, conversione 30 ijaatqnoz ovv vofitgovxis xal l/ii v<p vficov
«fxX fjo9ai ixl dtZC xvov, *«l rovgSs rovg u/J.ovg Qtgaxeutts, iva viiag
httuvaftev. Mtxu xavxa iqyrj oepcic; (iiv dunvtlv, rov di ZcoxQocnj ovx slgdvau
xov ovv 'Aya&ava ita/j.uxiq xilivetv aaaxlii^ttOdM xov ZtoxQtxit], X di ovx
iav. legitor 889.; trogt aof, was ihr wollt, wenn euch doch Niemand Befehl
erthcilt, was ich noch n i e • mnis g e t h a n habe. Riickertus verba
convertit : Apponito quæcu nque vultis, quam nemo vobis est præpositus.
Ficinus, cuius maxime conversio probabilis: Ceterum vos, o pueri, aliis epulas
afferte, et, quodcunque lubet, apponite: vobis si quidem nullus præsidet. Sed
nmn credibile est, herum, qui revera neminem servis suis præposuerit, dixisse:
si quidem nemo vobis præsidet? Plato scripsit fortasse iitt i, 'r av, x\S i '
ptv MV t*P E ’ tSrjjxp h. e. nam, pueri, aliquis vobis ne sit præpositus. Atque
ne cui maior videatur huius s'cripturæ audacia: scriptum exstat in omnibus
codicibns 174. D. itpo odov, ubi manifestum est, Platonem vtpo 6 xov
exhibuisse. Ceterum pro ppdtii cum vi ponitur h. 1. r\S jJ7j ita, ut r is per
euphenismum dicatur. Sententia est: diros aliquis homo vobis ne sit præpositus.
vvv ovv vopi£ovteS seqq. Laborat hic locus ex interpunctione mala, quam ut
ceteri editores, ita huius libri iaterpres celeb. Schleierm. immutatam
retinuit: Denkt also, auch ich wiire von euch tum Gastmahl geladen, so wie (?)
die Andern, uud bedient uus so. Commate post xovS aXXovS deleto et posl ini
Selnvcv posito sententia verborum hæc est : nunc igitur me quoque ad coensm
vocatum existimantes, me et ceteros, voa ut laudare possimus, curate. Ac ne cui
mira videatur ijti pronominis omissio, dicturus Agatho erat: vvv ovv
vofiigovxsS xal ipk v <p vpavV%KexXrj6$ai ini Setnvov Sepanewxe sc. ijifc
Sed quonium non tam se, quam convivas servis commendaturus erat, ea dicendi
ligurii utebatur, quæ omisso ipi pronomine inprirois convivas curandos ostendet
et. Haud dissimilis est nostro loco Piat, Pol. I. 329. D. xal iyoo fiovXupEvoS
Exi Xi~ yeiv avx 6 v ixivow xal tutov x. x. X.£ 61 ovx iav. Bekk. ex aliquot
codd. d intextum recepit, qua lectione oppositionis ratio turbatur, vid, Malth.
Gramm. pl. f. 536. 1054. annot. Ut hoc, ita t spernendum est, quod non
recepisse in textam frustra Bekkerum piguit. Equidem Ruckerti
iudicio subscribo, qui in aunotatione ad h. 1,; Egit, inquit, de hoc ignoto
nominativo pron. pers, Buttm. Gr. pl. I. 291. T. II. 413. seqq. allatis
testimoniis grammaticorum, quibus id quidem edicitur, ut vix liceat dubitare,
quin exstiterit ea forma apud Atticos scrl- fytiw ovv avtov ov nokvv xqovo v,
cag da&n, HuccqIipctvtcc, dlka (iah6xa 8(pa$ peOovv dHitvovvtag* xov ovv
'jiyafravcc, tvy%ccvuv yccQ £<fyarov xazaxei[iBvov t (iovoVy sdtvQ, %(pij
q)uvcu> ZaxQccreg, 7tag ips xatdxBuJo, tvu xal tov fSotpov [ajtxofuvog tSov
] c#oAav<fo, o tfot D ptores, Ternra nt recipere liceat alio loco, ubi codd.
desit auctoritas, non efficitur. Quare cum in tot scriptis Platonis ne uno
quidem loco, quod sciam, ullo in codice hæc forma occurrat, haud scio, an recte
inde colligatur, ab hoc certe scriptore eam prorsus alienam esse. Ad verba
izoWaxiS xeXtvetv annotatum est ia Symposii ediiione Wolfiana Lips. 1828, 13.2
TtoXXdxtf xeXevur xnuss vom bJossen Wollcn genommen werden, wie das Folgende
zeigt. Male, Sensas est: Agathoa habe wirklich oftcr den Befehl gegeben, den
Socrates herbei zu scbaifen, er aber habe es nicht gestottet. xov
ovv’AydS<avct, rvyXceveiv ydp x. r. A. Haud raro apud Græcos scriptores ea
pars orationis*, quæ caussam continet alicuius rei, ei orationis parti
præfigitur, qua res ipsa continetur. Huius usus exempla ai quæris, adi Mattii.
Gramm. pl, $. 615. 1242. Exemplo est etiam hic Jocus, quo prius commemoratum
est, cur Agatho Socratem vocaverit, quam id ipsum dictum sit, Agathonem ad se
Socratem vocasse. Nollem tamen huius loquendi usus severior art biter
exstitisset Riickertus,* qui ad h. 1. hæc annotat: c Quod nemo, cui
vehementiorem dederit natura animum, non, ut ego opi* nor, experitur, scribendo
exprimere omnes verentur, Græci, quorum nondum regulis esset adscriptas stilus,
licere sibi putabant, nt inchoatæ sententiæ aliam insererent mediam, qua illam
vel explicarent vel probarent priusquam totam legisset audivissetqne, ad quem
dirigeretur. Quamquam apud Herodotum, apud quem exsurgens prosa oratio nullodum
freno tenetur, frequentior hic usus, quam apud seriores prosarios scriptores. »
Quem, quæso, nostratium offendet Platonicorum verborum conversio hæc : •
Agathon nun denn zufal liger Weise habe et allein am letzten Tische seinea
Platz gehabt hatte gerufen: Hierher, o Socrates u. s. w . Hdxatov xat OLxtiptv
ov 9 pQYOV, Interpunctionem ponendam curavimus post xatocxttps.yoy, ut, qui
ultimæ mensæ accubuisse dicitur, idem significantius* solus fuisse perhibeatur.
Festis diebus pluribus mensis utebantur Græci, singulis
autem non nisi ties convivæ accumbere solebant. Hinc nomen triclinium ortum.
Iva. xal tov 6o<pov [aitto pevoS Oov] aito A pcv 6ao, Ia paucis sed melioris
notæ codd. v, c. in Bodl. omittuntur verba ctittoptvds 6ov, quibus negari
nequit, orationem paullo rigidiorem fieri atque incomiorem. Nam duobus geni-
jrpog&frij totg jrpoO-upoig. djjAov yap ott tvpsg auro KKt i^Etg • ou.yap
«v nQoaxiattjs. Kal rov EcJXQiaij xa&t&6&at xal ilitslv, on Ev uv
fyoi, tpavox, m ’Aya&cov, tl xowvtov rfij rj Gorpla, togr’ bt rov nk^oiortoov
lis tw xivwtQov quv •fjfibv, lav ciTtzojju&cc akh)Xav, tivis divertas
relationis inita positis facile fiet i possit» ut verba falso construantur: tov
do<pov dntdpEvoS dov ano • Xavdoo. Omuia bene haberent, ai scriptum
exstaret: tva anxopevoS 6ov tov dotpov anoXavdco, o doi nposidxy x. r. A.
Videlicet Agatho dnxEdSai xivoS tropico sensu h. e. de sedis vicinitate
intelligeret, Socrates autem verbum premeret pro more suo satis festive, atque
de contactu materiali intelligeret. Fortasse anxopevoS dov verba e Socratis
responso huc translata sunt, atque in sede minus apta posita. Uncis eadem
compegimus, ut quibus deletis Agathouis sententia plane non mntetur, et flumen
orationis minus retardetur. Verba convertenda sunt: Hierher, Socrates, zu mir
lege dich nieder, damit ich zugleich der W e i • -heit froh werde, welche vor
dem Hofr&um ‘der N a ch b a rs chaf t dir beikam. Iam quo sapientiæ laudem
in Agathonem converteret, Socrates posito pro xaxaxEidSai napct xiv a verbo
dnrsd^ai rivos, respondit, ut Fiemus quidem verba convertit: Bene se res nostræ
haberent, Agatho a si sapientia talis esset, ut in vacuum hominem ex pleniore
ipso contactu proflueret, quemadmodum «qua ex pleno calice io vacuum per lanam
influens. Si enim sapientia ita se habet, permolli facio, quod apud te se* dto,
repleri quippe abs tc uberrima et præclara sapientia puto. oti yap npo anedxyS.
Sensus est; non enim ah eo investigando abstinuisses prius, quam id reperis se
3 .^ Supplendum igitur est: y EvpeS avxo, non ut Stallbaumio visum. est, ei py
EvpES avxo . Negari nequit, interdum npo præpositionem comt veibis consociatam
temporis rationem eum indicare, qua aliquid prius fiat, quam aliud quid
evenerit, cfr. Piat. Gorg. 454. C. onep yap Xiyco y tov k%yS Ivixa nspaiysGSat
tov \6yov i pando, ov dov ZvExa y aX A* Zva py ZSiZojptSa vnovoovvxeS npo
apnaZeiv dXX.yX.cov td Xtyopeya x. r. A. Possis hoc modo explicare etiam
notissimum versum Hom. II. a, $. noXXds A* ixpSipovS iftvxaS dtdi npotaipev
?}poocov, quo loco npoidnxeiv significet aliquem prius, quam exigat natura, in Orcum
demittere, validum florentemque ætate necare. Vides, quam bene huic notioni
conveniat Z(p$ipoS epitheton, quod proprie ad ypcooov referendum est. Adde II.
XI., 55. f noXXaS ltp$ipovS xe<paX.aS a£6t vpoidipeir- Priore versu usos
es,t Luciun. in epigr. 24» Anthol. Gr, lacobs. T, II, 25» medicis :w $ &SMQ
zi Iv zaig xvh!-iv &8 g>q zoi (5«? zov IqLov Qtov lx ttjs irbjQSiStsQas
eis tfjv xtvarsQav. d yaQ ovzcog fyu xal tj Gotpla, nollou ziuiofiai r rjv xaQ«
Coi xazct- E X/UGiv’ olfiat, yaQ fie naga Gov noli fjs xal xabjg Go~ tpiag
nXrjQa&rjGEG&ai. rj fitv yaQ ifiri tpavltj ztg av illudens adeo
festive, ut mihi non obtemperem, quin totum epigramma hic perscribam: 9 Iijtrjp
xi i i pol xov lov tplXov v\6v IrCEjnpEV, coite pa$elv nap' i pol xccvxa x d
ypapparixd. c oS Sfc to pijviv æi8e noti aXy&a pvpi HSrjxev lyvco, xal xo
xpitov xoi68 9 axoXovSov Inoi, noXXai 6 * ItpSipovi ipvX a S et 'i 6 i n
potarfi ev, ovnhi piv nipnei npoi pe paSrjdopevov. aXXa p idcjv 6 narrjpj 2ol
plv Xapiij einev, hraipe • avxap 6 notii nap e pol xavxct paSeiv dvvarai •
xalyap iyoo noXXai rpvxdi didi npoYantaj xal npoi xovt ovdev ypappatixov 8iopai
. e ii xov xev ojxepov. Hano Wolfii coniecturam nonnullis codicibus probatam
editores receperunt ad unum omnes excepto Itiickerto, qui eli xo xevcoxepov
retinuit, annotans : Platonem non de homine, sed de hominis mente cogitasse, ut
eli xo x % ifpGov esset id, quod inanius est in alterutro nostrum Artificiosior
est quam verior hæc explicandi ratio, qua nemo non videt nativam orationis
pulcritudinem corrumpi» 8ia xov ipiov fi io v. Horum verborum explicatio recta
Geelio debetur, qui hæc annotat in Bibi. Crit, Nov. T. H. p, 274.: a 8ocratcs
filum laneum significat» Nam verum hoc eat, quum duo pocula sibi proximo
adiunguntur, quorum alterum aqua repletum sit, alterum vacuum, ac filum laneum
madefactum contiguis horum marginibus ita impouitur, ut pars immergatur aquæ,
pars in vacuum fundum immittatur, fore, ut aliquid liquoris tanquam per canalem
transeat. Hic lusus institui non potest nisi cum poculis» Hinc apta eius mentio
inter convivas. Eundem lusum scriptor noster in animo habuisse videtur Menon,
70. B. J fl Mivcov t npd xov plv QextaXbl evduxipot jjtiav iv xoii n E7iXv6i
xal i$avpagovxo icp * \nnixy xe ?cal nXovxcp, vvv 81, coi ipol Soxei, xal ini docpia.
iv$d8e 8e 9 co tplXe Mivooy, xo ivavxioy nepiidrrjxev • doin e p avxpoS xts
xiji dotplai yiyove, xal xiv 8vv evei ixtdov8e tgov xoncov nap 9 vpai oixedSai
tj 6o<pia. X 7fv napd 6ol xataxXi <$tv. Pro xaxaxXi6ii alio nomino
scriptor usus esset, eoque quidem a xaxatxeidSai verbo derivato, si id in
liogua Græca exstitisset» Comparata enim nostra verba sunt ad Agathonis
adhortationem nap 9 ipe xataxeido, quæ, quoniam contrario seusu Socrates % l
tYt] xctl, tjg xl 9 ovaQ ovda' t] de <Srj X auTtQti *£ y.cd jtoXXrjv
laldodiv %oi>o«, rj ye naga dov viov ovtrog ovtcj GepodQU i^tXaiupe xcu
exepuvtjg iyeveto TtQtonv Iv (i£.qtxhH tcSv 'EXXtjvav icliov rj TQigfivgioig.
'rfctdTrjs li, a<pq, m ZaxQtnes, 6 'Aya%av. dXXcc ravta fitv xul dXiyov
vcStiqov diadixadofie&a lyio ts xai 6v xsqi rrjs dcxpiag dixadrtj
%Qtxi(itvoi rep Aiovvdta • vvv 17C <5 e xqos to dtlnvov ngoxa xgizov. ntinc
cxliibet, ippiitr/i vocator putillo infra 175« E. oluat ydp pe itapa dov nXtf
pcaSy <fed$ ai* Scriptum exspectaveris ex lege grammatica, de qua supra
dictum est 22. olpai nXijpcD^yded^ai 'itapa. dov. Interdum tamen
additur personale pronomen oppositionis gratia, quæ nostro loco manifesta
reperitur. Socrates enim ad Agathonis adhortationem respiciens, quæ p, 175. D.
legitur, dicturas erat: ut ego a tc, non tu a me accipias adinirabileni quandam
sapientiæ abundantiam, cfr. Symp. 175. fi. xov ovv *Ayd5a>va icoWiimS
xeXeveiv peta7t£jJipa6Saz xov 2(a>xpdxy, 'i 8 l ovx iav, Adde 220. E. fin.
avxoS izpoSvpoxepoi iyivov xcov dxpaxyydov iph Xafielv y davxov, qoo loco avxoS
pro davxov scribi etiam præcedens avtoS non patitor. 223. B. xov plv ovv 3
Epv&ipaxov —o *Apidxo ftyuoS oixed^ai diciovxaS, e Ztcvqv Aafieiv xoii
xaxadapSeiY x. r. A. 6oq>laS. Wolfium audi ad hoc verbum laudantem Sydenh.
annotationem: Den Ausdruck docpla braucht Platon sehr oft, und in »wei
verschiedenen allgemeinen. Bedeutungen, lOTOn die eino znr pliilosopbischen
Sprache ge— hnrtj und da bedeutet docpla dio Wissenschaft von der Natur und den
ersten Grundursachen der Dinge. Io der andern gemeinera heisst es iede
Vortrefllichkeit in irgend einer besonderen Wisænschaft oder Kunat, irgend eia
vorziigliches Talent, Kenntnisa, Geschicklichkeit, wie es hier vom Agathon dem
Dichter gesagt wird. S* Piat. Theag. vom herein und Arist. Eth. ad Nicom.
VI* 7* iv papxvdi xcov *EWyYcoY.y h, e. coram spectatoribus. Satis nota est hæc
signikcalio iv præpositionis, quæ unde orta sit, facile intelligitur. Ut Latini
dicunt in oculis versari, esse in conspectu alicuius, ita etiam Græcos arbitror
primitus dixisse: iv oppadi papxvpoov, deinde cogitasse tontumraodo ita,
scripsisse autem iv papxvdiv . Sic reperiea sexcenties iv orjpoo, iv dixadxai
iv 3 eoiS, alia* 7tep\ xyS docpla?. Delevimus comma, qnod post docpla? in
omnibus editionibus reperitur, non ut verba arctius coniungantur nepl trjS
docpla? dixadxy Xpcopevoi diovvdu), sed ut XP°^~ pevoi 8. d. ad præcedens
8ia8ixadopeSa pertinere clarius in Cap. IV. Mera zctvra, Sq>t), xaraxhvlvrog
tov EaxQaroyg xul HeinvrjGavrog xul xav aMcov, GjtovSdg te G<pug nocfoaG&at,
xul aGuvtug tov &tov, xul ralla tu voptgofiEva, TQtnsGftai XQog tov Ttorov-
Tov ovv ITavCuvlav £tpij loyov xoiovrov tivbg xuraQxsiv. Eltv } uv- dicetar.
Tlepl rr/S dotplaf autem verba explicando xavxa pronomini inserviant* Sensas
est .* Hieriiber wollen wir nach einer kleinen Weile entscheiden, ich tmd du,
narolich iiber die Weisheit, nnd Dionysos soli Ricbter sein. Continetur his
verbis festiva adhortatio ad bibendam, quod quo fiat iucundius, rerum seriarum,
curæ Bacchi indicio subiiciendæ esse censentor» xai x 66v aXXav ac.
d«7tV7]6avTG)V, nam ad alterum participium xaxaxXtvkvxoS hæc verba non
referenda sunt. Habet Ficinus; Post hæc, inquit Aristodemus, Socrate simul et
aliis discumbentibus, libare invicem et degustare vina sacrificantium ritu. xal
xaXXa x a vopiZofjLBva . Magna est horum verborum difficultas. Sive spectas
structuram, nescias, quid id sit, ad quod verba referas xal xaXXa tol
vojiiZopEva, sive ad significatum animum advertis, voluntatem scriptoris
explicata difficillimam reperias. Astius scribendum coniecit Marce xa
vopigopsva. Censor in Ephem» Littcr. Ien, Iuli 1832. N. 52. xal &6avxaS xor
$edv xa YOjj.iZ6jj.Eva commendat. Audacias uterque, ut videtur. Stallb.
absolute posita verba ceoset hoc sensu: et quæ alia suat usitata. Non male. Melius
Riickertus participium aCavxaS ad accusativum utrumque pertinere contendit, nt
convivæ et hymnum in deum et quæ præterea cani soleant, cecinisse dicantur. Restat, ut explicemus, quid sit id, quod præter hymnum in deum cecinisse
convivæ perhibentur. Pro adsiv alind verbum ponitur in Sympos. Xenoph. II, 1. G
oS 6’ dep%peS?j(jav ai xpa xtEZai xal idTCeitjavxo xal in aiavitiar, kpxexai ns
h. x . A. Adde Athen., qui ad nostrum locum respexit. &S7tEp xal nXdxoDv
<pvXa66Et ieaxd x 6 dvjixodiov pexa ydp xo bmtvrj6ca tfitovSdf xk cprj6i
itoirjtiui xal xov Seov xaicovi6avx aS xois vopiZojikvoiS yk padiv. Colligi ex
his locis potest, verba xal xaXXa xa vojuZopeva addita esse a scriptore, ut
a8eiv vocis simplicitatem explerent atque notionem efficerent itaiGoviZEiv
verbi. Paullo infra legitur 177. A. aXXoiS pkv Xi6i Segov vjjvovf xal
7tutu>vaS tivat X. T, A., ad quæ verba schol. hæc annotat: xaiavaS * tj xovS
XEyojikvovS 7taidvaS f vjjvovS eis UxoXXojva iirl xa 3 * SQtg, <puvcu, riva
tQoitov qu<Stu xiofiefra ; iya jisv ovv Xtya vfiiv, otl ra ovci navv
%aXeitas £z a vito tov ^i>£S izotov, xal deocca dvcaln>xijs tivog, ot(iai
de xal B vfimv zoiig noXXovg. xaQrjte yccQ yfitg. axomtO&e ovv. ranavdei
Xoi/tov’ y Tlomjora tdv tcov Sediv iatpov * rj nauo- vaS t coi vvv, cJSaS ini
evtvxip xal vlxy, 8id tov gj, iB, ov xal nauovl^Eiv. Est in hoc scholio,
alienam manam quod prodat, hoc tara^n certum esse reor, naiGovigeiv significare
et hymnum in laudem Apollinis aliusve dei canere, et carmen canere ini £vtv~
Xia xal vixy. cfr. Xenoph, Hell. IV* 7. Bdetder 6 $eof xal 61 jJ.lv
Aaxedaijiovioiy apZapivGOV toov ano dajiotiaS, navtsS vjuvrjdoev tov nepl tov
IlodEidco naiava. Alterum verhis expressum est adavtaS tov Seov, alterum in
verbis continetur xal taXXa ta vopi^djiEra. In conviviis igitur primam libatio
fiebat poculis, ut Schol. lluhnk. habet, tribus: ixipvdovto yap iv avtcdS (
tais dvvovdiaiS') xpatypeZ tpeiS * xal tov plv npGDtov Jids 9 OXvjiniov xal
Segov ’OXvjtni(ov iXeyov • tov 51 Sevtspov 'Hpcooov' tov 61 tpitov 2a)t?jpo£. Libatione
oblata illud facere solebant, quod naUkJvL2,£iv vocatur. Hoc rite peracto vino
se invitabant» tpinedSai npoS tov notov . Præcedente tempore aoristo
infinitivas imperfecti positus est, ut esset, quo possent momentaneæ, quas
vocamus, actiones, a duraturis discerni» Tphcsd&ai enim npoS notov ipsam
bibendi actionem exprimit, quæ ad multam usque noctem extenditur. Ceterum
articulus additas est, ut certa quædam potatio, ad quam convivas poeta
invitaverat, denotetur. bIev, av8p£S, (parat. Schol. ad Politic. annotat: eJbv
ay£ 5rj' rj dvyxatdSedtS jikv tcov ElprjfiivGQVj 6wa<p?) 6'e npos ta
piWovta, rj ava<panrt]jia ofioiov tov aWa. Utnntur hac voce ii, qui aliis
facile aliquid concedunt, quo facilius possent, illis pacatis, quid ipsi
sentiant, aperire» Iam qui assentituc, is habeat necesse est, cui assentiatur»
Igitur dicta alicuius præcedant necesse est elsv voci; quæ quoniam non
comparent, supplenda sunt. Videtnr autem Agatho dixisse : aWa tpenGQjieSa vvv
npoS tov notov, quæ adhortatio Agathonis .facile eruitur e verbis dcpaS
tpinedSai npoS tov notov. Agathonis dictum Pausanias cum audisset, bene hoc
quidem, inquit, o viri, hoc dictum ab Agathone, - sed qua ratione bibemus
suavissime? Ut nostro loco, ita etiam in Phædon» 117. A» supplemento quodam
opus est ante eiev. Verba hæc sunt : xal 6 nais iHeASojv xal dvyvov xpuvor
diarptyaS yxev dyajv tov jiiXXovta dcodeiv td epappaxov, iv xvXixi epipovta
tEtpijifj&vov. I8z>v 61 d 2?coxpatyS tov avSpcjnov elev f Utprj, d> f
SeXrtdte, dv yap rovrojv inidtlj/icov • ti xpy notEiv Patet, hominem cum
poculum afferret, virus a se parati vim laudasse ita, ut eius haustui
celerrimam mortem adseriberet. Respondit tlvt tQoTtcp kv c5g QaCta xtvoiusv.
'tov ovv 'AqiGzotpavrj ihttlv ' Tovzo fiiinoi ev Ityus, ca FlavGavla, zo xavxl
ZQOTtcp mxQaGMvdGaG&ai qccGuovijv uva zijs Jto Oecus- sc u\ yag avzo$ Eifii
tcov z&es @E(icaizc0/iEvav. Socrates: Gnt, o Bester, das xnasst da ja
wissen. Was muss ich non thua? vide quæ annotata sunt ad 204. C. cap. XXIV.
init, . fi a 6 x a itio /ie$ a. Hæc est optimorum codd. lectio, quam in textum
receperunt Bekk., Stallb., alii. Vulgo 7/8i6ra ntoofie$a exhibetur. Bene
Riickertus od h. 1, Futurum, inquibj propterea h. 1. præferendam est, quod non,
quid debeat neri, Pausanias rogat, sed quomodo, quod futurum sit, fieri possit
commodissime. Indicativum habes etiam infra 21 4. A. tov 6’ ’Epv%l/iaxov, Uc 5?
ovv f cpavaij <J * A7oafiid8r\, Koiovfiiv ; ovtcof ovte ti Xeyofiev ini tf/
xvXixt ovt indSofiev, » a\\* atexv doSrtep ol 8n}>d)vtES itiofie^a ; Ceterum
Schol. ad h. 1. fiadta r 6 ?j diota ivtavSa dTjpalvet, quæ verba laudo, nt
facilius intelligatur, unde vulgata lectio rjdidta fluxerit* lydo fi sv ovv
\eyao. Proprie dicendum erat: Xiyco fiev tjjjIv olfiet i 6i. De addita ovv
particula, qua Jliv et 66 particularum positara excusatur, qnæque minus sibi
respondentia orationis membra, quoad eius fieri potest, inter se conciliat,
vide quæ annotata sunt ad 22. vfi&v tov S noWovS sc. S£id^ai dvaipvxyZ*
Prorsus eodem modo cap. IV* initio neti t6jv dWoov positum reperies. Laudat
Stallb. ad h. 1. V). Apol* Socr, £5. E. tavra iyco doi ndSoficn, oj Ml\r}te f
olfica 81 ovde aX\ov dySpooitcov ovdiva ac. iteidedSai Coi. Eutyphr. S. E. a)
Wa Cv re vara vovv dyaviei rr)v 8lxr\v, olfiat 81 xal ifik tijv i/irjv ac.
dycov induat. 7ta padxeva dad ^ai.Belk., quem Riickertus secutus est, e codd.
non paucis in textum recepit itapadxevdB,ed^ai. Recte fortasse, quamquam etiam
aoristi infinitivus habet, quo se commendet. Ceterum ne quis forte seri-,
•bendum censeat itapadxevadad$at 8eiv atque cum Riickerto convertcudum : Hoc
recte dicis, omni modo esso parandam commoditatem : Aristophanis voluntas hacc
est: Das erachtest du in der That ganz recht fiir nothwendig, dass man namlich
sich auf allc Wcise das Trinken angenehm zu machen suche, Nimirum in huiusmodi
enuntiatis verba Xeyeiv, fjyeidSai, Soxelv, dB,iovv, vo/ii^etv al. significant:
æquum ceosere, suadere alieni, necessarium putare, vid. Ilcind* ad Piat. Prot.
p* 346, Stallb. ad Phæd. 95. B« et ad Polit. VI. p, 504. E., ubi laudat Ilom.
II. IX. 626. ov yap fiot 8oxiei j,iv$oio teXevtrj rySs y 68 (y npaviedSat, xal
yap avtoS. Valgo legitur xal yap xal avtoS. Bodl. uliique codd. non paoci
alterum tcai omittunt, omiserunt Bekk. Stallb. alii. Ac Stallb. qoidem,
Videtur, iuquit, 7tal additum esse ab iis, qui nat yap non solum 'AxoviSavra
ovv ttvrav £<pij 'Ego^liiaxov rov 'Axovfitvov, *H xafaos, tpavai, ilyftt.
xal t'n hos Siofiai vfiav axoveai, Xcog fjrei xgog r 6 t§§&09ca ittvsiv
’AyaC 9av; OvSapas, <pavai, ovd’ ccvtds tooatiat. "Egfiaiov av tb)
rifitv, q 6’ os, »s htxs, i(ioi rtjtai 'Agiaxodqfuo 0ten!<n, sed etiam nam
et, nam etiam significare ignorarent* Non repugnandam est codicum auctoritati,
minus tamen Stallbaumii sententia placet existimantis xal yap h* 1. esse nam
et. Id nimirum si exprimere voluisset Plato, scripsisset, opinor, tuxi yap iyco
el/n, uti scriptum exstat apud Homerum lliad.IV, 58. xal yap iyoo tlfu h. e.,
denn auch ich biu eine Gottin. Nostro loco malim xai putare expletivum, cuius
exemplum infra habes 198. C. xal yap pe ropyiov 6 XoyoS drepipyyjdxev, ofere x.
x. A. Eodem modo interpretor verba Pl. Pol. V. 468* D. ’JAXct pijv xal xa$* r/
Oprjpov xolS xotoisde dlxaiov xtpdv tcjv yLcov 0601 ayaSoi . xal yap
"OpilpoS x . r. A., quo loco, quoniam præcedit Homeri commemoratio, xal
yap^OpjjpoS verba significant: nam Homerus. fiefi anxi6 pkv Conve nit perfecti
temporis participium cum præcedente Pausaniæ dicto: tcolyv ^aAfTrooS* Ex&
vito xov tzotov. Beftanxi6pevodv verbi significatum explicat Iacobs* ad Eueni
Epigr. XV* v. 6., ubi legitur : ftaitxiZei d’ vrtvcp yeixovi tgj Savaxo ) . tt
Clem. Alex. Pæd, II. 1 82. 29., V7CO p&ijs (5a TlTlB,6ptVOS tlSVTZYOY.
fia7CTi<>£(5$at enim et ii dicuutur, qui se largius invitarunt vino.
Lucian. a Iacobsio laudatus habet T. III. 8t. 41. xaptjfiapovYTi xal
fteftanti6pivcp loixev . Apud Plautum Ps. V, 2, 7* reperitar: madide madere*
xal Exi IvoV* Ficinus in conversione exhibet: Probe dicitis, atque hoc insuper
a vobis audire desidero. Rectius Schleierznach. : Nur von e in em nuter euch
xnochte ich noch horen, wie er bei Kraften ist zura trinken. Ceterum idveiv hoc
loco idem videtur esse atque tcoXvv niveiv olvov, quod paullo infra positum
reperitur; respondet igitur nostratium zecheo* " E ppatov dv eZrj yj piv
ei vpets yvv aTceiprjxaxe . Ein unverhoflter Gewinn wiire es uns, wenn ihr, die
tapfersten Zecher, dieses Mal das Trinken im Ernst aufgæbet. Nescit nimirum
Eryximachus, utrum ioci caussa, au serio Agatho ante locatus sit. Indicat autem
illatus post optativum cum el part. coniunctum indicativus, de obiectira
alicuius rei veritate agi, quam verbis exprimere solemus: im Ernste, wirklich,
in Wahrheit. Exempla si requiris huius structuræ, vide Stallb. ad Apol. Socr.
c. 12, annotationem. Adde Symp. 177* D. el ovv Zwdoxei xal vpiv, ykvoix dv
i)piv iv A oyoiS IxavtJ Siaxptftif Apol. S. 35. A. ei ovr xjpcHv ol Soxovvxe?
6ia(p&peiy ehe tiocpLqi etx8 avdput ei'xe dAAp xal &al8pa xal tolgde,
ei Vfiets ot 6vv'm<&taxoi it Lieiv vvv diieiQr\xctxe' ijfiei 'g (ilv yag
dei advvaroi. StaxQttttj 8’ lt,aiQC3 Xoyov ' Uavog y«(J xal dp.rpuxtQa, agt
i^ccQxetisi avrta qxoxeq av itouofiev. ineidrj ovv fioi doxei ovSeig rmv
itaQovxcov itQodvnag %%eiv xgog ro itokvv tfnviovv (Sorpiit roiovroi S6ovrat,
al6xpoy av sfrf. b, e. Wenn nun die anter ench, welche fiir weise, tapfer oder
soust tugendbegabt gehalten werden, wirklich s o sich zeigen sollten, so ware
daa aller Verachtnng werth. iB,aipw Xoyov, Vulgo i^cdpoj rov Xoyov legitur. Articulum plurimi codd. omittunt, quem ut minus desideremus, exempla
faciunt Phædr. 242. B., de Rep, VI. 492. E. alia, et similium locutionum
analogia. Legitor v. c. in Rep. PJat. L. II. 357. A. o oprjv Xoyov dnrjWdxScLi,
quo loco articulas in uno tantummodo Paris, cod. comparet. Neque seriorum
scriptorum auctoritatem nunc curamus, qui articulum addiderunt; hoc fecisse
constat, qui nostrum locum imitatus est, Aristidem Orat. II. Tom. II. p, 269.
TlXatcjva 8* lt,aif)oo rov Xoyov ixecvoS yap apupotepa. Articulum addidit, quem
non abesse posse putaret, xcd omisit, quod non intelligeret. Kal autem ita positum
est, ut indicium primitivæ conformationis verborum ait: ixavoS xalrovro xal
ixava, pro quibus verbis cum per compendium loquendi dixisset Plato
dp<p6TEj}a, xcd remansit. dist ££> apx e6 ei avT(p. Stallb. rectissime :
ut satis habiturus sit, ut ei satisfacturum sit, utrumcunque faciamus, ovSelf
rcor xaportcor. H. e. Nemo eorum, qui hio adsunt in convivio. Admoneor his
verbis de loco quodam Apol. Socr. p 22. B, c. 7., quem hucusque nemo videtur
recte interpretatus esse. oXiyov avr cov anavTES ol icapovisS av fttXnov UXeyov
xepl gjv avrol inenoripiEtiar. Convertit hæc verba Stallb.: omnes, qui aderant,
melius istis de carminibus solebant indicare, quæ illi ipsi composuerant. Addit
autem, non sine vi repetitum esse pronomen avtol, quo graviter significetur poeta»
ipsos de suis ipsorum carminibus peius iudicasse., quam alios homines, qui
illos carmiua recitantes audierint. Melius in explicandis his verbis versatus
est WoIUus: a Nam prope dixerim omnes pæne, qui hic adsunt, istis meiins
dicerent Ue iis, quæ isti composuerant; « quamquam ne hic quidem Platonis
voluntatem agnovit. Non verisimile euiin, homines fiavavoovS, qui nuuc arbitri
sunt iu iudicio, melius potuisse de carminibus iudicare, quam poetas. Sensus
est totius loci: Ich schame mich nnn, ilir Miinner, ench die Wahrlieit zu
sageu, Dennoch muss es heraus. Alie, die hier anwesend sind, wurden fast
besser, ais jeue uber ihre Werke, uber das sprechen, vas sife irgend selbst
gemacht hiitten (h.e. si qui ex sua qnis f itlvuv qIvov, l'dog av lym tcbqI tov
(U&vtixeQftai, olov D ictiy raXri%^ Xiyav rjtrov av eirjv ajjdtjg. ifiol
yccg di] tovro ys oiuca xcctadrjl ov yeyovivai ix tijg Icctqlxijg, ott %ateitbv
tolg (iv&QcoTioig 7] (ilfhj loti, xai ovre ctvxbg bxcqv rivca xoqqqj
l&riyfiaitu av iti&iv, ovxs akkco qtxt arto aliquid fecissent, vid.
Matth. Gr. pl, {.599. 119S.) idcjS av ifri ~ 7/ xx ov Av eiijv. Repetita est av
particula in eadem enuutiatione non negligentia scriptoris, at olim multi
arbitrabantur, nequo explendæ orationis caussa, sed at loquentia modestia
elaceat magis, qui sperat fore, ut de ebrietatis natura quæ sit, si verum
dixerit, minus fortasse molestus convivis videatur. Tari cuuctatiouo et
modestia, quæ tum io verborum modesto significatu, tam ia singularum orationis
partium dispositione cernitur, Cie. de oificiis loquitur L. I. Nam
pkilosophaudi scientiam concedens multis, quod est orationis propriam, apte,
distincte ornateque dicere, quoniam in eo studio ætatem consumsi, si id mihi
assumo, videor id meo iare quodam modo vindicare. ort xaXeirov 7 / JIES 7 /
idxty . Adiectivom haud ruro neutro genere poni seqoente substantivo, ad quod
pertinet, femini masculinive generis, satis hodie notum est. vid. Matth. Gr.
plen. §, 437. 815. Sed non perinde esse, utrum genus nominis in se suscipiat
necne, ndiectivum, Rdckertu» ad h. 1. docuit. Puto autem, inquit, nd7 4oetiva
sabiccti genus tum sequi, quum res aliqua, qualis sit, quæ que attributa
habeat, describatur, omnino quum do certa re certi quid pronuntietur} contra
neutrum locum habere, quoties vel de certa re, cui generi adnumeranda sit,
prædicetur, vel de re in universum cogitata aliquid pronuntietur. Equidem sic
statuo! Adiectivum substantivi genus in se suscipiens substantivo subiungi ita,
ut, qnod singulæ alicui rei conveniat, significet, contra nentro genere
positum, substantivo non subiunctum esse, sed ad idem æquiparatnm. cfr, Lach.
192. ovh dpa zi)v ys roiavtyv xaprepiav drdpiocv opoXoyi)otis elvat, bceidfptep
ov xccXij idttv, 7/ avdpia xaXov idttv . Adde Ilipp. Mai. 288. B. StjXsia imtoS
xaXr) ov xaA ov; Ibid, p, 288. C. Xvpa xaXrf ov xaXov; xvrpa xaXi) ov xaXov ;
kxcov elvai, Addito infinitivo hominis alicuius liberrima voluntas significatur
ita, ut simul coerceri posse atque minui libertas illa indicetur, cfr. Phædon,
80. E. idv phv xaSapa (sc„ V fax ?}- ) dnaXXdtTJftai p?/6lv Tov doopatoS
i(peXxov6a dre ovdtv xoivGjvovda avxai iv rea fiUp kxovda elvat; utpote quæ
nullam suscipiat, quoad eius fieri potest, quantum in eius potestate est, cum
corpore cdmmercium. Addendam hoc est atque beue tenendum, non adhiberi Ixojv
GvfifiovXivScani aXXag te xal XQcuTCaXaivra tzi hi rijg TtQOtiQciiag. ’AXXa
[irjv, Hq)ij cpuvai vTtoXa^itvta (balSqov tov MvQQivovelov, eyays Ooi sia&a
xti&eodca aXXcog te xai cczz’ av mqI IcaQixijs As/?;g' vvv 6’ av fiovXovzcu
xal oi XomqI. Tavzcc drj axovSavzag Ovy- E I tlvai nisi in iis enuntiationibns,
quæ actionem quandam contineant sive revera additaxn, sive mente supplendam.
Idem cudit iu omnes figuras dicendi, quæ nostræ consimiles sunt, v. c. to vvv
elvai. cfr. Lach. cap, SI* fin, zo 5h vvv elvai ttjv dvv ovdiav SiaXvdGJjuev h.
e. wir vrollcn aber fiir jetzt, d. b. vas nns fiir jetzt uur zu th uu iibrig
bleibt, nns treuneu, Finitus nimirum dies erat, noctisque adventas in proximum
diem differri disputationem iubebat;' quare Socrates aXXct Ttoir/doo, inquit,
gj Avdtpaxe, tama, xal tf £<0 Ttapd. dl aypiovj iav Seo* i&4 Xy. Male autem Mutth. in Gramm. plen. $. 546. 1071. g liuc trahit Piat,
Protag. p, 317. A. eycj t ovtoiS dnadi xaxa rovro elvai ov B,vji<pkpojiai,
neque recte, opinor, Stallb. verba convertit in Protag. ed. p, 45. : mihi yero
cum his omnibus, quantum quidem ad hoo attinet, non convenit. Kata tovro
eodem prorsus modo h. 1. positum est, quo in Apol. Socr. 17. B. legitur: el
jtev yap tovto A eyovdiv, opoXoyoiyv av lycoye ov x at a rovro vs elvai
fitjzcap. Itaque certum esse reor, Protagorara dicere 1.1. i mihi vero cum his
omnibus hac ratione sophistæ esse non conducit* Explicatius paullo infra S17*
B. eandem sententiam Protagoras prot fert : iyco ovv xovtgjv xrjv ivavxiav
aitadav oSov iAh/XvSa, xal o^ioXoy gj xe docpidxrjS elvai 7ial xaideveiv
av$pGJ7tovS* x. r. A. dXXcoS xe xal xpantaX&vxa £xi. Exspectaveris XpantaXojvxi, Infertur interdum post dativum casum
accusativas augendæ gravitatis caussa. Nam vis quædam est in anomalia habetque,
quod præter exspectationem fit, proprium suum acumen. Ceterum nou poni solet
dativo præcedente accusativus, nisi infinitivus adsit ut nostro loco Ttieiv y
cura qno arctius coniungatur. Similiter iu Pl, Criton. p, 51. D, ofiojS
Tcpoayopevopev xgj i£ovOiav TtETtoupiivai f A$7jyaLcj v xco povXojikvcp,\ . .
igeivai Xafiovxa xd avrov aitievai OTioi av ftovXr/rar. Lex nimirum Attica, quæ
cum gravitate h. 1. laudatur ajti$i Xapojv xd ddvrov x. X. A. audisse videtur.
Symp. p, 188. I). ovroS (sc. o"Ep(&S') xyv jiEyidXTjv 8vvajuv kxei xal
nadav y/dv evdcxipoviav 7tapadxevd?,ei xal dXXyXoiS dvvapkvovS oj.uA.elv xal
<pi\o elvai x. x. A., ad quæ verba vide annotationem. lyooys do l el&Sa
xel$ed$ai. Interpunctionem post 'XefædSai vulgo positam expungendam curavimus ;
verborum enim dXXojS xe xai ea ratio est, ut antecedentia cnm sequentibus
arctissime coniungant. Eodem %toQtZv mxvrag firj Sia iil&rjs
itoir]<Su<s9ai zrjv l v tm itaifovri OvvovUtav, aXX’ ovta, xivovza g XQog
iidovtjv. Cap. V. ’Exh8t\ tolvw, cpavca rov ’EQvi,liitt%ov, tovto fiiv
deSoxtai, xlvuv '6<Sov av ixaotog (Sovfojzca., Ixavayxeg modo in
superioribus comma delevimus post 6 vp( 5 ovXev 6 aipi et post itielv, ut ne
esset, quod obstaret, quominus xpainaXarvxa participium ad infinitivum præcedentem
referatur. Ceterum recte Stallb. monet, art * av XiyrjS cum gravitate dictum
esse pro iav rl XiyyS. vvv 8 * av fiovXovxai xal ol A oixzol, Vulgo post av
legitur ev, idque probant codd. plcriquc. Pro av noa paucis in codicibus av
reperitur; tredecimcodd. ^ovAcj^tarihabcnt. lia.stius cum intelligeret, ol AorJ
rol non de iis intelligi posse, qui assensum suum declarassent in
præcedentibus, neque vero ad ceteros convivas relatum, commode cum
insequentibus verbis conciliari : xavxa 87} axovSarxaS tivyxcoptlv navxas x. r,
A., scribendum coniecit Spec. erit, 12.: vvv 8’ av iv fiovXevGovxai xal ol
Xontoi, hoc ut esset : modo ceteri quoque bene sibi consulant. Eodem fere
modo Ficinus in coiit. : nunc si militer, modo ceteri quoque consentiant.
Tliierscli. in Spcc. edit. Symp. Piat. 8. vvv 8 * av ftovXotvx * av xal ol X
olito i verbis locnm sanare studnit. Astius vvv avxa (iovXovxai xal ol X ontoi
exhibuit. Orell. ad Isecr. de Antidos. maluit 324. : vvv 8* el ftovXovrai xal
ol Xontoi. Wyttenbach: vvv 8* opa ei vel vvv 8' av et fiovXovxai, quod
Reyndera. In textum recepit. Riickertus Platonem scripsisse suspicatur : xal
vvv 8* av, iav fiovXovxai xal ol Xontoi: Consueri in omnibus tibi obtemperare,
quæ dicis de arte medica, et nunc quoque (sc. tibi pbtemperabo) modo velint
etiam reliqui, Stkllb. verbis nihil mutatis nisi quod ev post av positum
omitteret, hæc exquisita, inquit, brevitate dicta sunt hoc sensu: uunc vero
rursus idem fiet, quando quidem etiam ceteri^convivæ volunt. Quam exquisitam
boc loco Stallb. laudat dicendi brevitatem, equidem licentiosam appellare malim
atque insolentem. Sed pone, verba vvv 8* av jiovXovXat significare posse nunc
vero rursus idem fiet, quando q ni dem volunt, num verisimile est, Phædrum
dixisse : Soleo tibi credere cum alias, tum potissimum disserenti super rebus e
medica arte depromtis, nunc vero rursum tibi credam? Nihil coniectura opus est,
ut rectissime Stallb. censet, neque quicquanx præter ev vnlgo post av posi •
tum expungendum. Indicat autem av prægressæ alicuius rei actionisve
repetitionem, manifestoque declarat hoc loon, ftovXovrat per prolepsin pro
itei&ovxai positum esse. Verba convertenda sunt: Nunc vero rursus etiam ce-
Si yrjSiv iivut, ro fi era rovro tlsrjyoviuu rr/v fiiv agri tlgeX&ovSav
avlyrgtSa %algeiv tav, «vlovaav lavry -rj, lav /JouAijt at, raig yvvai^l raig
tvSov, yyag 8's Sue Aoj/cw «AAijAots (Svvuvcn ro ryyegov. xal Si oiav A oyav,
tl (iovAca&E, l&tXa vy.lv slgyyySaS&ca. &avca teris (fidem
habentibus tibi) libitara est (sc. quærere potatio-* uis qu and ara moderationem.)
Hoc dictum ut intelligatur, quam bene cum insequentibus verbis conveniat :
Phædrus verba vvv 6 * av fiovXovxai xal ol Xoiitol dixisse cogitandus est vultu
ad convivas converso quasi rogitaturus: Rectene loquor atque de sententia
vestra? fi 1 } did Nota huno usum dia præpositionis. Optime Scliieierip*
convertit: Ilier au f also waren alie iibereingekommen, es bei ihrem
diesmaligen Zusammeusein nichtauf den Rausch anzulegen. Paullo infra p.176. E.
eodem modo 8ia Xoyav d/ 1XijXoiS dvveivai. Apposite Stallb. laudat Piat, de
Legg. I, 640. B. 1.6X1 8£ ys xoiavxrj <Swov6ia, tbttp tdxai Sia 2r}$, ovx
dSopvfioS. Plura exempla si quæris huius dicendi usus, adi Klattli. Gramm.
plen. d XX* bvx a, 7t lv o y x ai jxpos ijSovrjv. ctXX* ovxa sc. Ttotf\6a65ai.
Ceterum ovxa accuratius definitur verbis inseqoentibus itivovxaS 7tpoS ySovrjv,
Male Stallb. coniungenda censet ovxa itpoS TfdovTfy. nur so zum Vergniigen.
cfr. Symp. 193- C, oxi ovtodS av rjpav ro ykvoS evSaipov yivoiro, tl £xx
eX& tiatpev rov £ para x. x. X. Adde 215. A. 2 coxpaxTj 6* iya htaivetv, cJ
avdpes y ovxcoS ticixtipytia. Si bIxqy av . Exempla huius dicendi usus plurima
reperiuntur, quibus possis adnumerare quale reperitur in Alcib. I. 105. cap. 4.
oxi avxov 6£ Sei dt>Vadxevsiv £v ry Evpdiry, quo loco indefinitum avxov
præfigitur accuratiori indicio £v xy Evpany • Ad nostrum locum ut revertar,
Ttpo S' ?}5ovijv apprime respondet nostratium : nach Wohl-# gefallen. Probatur
hæc verbi notio verbis sequentibus : nlvtiv o6ov dv txa6xoS ftovXi/xai, bcavayxeS
6 e prjdlv elvai. £tz dv ayxeZ pySlr tlvai. Solebaiit regem (tftyi7C06iapxov')
eligere convivæ, qui bibendi leges daret, quibus convivæ ad bibendum
cogerentur. cfr. Symp. 213. E. apxovza ovv alpovpai zijs no 6egqS y taC dv vpuS
IxavaS Tityre, ipavxov *ro perci rovro yovpai. Tope ra rovro cum gravitate
dietnm significat: quod attinet ad id, quod post hæc sequitur. Recte autem
annotatum est a Riickerto: verba hæc nunquam temporis solam consequentiam
denotare, sed ubique internum aliquem nexura inter præcedentia et sequentia
designare. ElSrfyovpai verbum quod 177 bt] itavtuq xcd flovXiaft ai xat xsltvuv
airov elgijytL6&cu. Elnslv ovv zbv ’Egv!;ltitt%ov, on 'H (ih> ftot aQyjj
tov f.oyov lari xara rr/v EvqmISov MtXavlitittjV ov yaQ ijibs 6 pv&os, tt/U«
<PuldQov tovSs, ov fitiZa attinet, Hcsycli. interjpretator elft]yeldSai •
dv/ifiovXtveiv h. e* suaclere, censere, aliquid faciendum esse. Apprime verbo
respondere videtur nostratium : etwas zum Vorschlag bringen, x i)v yev • av Xrj
x p iS a Xaipeiv lav, Tibicinam dimitti Eryximachus iubet, ut 8id Xdycov
aXX?jXoiS dvveivai convivæ possint. Notari autem h. 1. Xenophontem, qui in
convivio suo tibicinæ locum dedisset, hominum quoruudam liodie satis explosa
opinio fuit, vid, Boeckh, de simultate, quæ Platoni cum Xenophonte
intercessisse dicitur 8, seqq. cfr. Protug. 347. C, Tiocl ydp 8oxei poi xo
7Cepl 7Coir]decoS diaXtyeCSai opoiuxarov dvai xoiS dvpitodloiS xoi$ xgjv
q>avXa>Y TtctL ayopaicDV dvSrpGJTtGDY. xal ydp ovxoi, 8ia ro pj)
SvrctdSai aXXj}XoiS 8i iavxcZv tivv&Lvai iv tg5 itoxco pr}8\ 8id xijs
kavxcov (pcovijs holi xoov Xoycov xcoy kavxcov vito ditaiSsvtiiaS, xipiaS
noiovdt xds avXrjxpidaZ, rcoAAov piOSoiytEvoi aAXorpiav cpcovifY xijv xqjy
avXaiv, 7ia\ 8id xifi ixeivaov qxxvifi aXXijXoiS dvveidtv. onov 8e xaXol xayaS
ol dvurcoxai xal TCuraihtvpirui elo \v, ovh dv l SotS ovt avXr r xpidai ovxe
opx*/dxpi8aS ovza ipaXrpias, «AA* avcovZ avxolS \xavovS ovxaS dvvtivai dvtv
xu)v Xi/pav xe xal ItlXlhlddV xovxcov dia xijs avx&v (pwpS, A lyovxaS xe
xai dxovoyxas Iv pipet lavxojy xodplooS, nav 7tdvv itoXvy oivov itioodiv.
Perscripsi hunc locum, quo non Platonis sententia Socrati adseripta contineri
videtur, sed ipsius Socratis iudicium exprimi, ut clarius intelligatur, etiam
in minutioribus rebus Platonem ad Socraticos mores scriptionem suam
accommodavisse. xait yvyaiZi talZ Ev8ov, cfr, Corn. Nep. præf. $. 7. Neque
sedet (ac. mulier) nisi in interiore parte ædium, quæ gynæconitis appellatur.
Ceterum ut paullo supra 8ia pi$TjS, fla nunc 8ta Xdyojv positum est adhærente,
ni fallor, notione temporis, quasi dicere voluerit Eryximachus: 8ia Xuyor 8iax
pipeiv xtjv tj ylpav . ei p ovXe 0% e, i^iXoo. Differre inter se videntur hæo
verba eodem modo, quo inter se differaut verba et XPV* Nimirum eam voluntatem
i$£A eiv verbum denotat, quæ cousilio nititur atque intelligentia, PovXedSai
contra adhiberi selet, ubi aliquis impetu quodam animi fortuito abripitur. D.
avAovday kavtij, rj, lav PovXrjxai, xaiS yvvat £,Lv h • r, A. h. e.,' oder wenu
sie Lust liat. Adde 179. B. xa\ p?/v vjrEpaito$V7}dx£iv ye povoi ESlXovdiy ol
ipaovxeS. Symp. 190. A. lito pEVETO 8t> Op$6v, GjSTZEp YVYf uTtorlpcjdf
povXjfSeitj h. e. nach welchcr Seite es ihn hintrieb, cr Lust liattc. Igitur
conMysiv. OaiSpog yuQ sxætots xqus (t£ aynvaxztSv Xeyzi • Ov 8uv6v, (prjGiv,
u’Eqv^m%e, kXXol g [iiv ruti &iav vfivovg xal ncamvag sivca vico tiov
itoirjtdiv kejcoirjjiivovg, ta di 'Eqciu, rijXixovtcj ovu xal xoGovtto vertenda
snnt verUo nostra : Mit welchen Reden wir non den Tag hinbringen wollen, bin
icb, so ihr LUST habt, each vorati schlagen entschlossen. Prorsus eoden# modo
Syrap. 199. A, a\Xd rd ye aXrj$i} % el fiov X b6$e, iSiXoj linetv xar ipavrdv.
cpavai drj rtdvra? seqq. h. e. Es hatten nun alie ja gesagt und sie urollten es
and hatten in ihn gedrungeft, er mochte ihnen die Eroflnung machen. Coacervatis
verborum infinitivis satis vivide turba describitur' convivarum strepenti
clamore sermonum materiam exigentium. Ttard r?}v Ev ptniS ov MsXav innyv.
Versus Euripideus est: ovx i/ioS 6 pv$oS, aXX’ ipij? pi/rpo? Ttdpa, ad quem alludens
Eryximachus dicit ov ydp ipoS o' pv$o?, aXXd $ai8pov rovSe. cfr. Alcib. I, 113.
C. rd r ov EvpiniSov apa ZvpftaivEi, co AXxifiiddtj, dov rade xiv8vv ev ei?,
aXX 3 ovx ipov axrjxoevai, ov8* tya/ eij.il d ravra Xkycov, aXXd 6v. Adde Apol.
Socr. 20. E. xal poi, a> avSpe? ’A5?jvaioi, jn) SopvfirfirjrE, prj8\ dv
dd%Go n vplv /xkya Xeyeiv, ov ydp ip dv ipcd rov Xoyov x. r. A. Ad amovendam
dictorum invidiam hoc Euripidis versu veteres usos esse sæpenumero, et ab
interpretibus passim annotatum est et exempla docent, quorum ex numero Apol.
Socr. 20. E. Nostro loco Eryximachus versum Euripideum laudat, non quo dicti
magnificentiam excuset, aut sententiæ insolentiam, qoibus invidia auditorum
interdum excitotur, sed suum cuique tribuendi studio. Initium orationis,
inquit, ad Euripidis Melanippen accommodandum est, nam non mcasant, quæ
dicturas sum, sed Phædrus, qui hic assidet, eadem excogitavit. vpvovS xal Ttai
co v a Tlaidva? codd. nonnulli habent et scliol. Verba schol. laudata 35. in
hunc modum restituenda sunt fortasse: rraidiv aS' ij rovS Xeyopkvov? naiavas,
vpvovS Ei? 'JnoXXava htl xaranavdsi Xoipov. [rj Ilatr/ova r dv tcov $£gov
iarpdv •] 7} naicova? 00? vvv, cddds ini evrvxia xal vtxy, 8rd rov &j, i%
ov xal natcoviSjEtv. Verba rj Tlanjova rdv rcov Seiuv larpov uucis inclusimus,
quod aut abaliena raauu addita sunt, aut casu quodam a sede sua in alienam
translata. rrjXtxovrtp ovrt xal ro6ovrcj J Ficinus habet: tantum talem ve deum,
Ast. verba convertit talem tantum q ne. Stallb. tam multorum bonorum auctori et
tam potenti. Exhibet in conversione Schleicrm.: dem Eros aber, eiuem so grossen
und herrlichen Gotte, Optime Riickcrt. rrjXixovro ? essa tam vetustus
annotavit. Addit idem, Eryximachum querelam B &£a, firjSh £W ndxoTE
toCovtav ytyovotov xoiijrdv jttTKnrjxivca (irjdiv iyxco/uov; tl d£ fiovlu uv
axi$a6&ai tovg ZQijGrovs tiotpxitas, 'IlQuxktovg (iiv xtd uklav Phædri
referre, qtil in oratione sua hoc ipso nomiue vel maximo honore dignam amorem
prædicet, quod omnium deorum sit vetustissimus. Iloc igitur ei indignum videri,
quod Hercules quidem, recens donatus immortalitate, laudatores repererit, Amor
autem, omnibus ipse prior, suis laudibus careat. prjSlv iyxwpi ov. Valckenar.
Diatr. iu Eurip. Reliqq. 157. scribendum coniecit prjSk iyxooptov 9 quam
scripturam ut ardori loquentia apprimo convenientem probaremus, si lyxcopiov
verbum latiore potestate careret. Complectitur autem iu se vfivovj xal
TtaidSvaS, ut Ilgen. ad Scolia XXXVII* docuit. Queritur igitur Phædrus, quod,
cum in ceteros eosdemque Erote multo inferiores deos poetæ hymnos composuissent
et carmina pro salute et felicitate suscepta, e tanto eorum numero ne unus
quidem in Erotem carmen conscripserit. sl SI ftov\et av tixlipa65ai dvyyp d
<pei v. Ficiuus habet : atqui, si vis, inquit, o Eryximache, quærere,
invenies profecto Sophistas disertos soluta oratione Herculem aliosqne
laudasse, quemadmodum peritissimus Prodicus, quamquam hoc minus alicui mirum
videri debet, sed etc. Hac conversione motus Stallb. Platonem scripsisse censet
: EvprjdetS 'HpaxXeovS plv xai aXXxay i ivyypdtpeiv (sc. avt ovS.) Dubito, num
recte. Nam illud invenies additamentum est, ut videtur, Ficini, qui
concitatioris hominis verba apta brevitate reddere desperaret, Riickert.
interpunctione post doxpxdxaS deleta et posito post 6x&rpadSai commate
sensum vetfborum ait esse; porro optimos sophistas. Etenim formula, inquit, ei
Se ftovXst, cui plerumque non ndditor infinitivus, quem h. 1. appositum
videmus, ita adhiberi solet, ut novum inducat vel exemplum vel argumentum.
Accusat. rovS <So<px<$xds propter hanc, quam indicavimus, formulæ vim
nou putem obiecti casum esse ad tixhpatiSau, quamquam supplendus hic ipse erit
ad hunc infiuit., sed subiecti ad seq. dvyypdtpeiv. Inde patet, usque ad
SvyypacpEiv omnia pendere e verbis ov Seiyov. Displicet hæc interpretatio
tribus de caussis. Primum tl Se ftovXet nusquam reperitur cum infinitivis
verborum coniunctum, ut novum exemplum commemorari denotet; deinde mireris post
6xtif)a6Sai interpunctionem, qua efiiciatur, ut xovS XPV^ ^ovS 6o~ xpidtds non
cum dXEiftadSoct conjungatur, ad quod verba illa supplenda sint tamen. Postremo
verba tovS xpijdtovS dotpxdxds e præcedente ov Seiyov apta tortuosam atque
hiulcam sententiam efficiunt. Si quid video, Phædrus diettirus erat: si 8h
ftovXei av <5xiif>a6$ax rovf XPV~ 6rovS 6o(pi6rfx?yHp<xxXEOvS ptv
xaldXXa>y iizaivovS (sc, avTovf) xataXoydSrfY 6vyypd<pe3Y>
tZsxoxahoyaSriv tivyyQacpEiv, 6 pUufStog Tlgodixos xai tovto fisv ytrov xai
ftavfiad rov alX kyaye ?jdrj nvi lvttv%ov (hpttcd ccvdQog Cocpov, Iv (p ivrjdav
ateg i iCEp O fttXtltftOS Tlp6SlX0S?E p G>t oS 8h ov, tovz ov 5 a vy fiadx
(Sx axov ; Facit nobis* cum in hac reFiciuus, qui paullo infra addit in
conversione: cui non gravissimum videatur? Sed cum nondum ad finem
enuntiationis pervenisset loquendo Phædrus, . in mentem ipsi venit salis quædam
laudatio» qua minus etiam mira Herculis aliornmque encomium indicari debeat.
Igitur suppressis verbis "Epc&ti dfc ov, xovx ov Savfioc dTGnaxoY,
statim pergit; xai tovto puv ytTOY xai Savfia(Stoy, aAA’ fycoys x. r. A. xovS XP
ydTovS. Ironice hoc dictum esse y ut mox 6 /JeAxtdtoS ITpodtxoS, Stallb. docet.
Sohleicrm. verba convertit: und willst du dicli auch untcr den edlen Sophisten
umsehen, dass sie auf den Herakles und Andero in ungebundener Rede Lobschriften
verfertigen, vie der vortrelfliche Prodicus. Riickert. ad h. 1.: XpydToi,
inquit, sunt boni, optimi, die guten. Adhibetur enim hæc vox iq derisione. TovS
xpyfaovS 6o<pi6raS nou Socratis verba sunt Sophistis infestissimi, sed
Phædri, hominis a studio sophistarum non alieni, ut laudatio Erotis docet
sophia stica arte composita 178. seqq. Vehementius autem quam iu poetas,
Phædrus in sophistas invehitur, utpote qui, cum siot rerum utilium laudatores
strenui, inprimis Erotem laudare debuerint. Sententia est totius loci ♦ Ist es
nicht achreck licii, dass andere Gotter von den Dichtern gefeiert werden, dem
Eros abfcr, dem altesten und segenreichsten Gotte auch vou koinem der vielen
Dichter ein L«ed dargebracht worden ist? Willst du nuu aber die praktischeu
Sophisten ins Auge fassen : dass sie uber Hercules uod andere Lobschriften
abfassen, wie der tuchtigate uuter ihnen, Prodicas und das ist weniger noch xu
bewundern, aber mir kam sogar eiumal ein Ruch zu Handen, in dem der Nutzen des
Salzes auf bewundernswerthe Art erhoben war. xa\ tovto filv yTTOY xcl\ S av pa6
T ov. Unus cod. Vindob. et Vatican, liber alterum hoc xai omittunt probantibus
Bastio atque Thierschio. Sed recte servant illud ceteri codices. Pertinet autem
ad ?/ttoy, ut sensas hic sit: atque hoc minus etiam mirum est, quam hoc, quod
in librum qu*udam incidi etc. Nec mirum est 7/ttoy præmitti voculæ, quum t
ovcodtY habeat. Quam* quam non in promtu sunt alia huius collocationis exempla,
Stallb. Iy cj ivrjdav aA,£f, Apto comparari iubet Stallb. Isocr. Helen. Laud.
304. tvy fily yap TovS /5oppv\tovS xa\ xovS aXaS' xai xd xoiavxa floyXySivTtoY
iitaiveiv ovdeis 7too7fore XoyaY T]7c6p7jdEY. Cic. Brut* $. 47. Singularum
rerum laudationes vituperationesque cou* scripsit, quod iudicaret hoc lora* C
titaivov davfiuGiov i'xovres xqos w(fi/.uav • y.at aXXa Toiavta (5v %va XSoie
Sv iyxexMiuaGfieva. r 6 ovv xoiovrcov fiev ittQi noXXrjV GxovStjv
itoirjOaG&cu, "Egma Se Hijdtva Tta av&Q dxav ter otyiyxivca tls
ravxrjvl xrjv tjpi toris esse propriom, rem angere posse laudando
viluperandoque rursus affligere. Vid. Wolf, Prolegg, ad Demostii. Lept. XXXV*
Restat, ut indicemus, cur Prodicus Ceus hoc loco fiii lr idxoC audiat. Multam
operam posuisse perhibetur in verborum discrimine explicando, quæ 8iaipfdtff
rcov ovopdxcov vocator Prolog, 358. A. Iloc studium acerrime perstringitur
Prot. 337. A., D. et C, laudatur Piat. Lach* 197. §• 26. Hæc StalpedtS quamquam
summopere a Prodico exculta, tamen Phædro tanti esse nou potuit, ut fiiXtidrofi
Prodicum appellandum esse putaret. Satis notum est, Prodicum lucri caussa
Epicharmi versum in ore gessisse: d 81 X £ ^P tc * v X&P a viP,£i. 8oS n
xal Xapi n. vid, Axibch. 366. C. Sed ne hoc
quidem satis caussæ est, cur fiiA XidxoS appelletur. Videtur potius, ut ita
piAxiCxoS de eo valere, qui rerum laudem non nisi ex earum utilitate exaptat.
Prodicus autem ne a diis quidem rationem utilitatis cohibere solebat, ut videre
Jicet e dicto eius servato apud Sext. Empir, adv. Mathcm. 9. 18. i/Aiov xai
defajnjr na\ Ttoxapovf xal xpTjvaS xat xaSoAov itdvta r d cocpsXovvxa xov ftiov
rjpwv ol itaAaiol Seov S ivo puSctv 8ia X7}v ait avxcOv coepi- Anav f KciSditEp
ol AlyiJitxioi xov NeiAov t xa\ 8id xovxorov Mtv dpxov Ji/prjxpav vopidSijvat
xov 8h oivor Jiovvdov nal x d 8h vSaop Ilodsidcova, to 6h TXu p n Ilepaidxov
xal ehee rcov evxprjdovxcov ditavxa. Addo Cic, de N. D* I, 42. m Quid Prodicus
Ceus, qui ea, quæ prodessent hominum vitæ, deorum ia numero habita esso dixit,
quam tandem religiouem reliquit?» Iam quod Prodicus fecit, ut iu deorum
laudatione non deos, sed rerum utilitatem laudaret divino nomine insignitam,
idem fero iu Erotis eocomio a Phædro factum. Nou in indolem inquirit atque iu
naturam dei, sed rerum, quarum auctor Eroa esse perhibetur, utilitatem exponit
j quo maiorem illam videt, eo maiore honore deum exornat nullo veritatis
respectu habito* Non mirum igitur, si Prodicum maxime laudandum Phædrus
censuit, ad cuius exemplar ipse laudationem Erotis composuit. Ceterum quod
Herculis laudationem attinet, Riickertum audi ad h. 1. annotantem: Herculis
laudationem scripserat (sc, Prodicus) in libro, coi oopai titulus, ex quo
notissimam de Hercule in trivio fabulam mqtuatus est Xcnoph* Mem* II*, 20.
Prodici quippe admirator usque adeo, ut, quum in Boeotia vinctus esset, quo
tempore ibi sophista versabatur, vade dato ad audiendum eum o carcere prodiret
auctore PJiilostr. vit. soph. I, 12. ro ovv x oiovtov seqq* Vulgo post
-dpvij<5<xi comma positum reperitur, punctum post Wyttenbach* Qttv a^ltog
i(twj<Sai - ukX ornag tffilbftcu toGovtos S-eos ! Tavxa 8tj poi SoxtZ ev
tiyuv ®ccZ8qos. eyui ow Int&vfico a fi a (ilv tovra iqctvov elgeveyxeZv xal
^txQiSao&cu, afict de tv tc3 xccqovti itQ&nov jioi 8oxeZ Bibi. Crit.^T.
I. YoL, ra. 10. oti ante ovxcoS inferciendam cenanit ; Steplianus coniecit a\\’
ovxcaS TjpsAijdSai xodovxoy Seov. Non mirum, lumines doctos in verborum
structura admodum hæsisse, in qua componenda ipse, qui loquitor, impeditum se
atque implicitum sentiebat, Addita ovv particula manifesto indicatur, verba
superioribus annectenda esse; sed quoniam omissa sunt illic, e quibus hæc
exaptari potuissent, xovx vv SavpadxaSxaxoy; factum est, ut quædam structuræ
ambiguitas oriretur, et dicenti, et audienti molestissima. Ex hac structuræ
difficultate ut se extricaret Eryximachus, dissecto inceptæ structuræ filo pro
infinitivo indicativum posuit. Hinc bene habet exclamandi * signum, quod post
&eoS positam est ab interpretibus, minus probem post vpvijdai, Verba
convertenda sunt: Dass, sage ich, an solche Dinge viele Miihe verschwendet
wird, den Eros aber Iceiner noch wiirdig zu feiern versucht hat, sondern so
vernachlassigt wird ein so segenreicher Gott! a^icoS v pvrf dat. Wolfiu» ad
verba tc3 6b "Epooxi ptj6bv iyxoopioy annotavit: Man muss annehmen, und
dies scheint mir das wahrste, dass Platon vorsatzlich seinen Phædrus etwas
sagen lasst, das nicht gegrundet war. Viro doetissimo concedimus, Eroti
laudatores vix deesse potuisse ; sed cavendum est, ne Phædro aliquid imputemus,
quod nec cogitavit nec dixit. Negat tantummodo repertum esse adhuc, qui laudem
deo dignam ediderit, non negat, prorsus neglectum iacerc atque contemtum a
poetis sophistisque deum, Iam quid sit laudem deo dignam edere s. dB,iooS
vpvijdai (roV Seoy), infra paullo explicabitur. ipavov elfey eyxetv h, e.'
symbolam dare. Non caret lepore in symposio philosophico hæc dictio, de cuins
tror pico usu conferri iubet Stal». Casaub. ad Theophr. Charact, c. XV. xo
dpijdai xov Seov. Minus qusfcrendum h. 1. est, quid omnino xodpEiv significet
et aB,iooS v/ivelv, quod paullo supra legitur, quam qua significatione hæc
verba adhibuerit Phædrus. Socratem ipsum interpretem sume 198. E. x 6 dk apa
(sc. ro iyxcopia^Eiv') ov xovxo jjy xd xa\co$ ixaivEHy oxiovv, aAAcz xo aZs
pkytdxa av axt$ iv at x ai itpaypaxi xal co S xdWidx a iav x e y ovxgdS iav xe
prf' el dfc TfiEvdrj, ovdbv ap yv izpayjxa x. x. A. Atque eodem fere modo ipse
Eryximachus 177. D. Soxei yap poi t inquit, Xpijyai txadxov ypoSv Adyov eItzeiv
Inaivov *EpooxoS cJ S av Svvyxat xaWidx ov. v rj ptv iy \6yoiS . Wolf*
convertit : eine reichhaltige, weit 4 tlvui rjuiv toig xuqovOi xoOfiijtiai rov
&tov. tl ow D £ vvdoxei xai vfilv, ytvoiv’ civ rjfiiv iv koyoig ixavi)
dictTptfir). doxei yaa fioi yjirjvca Zy.utirov i^fiwv kbyov tiiteiv htaivov
"Eqmos 1% i dsha wg av Svvtjrai xakkidrov, a$yuv 61 QcuSqov icgtotov,
inudrj xai arpsJrog xaraxuzai xai 1'tiuv cifia xarr/Q rov koyov. OvStlg Coi, o3
’EQv£lntt%£, (favea zbv Eoxqcizi), ivavzla iprjcpitilauftige Materio zum Reden.
ypiv iv X oyotS idem fero est, atque yperipoiS Ir A oyoiS. Sensus est.* Wenn nun auch euch wirklich so diinkt, so hatten wir in
aasern Reden sattsame Unterhaltung» De structura huius enuntiati vide ad 176.
C. Minus probabilis Stallb. ratio explicandi est hæc: tl ovv %vv- xai vjuiv,
ovtco Ttoicoptv yevoiro yap av ypiv iv Aoyoi$ ixavy biarpifty. i tz\ btB,ia.
Sic Bekk» Stallb* alii; Riickertns veterum editionum lectionem imbLB,ia in
tettum recepit usu Homerico nixus, quem Plato haud raro imitatus sit* Vid.
F»uttm. Lexil. 173» seqq. Fortasse recte habet iitibiByia^ ubi narratur, quo
ordine aliquid factum sit; contra quo ordine aliqnid fieri debeat, ubi
indicator, rectius ini 6e%id exhibetur, v. c. in Piat, de rep, IV, p, 420. £.
xai rovS xtpapia? xaxaxXlvavraS t inibi%ia Ttpoi ro itvp btanivovrds Tt xai
tvcDXovpivovS H . T. A. De xPV y Cct verbi potestate J es miisse wolleu, vide
annot. ad 176. E. narrjp rov Xoyov . J7anyp vocis insolentiam Stallbaum* leniri
posse arbitratus est addito exemplo Phædri 257* B* &aidp6s re xai iyco
Avdiav rov rov Xoyov nazipa alxioo pevoS. Fortasse EryxtfBachus rursus ad
Euripideum illum versum respexit ovx ifioS o javSoS, aXX* ipffS jirjrpo S napa,
atque a se quidem profectum sermonem negat: patrem eius Phædram esse contendit*
y ra i p anxa. De his verbis vide Commentat. de Piat» Symp, Certissimum autem
esse existimo, Platonem his verbis lectoris animum ad futuram Socratis
orationem tanquam ad caput libelli dirigere voluisse. Ceterum ne mireris, cur,
cum Socrates ra ipoxixa initizatiSat dicatur, Aristophanes Bacchi Venerisque
cultor nomiuetur, Agatho et Pausanias indicio addito nullo ad Erotis laudem
celebrandam promti perhibeantur: Schoi. habet s. v, f Aya$QDVoS rpa yaSt ini
paXaxia zaby . yv b* ovtoS ... itaiSj 'ASyvaioS .... naibixa JJavbaviov rov r
pay ixov, x. r. A. Qui mutuo amore se complectebantur, iis nihil iucundius
contingere potuisse consentaneum est, quam laudationem Erotis. Non commemoratur
autem h. 1. Pausaniæ et Agathonis amor mutuus disertis verbis, quod tum
temporis notissimus erat. ovbh pyv 9 Api(StO(pdvTjS. ovbh fiyv illatam post
ovre ap t rta. ovts yaQ av xov lya c<ito<p>j<5aiui, og ovdiv gtijyt
alio IniGtotGxfai rj ra Igatixa, ovts xov Aya&av xal e ITavUuviag, ovds
yrjv ’AQiOTu<pdvr t g, a xsqI AwvvGov xal 'AtpQoSktjv xdoct tj diatQcjli),
ovds allog ovdelg tovtavl av lya oQa. xal r oi ovx l| iGov ylyvstai 7jy.lv Tolg
vGtcctoig xataxstfdvoig ' ali’ Idv oi xqogQsv txavu g xal xal wg sYxaOiv,
IgaQxtGst r}yZv . alia tvxu prime respondet Latinorum neque vero etiam, quibus
verbis res quædam induci solet, quæ maioris momenti est, quam res paullo ante
per simplex neque commemorata. Igitur cum gravitate Aristophanes totus
perhibetur cura Baccho et Venere occupatus esse. De Baccho liquet, nam res
scenica, inquit Stallb., Baccho erat sacra, vid. Casaub. de Satyr. poesi 9. ed.
llamb. Venerem autem commemoratam h. 1. censet Riickertus, quod plenæ sint ve n
eris Aristophanis comoediæ. Wolfius ad h. 1. annotat : In wiefern er mit der
Venus zu thun gehabt habe, bezieht sich vielleicht auf einen Umstand, der der
Gesellschaft bekaunt sein konnte, fiir uus aber verloren gegangen ist,
vielleicht auf die Sitten ' des Dichters. Aliter nobis videtnr de hoc loco
statuendum esse, quamquam in hujusmodi tenebris quis clare videre se audeat
dicere? Ilaud raro Socrates nomina propria facili quadam litterarum mutatione
corrumpere solebat atque ita immutare, nt nomen existeret, quod aive laudem
sive vituperium exprimeret. Exemplo est 198, C., quo loco Gorgiæ Gorgnsque
nomina inter se conferuntur lepidissime. Adhibita accentus mutatione in
’Ayd$oov et dya~ Scov nominibus ludit 174. B. Quid, si etiam hoc loco in Aristophanis
nomine lusit? Significat 9 Api6xo<pd.V7}S cum, qni optimum prodit. Optimam
autem, veteri proverbio, vinum et venus est, quod Græce audit: dptdxov diovvdoS
xal *A(ppo~ dlXTf . x ai x oi ovx i B, Id ov —<*AA. Magnopere se torquent in
huius loci explicatione, qui xal xoi conianctim exhibuerunt. Ut gravior esset
xoi port. affirmatio, vocula ex scriptoris sententia initio enuntiationis
ponenda erat. Id quoniam vetant fieri linguæ leges, xai expletivum præpositum
est, do quo 6. diximus. Latine reddenda sunt verba: Pol non æqua couditione,
qui ultimi consedimus, utimur. Quæ sequitur aWa particula, ita commode
explicatur, nt omissum cogitetur, quod facillime suppleri potest: 7 j/ieiS ovv
ovx ipovfiev^ «AA* idv iBiapxidei Locus nostro simillimus est Parmenid. 128. C.
xai xoi GJSnep ye æl Adxatvai dxvXaxeS ev pexaSeiS xe xal IxveveiS td \£X$ivx
a. aXXd npuxov fiev Ce xovxo Aay$dvet, oxi x. x. A,, quo loco ante aWd
facillimo suppletur ovx zvpeZ xrjv afa/Seiav. 4 * ! aya9y xaTaQ%itto OtauSpog
xtu lpta[HCc£ha rov "Egona. Tavta S>) xal ot nXHoi xaw Eg uqu £
we<p«<Sav t e xal 178 helevov axtg 6 Zuxqkti] g. ndvrav ylv ovv a exadros
tfotev, ovre navv 6 'AgiOroSyyog lu.iy.vyto oirt av tyto « helvos Ueye mxvtct.
« ydliGta xal av l<5o£e fioc d^ioyvrjfiovevtav sivca, tovttov v/iiv iga
exdtStov xov loyov. tffiiv to iS v6tdx 01 $ xax an eipkv o tS. Dictam supra est
175. C. xov ovv 3 'Ayd Saova, x vyxdveiv yap kdxotxov naTaxalpevov, povov *
Jevp cpctvai, oo 2ooxpaxeS f nap iul xaxaxeido. Sunt igitur
ol vdxaxoi xataxeipevot Socrates ct Agatho. xv XV dyaSy. Formula erat, qua
feliciter succlamare Græci solebant iis, qui aut navem conscendebant, ant ad
bellum proficiscebantur, aut aliud negotium suscipiebant, cuius incertus
eventus esset, cfr. Griton. 43. D, dW\ gj Kpitcov, xvxy aya$y. navxeS dpa
£vvk<pa6 av. Wyttenb.
scribendum coniecit dpa pro dpa t qua contectura efficitur, ut omnes uno ore
consensisse dicantur. Hoc consentaneum est convivas fecisse. Sed quoniam non
sine turba et clamore hoc fieri poterat •* nt quietius convivæ egisse
viderentur, dpa non dpa Plato scripsit. De hi^ius
particulæ significatu vide Heisigii annot. ad Oed. Coi. Enarr. CCVIH.
Ortum dpa est ab apeo, soletque adhiberi, ubi ab argumentorum enarratione
oratio ad finem tendit, h. e. ad conclusionem. Et cum singulos convivas
Socrates nominasset ita, ut simul, cur ad laudem Erotis prædicandam parati
essent, caussam adderet: ' om nes igitur consensisse perhibentur. Minus apte Schleierm. in conversione: Hierrait nun stimmten dann anch die
Uebrigen alie uberein, ovre navv 6 *Api6t o et 1 J' poS. De horam verborum
fine^ vide quæ dicta sunt in Commentat. de Piat. Sympos. Minut placet, quod
Stallb. attulit ad ad hunc locum: Caute, inquit, hæc interposuit, ne legentes
in eam inciderent opinionem, ut has orationes revera habitas, non ab ipso
cuiusque ingenio convenienter fictas esse putarent. a^topvypovevtcov elvai.
Codd. plerique a£,io pYTjpovevxoY j Bodl. omisso elvai 00 habet
dZtopvrjpovevxov; in Paris, uno, Vindob. duobus pancisque aliis
d&iopvijp6v£vta exstat, quod Bekk. in textum recepit, quem Stallb,
Riickert. alii secuti sunt. Videlicet docti viri negant,
a^topvripovevxovS oratores vocari posse, atque non nisi orationes illo epitheto
recte Insigniri. Aliter nobis de hoc loco statuendum videtur. Verba xovxoov
vpiv ipoo kxadtoy xov Xoyov ad præcedentia referantur drv UoB,k poi
dZiopvypovevxcov elvai: verba a pa\idra nihil habent, quod ipsis 9 I Cap. VI.
Flgarov (ih> y«Q, Cstuq Xiya, Irpi) &ui8qov aQ^dftivov tv&ivdt
xo&tv ktyuv, ori filyag &tos ut) 6 ”Equs xal fravfiaatos Iv
av&Qthitoig re xal &Eolg, sroA Aa%jj fiiv xal aXXy, ov% rpiMtd de xatd
rtjv yivEdiv. rd 'yuQ Iv tolg XQtafivzcccav tlvcu tbv &eov, tlyuov, ij 8’
os' tex/iq- B respondeat. Igitur dubitari nequit de xai voculæ potestate, Kctl
nimirum auget corrigendo sigoificatque atque potius. Exempla si requiris huius usus, vide Stallb. ad Apol. Socr. 23. A.
Convertenda autem verba sunt: Was mir nun am meisten oder besser, welche Redner
mir am wichtigsten und merkwiirdigsten zu scin schienen, deren Keden will ich
euch einzelu darstellen. Proprie dicendum erat oi E8o£dv poi p
<x\i6xa a.B,iopvjjpovevxoi elvai, xovxarv .... Genitivi e præcedente d
exapta ta sunt, quod xai addito quoaiam pæne evanescit, infra positum habes
xovxgov vplv ipdb kxa6tov xov Xoyov. Ceterum ex his verbis iodicnri licet de
Apollodori ingenio, qui orationes non tam ex orationum rationibus, quam ex
auctoritate et celebritate oratorum indicabat. Simili ratione paullo infra 180,
C. non orationum, sed oratorum oblitus esse dicitur Apollodorus his verbis:
$al8pov p\v xoiovzov riva \6yov Z<pij tinuv, pera $at8pov aAAovS’ tivaf,
(li. e. oratores non orationes,) elvat, ojy ov jtavv dispvt]liovev ev.
icp&xov p\v yap. Phædrus demonstrare studet, Erotem deum antiquissimum et
honoratissimum esse, atque summorum bohorum, virtutis atque felicitatis
benignissimum auctorem. Vide Comment. de Piat. Sympos.
Ceterum de Phædro, Pythoclis filio, quem Socratis æqualem fuisse negat Athenæus
XI, p, 505. F., et qui in Protag. 315. C. inter Calliæ convivas memoratur,
rectissime Stallb, m Erat inquit, homo mollis ac delicatus, <Soq>oS T a
ipGDZixd vid, Phædr. 227* A, Sectatus autem rhetores Siculos, iuprimis Tisiam
et Lysiam, mirifice sibi placebat in oratione comenda et calamistris ornanda»
vid. Phædr, p, 227.» 273** al. Itaque oratio, quam Tlato hic ab eo habitam
facit, habet nescio quid fucati coloris et ornamenti, ut facile appareat,
hominis ingenium et mores ut ceterorum convivatum, q Platone ad ipsam veritatem
esse expressos. rd yap iv xoiS iep£6fivr xaxov. Sic optimi codd. Legebatur olim
iv roiS TtpetipvtdXoiS sequente elrat xc ov Segov. Non dubium est, quin
dixerint antiquitus Græci iv xoiS itpstipvtdtoiS Tipedftvtarov et iv raiS
nps6pvrdxaiS itpstipvtaxr\v\ sed usu loquendi factum paullatim est, ut non
solum iv xo U ltpE6fivtaxoS dicaretur, sed qiov de tovtov' yovijg yc<Q
"Eoatog ovz elolv ovre ktyovrcu vtc ovdevog ovre ISiutov ovre TCoitjzov,
aAA’ 'HaioSog xquwv filv %aog yeveO&ca (ptjOlv, ' avtdp inerra etiam iv
Toi? rtpedfivtdry, Videlicet ea amplitudine verba £ v toi? esse voluerunt, ut
quæ generis discrimen non suscipiant, quasi dicas, omnium rerum, quæ cogitari
possint, antiquissimam, maximum, pulcherrimum. Exemplum huius structuræ est
173. B. napayeyovei 8* iv ry dvvovdine 2ooxpdrov? ipetCrrj? cov iv toi? paXidra
tcor rore. Adde Symp, 178. C. iv xoiS 7tpedftvraro? elvai. tifiiov, i / 5* o? .
In upo Vindob. exstat eido? pro y 8’ d?, ex qua scriptura, dupliciter posita
rifiiov vocis syllaba finali, rijiiov ovetSo? effinxit Creuzerus ad Plotin, de
Pulcritud. p, 146. Consentire videtur nobiscum vir doctissimus, tlpior verbum
hoc loco "admodum frigere, neque nilo modo præcedentibus dei epithetis
^avpadro? et piya? respondere. Exspectaveris potius superlativum, qui exstat
apud Aristot. Metuph. 1. 3. rifUQora* rov yap rd Ttpedftvrarov, Non mutandum
est y 8 1 5?, quibus verbis ipsissima Phædri verba premi manifesto indicatur.
Phædrum nutem dixisse reor: r o yap iv rot? nptdfivrarov eivat rdr 3coV ov
rifuov . Addita negatione et interrogatione instituta efficitur, ut" orationis
vigore vis superlativi compensetur. Ceterum eo facilius scribæ passi sunt
negationem a præcedentis verbi syllaba finali absorberi, quo minus
iotelligerent, interrogandi signo forte, ut fit, oblitterato, qui possit non
honorifica esse laus antiquitatis. T EXfltf ptov 8 £ TOVTOV. Hacc verba si
abessent, a nemine desiderarentur, et facilius suaviusque flumen oratiouis
procederet. Cui euim non arrideat, enuntiatorum iunctura hæc : rd yap iv t 61?
7fp£(jpvraxov elvai rov Stov ov xt/uov; ?/ 8 9 u?, yovy? 8e,”Eporo? x, r.A.
Cave tamen otiosum additamentum T exuypiov tovtov verba cen seas. Nimirum
orationis continuitatem ita intercidunt h. J., ut gravior fiat caussæ
commemoratio; simulque indicant, quoniam oratorum, ut videtur, propria sunt,
Phædri orationem verbo tenus referri,# Huius rei, h. e. accuratissimæ
repetionis, iudicium sunt etiam ?/ 8 ds verba, quæ Apollodorus posuit, ut
clarius indicetur, iuitium orationis non nisi Phædri sententias, Aristodemi,
non ipsius Phædri verbis descriptas ( ap^dpevov iv$£v6e itoSiv') contiuere,
nunc autem ita pergi in repetenda oratioue Phædri, ut etiam ipsa eius verba
repetantur. Ceterum perraro xexpypiov 8i, paprvpiov 8i, similia ponuntur, quia
in subsequentihus yap part. reperiatur, v. c. Plat, de Legg. VII. 821. E. r
expypiov 8i, iycd tovtov ovre vio? ovre itaXat axyxoa depov. ovx eld\v ovte
i.iyovtaiy II. e. neque sunt revera parentes Erotis, neque esse a Vat
£vpv6xspvo?, Ttdvtcoy e8o? a<5(paX\? aiei f ’H8’ "EpoS. &rj(Sl
{ietcc ro %aog 6vo rovta yeviti&cu, yrpv re 'Aoi "Eqch tcl.
IIccQpsvldr ( g 8e trjv ttvttiiv liyzi, quoquam perhibentur. Non esse revera
parentes Erotis, non probator; non dici a quoquam ita tantummodo confirmatum
liabes, ut allatis versibus quibusdam, quid Hesiodus et Parmeuides de Erotis
ortu tradiderint, edoceare. Notabis igitur, quam Plato carpit,
levitatem argumentandi. ovxe i 8 1 cozov . ’l8iarr?]f latissimi significatus
verbum est, quod plerumque ex opposito accuratius definitur. Igitur non placet
Ficini conversio: Id autem ex eo c o 11 s t at, q u o d parentes Erotis a nullo
vel poeta vel alio quovis descripti sunt. Nec prosarium scriptorem cum Stallb.
interpretari velim Idiooxi]? vocem. Antiquiores enim philosophi, ut Parmenidis
exemplo docemur, prosa oratione non usi sunt, cfr. Olympiod. ad Phædon» p, 65«
E* izoiTjxaS XeyEi ( sc. o JlXd ro ov) llapjiEvL8?fv f 'EpTttdoxXiot,
*Entxappov* ovxoi ydp x. t\ A. Consentaneum est autem, philosophos et poetas
ibi tangi, non poetas et prosarios scriptores, tibi in Erotis originem
inquiritur» Convertit Schleierm.: von irgend cinem Dichter oder andern
Erzahler» Exempla si quæris IduaXTj? vocis ex opposito explicandæ, legitur
infra 178. D. ovxe tcoXiy ovxe ISiqjxtjy h. e* vreder ein ganzer Staat nocli
ein einxelner Biirger. Prot. 322. *C» ei? Ixooy laxpixijv itoXXoiS IxctvoS
l8icoxatS x* x. A. tprjdl pexa ro x^oS x a i ”E p m r a. Hæc verba quoniam cum
autecedentibus nullo modo consociari possunt, Ileindorf., quem Schleierm»
secutus est, post Iloio8oS pronomen relativum o? ponendam ceusuit, Wolfins
<pij6\ 67 scribendum existimavit. Ileynius, Astins, alii, verba glossema
censent, quod iudfcium Riickertus probaret, si Socratis hæc verba essent, non
Phædri hominis inepti* (?) Sed ipsum audi Kiickcrtum: In Phædri, inquit,
oratione nihil decerno, quæ tota tam inepta ei/, ut ii tollere velis omnia t
quæ displiceant, haud scio, an nullum versiculum sis incolumem habiturus . (!?)
Plato poetarum versus laudare solet duplici modo» Aut nudos versus afiert, aut
commemorat aliquid, quod idem in sequentibus versibus continetor iisque
comprobatur. Atque huius quidem rationis exemplum occurrit p, 195. D. n OytjpoS
ydp *Ax?}v Seoy xe <pj]6iv ejvcn xa\ ditaXr/v' xovt yovv 71 6 8 a S avxij?
dita~ Aou? Etv at, XlycoY Tij? piv$' djraXol TiddeS* ov ydp iit ov6eoS niXvatai
y aXX’ apa 1 ) ye xax* dv8poav xpdaxa fiaivei. Prioris rationis exemplum est
197. C. Nusquam, quantum scio, poetarum versus laudat ita, ut prolatis ipsis
eorum prosariam explicationem addat. Fortasse cum Riickerto foedidam quandam
Phædri sedulitatem Platonem notaturum fuisse contendis. Audio, / f »
npoitititov pkv * Epcora Itetur pijritSato xavrojv. C Htitodu 81 xal
’Axov<slk ag ofiokoyti. ovta itolkct%6&tv neque probo tamen. Nam hoc
certe negari nequit, Phædrum recte loqui potuisse, ut non credibile sit, eundem
hoc loco balbutientium instar locutum esse. Scribendum videtur esse: dAA’
'Hdlodof xpturov plv xdoS tp?j6l yevidSat avtap Ixeixa tpj]6l yai’ ev pv 6t epv
oS, nav tcov 28oS adqxxMs alsi rj 8 * "EpoS. Repetitum tprjdlv est, quo
magis pateret, ab obliqua oratione ad ipsa poetæ verba trausiri. Factum autem
videtur esse casu quodam, ut tprjdiv a sede sua in eo loco, quo id codd.
exhibent, collocaretur, ubi ansam dedit nescio cui sciolo Hesiodeos versus
prosaria oratione explicandi. De tprjdi verba ipsa poetæ indicante A. $al8poS
yap b«xQTore itpoS pe dyctvcottoov Aiyet* ov 8eiv6v, tprjdiv x.r. A. Adde p,
202. C. Tcal iyco eluor, TtCOSTOVTO, 2<pTjv, \iyeiS. Alcib. II, p, 142. c.
8. A iyei 8i xooS tu8i * Zev fiocdikev, r a plv a, <prj6i, xai evxopivoiS
Ttotl avevHTOiS ctppi SiSov, rcc di 8eiva xa\ evxopivoiS axaA dB,eiv yteXe-vei.
Tlap pevidrjS 81 tcov, Hæc quoque verba sunt, qui expungenda censeant. Omisit
ea cum superioribus tprfdl pera ro xdoi 8vo zovzgo ' yevidSai, yrjv re xal
" Epcora, Stob. in Kclog, phys. I. 154. Verba sanissima esse iam colligere
possis e præcedentibus verbis ov8l idtturov ovre icotrjtov, Quibus !
commemoratis et poetarum et philosophorum certe unum exemplum laudari debebat ;
si Hesiodum solum Phædrus laudare volebat, philosophorum mentionem facere non
debebat. Verba sanissima esse etiam e rectius explicato TevidecoS verbo
patebit. Sic statuo: Duæ sunt in Mythologia Græcorum Veneres, quarnm altera
maior, altera minor ætate, Atqne minor quidem dea, *Aq>poSirrjS nomine
insignita, a poetis celebrabatur, a populo colebatur. Maior natu dea, quam
numen rectius voces, iis tantummodo nota erat, qui omne studium in
coguo&cendis rerum caussis ponebant, b. e. viris philosophicis, Factum
autem videtur philosophorum inter se dissentientium industria, ut plus minus divinæ
dignitatis dea maior nata particeps haberetur, et cum vario modo spectaretur,
ne certo quidem nomine insigniretur. Tivediv eam
vocarunt, et $i\lav f et XaoS ; æque, qui fons est magnæ confusionis, ab
A<ppo8l r rjS nomine abstinuerant, quin maiori illi deæ interdum
attribuerent. Sic Plutarch. Erot, 756. F. UtppoSityv posuit pro Tevedet, sed
addita Ipycav voce, qua nominis mutatio satis excusatur: 8io IIappevl8ijS plv
axotpcdvei r ov "Eptura rtuv ’AcppoSirrjS ipycov xpetifivrocrov iv zy
xodpoypacpia ypdtpcav * xpoSzitirov plv * Epoota h. r. A. rive 6iv autem
Parmenidei versas subiectum esse, etiam Aristotelis verbis probatur Mctaph. 1.
4. xal ydp ovroS (sc. fla p pe opoAqgtirtu 6 *Eqc>s iv rofe XQE<S(Svtatos
tlvai. XQtaflvtorros ol tw ptybSxsov &ya9mv ij ftw a?ttos itfrtv. ou
viSrfS) xctxadxEvdZoov rrjv tov navxoS yivediv' npcvxidxov p&v, tprjdiv f
"Eparxa Sevtv pr/xldaxo ndvxcov. Notasset enim, si revera abesset,
sabiecti absentiam philosophus. Satis notus autem Græcismus est» quo dicitur
trjv Ovediv Xiyei nptoxidxov x. r. X, pro Akytt * npoSxidxov ptv rj rivEdiS
*Epooxa Segqy pTjxidctxo ndvxoov. Iam patere opinor, Hesiodeos versus cum
Parmenidis testimonio optime convenire. Nam quod Xaos apud illum est, ttyedis
Parmenidi vo catur, Igitur nullo modo probanda est ea evplicandi ratio, qua
Phædrus callide dicitur subiectum versiculi reticuisse, ne quod testimonium pro
sua sententia afferat, quod idem contra ipsum testari nimis manifestum sit.
Verendum nimirum erat, ne quis convivarum, qui Parmenidis versum memoria
teneret, erroris atque fraudis loquentem accusaret, aut, si non teneret, e
vestigio subiectum rogaret. Ceterum quod terram simul Hesiodus commemorat,
(videlicet ut esset, quo incedere Eros posset), id ei non officit, qui deorum
antiquissimum Erotem probaturus est. Addere placet Simplicii ad Arist» Phys. 9.
revidecaS definitionem. Indicat nimirum, Parmenidem habuisse $eg5y alxiav
Scripovct iv pido» ndvxarv, T] navxct Hvftepra, quam 3 Avdyxrjv s. xrjy
xAydovyov Stallb. minus accommodate interpretatur, xal *Axov diXe uf o /iodo y
e 2. Suidas habet; *Axov~ diAaoS, Kafia vlof 9 ‘ 'ApyeioS ano KepxdSoS noÆaS,
ovdtfi AvAiSoS nXrjdiov, IdxopixoS npedftvxaxoi * iypanpe <5£ yeveaAoyiaS ix
6iXx oov ds XoyoS evpelv tov naxipa avxov opv&avxd riva xonov xrjS oixiaS
avxov . Hinc de Clem, Alex, testimonio iudicabis, qui Strqm. VI, 629. A.
Acusilanm nihil nisi Theogoniam Hesiodeam in prosam orationem convertisse
docet. Phædrum Acusilai auctoritate temere usum esse contendit Stallb. Habet,
inquit, hominis oratio, ut iam supra dictum est, nonnihil sophistici acuminis
et tumoris. Aliter nos, atque fecit Stallb,, de Acusilai testimonio indicamus.
Videtur Acusilaus Argivus non Hesiodi solum mythos collegisse atque in prosam
orationem convertisse, sed etiam aliorum poetarum narrationes addidisse, ut
fecisse constat omnes eos, qui Logographorum nomine insigniuntur. Iu tanta
autem, quanta erat antiquitatis farrago mythorum, critica abhibita sedulo
caverunt, no discordia etinter se pugnantia colligerent. Fieri igitur poterat,
nt Acusilaus interdum ab Hesiodo discreparet; igitur illius testimonio Phædrus
uti potoit satis commode, cfr. Otfried Mulier ia den Prolegg. zu einer
*isseuschaftlichen Mythologie 13.: Iudcssen hatten sie (die Logographen)
zugleich die Absicht, die Mythen zu ordnen und io Zusammenhang zu briugen,
woriu ihnen auch schon die kyklischeu und geueslogischen Epiker vorangegangen
wareo. Bel diesem yuQ %yay typ tlxsiv o zi fieltov louv ccya&otUtov&vs
vtco uvzt, ij iQætijS * Kt tQCKSzi] ncadixu « yag Ordnen mussten natiirlich oft
Mythen vorgezogen und aufgenommen, andere zuriickgestellt und iibergangen, es
mnsstc eiue gewis.se Kritik geubt werden. ovtcj 7t oWaxoSev opoXoy eiTai.
Parmenidis Tersum delere dubitarunt interpretes non pauci ideo, quod ridiculum
e&set, solo Hesiodi et Acusilai testimonio laudato ita pergi : ovzca
xoXXaxfaty opioXoyEitau Hæc verba num excusabiliora censes testimoniis allatis
tribus? Speciosius quam verius annotat ad h. 1, Wolf, : Er braucht, wiewohi er
nur drei Gcwahrsmanner on-gefiihrt Hat, TtoXXaxo^EV, weil em jeder von diesen
das Haupt einerSekte war, au deren Gruudsatzen sich eine Menge anderer
bekannten. Quid tandem? Num ad Phædri confugiendum est sophisticum illum
tumorem? Non, placet. Ovtgd seiungendum est a tfoXXaxb$EY verbo, non arctius
cum eodem coniungendum, quod interpretes ad unum omnes fecisse video. Ovtcj
est, ut alias sæpissime, hac, qua dixi, ratione, hoc modo. Scbleierm, verba
convertit: Von so vielen Seiten her wird dem Eros zugestanden, unter die
altesten zu gehdren» Phædri hæc potius mens est: Auf diese Weiao wird noch von
vielen andern zugestanden, dass Eros der alleralteste i st. Ovtcj vocis sic positæ si exempla quæris, cf. Piat. Menex. 240. A., ubi
commemorata Persarum regum felicitate hæc leguntur: ai di yvwpai dedov- i
Xcjpivai a7tocvtcov dv&pujecay ?]dav • ovtcj noXAd xal peyaXa xal pdxipa
ykvij narotdEdovXojpkyrf t/v Tf TJtpdcoy dpxrf t h. e * hac ratione factam est,
ut multæ et magnæ atque fortissimæ olim nationes Persa- 4, rum potestati
subiicerentur. Adde Symp. 188. D. ovtcj KoXXr t y nat piydX?jy, paXXov 6£
itdtiav dvvapiv ix Et HvXXt/PSrjr p\y 6 7CaS "EpojS, quo loco e»
sententiarum nexu patet, ovtcj esse hac ratione, hoc modo. itpEdftvTaToSdecjy
peyidTcoy ct y a $ gj y ijplv aftloS IdtlY, Ficini, ut videtur, horum verborum
conversione motus: Cum vero talis sit, maximorum bonorum nobis est caussa,
Bastius scribendum coniecit: irpoS dfcrouro» tmr % peyidtcov h. t. A. Frustra.
Transitur his verbis ab altera oratiouis parte ad alteram, h. e. ab ætatis ad
beneficiorum commemorationem. Non omni ex parte Græcis verbis respondet
conversio Stallb. ; Quem ad modum autem est deorum antiquissimus, ita idem
nobis est auctor maximorum bonorum. Est enim, quam ille non reddidit
convertendo, species argumentationis verbis admixta, quam sophistarum
sectatores captare solebant. ov yap iycoy noti ipadxjj tc aiStxd. Riickertna ad
h. 1. annotat: Non accurate hæc disposita sunt; quum enim esiet dicendum:
nullum est maius bonum homini, XQrj ctv&Quxoig yyEi6&ccc itavros rov
(Uov toTg t-dlhivGt, Aul cos (hmOst&ttt, tovto ovte fcvyyivsuc ola re
tfinotuv quam A PRIMA IUVENTUTE probus AMATOR, et postea AMANTI PUER similis,
sic eloquutus est, quasi otrumque ad verba evSvS vico ovxi esset referendum,
Quod fieri non potest, nec voluit cogitari orator. Notandum hoc duxi, sicut
alia multa in hac oratione, quo magis fiat perspicuum, quam multis ea vitiis
laboret in omnibus, quæ ad sententias earumque cohærentiam pertineut. Quod quum
perspectum fuerit, qua cautione in textu talium locorum castigando utendum sit,
plane iotelligetur. Cur de uno eodemqne homine accipienda sint hoc loco, non DE
DUOBUS HOMINIBUS MUTUO AMORE se amplectentibus, vioS et ipatitijs verba,
equidem caussam nou video. Ruckerto non rectius Sdfileierm, verba interpretatas
est: Dean ich meiues Theiles weiss nicht zu ssgen, was ein grosscres Gut ware
fur eiuen Iiingling, ais gleich ein wohlmein en der Liebhaber oder dem
Liebhaber ein Liebling. Ad xaiStxa repetendum interpretes censent jf/aj/dta.
Minus apte, ut videtur. Nam nihil melius esse iuveni quam probum amatorem,
Phædrus ita profert, ut iureni opus esse indicet homine aliquo, cuius præceptis
et exemplo melior fiat. Non potest autem is, qui melior reddendus est, eius,
qui meliotem reddit, h. e. AMATORIS epitheto ornari. Si igitur XPV& *oS
nomen repetendam est, ad ipadty referendum est, non ad kaidixa. Ceterum
Riickerto assentimur de structuræ molestia querenti, qua et ad AMATOREM et ad
amusium verba non referri non possint: ev$vS vico ovrt, de lectionis veritate
non assentimur; sedulo enim cavendum est, ut nimio studio servandæ alicuius
lectionis ne iniusti simus atque vitia v alicui imputemus, qui nulla commisit.
Ne multis, scripsisse Plato videtur: o v yap iyooy &X& sIxeiy, oxi
pst£ov itixiv dyaSov ev$vf vico ovxi, Tjipadrrjs xal ipadtjj, (sc. XPV&&)
V ^ou6txei 0 Sententia verborum hæc est: Denn ich kenne kein Gut, das eiuem
gleich von dea friihesten Iahren an dienlicher ware, ais ein verstiindiger
Liebhaber, und das diesem ( dem verstaiidigen Liebhaber} dienlicher ware, ais
ein Liebling. avSp cotcoiZ rjyzi6$ ail De jjyEidSai verbi structura vide sis
Indices. Ceterum interpositis verbis pluribus a verbo, ad quod pertinet,
seiunctum est xoiS piXXovdi xaXdoS fttQo6E62ou, ut vis maior esset enuntiati.
Sensus est: deno was den Menscheu ein Leitstern sein muss des ganzen Lebens,
nam licii denen, welche recht zu lebeu wunschen, cfr. p» 198. E. ro 81 apa,
(gJs’ Hoixey, ov tovto rjv x 6 xa~ XcoS iit ot.iv eiv otiovv x. T. X. f ad quem
locum vid. ann.ad 202. C. tj xoXprj6aiS dv tiva. pij <pavai xaXov x e xal
svdaipova $ Eooy elvca ; tovto ovtE Hvyyivsia x, t. X. Pro Hvyyiviia Wyttenb,
Epist. erit, p, 9. evyiveui D ovta jeaAros ovts tifial ovts nlovtog oi W «AAo
ovSiv (o S £qo S . tiya 8's 8rj il tovto ; rijv iarl fisv totg cdaxQocs
al6%vvT[v, Ixl de totg xaloig tpiXoufilav. ov yuQ Zauv avtv tovtav ovts ttoXiv
ovts Idiatqv (isyaA.cc xal xcda %Qya QtQya&GSai. tolwv lyio avdgcc ostig
Iqcc, scribendam coniecit, quod fuerunt, quibus magnopere placeret* Stallb.
gvyykvEiav gratiam esse contendit et auctoritatem, qua quis propter hominum
potentium affinitatem apud alios valeat. Rectioris explicationis gloriolam mihi
præreptam vides a Riickerto, qui B,vyykvEiav de ipsis necessariis accipit, de
eorum disciplina, maxime autem de pudore, quo horum cogitatio iuvenem afficiat.
l)icit enim, Riickertus ait, in sequentibus, nec matris nec patris tantopere,
si quid peccet, pudere, quam eius, quem amet, pariter que AMATVM AMATORIS
AMANTE AMATO. Conferri iubet præterea Legg, I. 627. C, nxeo vtgjv jj.Iv xoor
itovifpdjv {j te olxia xal 7} B,vyykreia avrij 7ta6a ytrcov havtfjS Xkyoix av.
V, 320. B. itoXiv te xal <pi\ovZ xal B,vyykvEiav, Adde Alcib. I. 105. cap.
V, xal ov t inixponoS ovte dvyysvijf ovte aAAoS' ovdels IxavoS rtapaSovvai ttjv
dvvapiv x., T. A. Restat, ut de verbis dicamus ovtco naAoiS, quæ a viris
quibusdam impugnata sunt ac permutata, Reyndersius nimirum pro ovtcj xa\<jj£
scribendum censuit ovte xaWoS infarcto ante IpitoiEiv verbo ovtcjS. Iacobsius
legendum proposuit : ifutottiv ovtcjS 9 ovte xaXAoS x . r, A. Ovtcj xaAcjS
verba Phædrus addidit, ut indicaret, aliquid conferre ad corrigendos mores tara
parentum admonitiones tum honorum divitiarnmque faturam possessionem : sed his
maiorem esse atque validiorem amorem. Igitur mutationi non locus est, neque
satisfacit Stallb, dicens.; quamquam pulcritudinis mentio in talibus frequens
est, tamen non ita necessaria videtor, ut libris invitis aliquid inferciendum
sit y præsertim quum addantar hæc: ov t aKKo ovSkv, quibus verbis cetera | quæ
vulgo bona habentur, significari manifestum est. Verbis ov x aAAa ovdkv
amicorum favor, gloriolæ dulcedo, alia hoc genus subintelligi possunt,
pulcritudo non potest. Patet enim, non nisi de bonis sermonem esse, quæ recto
vitæ modo servantur augenturqne, cadunt malo. Polcritudo autem non metuendam
est, ne malefactis imminuatur; igitnr ea non movetur, qui pulcher est et malus,
malos mores ut corrigat. Igitur ab hoc loco pulcritudinis commemoratio
alienissima est. Bene FICINO: hæc natem nobis neque genus neque divitiæ neque
honores præstare citius ac melius quam amor possunt. \kyta 81 81} ti tovto;
Scriptum 'est in aliqnot codicibus: A kyo 81 6jj ti tovto \ quod Bastius
recepit. Iniuria. Sententia enim foret nostro loco minime conveniens: Num est
aliquid id, quod dico? et ti al<S%Qov itouov xcadSijlog ytyvoixo rj itdoyav
vito tov, di avavdQiav (irj iqivvoyitvog, ovt av vito itaxgog offntivxa ovrag
dlyijiScci ovts vnb halpuv ovts vit ailov ovdtvog ag vit 6 itaidixiZv. xavtov
Ss tovto xal E xov iQcofiivov oQajisv, Btt SiatpeQovtag tovg tQu6tag aut demto
interrogandi signo j Est autem revera aliquid, quod dico. Sexcenties apud
Platonem rcperies mediæ orationi interrogationes interseminatas, quibus
efficitur, ut ad rem, quæ proferatur, lectores attentiores reddantur. Vid. A
st. ad Piat, de P* 29. Heusd. spec. erit, 87. cfr. Sympos. 206. E. itavv pkv
ovv, £<pj / • xi 8 ?) ovv TTjS yevvtjdeooS; Ceterum Stallb. hæc verba
explicat: zi de 8?} tovto idxiv, o XiycD, Commodior videtur explicatio hæc, ut,
cum primitus dicatur A iyco di) tovto, interposito interrogandi verbo ti, verba
illa immutata maneant Xiyco 8?) - ti tovto. Ad huius dictionis exemplar verba
Phædon, p, 73. C. emendanda sunt: ap ovv xal to8e 0 // 0 A 0 yov/iev, dzav
ixidn/pr/ itapa yiyvr/rai rpoxeo toiovto), ava/ivi/div alvai ; Xeyoj 8e tiva
Tpoxov tovtov . In codd. aliquot bonæ notæ riva pro tiva reperitnr. Stallb,
scribendum vidit esse Xeyco dfc riva Tpoxov; Tovtov*, neque tamen ipse sibi
satisfecit. In
verbis, ^juæ interrogationi præcedunt, cave credas, Tpoxov verbum ita positum
esse, ut quod in sequente interrogatione qxplicandum proponatur. Scripsisset
enim Plato, hoc si, edicere voluisset, A iyco 6h Tpoxov tiva tovtov; Scripsisse
videtur autem: A iyco 6} riva rpoxov tovto; sc, t 6 dva~ pvr/dw eivai zo
Ixidn/pr/v i totpayiyvEdSca. <prip\ toivvv iy<o . h.
e. Meino Meinuug ist also nun. Quæ brevius ante
dicta erant, ea nunc a Phædro referuntur explicatius. In sequentibus cum Astio
et Riickerto comma ponendum curavimus post vxo tov, ut 8i avavSpiav artius cum
pi/ apvvopevoS couiungendum esse indicetur. Verba ovt av vxo xarpoS o<p$evTct
Ruckerti explicationem £,vyyi~ vtiav præcedentis confirmant. MV a fivv opev of,
Nam viri fortis esse potabatur iniuriam acceptam ulcisci et punire. Stallb.
zavtov 81 tovto. Duplicem structuram hæc verba admittunt. Aut enim absolute
posita cogitari possunt, aut ab in- equente opaopev apta. Prior explicandi ratio rectior. Sed audi Stallb. annotantem ad hunc
locum: In his, inquit, tavtdv Tovto absolute positum est. Cf. Phileb. 37. IX
pdov ovx op$rjv ptv do£av ipovpev, av dpSoTrjxa itixXh tovtov 81 7/8 ovr/v; ubi
Tavrov 8i absolute accipiendum: pariterque voluptatem. Cratyl. 404. E, tavrov
6h xal xspl tov 'AxoAAgq. Protagor. 344. D. xal yscopyov x&tenv &pa
ixeXSovdat dpr/xavov av Seir/ xal laxpdv zavzd tocvta. Menon, 90. D, «2
ai<fywET«i, otav 6(p&y iv cdtixQV tLVl et v - d ®w %avrj rtg yivoLto,
cagre noXiv yeveg&ai xj axgccxoxeSov tQaOxav Ti xal nui8ucdv, ovx
k'<Sxiv oitag av cc/iavov olxfcsiav xxjv sccvtdv jj axE^uficvoi xiavxav xdv
aia%gdv xccl xpdounovpevot xgdg dMqiovg. xul (iccxoftivoi y av ovxovv xoc\
7txp\ CCVfofySeOOf xal ruv aWaov ravxa xavxa icoWi / avoict ItiTiv,
ftovXajiivovS x. x.X. Demosth. Midian. 526. extr. cd. Reisk. fæiS* 6 nXrjyeif
ht&voS vito xov TIo\v$i/\ov ravto xovxo iStoe dtocXvodyeroS ovd’ elSijyays
tov IIoXvZijXov. Loquendi genus tum alibi, tum hoc loco viros doctos fefellit.
iv aidxpfi ttvt cov. * Ev a . X. eIvoci est defixum ^sse in re turpi, versuuken
scin im B6sen, im Argen seinj hoc dicendi genus breviloquentia quædam est,
supplendumque mente verbum est, quod cum iv præpositione commode consocietur.
Pro iv oddxpd* xtvl a)V primitus di xisse videntur Cræev iv al6xp<fi rivi
xtijuevoS, ut iv fiopfiopu) xeidExoci legitur Pl. Phæd. 69. C« De similibus
dicendi formis : iv olva> £ivai t iv xy x iyyy elvai y iv itoztjdEi
ylyvedSai ai. vide Matth. Gramm. pien. J. 577,
1140. el ovv p7jx av V Xl * Y&voixo . Sensus est: Wenn es sichnuumachen
1iesse, dass ein Staat entstunde oder eine Kriegsgesellenscliaft aus Liebhabern
und Lieblingen, so konnten sie ihren Staat nicht besser verwaltea, ais owenn sie
sich alles Hiisslicheu enthielten und ei ner dea an dem zam Best cn
aufmunterte. His verbis aliquid iuesse videtur, quod minus cum sententiæ
ratione conveuiat. Etenim civitatem non melius administrari posse, quam si a
turpibus abstineant chrcs, bonis studeant, hoc non tam in amantes et amasios
cadit, quam in homines universos. Debebat potius ita loqui Phædrus: neminem, si
civitas existerct AMANTIVM AMANTE AMATO, melius civitatem administraturura
esse, quam AMANTES AMANTE AMATO. Non dubium est, quin
vitium verba contraxeriut, quod ubi lateat, quis audeat, codicibus tacentibus,
fidenter dicere? Videtur nobis apEivov vox tanquam scioli additamentum
expungenda esse, qua deleta verba convertenda sint: Wenn nun ein Staat von
Liebenden und Geliebten entstunde: so konnten dies e deuselben gar nicht an-»
ders verwaltea, ais so, dass sie das Hassliche ver abscheueten und das Gute
rait gemcinsamer Anstrengung zu vollbringen s \\q h t e n . Iam admireris licet
MVTVI AMORIS utilitatem. Ut enim nunc in civitatibus multa pessime geruutur,
turpia laudantur, honesta expelluntur, ita in civitate cx amantibus composita
Eros efficeret, ut cives ne possent quidem male aliquid agere, sed nt optime h.
e. malarum rerum fuga, bonarum studio, civitatem administrarent. (itr aXXyXmv o
l xovovxoi vmcoev av, okiyoi ovrsg, cog &rog BfouZv, itavxag dv&Qcort
ovg. bqcjv ydg dvr/g vnb TZcadixcov oyftrjvca ij Xiticqv xa%iv q OTtXa
a7tof}(tffl>v r\ txov av dtjrtov Si^acxo rj V7to Ttavrcov xcov aXXcov, xal
7cgb xovxov x i&vdvai av TCokXdiug ikoixo * xai (irjv ly • 7tct\ /jotxo
fiev oi y*. ITæc propter antecedens ?/ 6xpar6ize8ov adiiciontur, quo effectum
etiam est, ut in præcedentibus additum habeas xijv tavTGov; nam verbis his uou
opus erat, si alio loco posuisset aut prorsus omisisset rj 6xpax6Tt(.8ov verba
scriptor. Ceterum certam 'quandam txcnpiav Phædrum in mente habuisse, v. c.
sacram Thebanorum cohortem, haud credibile est propterea, quod antecedit el ovv
pi 1X av V tl y yivotto. Significant autem hæc verba, poni, aliquid fieri
posse, quod revera aut nequeat fieri aut quod adhuc factum non sit dtS litof
Etieeiv. Phædrus ne nimius in laudando videatur esse dicens, paucos facile
superaturos esse homines omnes, cdS titoS eItceiv addit, quibus verbis vis iudicii
paullisper imminutur. Pertinent autem non solum ad 7cdvxaS dv5pc>SjtovS, ut
Stallb. iudicantam video, sed etiam ad d X.iyovf, ut alteri verbo addatur
aliquid, alteri dematur. Vide quæ de £icoS eiiceiY verbis annotata sunt ad 215.
I). Xiitriv ait o ftaXoov . Nam \EiitOTa£,ict turpissima .habebatur., Lex
Attica, cuius meminit Lysias Or. xaxd <Pl\covoS Compadia? T, V. 887. ed.
Rcisk, et Demosth. adv. Neær. T. II. 1353. roy kiicovxa tijv td&iv
d7C£Xrt$ai 4 ayopaS pijxe dxecpctvovdScn prjt eISiIvcu sl$ t d Ispd ra
St/poxEXtj. Nec minor erat infamia eorum, qui arma turpiter nbiecissent: de qua
re fuse disputavit Klotz. ad Tyrt* 10, 27. cfr. ’de Rep. B., de Legg. XII. 945.
Stallb. Adde Arist. de Morib. V. 3. TtpOSXGtXXEl l) YO/IOS, Xal ra rov dvdpeiov
Ipyct icouly, olov pi} XeiitEiY t i/y rdt,iv, /irjSk tpevyELY, pr/61 filxtnv xd
oitXa .1 } vico 7t d yt oo v rcov aAXcjy. IIctYTES ol dXXoi inprimis parentes
suut, fratres, amici, vide ann. ad 178. C. tovto ovtE ZvyyivEia ola te ipnotEiv
ovv oo xaXdoS ovte xipai ovte nXovxos eqS ZpvS. JJpd xovxov sc. 7t po rov
6<p$fjvai V7CO iroadixdov. t e$ v dv at dtv TtoXXdmS, Schleierm. convertit:
und dafiir wiirde er lieber oftmals sterbeu wollen. Græci ut nos : und dafiir wiirde cr lieber hundert Mal todt sein wollen.
Videlicet adeo invisum omnibus est ro oraro$vr}dxEiv, ut pro eo Græci te Svavai
dixerint, nostrates dicant todt sein. Huius temporis usus ita iuvaluit, ut id
adhiberent Græci etiam, ubi proprio præsens tempus ponendum erat. Sic Criton.
init, legitur: if t d icXmoY a<pixtai, ov 8 eI aq>t - 4 xopkvov Te$vdvai
ps, Vide Stallb, anaot* ad Apol. Socr, Ixardbxiiv ys r a xaiSixa i} (iij
porj&rjOai xivSvvevovu oi3d£t$ ovta xttxog, 3 vtiva ovx av avtog 6
"Epag Iv&iov xotrjæio itQog uQitijv, ugtB ofiowv dvai tu B fhji6tip
xpvOu. xal aTi%vag, o tqn) "OfiijQog, (itvog iftjcvivaca Ivioxg tnv yQauv
rov &tav, tomo 6 "Epug tolg IquOi naQijtt, yiyvofitvov xaQ avtov. SO. B.
Igitur non asseutiendum Buttmanno ia Gramm. pleo. j, 114. 161. «D«* Streben
nach Nachdruck hat deo Perfektbegriff ale entechiedener uod gewisscr Jautcnd au
dia Stella des Præsens gebracht.» xal pt/v iyxaraXixeiv y e. Non sine magna
animi commotione hæc a Phædro proferuntor, qui vix cogitari nedum fieri posse
contendit, nt AMATOR aut deserat amasinm, aut periclitanti auxilium non ferat.
Hac commotione animi, quam indignationem vocare possis, factum est, ut
aposiopesis orta sit, quam oculis legentium addita lineoia indicavimus. Non
nliter Astios in «nuet, ad Convers. Symposii 279.: Der Text ist unverderbt; xal
yt/v yt ist ja auch, d. h. in diesem Zusamxnenhange v o 1 i e n d s, und die
ubgebrochene Rede, die mit einem allgemeinen Satze endet ( OVOllS ovia xaxoS x.
r. X . ) charakterisirt treffend deu Phædros ais leidenschaftlichen Erotiker,
den der Gedanke, dass der Liebhaber den Geliebten verlassen und ihm in der
Gefahr nicbt beisteben solite, empdrt und fast ausser sich setzt. Ceterum xal
pr/Y yt particula» Astius, ut modo indicavimus, vo lien da, Schleierm. gar
converterunt. Apta oobis visa est »d Phædri exprimendum ardorem utriuaqua vocis
coni unctio, nt verba convertenda sint: \ olleuds gar den Liebling im Stiche
lasseu, oder ihm nichl bcispringen in der Noth. cfr. Symp, p 196. C. xal fitjv
eis yt aySpetay ’ Epcort ovSi “jtprjS avSioxaxai. Alia ratio est particularum
202. B. xal pi}v, T)V S tyoo, opoXuytirai ye napa xdvxooy peyaS StoS tivcct, ad
quaa verba vide annot. xtvSvvevovti »c. av reo. Nimirum xaiStxd verbum non nisi
unum amasium significat. Laudat Ruckert. Phædr. 2S9. A. ovre 657 xpeixxa ovtc
ItSovptvov Ixtuv ipadxrjS xat&ixu aveSexai, rjxxa> 61 xal V7IOStiiSxtpov
ad dxepydderat. Phædr. 240. A. • Ixi roiwr ayapoY, axatSa, aotxov on xXtitSxov
xp°yov xaiStxa ipadxrjs evSatxo av ytvtaSot. Vide sis de generis mutatione
Theæt. 146. B. a\Ad xwy fittpaodcov xwa xtXevt dos dxoxplredUca. Prot. 315. D.
xxjv 6’ ovy iSear xdvv xaXoS, ubi papdxtov præcedit, avxo S <%E P gj S.
Phædrus neminem adeo mala indole cen' set esse, quin ab ipso Erote ad virtutem
propelli possit. Quæritor, quid sibi velit avroS pronomen hoe loco? Fischerns
commode explicari censet, si opposita existimentur præcepta virtutis, leges,
educatio atque quæ Cap. m Kai fftjv viriQcoto&vrjaxuv yi fiovoi
l&iXovGw ol tQavreg, ov (lovov ou &vdQsg y dUa xal cd ywaTxeg. præterea
ad virtutem adducere possint. Hac explicandi ratione num minas otiosum pronomen
censes $ Stallbaumio visum est ita frigere, nt corruptam censeret atque in
ovxgdZ immutandum; verba convertit idem : Nemo adeo malus est, quem AMOR non
possit tanto incendere virtutis studio, ut vel optimo nihil cedat. Sed ipsi
huic sententiæ inest, quod admodum displiceat. AMATOREM AMASIUM periclitantem
deserere posse Phædrus præfracte negavit. Eius rei argumeutum nura credibile
est eundem Phædrum hoc addidisse: Nemo adeo malus est, quem non possit AMOR
tanto incendere virtutis studio, ut vel optimo nihil cedat ? Dicendam potias
erat: neminem adeo malum esse, quem AMOR non revera incendat. Nihil mutandum
est, et omnia beno habent. Abstractum pro concreto positum est, h. e., dei
nomen pro re, cui ille præpositus est. Sensus est verborum. Nemo, QVI AMAT,
adeo mala indole præditus est, quin IPSO AMORE suo fortissimus fiat atque iis
simillimas, qui optima indole gaudent fortissimique sunt non amore, sed natura
ad virtutem docente. Annotat Riickertus ad h. 1.: ttvtoS o"Ep<oS f ipse
Amor, h. e, hoc ipsum, quod amat, etiamsi sit alioquin ignavus. Virum doctiss.
in huius loci rectiore explicatione nobiscum consentire magno cum gaudio vidimus.
Ceterum monemur hoc loco de verbis Alcib. II. 1 88. B. : Ovxovy doxei <5ot
sroAA^f 7Cpop7]$daS ye 7tpoCdti65ai y uncos pjj XrjtSet xis avtov eijxopevoS
ptydXa xaxa, doxoov 6 ayaSa ; oi £fol tvxgoGiy iv xccvxy ovxeS xy ££ei, iy y
diSoadiv avxol a xif evxopevoS xvyxdvei; Frustra Buttra. ad h. 1. libenter,
inquit, carerem voce avxoi . Sensus est: Nonne igitur magna cautione tibi opus
esse videtur, ne forte aliquis bona precari opinatus, maxima mala sibi expetat?
diique ita morati sint, ut qui ipsi, h. e., nullis precibus moti, faciles,
mittant, quod quis sibi expetat? o Uqnj "OprjpoS* Laudavit Fisch. ad h. 1.
Hom. II. x. 482. r&5 6’ tpnvEvtiz pivoS y\avx£>*A5Tjv7j. et II. o, 262.
cj $ tirtaor Hpjtvevtie pevoS pkya. itoipkvt A ocoSy. Iu sequentibus Orell. ad
Isocr. Or. Ttepl arxtS. . 825. ob præcedens ivioiS xqjy yptooav scribendum
coniecit toiS ipcodi ita6i i tap£x et * Frustra, Non enim quæritur, utrum
omnibus an paucis quibusdam hoc præstet Eros, ut fortes fiant, sed de ratione
agitur, qua ad virtutem AMANTES impellantur. Neque verum est, omnes AMATORES ad
VIRTUTEM [andreia] impelli AMORE etiam ii AMANT, qui natura fortissimi sunt,
tovtov 6's -mu tj lltXiov dvyarrjQ "JXxtjUne Lxavriv fiaQ ut illo Erotis
impetu lucile indigeant. y ty v apev ov rcap avtov. Omisit hæc verba Schleierm.
in conversione: Ia gewisa was Homeros sagt, dass c inige der Helden eiu Gott
mit Muth beseelte, das leistet Eros den Liebenden. Neque aliter FICINO: hoc
AMOR AMANTIBUS efficit. Verba non otiosa sunt, indicant euim, eam vim esse
atque potestatem avxov tov ipdv, ut ignavos virtute augeat. Pertinent uutem ad
præcedens Tovto, a qua voce scriptor eadem seiunxit, ut eorum vim augeret, vid.
ad. p.,178,- C* d yap Xprf av 5 peon 01S ?}yeb 6Scn navroS xov (iiov xolS piXXo
vtil xaXaiS (iicStie6$ai> Adde Pl. Cratyl. 423« fin. el xiS avxo xovto
pipeitfSai Svvaito, kxaCxov t^v ovdiav h. e. venn jemand es selbst nachabmen
konnte, ich mei ne, die Wesenheit von iedem. Convertenda verba nostra sunt :
Das gewahrt Eros den Liebenden, and zwar unmittelbar aus sich. xal pyv vn epan
o%vy 6xeiv ye. De nat pyv yk particularum potestate supra dictam est ad
64. Solent eædem adhiberi, ubi commemoratur, quod aut præter exspectationem
accidit, aut qnod fidem superat hominum, aut in rebus summæ gravitatis* Apprime
igitur commotiori animo conveniant Phædri, qui has maluit, quam consequentiæ
particnlas adhibere, quarum usum orationis conformatio flagitare videtur.
Debebat nimirum Phædrus, laudata Erotis vi, sic pergere proprie; Hinc £eri
solet plerumque, ut soli AMANTES. clXXcl xal ai yvv atxeS . Hanc lectionem,
quam verissimam ducimus, Clark, exhibet aliique codd. non pauci. Satis notum
est, Græcos substantivis duobus, quæ pariter definita atque per ov povov a\\d
xal, ovx oti aXXa xal sim. coniuncta sunt, aut addere articulum duplicem, aut
demere. Sic in Protag. 342. D. legitor! eidi iv zavxaiS xaiS noXediv ov povov
avdpef ini naidevdet peya tppovovvxes, aXXa xal ywatxtS h. e. ut viri, ita
mulieres «... scribere etiam potuisset Plato nullo sententiæ discrimine ov
povov ol avSpeS aXXa xal ai yvvaixtS. Xenopli. Mem. II, 9. 8. ovx^oti povoS 6
Kpixcjv iv 7/dvxia rjv, aXXa xal ol qjiXoi avxov. Ad huiusmodi exempla H.
Stephanus respiciens, cum legeret aXXa xal al yvvaixeSy nostrum locum hoc modo
emendandum censuit: ov povov oi avSpeS, aXXa xal ai yvvaixtS, qua coniectura
sanissimus locus corrumpitur manifesto. Sive addis sive demis in huiusmodi
locutionibus duplicem articulum, eiusdem dignitatis, pretii, ponderis
substantiva esse indicantur, quæ per ov povov, ovx oxi aXXa xal coniunguntur.
Sed quoniam feminæ viris multo debiliores sunt, Phædrus, quo gravius vim Erotis
extollelet, feminarum nomen pondere prævalere hic voluit ita, ut non viri
solum, sed quod mirere magis, feminæ quoque dicantur voluntariam mortem
oppetere. Hoc efficitur addito ai articulo. Eodem fere modo alteri
substantvqiclv inlg rovds tov A oyov etg xovg "EX tivo articulas additus
est, omissus in altero Alcib. I. 104. B. cap. IV. iav 6* ivSdde piyi6xoS y ?,
xal iv xols dXXoiS n EXX7/6iv * xal ov pdvov iv "EXX 7 / 61 V, aWa. xal iv
x 01 S fiapfidpoiS, 0601 iv xy avxy 7 /ptv olxovd iv yneipcp. Amplissimas
terras barbaros habitare, satis notum erat eo tempore, quo Alcib. I.
conscriptus est. Ut igitur regnandi cupido, qua Alcibiades teneretur, validius emineret,
præcedentibus iv "EA\r\6iv verbis barbarorum nomini articulum scriptor
adiunxit. Sensus est: Wenn da aber in Attica der grdsste warest, meintest du es
auch uuter den iibrigen Griechen zu werden, und nicht allein unter Griechen,
sondern was noch viel mehr sagen will, auch unter deu Barbare», rfb viel deren
mit uns dasselbe Festland bewohnen. Adde Ælian. Var. H. II, 41. 181. ed. Abr.
Gronov. KXeigo, cpa6iv, eis dpiXXav lov6a ov yvvaiBX povaiSy aXXa xai xois
dvSpadi ro!> dvpitdxaiS detvoxdxr/ itiziv 7/v xai ixpdzei itdvxcov h. e.
Kleio, wird erzahlt, konnte ausserordeiitlich trinken und wetteiferte hierin
nicht blos mitWeibern, sondern, was weit mehr sagen will^ mit Mannern, die mit
ihr dem Zechen ergeben waren, und ubertraf sie. xovxov vitip xovde xov A oyov,
Schleierm. convertit : und dessen giebt una schon Alkestis». die Tochter des
Pelias, hinlanglichen Beweis fur diese Wahrheit ... Recte V. D. verba servavit,
quæ frustra sunt, qui expungenda censent. Heind. ad Protag,
* locum sic interpretatur: ut huic dicto fidem faciam. Heindorfio Stallbaumius
assentitur. Riickertus ad h. 1. Nos sic, inquit, statuimus, si Socratis hæc
oratio esset, intolerabile hoc additamentum nobis appariturum; quam Phædri sit,
ineptum quidem esse et languidissimum, attamen consulto posse a PJatone
adiectum esse. Si scriptum exstaret xovxo di xai 7 } TleXiov Svydxr/p x. r. A.,
sedulo interpretes tantum non omnes annotarent: inceptæ stru cturæ Phædrum
oblitum esse/ liuiusmodi confusionis exempla plura reperirij Platonem h. J.
satis eleganter non præmeditatæ orationis indicium edidisse. Ao possit sane
commodius rotrro explicari, quam xovxov l sed etiam xovxov bene habet.
Revocandum nimirum hoc dicendi genus est ad oratorum consuetudinem post
apodosin prægressam protasin repetendi. Vide quæ annotata sunt ad p, 186. B. Ut
v. c. in Apol. Socr, 20. C. dicitur: ov ydp di/nov tiovye ovdiv xcov aXX&v
itepixxoxepov itpaypax ev opiv ov, inetxa xoCavxrj tpt/pr/ xc xolI XdyoS
yiyovEv> e I xi £ 7cpaxteS aXXoiov fj oi TtoXXoiy ita nostro looo quidni liceat
oratori xovxov præcedens verbis interpositis pluribus ita repetere, ut simul
accuratius definiat anctiusqne exponat? Verba convertenda sunt: Hiervon giebt
auch des Pelias Tocher, Alkestis, einen hinlanglichen Beweis liber das eben
Gesagte. Ceterum non nisi oratoribus, quorum interdum oratio altius exsurgit,
neque vulgaribus prosæ dictionis re- 5 • JLijvasi i&sh}(Ja(la (lovq vniQ
tov avvqg <xv8qo s anoC &uviiv, ovxav ccvta nccrgog te xal firjtQog' ovg
ixrfvt) toOovtov vxBQtficdtTo ty tfiXLq dia tov "Equxcc, iSgre anodilgai
avtoi/g allotQlovg ovtag tgj viti xal ovognlis tenetur, hoc loquendi genu»
largiendum, a ceteris scriptoribus prorsus seiungeudum est. *AXxif6ttf* Schol.
ad h. 1. ?} nepl rrjs * A\xrjdxi8oS vnoSediS TOUXVTTf T is idttv • 'AxoXXgoy
pxrjdaxo napa xcov Motp&v, onatS d' v A8ppxoS xeXevxav peXXcjv napadxp tov
V7ilp tavxov 1x6 vr a xeSvrjiiopeYov, ira idoy xgj npoxipa) xp6vov &i6Q'
xal St) v AXxijdxiS 7] yvn) xov x ov ineScoxer kavxt/r, ov8e xepov tcor yoricov
SeXpdavioS vix ep xov naiSoS dnoSavelv. Stalibaumius laudat Senec. ad Hei 7. c.
17. Nobilitatur carminibus omnium, quæ se pro conioge vicariam dedit» eis xovS
"EXArjvaS. Vulgo ad sequentia hæc verba trahuntur» Male. Pertinent ad
præcedens papxvpiav . Ceterum non assentimur Stallbaumio ad h. 1. annotanti:
Neque vero eis pro iv dictum putari debet, sed cum vi pro dativo positum est,
ut Latine reddi possit coram. Nimirum eis præpositio quoniam motum indicat ad
finem qucndam, cum verbo transitivo primitus coniuncta, id agit, uth.l,
actionem simul involvat eius, qui clarus esse dicitur. Sic inidffpoS elS Stjpov
eum denotat, qui se clarum insiguemque coram populo fecit, contra inidrjpoS Iv
Stjpat is est, quem clarum populus existimat atque laude dignum. Hinc
intelliges, h. 1. de actione Aleestis sermonem esse, quæ dou tam populi
laudibus inclaruerit, quam voluutaria morte immortale virtutis testimonium ipsa
populo dederit» Exempla si quæris huius usus, e Stallbaumii penu depromam hæc
Menex, p 239. A. noAXa 81 xal xaXd ipya dne<pt)vavxo elS navxaS drSpainovS
xal idiot xal Srjpodiqt, ad quem locum vid. Engelh. anuot» ed. 260. Protag.
312. A, dv 8± ovx dv aidxvvoio eiS rovS "EXXrjvaS avxov dotptdxpr
napeX&v i Gorg» 526. C. eis 81 xat navv iXX oytpoS ytyore xal eis xovS
a\XovS "EXXrfvaS ’Aptdxei8ijS 6 Avdipaxov, quo loco yiyove cum eiS
præpositione coniunctum est eodem modo, quo 8id præpositio cum dvveivat verbo
coniungitur 176. D, ijpaS 81 8ici Xoyatv aXXrjXoiS dvreirai pro rjpaS 8 i 8ia
Xoyatv Siatpifirjv noieid^ai. vid. ad 43. aunot* l&eXjj dada povrj . De ISeXeir
potestate verbi dictum supra est ad 44. De re ipsa cf. Eurip. Alc. v. 15.
narras 8* iXeyZaS xal 8ie£,e ASgdy tpiXovS naxipa yepaiar 7 } dtp irixxe
prjxtpa, ovx evpe nXrjr ywaixoS, yriS 7/$eXe Saveir npd xeivov . » rp tptXiqe,
8ia w Epoora. Perperam minuscula littera exhiberi solet ipeoxa. Hoc enim
AMANTIBUS Eros præbet idque Bigitizdd bfCjodgFe : pati povov itQosrjxovras. xal
tovx’ iQyaOaflivrj x 6 Zoyov ovxu xctkov i'So£ sv IpyatSati&ai ov fiovov
av&Qcbjtoig, akku xal Qeois, Se t£ itokkSv nokka xal xaku tQyaCapivav
EVttQi&nijtoig di \ ritiiv tdoGav xovxo ytQU g oi quidem ex «e profectam,
ut soli mortalium alter pro altero voluntariam mortem oppetant, quod neque
%vyy£veicc efficere potest, ut Admeti exemplo docemur, neque honos et divitiæ,
quarum summam facultatem regi fuisse, quis negabit? Restat, ut de <piXiqt dicamus, quæ vox non nisi feminis convenit et
amasiis. Epav dicuntnr omnes non feminæ, sed VIRI, qui amant. Feminæ contra, ut
alias, ita in amore viris debiliores habitæ, et amasii, ætate iuniores, quam
AMATORES, tpiXovdt tantummodo, capi se ac teneri patiuntur. Sic Antig. Sophocl.
t. 523. ov x oi Gxxvki&eiY aXXa dvpqnXeiv itpvr • Amasii qnXlaS si requiris
exemplum, 182, C. legitur oyap jipidtoyeiroYOS £pooS xal rj \ Ap /xoSLov
<piXla /UficaoS yeropivTj TtareXvdey avr&v xr\y apxV v * Adde 183. C.
xal xu ipav xal x 6 q>lXov$ yiyvedSai xolS ipadxaiS. AMATORIS esse to ipav
patet e verbis 180. A, Al6x v A oS 61 (pXvapei qxxdxaoY faiXA ia UaxpoxXov
ipar, 0 * r\y xaXXicoy x, x. A. oj$xe artodeiZai avxovt dXXoxpiavS, Ut
ostenderet, illos n fflio alienos esse et nomine tantum cogn atos, h. e, ut
efficeret, ut flHftiderentur tantum esse cogtlJPPfacta comparatione eius
umorft, quem ipsa illi probavisset, et cognatorum, qui noluissent pro eo mori,
t» t ai 1 b. Iuvat laudare Scolion incerti auctoris, quod in lacobsii Anthol.
Gr. T. I. 90. reperitar et quo iuvenis admonetur, ut non nisi forti amatori
sese tradat: \A8pijtov XoyoYj cJ ’xaipe, paScuv [tovS]aya$ovS <p(X.ei,
[teUv] 8eiiA 6’ dxexov yvovS oxi 8eiXoiS oXlytf x a P lSt xovxo yepaS.
Articulum addiderunt Fischerus, Wolfius, Astins. Frustra, Tovxo sublectum est,
yepaS prædicatum, cfr. Apol. Socrat. 18. A. 5xxadxov plv, yap avxrj aperi},
ptjtopoS 81 xaX.ij$ii Xeyeiv. Piat, de Legg. p, 683. B. vvv 81 8rj xttdptij xiS
rjfUY avtij itoXif, ei 81 fiovXetiZe, &voS ?/xei xaxoixiZdperoy. Ib, VIII.
829. D. rovro aTio8i8dvxQov avtois yepaS. de rep. I. 331* U» ovx dpa ovtoS o
poS Idxl dixaiodvvris x. x. A, (3 ST s 7toXXcjy itoXXcc x, r.A. Rursum habes
oratoriæ dictionis exemplum, quod^ prosæ orationis leges h. e. ad logicen
examinatum summopere displiceat. Scriptum enim exspectaveris: Atque hoc facinus
cum patrasset, adeo pulcrum visum est non solum hominibus. sed etiam diis, ut,
quod alias npu uisi paucissimis, qui præclaras res gessissent, tribuerent
honoris loco, idem admiratione commoti facinoris huic concederent, # Sed si
sententiæ Otol, ii "AlSov TCahv uvtlvai ttjv 4>v%t]v, aXX.a zqv Ixti0
vr/s aveiUav dyaO&ivze g Ttp ovra xal &eoi xr/v xcsgl x ov "Egena
Gnovbijv re xal agexrjv (laXiGxu ufiaOiv. exprimendæ ratio, quæ Phædro placuit,
cum lodicis regulis minas convenit, habet contra, e rhetorica arte rem si
iudicas, quo se vehementer commendet auditoribus, Cave igitur, hoc loco
quicquam mutandum censeas. Pro alpyadpEvtoY, quæ vulgata lectio est, codd.
melioris notæ ipya Capkvtov habent, quod a Bekkero, Stallbaumio, aliis receptum
est. Recte, Aoristicum enim tempus perfecto tempore multo aptius hoc loco. dWa
xrjv ixeivrjS avet6av, Vulgo post aAAa legebatur xal, quam voculam ex XXII,
codd. auctoritate recentiores editores omiserunt. Addidit autem eandem aliquis
olim, ut loco mederetur, quem uos quoque corruptissimum censemus. Quid enim?
Censent dixisse Phædrum: X)eos paucas quasdam animas ex Orco remisisse honoris
loco, sed Alcestidem remisisse cum admirati o affari n oris ? Quid diiferuut
inter onoris loco et eam admiratione facinoris, re- misisse et remisisse? Neque
satisfacit Stallb, ad h. 1, annotans: Ipondus huic sententia a addunt verba ay
a6$ £vxeS xp Epyto, ut tota verborum comprehensio possit explicari sic: Hoc
facinus eius diis adeo '. probatum est, ut cum non nisi paucis quibusdam cx
inferis redire concesserint, huic non solam tribuerint hoc beneficiam, sed cum
admiratione tantæ animi magnitudinis concesserint. E duplice vitio
locus laborat, sed facillima mutatione utramque emendatur. Alterum vitium in
avewai latet, pro quo dvikvat scribendam est. Sensas est: Paucas animas passi
sunt dii ex Orco redire, sed Alcestidem ex Orco remiserunt, Alteram iu
dya6$ivreS participio reperitur, quod, verissime annotante Ruhnkenio ad Tim. L.
V. Pl. p, 9, si nostrum locum excipias, nusquam apud Platonem cum dativo
coniunctum reperitur. Scriptum antiquitus erat aveitiavavayxatiSivTeS, Syllaba
nltima aveitiav verbi cum sequens av absorbuisset, editum esse videtur: aveldav
ayxaCS&vxeS, ex quo enatum est aveidav aya CSlvxeS. Haud absimili ratione
Phædon, 78, A. cum'scripsisset Plato 5xt av svxatpdxEpov dvaXldxoixe, scribarum
incuria exhibitum est dveyxaipoxepov et dvayxaipdxepov. Serior manus ut uostro
loco x, in hac forma p expunxit, habentqne Bas. 2. Bodl, Tub: Venet.
avayxaiQxepov, Ad nostrum locum ut revertar, sensas est verborum : Wenigen, die
viel Schones vollbracht hatteu, gestatteten dieGotter, um sic za ehren, das,
dass sie wieder insLeben % zuriickk e h r e n konn t e n, a b e r diese
sendjjfepn sie, gezwangen d^Rn ihre herrliche That, an das Licht zuriick.
Avayxa65kvx& confirmari videtur schol. verbis! 'HpaxXiovS lni8r}pr]6avxoS
Er ?1 OQ<pla di tbv Olayoov ArtXrj aitintpiiav Zrfitiou, <p<x(S[icc
dellzccvteg zrjg yirvaixog, l(p ijv ipav> ccvzijv 61 ov dovztg, o ti
iKtXftaKi&dftcn tdoxei, ars av xi^agadbg, rg GertaXla SiaGcS&rat fiia6
ap iv ov xovS jfioviovS $eovs ned depeXofievov xi)v yv~ vaina. Nimirum Phædrus
hunc mythum pro consilii sui ratione interpretatus est ita, nt Alcestidis
virtutem cum Herculea virtute compararet, alteramque alteri substitueret* ov t
o nal Seol. Convertit Schleierm, : So wollen auch die Uotter den Eifer und die
Tiichtigkeit in der Liebe vorziiglich ehren. lloc foret ovt cd nal ol $£oi, sed
nusquam articulus reperitur. Sensus est potius: Sic etiam ipsi dii summo honore
virile studium amantium dignum censent. 1 Optpia 81 xor Oldy pov. Stallb.
annotat ad h. 1.: Etiam iu hac narratione de Orpheo quædam insunt a vulgari
fabula discrepantia, quæ Phædrus aut ipse pro consilii sui ratione immutavit
aut repetiit ab iis, qui rem ita memoriæ tradideraut, ut facile omnia possent
accoihmodari præsenti disputationi. ndXitir a T ifioS 6 iv, nam^ ut cum
Terentio loquar, quod habuerunt summum, pretium persolveruut illi. (p u6 fi a 6 el&avT£$ xijS yvv aixoS. OVIDIO (si veda) Metomorph. Hanc
simul et legem Rhodopeius accipit heros Ne flectat retro sua lumina, donec
Avernas Exierit valles, aut irrita doua futura Carpitur ucclirus per muta
silentia trames, Ardnus, obscurus, caligine densos opaca Nec procul abfuerunt
telluris margine summæ. Hic, ne deficeret, metæns,
avidusque videndi Flexit amans oculos: et protinus illa relapsa est Bracliiaque
intendens, prendique et prendele captans Nil nisi cedentes infelix arripit
auras. i q> tjv f/nev. Abest a codicibus longe plurimis, c^uod vulgo legitur
hxoov post dtp i/v positum. Qui factum sit, ut iu textum irrepserit hoc verbum,
aliis indagandum relinquo. dxe dSv hi$ apa>8 6 S. Cithara non paucarum
chordarum instrumentum nativa hormoniaram varietate aures audientium permulcere
quidem putabatur, sed animorum robur paullatim infringere atque quasi colli
quefacere. Igitur quod de arte tibicinum dicitur iu Piat, Gorg. 501. E, xijv ijSovtfV
porov Sidtneiv, aAAo o Jdb' q>povxi2,eiv, idem io citharam cadit. Qua cum
usus esset in Orco Orpheus, Nasone teste Metamorph. 10, 41, Exsangues flebant
animæ, nec Tantalns undam Captavit refugam, stupuitque Ixionis orbis, IJec
carpsere iecur volucres, urnisquo vacarunt Belides, ioque tuo sedisti, Sisyphe,
saxo. 1 xcd ov roAfuev Evtxu xov "Egenos djto9vrjOxuv, ogafp
Alxt]<SXig, ulla 6iu[iTi%av&6&(H £<»v tlgiivcu elg "Aidov.
xotyagtoi 8uc xuvra dtxqv avrtS tntftsclav, xul InoiTjaav xov ftavurov avxov
vxb yvvaix wv ytvt(S&cu, ov% d>gmg Tum primam lacrymi* victarum carmine
fama est fcumenidum maduisse genas, nec regia coniux Sustinet oranti, nec qui
regit ima, negare. Igitur non mirum, paXSaxlge6$at visum esse eum, qui citharæ
adhibitis sonis alios delenire maluit, quam ipse fortis animi specimen edere
atque Zvtxa x ov "EparcoS mortem oppetere. Ceteram maiuscula littera
Erotis nomen scribendam curavimus, nam ut supra 179* A. ovziret ovx av avroS 6
"EpcoS ZvSeov XOtTjtiete x. t. X. abstractum pro concreto positum est, ita
non intelligitur, cur non idem in nostrum etiam locum cadat. xiSikvai eis n Ai8
ov. Quoniam qui in Orcum se conferunt, e superiore loco in inferiorem
descendunt, pro eisitvai positum exspectaveris eundi verbum cum xata
præpositione coniunctum. Sed miuus h, 1. 1 regionis ratio habetur, quam versus
proficiscuntur, qui Orcum appetant, quam xei, quæuxn veteres Orcum comparare
solebant. Petita nimirum a sepulcris imagine, quæ ædes sunt mortuorum, Zv
" 'Aidov sc. Sopois et eis r Aidov sc. dopovS dixerunt. Ædium autem
notioni tiSikvai et ZS,ikvai verba apprime conveniunt. Igitur nostro loco nulla
ratioue habita regionis subterraneæ tisikvoa dicitur fis Aidov sc. dopovS.
Simili ratione paullo supra legitur areXrj ait Zite pip av Aidov sc. 66pcov ;
contra. C. Z& a Atdov dviivai reperitur et dveitiav sc, ZB, n Aidov. Adde
Piat, de rep. I. 527. xaxkfiijr aiS Ileipaid, et paullo infra 7tpoSEv%dpevot
anypey itpoS zq a6rv. xoiyapxot dia xavxa. Hæc verba ita posita sunt, ut sive
xotyapxoi sive dia ravra omiseris, sententiæ ratio prorsus non mutetur. Cave
tamen prorsus otiosum alterutrum verbum existimes. Nimirum Græci accuratiori
alicuius rei indicio præmittere amant verbum latioris significationis, tum
orationem ut expleant grata quadam ubertate verborum, tum, ut adsit, cui
facilius sequentia annectantur. Verba convertenda sunt: Dahcr legten sie ihm
denn also wegen dieser Schwache eine Strafe auf. Idem dicendi genas paullo
infra reperitur 184. A. ovrcj df/ vito xavtijS xrjS xtixiaS, . xai Zitoirjdav
xov $dvaxov. Nota vim xov articuli, de qua supra dictum est ad 12. ovxgj Srj
iovxeS dpa xovS XoyovS itepl avxdjv ZitoiovptSa. Noluit dicere Phædrus, deos
morte poetam puniisse, sed tantummodo effecisse, ut eo tempore, quo tempore
Orpheo moriendum esset, poeta a mulieribus interficeretur. Rectissime
Schleierm.: Deshalb haben sie ihm Strafe aufgelegt, nnd veranstaltet, dass sein
Tod durch Wtiber cr £itif e a£y ^CTu *A%i Xlka rov tijg Qitidog viov ItlprjfSav
xal elg fiaxagav E i rijtiovg aitETtEprpccv, ort jtETivtipEvog itaga tijg
{irjtgog, cog ttttofta.voZto aTtoxTELvag "Extoga, (irj %ou]6ag di xovxo
o”xccd’ iX&cov yiiQcuog xeXsvrrjGot,, ItoXprjdEv Elt<5&ai folgte.
Addo Symp. 195. E. iv ydp 7 }$e6iy xtjy oixrjdiv ZSpvxau ovx <vfit£p
*Ax^XXia i xi p 7/ 6 a y . Hauc brevilo quentiam, quam vernaculo sermone
assequimur, Schleiermach. aspernatus est in couversione : 9 Deshalb anch habeo,
sie ihra Strate aofgelegt nicht ihu, wie den Achilleus, deo Sohn der Thetis,
geehrt und in der Seligen Inselu gescbickt. Recte Stallb. orationem hoo modo
explendam esse censuit : aAA* ovx ixtprjdccY avtoY £>S7tEp ^zAA^or, dv xal
ei f paxapcov vijdovS dnirrepipav, ori x. r. A. Legitur paullo infra p, 189. C.
ipol 8 oxov6iy avSpooitoi SvtiLaS dv rtoiEiv pEyidxaS, ovx coSnep yvy rov tqjy
ovSey yiyvsxai itepl avxov. Exempla plura huius structuræ
Stallb. collegit ad h. 1., Heind, ad Gorg. 592. A. et ad Frotag. 841. A. eis paxdpGov vydovf* De insulis beatorum vide
Hesiod. "Epy. xal 7/. v. 170. xai xo\ piv valovOiv axrjSia Svpov UxOYTtS
iv paxapoov vi]6o%6i rtap 'Elxia YOY fta^vSivTfY oA fi tot rjpoJEf, zoloi peXi
tjdiat XCLpTtOY rpiS SxeoS SdXkovxa (pipet SiDpoS apovpa Multi fuerunt, qui in
insulis beatorum Achillem versari narrarent. Aliter Hom. Od. XI, 487., obi
Ulysi felicitatem Pelidæ prædicanti respondet Achilles: pr} 6rj poi Solyccxov
ysrtapavSa, <pai8ip 'O6v0dev, fioyXotprjv x indpovpos Igov STfXEVEpEY aXXcp
ecvdpl rtap* dxXrjpcp, co pr} filo* xoZ izohvS eItj i} itadiv yexve66i
xaxacpSipivoi6i olv&6<$eiy % Ad hos versus ætate Phædri haud dubie
notissimos ille nunc non respexit, sed aliorum testimonia prætulit, quæ rem
suam melius probarent. rtsitvdpivoS 7tapd x rjS prjXpoS. Hæc cum Homero
conveniunt, vel ex eodem potius depromta sunt^ cfr. Il.. ojxvpopoS 8rj jxaiy
xixoS, iddeai. oj^dyopEveis* ocvxtxa ydp xoi Actito. peS* n 'Europa 7tdxpoS
hxolpoS. p?} rtoirjdax 8b xovxo. Hæc est lectio vulgata, quam ex VIII. codicum
auctoritate in pif artoursivaS Sb xovxoy immutarunt Bekkerus, Astius,
Stallbaumius. Hoc certum est, verisimilius esse, ad explicandum p?) noir/daS dk
xovxo margini adscriptum, post in textum receptum esse pr} drcoxXElvaS 8b
Xpvxov f quam vice versa ad hoc explicandam glossema fuisse pr} itoirjdaS dfe
xovxo. Fidenter igitur vulgatam lectionem in textum recepimus. fiprjSr)<$a$
fw ipadxy Jlax po x\<jp xal Xtpaprj 180 (SoqQqiSas no tQaOTij TlarQoxkw xal
rifiUQTjaces ou! ftovov vxEQUxo&aveCv, ulXa [xal] inaxoftavuv titeÆvtijjtor
i. o9ev St] ) ud vxtQayttO&Evug oi frsol St-atpiQotncog 6 aS, Wolfias ad h.
1. annotavit: Es kann fioySydaS nicht vou einer wirklichen Hulfe in der
Schlacht verstandeu werden : deim da Patroclus umkam, war seiu Freund noch
nicht wieder ira 8chlachtfelde, uud er erfuhr die Nachricht davon erst durch
den Antilochus. Recte. Kai igitur ante xipOJpljdaS explicativum est, cuius exemplum
paullo supra reperitur. xoiydpxoi Sia xavra 8ixyv~ avxcp ineSevav na\ ixoiydctv
n. X. A. Adde p, 179. E. ovx doSxep *Axi AA«x tov xyS GixtdoS vldv ixipydav na
i eis pandpcov vrjdovS aniittpipav. Nostra verba convertenda sunt: indem er dem
Patroclus beistand, d. h. ihn rachte. Argutius quam verius de his verbis
Riickcrtus iudicavit exsulto Phædrum (ioy$EtV verbo usum esse censens. Quum
enim, inquit, non tulisset opem Achilles, quamvis prope abesset a certaminis
loco, ne quid probri iude videretur in ' eum, quem laudaret, redundare,
abducendi erant ab hac cogitatioue quantum heri posset auditores, id quod hoc
ipso verbo factum esse puto. dXXd na\ iitcritoSccvetY» Vitii aliquid hæc verba
contraxerunt nat addito, quod nullo modo explicari potest. TitepanoSaveiv
adhibetur, ubi aliquis pro aliquo eoque vivente moritor, ut Alceste mortua esse
dicitur pro Admeto 179. C. &$e\y6a6a povy vitep tov avxyS dvdp6*i dnoSav
ilv . ETtaico^aveiv est : mori pro aliquo, qui iam mortuu*, est. Ficinus verba
convertit: nec pro illo mori solum, sed et peremto illo interfici. Igitur
utrnmquc fecit, et mortuus est pro Patroclo superstito Achilles, et mortuo illo
morti se dedicavit. Phædrum aliud quid dicere voluisse certissimum est. Expungendum est nat, quod uncis includendum curavimus nimiæ audaciæ crimen
fugientes. Est autem ov povov aXXd eius, qui alterum membrum orationis, quod
per ov juovov commemoratur, negat, alterum probat se ipsum corrigendo. Sensus
est: non dicam vitepa itoSavetv, sed potius Inarto Savelv. Vide 11. de ov
pevroi aXXd et ov pivxot aXXa nat .cfr. Alcib. II. 142. A. 61 61 apidxa 6onovv
xeS avxoov rtpdxxeiv, 6ia 7roAXqjv mvdvvoov iXSuvxeS ncA yjoficjy, ov pov ov iy
xavry xy Cxpuxyyict, a A A*, iitei eis xyv tavzajv naryXS ov, varo xgjv
(SvnocpavxGbv rtoXiopnovpevot itoXiopniav ovSiv iXaxx a> xyS vrto xdov
rtoXepiaav 6ie.xeXetiav, vSre n. x. A. o2e v 6?} na l iitoielto. Hæc verba si
abessent, nemo opinor desideraret. Nihil enim coutineut aliud, quam
præcedeutium verborum meram repetitionem. Sed de industria hæc repetiit orator,
ut quanti a diis æstimetur virtus amatoris, durius eluceret» Eadem de caussa,
atque ut exemplo demonstretur, avtov Irliitjcsccv, oti xov lQaOtr\v ovtbj xbqI
itoXXov ixoiuto. AlCyvXog d's cplvuQU cpcctSxav ’A%Mtcc JJoxqoxAou iquv, fig r\v
xaXtiuv ov (iuvov IlatQoy.Xov, aXkce amasiorum quam amatorum virtutem maioris
æstimari, paullo infra dicitur 180. B. : dia. xctvxct xcti tov *AxiMict xrjS
'jJbtrjtiTiSoS paWov ixLptjOav, eis paxccpav vrjtiovS dnonepiltavxeS, ovtco
itepl rtoXAov. Dupliciter ovzcj vocula in huiusmodi euuntiatis adhiberi solet,
atque aut præfigi præpositioni aut eidem postponi. Nou perinde est, utram sedem
occupet. Præpositioni ubi præmittitur, aut ad præcedens dictum respici
significat, quod eandem rem, quæ nunc commemoretur, enarratam contineat, aut
hominum opinionem tangit memoriamve auditorum, qui bene/ teneant id, da quo
nunc agatur. Sic nostro loco ovxcd nepl noXXov explicandum est: quod amatorem,
ut supra dictum est, tanti fecisset. Adde Piat, de rep. III. 391. D. fiy toivw,
7 / v 6* £ya), p^re rade neiSaopeSa, pyx' idjpev Xiyeir, qjS QrjtievS
Uo6ei6wYoS vlds IletplSovS te JioS (SppijGav ovzcoS ini deivcis apitayaS x. r.
A., quo loco ovxaoS manifesto significat: ut hominum opiuio est, ut vulgo
putant. Minus recte igitur Stallbaumius ad h. 1. annotasse videtur: ovzcoS ini
6eivds apitayaS h. e. i<p ovxco detrds apnayds. Non aliter explicandus est
tovus Xeuoph. Cyrop. II. 2. 13» fin. opcoS ovzcoS iv TtoWii dzipia ijpdS ixeiS,
ubi ovzgoS convertendum est: ita, ut nunc facis, ut facientem te videmus, cet.
Contra præpositioni postposita ovzcoS vocula proximum verbum ita extollit, ut
additamento opus sit, qno illud accuratius definiatur.AitixvXoS cpXvapei .
Phædri oratio ad eum finem tendit, ut Achillis allato exemplo probetur, deos amasii
amore magis delectari, quam amatoris fide. Factum autem tragicorum fabulis
erat, ut homines illo tempore Achillem amatorem non amasioui Patrocli putarent.
Priusquam
igitur eo, quo tendebat, Fhacdri oratio pervenire poterat, illa hominum opinio
corrigenda erat et emendanda. Hino verba Aidx^XoS. 6e "OprjpoS necessaria
ad rem censenda sunt, /ruslraque fuerunt, qui ea expungenda
censuerunt,Valckenarius ad Euripidis Rell. 13., Wolfius, Beckius, alii. xal iri
ayivetoS. Pulcherrimum omnium Achillem fuisse discas ex Iliad. p, 673. NipevSy
ds xaXXiGzoS avijp vno "IXiov tjASe Z(2v aXXcov docvaoov, per dpvpova
IhjXelcova, Patroclo iuniorem verba indicaut Iliad. A, 787. x ixvov ipoy, yevey
p\v vn apte poS idziv 'AxiXXavS, TtpeGfivtepoS 61 6v l66i, ' Adde Od. A, 469.
AXotvxoS oS dpidzoS itjv eidos re Sipas re rcov dXXcov davadiv, pex apvpovcz
IbjXeloova . Imberbem adhuc fuisse "nusquam apud Homerum indicatam repe- M
xal t(ov fjQcbav ccjtavxuv, xal ta uytvuos, Ixtita vttaTEQOS Itolv, <3g
CptfiLV "OjllJQOS. ctkKu yaq xcj ovxi (iukiOta (itv ravxijv xi)v doeri/v
ot 9col UficSoi zijv xeqI B xbv "Eqara, fid/J.ov fttvxot ftuviux^ovat xal
ayavxat xal ries. Hinc factnra est, opinor, ut Riickertus lectionem vulgatam
revocaret atque in textum reciperet d\ X dpa xai. Colligebatur enim, inquit,
magis ex Homero, omnium pulcherrimum Achillem fuisse (atque adhuc imberbem)
quam ut disertis verbis ab eo dictum esset . Sed facile dpa voce caremus, quam
optimæ notæ libri non agnoscant. Efficitur enim verbis (*>S <pr\6iv "OfirjpoS,
quæ cum præcedentibus htEixa vearcepoS itoXv arctius coniungenda sunt, ut
Phædrus non nisi de ætate Achillis poetæ testimonio usus esse videatur, pulcrum
autem imberbemqne eum vocet ©x artilicum statuis indicium capiens. Hæ statuæ
imberbem, ut constat, Achillem repræsentabant, barbatos heroes ceteros, v. c.
Hectorem, Agamemnouem, Ulixem, alios. Ceteram ne otiosa verba censeas xal Ixt
dyivEiof; amasius non nisi imberbis pulcher habebatur. Verba convertenda sunt:
Æschylus aber faseft, wenn er sagt, dass Achilles der Liebhaber des Patroclus
sei. Er war nicht blos schoner, ais Patroclus, sondern auch schoner, ais alie
Helden, und noch bartlos, dann um vieles jiinger, wie Homer es ausdrucklich
bezeugt. % aWa yap rcu ovxi. Rectissime Stallb. monet, verbis deletis Aldxvtos,
di Owpof, non aXXa yap, sed xal yap ponendum fuisse. Indicatur autem aAAtr yap
particulis, Æschylum ne ita quidem Homericam narrationem pervertisse, ot
Achillis laudem augeret facinusque eius clarius redderet. Nam deos laudare
quidem et admirari virtutem AMATORUM, magis tamen admirari et laudare amasios,
qui pro AMATORIBUS mortem voluntariam oppetierint. 1 r i)v Ttepi t(jv w EpGoxa.
Haud raro accuratiores definitio*ues verborum a verbis, quæ definiunt,
seiunguntur plurimis interpositis verbis augendæ gravitatis caussa. Vide quæ ad
66. annotata suut. Convertenda verba sunt : Dic Gotter eliren diese
Mannhaftigkeit ganz ausserordentlich, ich meine die, welche der Liebhaber zu
haben pflegt ; cf. Piat. Hipp. M. 294. A. 7/pEiS yap nov ixuro igrjxovjxev, go
n dvxa xa xaXa. Ttpdypaxa xa\a t itixiv, ooSTtep c5 jectvxa ta peyaXa itixl
pxyaka> xqo v7C£pix oyr u $av paZovd i x al dy artat xal ev itoiov 6iv sc.
xavr rfv xrjv dpex-qr tijv 7tepl xor "Epwxa. Ceterum ayadSai ita a
SavpaZEiv verbo differt, ut admirationem cum laude coniunctam exprimat. Bene
Schleierraacherus in conversione verba t reddidit • weit mehr jedocb bewundern
und loben und vcrgelten sit es dyarttji . Quoniam in sup«~ zr Ninos ion. 77 IV
xoiovdiv, orav 6 inwatvog tov iQa<St)]v uyanu i} OZCiV 6 BQCtOTTjS TU
XCUdtXtt. &SIUXBQOV yccQ (QUOTTIS Ttcadixmv ‘ iv&eog yaQ ion. dia xavta
xal tov 'AydXia tijs 'AXxrjOndos palXov itifir^av, ds (luxaQav Mjtfovg an o
rioribus de significata verborum diximus ipav et <pi\tiv, iam videamus etiam
de notione aya rtav verbi. Mediæ est autem, quod vocant, significationis
verbum, maiorem quam (piXEiv, minorem, quam ipav potestatem habens. Hinc raro
adhibetur, ubi de vero amore sermo est. Legitor autem apud Xenoph. Mem. I, 5.
4. x a S” TtopvaS dyanoovxa pdXXov t) xovS kxaipovS. Piat. Dion. 4. 175.
itpiXt/daXE CtVXOY <*)$ TCCttEpOC xal i/ y a 7Cij doct e gjS ev e p yijxrjv.
Symp. 181. C, ro <pv6ei ipficopEYEdXEpoY xal vovv paXXov %x ov
dyan&vTE?* Videtur ayaitav verbum circumscriptum esse iu Simonidis dicto,
quod legitur Piat. Protag. 345* D. mxvT aS 81 Inalvrjti i xal tpi\hx> irtwv
oSTtS f.pSy /vjSlv al^xpov. Nostro loco Phædrus hoc verbo usus est, quia neque
<pi\eiv neque ipav ad ntruraque enuntiati membrum h. e. ad AMATOREM et ad
amasium referri poterat. $ siot e pov ydp ipa6tyj S itai8txd>v. De neutro
genere StiotEpov verbi vide quæ annotota sunt ad 176. D. ott XaXEito v xoiS
dvSpcoiroiS 7/ idxlv. Sententiam quod attinet, cfr. 179. A. ov8e\S ovxod xaxoS,
ovxiva ovx dv avtoS d "EpoaS ivSeov itoirj6Ete xpoS dpETtjv, dpoiov slvai
tc5 dpidxcp <pv6ei, quæ verba in amatores tantummodo, non item in amasios
dicuntur. Ce terum otium nobis fecit Riickerti unnotatio ad h. 1., ed. 46. :
Phædrus sic est ratiocinatus : qui amat, non suo, sed divino impulsu agit, est
enim ZySeoS; contra qui amatur, eo caret, Iam qui alieno et quidem divino
impulsu agit, ei facilius est, magna perpetrare, præsertim amanti, qui non
potest non subvenire amdto, quam ei, qui huiusmodi incitamento caret . Atqui
quo difficilius cuique est præclare agere, eo maior virtus est, si fecerit i
igitur qui non amat, maiore dignus est admiratione, quam qui artiat * Sola enim
caritate facit id, quod amatorem ut faciat, vis divina impellit, tov 'AxtXXea
xrjs 'AXxi]6xi8o$. Interdum ipsas feminas Erotis auxilio gaudere, cap. VII.
initio Phædrus docuit. Recto igitur scripsisse nobis videmur 179. C. ovS
ixElvtf xo6ovxov vnepEffdXexo xy ipiXint 8id xov w Epoora, c oSXE x. X. A.
Alcestis enim et ipsa UvSeoS. Minoris autem a diis Alcestis habebatur, quam
Achilles, nam illa Erote ad mortem ducente mortua est, hic pietate erga
Patroclum motus, mortem oppetiit. ovxoo Srf HyatyE. Aliquot codd» habent ovxui
81 ) xal fyooye Mple. Iu sequentibus ter positum est xal, ut epitheta Erotis,
quæ dei laudem efficiunt, significantius extollantur. Comparari potest cum
nostris verbis 180. B. paXXuv pivxoi $avpd%ovd7 jr i[i4'avTeg. o vtco drj
iycyys cprjfu *EQ(oza %mv xccl ttqeC^vtcctov xal r ipidt azov xal xvQudtarov
uvai slg aQETrjg xa l Bvdatjioviag xr rjow av&QaTtotg xal £c5oi xal
zeÆv%r}<Sa(Siv. xal ayavxcn xal ev iroiovdiv . Sensas est: Hac igitnr, qua dixi» ratione equidem contendo, Erotem et
antiquissimum deorum esse ct honoratissimum et ad virtutis felicitatisque
assequendam frugem et viventibus et mortuis auctorem potentissimum. Sed ipsa
hæc verba mirum est, quam male cum præcedentibus conveniant. Etenim Phædrus cum
dixisset : maioris æstimandam esse virtutem eorum, qui nullo Erotis auxilio
adiuti fortes se præbuerint, quam quorum virtus non nisi divino quodam
instinctu quasi excanduerit, num recte ita perrexit: ovxco 87) iycoyi (prjpi n
Epcoxa $£gov xal npedfvxazov xal xvp iGoratov elvai eis a pexi} 5 xxrjdiv x, x.
A. roiovroV xiva Xoyov. Vide ann. ad 15. Sequentia verba aXXovS xivaS tlvat
convertenda sunt: nach Phædrus wiiren einige andere an der R e i h e gewesen. Pactum
nimirum erat, ut eodem ordine, quo sederent, convivæ placita sua proferrent,
cfr. 177. D. 80xel poi xPV vat exadxov \6yov etostr inauror "EpcoxoS ini
8eBtiu apxeir 8\ <Pai8por npcoT or. Sed non verisimile est, inter Phædrum
Pausaniamque locum habuisse omnes eos, quorum orationes ab Aristodemo
prætermissæ sunt, vel quas Apollodorus, quippe memoria non dignas, oblitus
erat. (cfr. 178. A. nav Tcav pkr ovr, a ZxacdxoS elnev, ovxe navv 6 *Apidxo8ij
fioS iyiyvT^co, ovx 9 av lyco t o IxeivoS iXeye, Ttavxa). Igitur Riickertus in
uberiore expositione convivii §61. quæsivi, inquit, doctus videlicet nihil
negligere zn Eia tonis libris, in quibus haud raro res gravissimæ ad
perspiciendum scriptionis consilium ex istiusmodi minutis vestigiis eruendæ
sunt, cur hoc loco omissionem Aristodemus indicasset, ceteris reticuisset . Et
olim quidem mihi risus sum reperisse, aliter tum etiam statuens de ipsis
orationibus, in quibus temporis quendam ordinem observari putabam, quo singulæ,
quarum placita proferret, sectæ sese excepissent philosophorum . Post, mutata
sententia rursus eo deductus sum, ut nescirem . Commode possis hac ratione hanc
rem tibi explicare, ut Aristodemus quidem, qui Symposio interfuit, accurate
locos indicaverit, quibus locis et aliorum et suam ipsius orationem omiserit,
ut Apollodorus autem satis habuerit memoriæ mandare, quid convivæ dixissent,
nou item mente tenuerit, quo loco quorum orationes ab Aristodemo non
repeterentur. Ut tamen aliqno modo commemorandarum orationum paucitatem
excusaret, Phædri relata oratione alios quosdam fuisse nniversim narrat, quorum
orationes Aristodemus non retulerit. De sua ipsius memoria tacet, quamquam
panllo supra 178. A. in minatis rebus debiliorem confessas. Cap. VIU.
#>«[(5(301' fiiv toiovtuv riva Ivyov hfn) tlxuv, fi Era c Ss 9 uISqov aXkovg
uvas iivca, uv ov nciw die^vtj^i tuv ov itavv 8 1 tfivi; fi 6vevev. Comparari
cum his potest Piat. Lacii, p, 189. C. iav 81 fiitaB,v dXXoi Xoyot yiv
covxaiyOv ndvv jiiyvTjycn, ad quem locum Engelhardtus de oi3 itayv vocularum
potestate disserens h. e., inquit, plane non recordor. Sic ov ndvv sæpissime}
cfr. Theæt. 156. C., Phædr. 228. E,, ul,, nec non in responsis, v. c. Xeooph.
Mem. S. III' i, 12. Eodem modo latinum non sane sæpe idem siguificat, quod ov
ndvv i. e. plane noni de quo vide Heindorfium ad Horat. sat. II. 3. 138., S04
Ov ndvv xi autem non satis, non sane multum explicandum esse videtur, cfr.
Locian» Contempl» I, 506. elni pot, Ct8?/poS tpvExai £v Avdiot ; ov ndvv xi i.
e. non sane multum. Piat. Eutyphr. init, ovd avxoS ndvv x i yzyvcodxco, to
EvSveppov, r ov av8pa i. e. neque ipse hominem satis novi. Pronomen indefinitum
quod attinet, certum equidem esse reor, xi in huiusmodi enuntiatis non ad ov
ndvv pertinere, sed ad verbum finitura. Quis enim neget, ut ad Eutyphronis
locum modo laudatum revertar, Græce dici yiyvdrfxEiS xi x ov avdpa, ut rectius
Platonis verba convertenda sint: ne ipse quidem magnopere usquam hominem novi.
Luciani verba ov ndvv x t converterim: non sane usquam sc* reperitur. Rectissime
autem Stallbaumius io annotat, ad verba ApoL Soc^ 41. D. 95. ed.: 8id rovxo xal
£ph ovSapov dnixptipe x 6 tiijfiEiov, xal Hyaoye xoiS
xaxarl>r}(pi<jajAbvoiS pov xal r oiS xaxtjyopoiS ov ndvv X a ^~ natvcd h.
e. haud sane, non magnopere, nicht eben, qua formula nos qooque cum Elpcoviict
loquentes gravius negare solemus. Hæc, quam Stallbaumius laudat, ov ndvv
vocularum uotio apprime ad nostrum locum quadrat. Apollodorus nimirum alios
quosdam fuisse narrat, qui Erotis laudationem edidissent, factum autem esse
illarum laudatiounm mediocritate, ut earum non magnopere recordaretur, Earum
autem prorsus oblitum ne fingere quidem tibi Aristodemum possis, qui Phædri,
Pausaniæ, aliorum orationes memoriter recitarit. Restat, ut dicamus de Lachetis
loco supra laudato, qui sane docere videtur, ov ndvv significare prorsus non.
Verba sunt hæc : iycj ptv yap xal iniXavSdvopai 7/6 tj xd noXXa 8ia xrjv
rjXvtlar (Zv dv 8ictvo7j^d> £p£6$aij xal av d dv axov6a). iav 81 ptxat,v
aXXoi Xoyot yi - * vgoyxoci, ov ndvv pipvrjpau Nonne frigidissimam conversionem
censes hanc: Ich pflege namlich Alters halber immer das meiste zn vergessen,
was ich im Sinne habe, sie zu fragen, and so auch, was ich hore (h. e., was sie
antworten)* Falleq aber noch qndere Erdrterungen dazwischen, so erinnere ich
mich vevev * ovg TtccQELQ tov Jlavdavlov Ao yov dirjyeixo. slitelv d’ av toVy
ot l Ov fcaktog f 101 6oxtl y o5 <&ai$QE, XQOpEpXijO&cu 7jgiZv 6
nicht eben leicht des Vorigen? Multo nptins lectores censebunt Lysimachi verba
converti: Fallen aber noch andere Erdrterungen dazwischen, so ist es mit mei
nem Gedachtniss g a n zlich aus. Sed neque Hæc conversio recta est, neque omni
ex parte Platonis verba recte exhibentur. Maior interpunctio post axovdco poni
solet, pro qua si comma posueris, optime sibi respondentia verba habebis
irtiXav^dvopai ra itoWa et ov itavv fiipytffiat . Lysimachi sententia hæc est:
Denn ich vcrgesse Alters halber das Meiste von dem, was ich im Sinne habe sie
zu fragen, und erinnere mich wicderom nicht an das, was ich hore, d. h. was sie
auf meine Fragen antworten, besonders wenn anderweitige Gesprache dazwischen
fallen» tov JJavdaviov Xoyov. Phædrum, qui iracrj/p tov A o; yov vocatur,
Pausanias vituperat, quod nihil accuratiore definitione usus Erotem laudandum
proposuerit. Etenim ut duplicem Aphroditen, ita Erotem duplicem esse, ut
Phædrus, si recte atque ordine habendarum orationum materiam edere voluisset,
anto indicasset, uter Eros laudandus sit. His præmissis Pausanias in utriusque
dei naturam inquirit, ac Pandemum quidem h. e. vulgarem minus laudabilem
iudicat, contra summis laudibus extollendum Uraniam existimat. Idem iudicium
optimarum civitatium legibus, quæ sint de AMORE, probari censet. Athenienses
enim et Lacedæmonios Erotem per se spectatam neque laudandum censere nequo
contemnendum, sed accurate semper cognoscere studere, virtuti» an voluptatis
studio AMATOR AMASIUM AMET, AMASIUS AMATORI se tradat, atque eum solum AMOREM
admittere et probare et laudare, qui homines ad virtutem impellet. De Pausania
paucissima sunt, quæ scimus. AMATOREM Agathonis fuisse Pausaniam e Protag.
p.S15. E. colligas. Adde Xenoph. Symp. c. VIII. §. 32. Scholiasta, cuius verba
laudavimus, Agathonem amasium fuisse tradit Pausaniæ tragici. Ælian. Var. Hist.
II. cap. 21. narrat, Pausaniam una cum Agathone apud Archelaum regem vixisse :
tls *Apx £ Aaou icotk ctcpixovto o te ipadtrjs xoci 6 iprifiEvoS ovtoi ; de quo
diverticulo vide annot. 8. Dixit autem Ælianus 1. 1. eIs *Ap x £ Xaov eodem
dicendi compendio, quo eif *Ai6 Ov dici solet, quæ ratio dicendi Aristophanis
ætate ^ fortasse usitatissima ansam dedit comico diverticulum illud eludendi
Ran, v. 83- Ceterum non minus, quam Agathonem, Pausaniam mollitiei atque
luxuriæ deditum fuisse, ex eius apud Archelaum tyrannum diverticulo coniicere
possis* r 6 «jrAca? ovtu) yt . r. A. b. e. definitione addita nulla, tam
simpliciter, sine ulla explicatione accuratiore. Quæritur, stru loyos, ro
ecxAag ovra xceQyyyel&ai lyxmfuaguv “Egcora! fl filv yaQ tlg yv 6 "Eq0
g, xaXug av sl%s. vvv SI ov yag louv tlg- prj ovzog Se Ivog, 6q&6z£qov Ioti
ctnram verborum quod attinet, utrum nominativo an accusativo casu posita hæc
verba rectius accipiantur. Ut verba vulgo exhibento?) nihil certius esse reor,
quam nominativum casum unice probari posse. Efficiunt enim X 6 anXcoZ ovtcoS
verba præcedentium verborum appositionem: Nicht gut scheiut mir, o Phædrus, die
Aufgabe gestellt zu sein, namlich so schlechthin aufzuge1 ben, den Eros zu
loben. Neque probaverim accusativum casum, qui Riickerto placet» Caussam enim,
inquit, proponit, cor non recte proposita dicendi materia sit, quatenus cet.
Nimirum hac structuræ ratione frigidiorem orationem effici censemus atque
sedatiorem, quam quæ Pausaniæ, homini inprimis ipcoxixfi, conveniat. Fortasse
hoc modo Pausaniæ verba scribenda snnt, ov xaXc jS poi Soxei, gj $alSp £,
7tpofi£ft\f/6$cti ijjiiv 6 XoyoS • ro anXoaS ovtoo napr\yyiXScci iyxcopia^eiv
" Epcoxa ! qua verborum distinctione quantopere vi augeatur totum
enuntiatum, sponte apparet. Habes enim vituperationem Phædri coniunctam illam
cum indignatione summa, quam per me licet etiam irrisionem interpretari: Wie
kann man nur so schlechthin die Aufgabe stellen, den Eros zu loben ! Atque, si
quid video, hæc natis malitiose a Pausania proferuntur ita, ut ad præcedens
Phædri dictum comparentur, C. io ovv xoiovtov phr itkpi TtoXXjjv (xxovdrjv
noirjtia- 6$ai y"Ep(oxa&k pT}8ha ita> av - SpQOItCDV TEToXflTjxlvai
tfe XCCVTtfvl xrjv rjpkpav aZlooS vjuvtj Coa! Ceterum iu aliquot codd* non malæ
notæ ovtgo? exhibetur, quam formam h. 1, unice probamus» Sed fusius de ovrvt et
ovtgdS formis infra disputaturi sumus. vvv 8h ov yap l6xiv sis* Hæc verba sunt,
qui nno tenore pronuntianda censeant; v» c. Engelhardtus ad Apol» Socr* 83* B.
221. ita iudicat, nt nullam prorsus omissionem verborum Græcos sensisse
statuat» Sed neque hoc indicium probaverim, neque vero iis accesserim, qui vvv
dh ov yap verba lineola apposita disiungunt, vide licet ut esset, quo legentium
oculis «aposiopesis* indicaretur. Aposiopesis enim non nisi in iis locis
reperitur, in quibus aliquis ita commoto animo loquitur, nt pauca verbis
exprimat, cetera legentibus divinanda relinquat. Non igitur aposiopesin
agnosces in verbis : Hoc vidi, neque vero illud, æd omissionem præcedentis
verbi finiti, quod, quoniam facillime e præcedentibus suppletur, ne nimia
abundantia oratio laboret, lectoribus supplendum relinquitur, Idem in nostrum
locum cadit, ubi, cum præcedat xaXcoS av £?££, facillime post vvv da suppletur
ov xaXcoS $X ei - I an * quid differat aposiopesis ab omissione verborum, quam
'ellipsin vocari licet, statim apparet. Aposiopesis reticentia P •xaotEQOv
xgo^QTj&rjvai vxolov det Ixcavuv . lya ovv nu» p«(Jof(«t tovto
ixavoQ&uOaO&aL, xqutov fiiv "Egara eorum est, quæ aliquis
additurus rebatur potius, uter eorum laucrat, sed propter ammi comraodandus
esset, quam qualis esset tionem disertis verbis non ex- is, quem laudari
oporteret. R ii Impressit; ellipsis contra elegantem kert. verborum omissionem
indicat, inavopSudatiSat. Huquæ in præcedentibus leguntor, ius yerbi potestatem
Ficiui conet quorum repetitio foedam quau- versio non satis assequitur: hoc dam
abundantiam dictionis eifi- itaque emendare conabor, ceret. Ad nostrum locum ut
re- Ea nimirum ini præpositionis vertar, lineolam post vvv 8e cum verbis
compositæ vis est, verba ponendam curavimus, ut ut aliquid post aliquid fieri e
præcedentibus verbis aliquid significet, cfr. 180. A. oti supplendum esse
clarius indicetur. nenvdpivoS napa tijS prjxpoS Simillimus nostro loco est
Lachetis ais’ dn o$ av olxo ixoXprfp. 200. E. el fikv ovv iv xols tfev •— ov
jiovov vnepanoSaSiaXoyoiS xols apxi iyco plv veiv aXXa inanoS av elv, Itpdvqv
elSooS, xooSe 81 p?) quo loco quid differant anoelSoxe, Sixatov av rj iph / ia
- $av&65ai et inanoSctvtiv, Xidxa ini xovxo x 6 ipyov na - sponte
intelligitur. Adde Protag. paxaXeiv' vvv 81 opoicof 328. E. vvv 81 nbteidpai *
ydp itavxeS iv ctnopia iyevo- nXr,v dpixpov xi poi ipnoScdv, pe$a, quo loco
post vvv Se o 8f/Xov oxt TlponayopaS (ictsupplendum esse ratio loci docet:
8la>S in ex 8 18 dB,ei, ineiSi} ovx ig>dv7fv eISojS. nal xa noXXa xavxa
it,e8l 7t poxepov n po ij - 8a%ev. xal yap el piv xiS vai . Hæc. verba ex
abundantia nepl avxdov tiityyevotxo oxojovv quadam posita sunt, quam etiam xdiv
Srpirjyopoiv, xa% dv xal Latini adamarunt dicentes : prius xoiovxovS XoyovS
axovdeiev ij præfari. Simili modo supra IlepixhiovS i) dXXov xivoS xoov p* 177.
D. dicitur: apx £ ^v 8h Ixavcov elneiv * el inave4?al8pov n pdixov, neque no-
poixo xiva xi, Gjfi tep (iifiXia strates ab Jmiusroodi diccudi ge- ovSev
i'xov6iv ovxe dnoxpivanere abhorrent. Quem enim of- 6$ai ovxe avxol ipidSai,
aAA* fendat conversio hæc: Phædrus iav rtS xal dpixpov inepta hahe zuerst den
Anfang gemacht? Xrj6y x i xtav prjSivxtav, Ssnep Nostra verba Schl ei erm ac
heras xa x a hxela nXrjyevxa paxpov convertit: dasi zuvor bestiramt rfx £ 1 xdl
anoxeivei, iav prj werde. Græcis verbis magis re- imXdfirfxai xiS, xal ol
fiijxopeS spondet: dass zuvor vorausbe- ovxta dpixpa iptaxrjS ivxes 8ostimmt
werde. Xixdv xaxaxelvov6i x ov Xoyov. 6 nolo v 8 el in aiv £iv ., Perscripsi
totum hunc locum, ut Nondum licebat oitoxepov dici, lectores e vestigio de
Stallbaumii s quia quot Amores essent, nondum sententia iudicare possent. Jn
erat definitum ; accedit v quod, his, inquit, vereor, ne vitium alietinmsi
esset, tamen non id quæ- quod lateat. Quum enim in av t i ' i (pQtzGcu ov 6tl
Inaivtlv, insita Inaivioai a^tcag tov &sov. navzss yag Zapsv, on ovx isziv
civiv "Egazos p £ 6% a i sit interrogare aliquid præter illa, quæ ipsi
oratores dixerunt, haud scio an deinde parum accurate dicatur In e p cj Ti) 6
Tfl. Equidem scriptum malim av EpGDtrj dp, h, e . interrogando denuo attingat,
Quamquam codices veterem lectionem tuentur omnes. -Nihil mutandum est, et omnia
bene habent. f Enav£pid%ai est alienius rei, de qaa paollo ante dictam sit,
caussam et rationem sciscitari. Enepcoxdv contra eius est, qni audita quadam
oratione alicuius sententiæ sire repetitionem sive enarrationem flagitat.
Sensus verborum est: lefzt aber glaube ich es, Nur eine Kleinigkeit ht mir noch
im Wege, die Protagoras ^ gewiss nachtraglich recht gut beseitigen wird, da er
iiber so Vieles mir Belehruug gab. Wenn freilich Iemaud iiber denselben
Gegenstand mit eiuem der gewdhnlichen lledner sich bespriiche, so mdchte er
leicht solclie Reden horen, sci es von Pericles oder von irgend einem andern,
der zu reden versteht. Fruge dagegen Iemand nachtraglich nach Grund und Ursache
irgend eines Satzes, so haben sie, wie die Biicher, keine Antwort und bleiben
stnmm ; biito Iemand aber um die Wiederholuug nur eines kleinen Satzes, so sind
diese Redner vrie Erz, das lange klingt und tont, wenn man es nicht anfasst,
und geben ia solcher Weise (vide ann. 58, nam ut illic ovxgj noXXaxoSEV,
Protag. loco ovxco dpixpa positam est) auf eine kleine Frage einen unendlichen
Sermoo» Ad nostrum locum ut revertar, verba convertenda snnt : ich will nun
versuchen, diesen Fehler nachtraglich zu berichtigen. npootov 'jtlv " E p
coxa. <p p a 6 cci . Ne quis forte xoci particulam desideret, qua hæo verba
præcedentibus commodius annectantur: Sol ent Græci, verissime notante
Stallbaumio ad Apol. Socr. 22. A., eas sententias, quæ aliis sub iiciuutur
explicationis causia, ita addere, ut particularum et conjunctionum vincula
omittant. Effici autem videtnr hoc asyndeto, ut gravitate quadam oratio
augeatur, quæ addita xai particula prorsus evanescat. Hoc dicendi genus tam
simplex est atque omnis expers artis, ut non mirum, idem iam apud Homerum
reperiri, cf. II. a, 504. seqq. coS zco y dvxifiioidi pax^ddapeveo inktddiv
dvdtT/tTjy • Xvdav 6 * dyopt/v napa vsvdlv Axaiar. IJqXeiSqS psv ini xXidiaS
xal vijaS ildaS rfie, dvv re Mtvoixiu.br) 7ca\ oli Ixcepoidiv * 9 Atptibr)i 6 *
upa vija $or)v aXabe npoipvddtv, is 6* ipirai i-xpivsv x. r. A. Adde Phædon,
91. B. XoyiB,opai ydp, oo <piXe Ixcfipe. xal Sioedoa gjS nXeovexTixtiS • tl
pev tvyxdret dXrjSrj ov xa cc Xiyoo, xaXcoS 6t { xo nei dSrjvai* eI bl prjbbr
idxi xeXttrxijdavxiy dXX ovv rovxov yt x ov xpovov avxdv tov itpd tov Savatov
ijxxoY xoiS na-6 * . ’Aq>Qo6ltt]. (tiag (ilv ovv ovGtjs ttg av Tjv “Egag'
hct 1 dt 8q 8vo Igtov, 8vo dvayxrj xal "Eqqhb tlvav. xag 8' ov povdiv
u7j6i} 5 Idopoa. odvpoptVOf. c tB,loo S tov 5eov. Hæc verba vario modo
interpretari licet. Possunt de elegantia laudationis intelligi, de sinceritate
laudatoris» de laudationis veritate cett. Sed horum nihil Pausanias in mente
habuisse videtur. ’A£UgjS tovSbov esse: ita deum laudare, ut nihil omittas
eorum, qnæ deo conveniant atque ad prædicandam eius laudem pertineant, verbis
indicatur 180. E. a 8 ’ ovv huctrepoS eTlKtjxe, itEipaxkov Elireiv. TtdvTsS ydp
tdpEV* Omne s, inquit, s c i m u s, Aphrodite n' non esse sine Erote. Sed quod
omnes scire dicuntor, idem fieri interdum potest, ut scire se opinentur
tantummodo, revera non sciant. Eandem igitur argumentandi sive levitatem sive
audaciam habes hoc loco, qua Phædrus in oratione sua usus est 178. B. yovijs
ydp KpcDToS ovt sidlv ovte Xiyovxai vit* ovSevoS ovte iSicorov ovte noirjTov f
ad quæ verba vide ann. 55. Cur Aphrodite sine Erote non sit quærentibus variæ
caussæ se offerunt, quarum aut una vera est aut nulla. Eas nunc recensere eo
facilins omittere possumus, quo minas ipse ^Pausanias de caussis rei cogitasse
videtur, quam rem omnes compertam habere narrat. Ceterum ut TtdvtES ydp Idpsv h
. t. A. Pausanias dicit, ita Socrates dissimulato ingenii acumine 202. B. neti
jnjv, inquit, ?jv 6* iycd 9 opoAoyeirai ye napd ndvxoov pty/US etvai. « ptciS
p\v ovv ovdtj S*. Veteres editt. habent TavrrjZ 8\ pia* phr ovdrjS, quod
fuerunt, qui probarent. Sed non dubium est, verissime notante Stallbautnio,
quin id grammatico alieni debeatur. Bekkerns e codd. non pancis piaS p\v ovdtjS
edidit, quod sane habet, quo magnopere se commendet. Tantnm enim ponderis
enuntiationi, quæ quasi fundamentum eat totius disputationis, infert, qnantnm
eidem apprime convenire videtor. Sed codd. optimorom auctoritas respicienda
est, qui coniunetivam particulam exhibent. Probatur eadem nobis etiam propter
duplicem relationem, quæ hoc loco manifesta est, et de qua fusins disputavimus
p, 22. et 2$. Proprie dicendum erat: pia? p\y ovdrjSf sii av ijv^Epwg' Svolv 8^
8r) ovt o iv, 8vo dvayjcrj xal EpcoTe slvaiy sed eandem enuntiationem etiam hoc
modo cogitari Pausanias voluit, E i p\v pia Tfv, eU dv t/v^EpcoS- insl <$?/
8vo idTov, 8vo dvdyxrf v.a\ "Epare elvai. Duplicem hanc et nominum et
particularum relationem mutuam indicare Pausanias tantummodo potuit, non item
disertis verbis exprimere* Indicatur autem ea, pkv vocnla ad prius nomen
apposita, 8s autem cura posteriore particula coniuucta ptaS p\y iitEi dL Sed
hac scribendi ratione repugnantia quædam exoritur singularum orationis partiam,
quæ addita alterutri sive nomini sive particulæ ovv particula mitigatur atque
lenitur. Riickertus ad h, I* ita disputat, ut Pausaniæ 6vo Tio &ea; rj (iiv
yk loti itQEOjivztQa x«l afi^rap, OvQavov &vyutr]Q, tjv Srj xal OvQavlav
l%ovo(iatfiiiiv ' Teri) a corruptissima ceuseat atque non nisi verborum
mutatione sananda. Videtur enim, inquit, hæc ipsa varietas, quod alii tavTTjS 8
i, alii ovv addiderunt, argumento esse, antiquius hic vitium latere, quod
variis modis sarcire stpduerint librarii. Itaque in mentem mihi venit olim,
essetne Platonis manus hæc ; *Aq>po8ixrf % j]S ytiaS plv ovdTjS, Cui si
quando accidisset, ut negligens librarius pro *Aq> poSitjj ?fS scriberet
*Acppo~ 6 It rj S, Jieri postea non potuit, quin ~6 abiiceretur, quo facto
alias coniungendi verba rationes iniri oportebat, quarum ad nos duæ
pervenerunt. Perscripsijhæc verba, ne deesset, quibus nostra displicerent, quo
commodius Pausaniæ verba explicarent. 7t 65 i 8 * ov 8 vo x oo $ ea. Vulgo xa
$ed; sed miuus usitatum hoc apud Atticos ex præcepto Grammaticorum. Eodem xnodo
reperitur rcJ 68 co in Piat, Gorg. 524. A» Plura huius
loquendi usus exempla Matth. congessit Gramm. ampl. $. 456. 1. 812. Ceterum hæc
interrogatio ex eo genere est, de quo diximus ad verba c.VI. 60. Xkya 8tf xi
xovxo; Mediæ orationi interrogationes immisceri haud raro, ut vigor orationis
structuræ mutatione augeatur, satis notum est. Hoc vigore, quem oratorium
vocare licet, Pausanias ita utitur, ut argumentorum absentiam obtegat, quibus
duplex deæ numen probandum erat, ?} pkv yk itov Ttptd flvtkpat, Riickerto yk
particula videtur non argumentationi, sed expositioni ante dictorum inservire.
Frustra. Quod modo annotatum est ad præcedentem interrogationem, optime cum
huius particulæ vi, quæ est vis argumentationis, convenit. Rectissime Buttmanni
præceptum ad Dem, Mid. 46. laudavit Stallbaum: Quum quis uno argumento,vel
exemplo aliquid probat, potest hoc ut suiliciens afferre : quod fit particqla
ydp ; potest etiam significare, plura quidem posse desiderari, sed hoc unum
satis grave esse : quod fit addito yk, certe, saltem. Restat, ut de tcov
particula dicamus, cuius potestatem non satis recte Riickertus interpretatus
est. Annotat nimirum ad h. 1.; Addita part. itov urbanitatis declaratio est, '
qua speciem exhibet qui dicit ' etiam de re certissima dubitationis atque ad
lectoris assensum provocationis . ' Non aliter Buttmannus de eadem vocula
indicat in Indic, ad Piat, Dial. IV. Berol. MDCCCXXII, Sed quam hi urbanitatem
dicunt, equidem in Pausaniæ oratione arrogantiam interpretari malim. Nimirum
7tov vocula e dicendi genere ov xl Tt ov depromta est, atque iu interrogatione
positum significat, mirari atque indignari eum, qui interroget, si quis aliter
atque ipso de aliqua re indicaturus sit» IIov vocula igitur non tam wol
convertenda est, quam doch wol, doch sicher, doch gewiss. Usu loquendi factum paullatim est," ut nov particula significet,
notissimum aliquid esse ita, ut de eo dubitari nequeat. 5ic in ij 8e vecotIqcc
Aioq xai Aicovrjgy yv 8% ITavdrjfiov xæ Xovusv. avayxaiov 8rj xai * 'Eqcotcc
tov (iiv ty hijpqc jfrvSQybv IIdvdypov 6 q$ ag xcUsid&ac, zov di
Ovq&vlov. Alcib. I* 129. C. 'O di XP°^~ pEvoS xai (L xpip ai °vx aXXo ;
TIgoS A eyeiS ; "fhSTtEp tixvtoxojioS xipvei itov tojjeI xai d/it\y xai
aXkoiS opydvoiS. Adde Criton. 44. A. IIuSey rovro TExpatipg ; EyoS Coi ipaj.
x\f yttp ttov vCxspaia Sei pe ditoSvijCxeiv, if v dv Z\$oi to tcKoiov h. e. den
Tag darauf mus» ich, wie du weisst, sterben, wenn das SchifF zuriickgekommen
sein wird, xai Ov p avia. De Venere Urania atque Vulgivaga secundum
Platonis sententiam disputarunt Apulei. Apolog, 281* cd. Oudend., Io. Lydus de
mentibus 89. seqq. Alios laudavit Astius ad h. 1. Qudd autem illa dicitur
dprjxcap 7 pro magna deorum laude haberi solere, quod alterutro parente
careant, docte demonstravit Wesseling, Obserr. II, 10, p, 177. seqq. De Venere
Vulgivaga ex Iove et Dione nata v. interpp. ad Cic. de Nat. Deor. III, 23.
Elmeuhorst, ad Apulei, 328. seqq. et quos laudat Bach. ad Xenopb. Symp. VIII.
19. Ceterum vix est, quod moneam, totum hoc argumentum a Pausania ita tractari,
ut fabulas de Amore et Venere pro consilio ano mutaverit eique accommodaverit.
Stallb. iit aiv eiv piv ovv det itavtaS SeovS. Vario modo sollicitarunt hæc
verba interpretes. Bastius scribendum couiecit inaiYEiv pkv ov dei itavxa (sc.
w EpGDxa ). Orsilius ad Isocr. de Antidos. p.326. iitaiveiv juv 3cod
5* expungenda censuit. Riickertus Astio assentitur, qui vel superstitionis
caussa vel propter metum verba addita esse iudicat, videlicet ne Pausanias deos
contemnere videretur. Stallbaumius, ne Pausanias sibi contradicere rideatur,
facto inter litaiveiv et iyxajpidpEiv discrimine verba convertit ; Omnes deos
cum honoris significatione commemorate pietatis est; non autem omnes encomio
digni haberi possunt, Hanc verborum interpretationem cave probandam censeas.
Non yerum est enim, quod Stallbaumius inter hcaiveiv et iyxwpidpEiv discrimen
statuit, neque idem scriptorum locis probatur, cfr. Piat. Menex. 235. A.
yorjxevovdiv T\pdtv ras ipvxaS xai xrjv ito\iv iyxoopidpovxeS xaxd itavr aS
xpoxovS xai xovi texeXevTTjxoxaS iv x<p noXipw xai TovS TtpoyovovS ?}pcjv
dnavxaS tov f ipitpoCSsv xai avxovf TjfiaS xovS Zxi ZrivxaS Ijtaivovvxss x. r.
A., ad quem locum Engelbardtus verissime annotavit 241. ed.: irtaiv ovvr e$
nihil est nisi repetitio quædam præcedentis iyxcopidP,ovx eS ob enuntiati
longitudinem adiecta. FICINI conversio, ne verbo tenus quidem facta, audit :
laudare quidem deos omnes decet, sed utriusque AMORIS opera distinguenda
Pausaniæ mens hæc estx Male ’ Enaivilv yh> ovv dei fiavtag ftsovg' « et ovv
txattQog *’i hj%B, XBiQceriov tlitilv. Uda a yag ngd^ig <od’ fyti' aixrj hp
avtijg figar- Phædra» nihil definitione nccuratiore usus Erotem laudandam
proposuit. Duo enim sunt Erote». Duo igitur (ovv) nunc Erotes laudandi sunt,
quoniam omnes dii, ut dii, non possunt non laudari. Ea laudatio ut recte fiat
atque digne deis, quid utri** que Eroti datum sit muneris, iam dicendum est.
Pausanias igitur, quod in laudatione Erotis a Phædro proposita duos E rotes
commemoret, alterum Ovpdviov, alterum ndvSypov, eius rei excusationem petitum
iri putat et a negligentia Phædri, qui Erotem laudandum propovicrit dei naturam
duplicem non respiciens, et a pietate quam diis omnibus mortales præstare
debeant. Restat, ut de ovv particula dicamus, quæ h. 1. dupliciter
posita est. Prior part. continuandæ orationi inservit, de ulterius potestate
dictam supra est 22. et p, 84, o(vt fj i<p avtyS itpatropivy. HpatTopevy
participium adeo suspectum visum est hominibus quibnsdum doctis, ut tanquam
inutile additamentum expungendum censerent. Neque his assentimur, nec
Stallbaumio credimus, quod annotat ad h. 1.: Poterat omitti participium,
fateor: et omisissent fortasse alii, qui non haberent Pausaniæ ingenium,
Ficinus in convers.participium non expressit, cuius tamen parva in huiosmodi
rebus auctoritas. Quid?
quod Gellius, verba græca laudans N. A, XVII, 20. participium edidit, idem in
latina conversione omisit. Participii vis hæc est: itatict yap itpct%iS c o6 9
ix*f avty avtrjS TtpdB,iS o v 6 a ... h, e,. Mit • aller
Handlung verhiilt es sich so: so fern sie an und'fiir sich Handlung ist,ist sie
weder gut uocli^ schlecht. Haud raro Græci scriptores verbis transitivis
utuntur ita, ut addito obiecto nullo, non aliquam actionem denotent, sed meram
verbi notionem exprimant. cfr. Symp. p, 184 . B, av t eu epyetovpevoS eis
XPVpara. p y nata<p povij 6y h. e,, wenn er in Beziehung auf Geldgeschenke
oder auf Befdrderungen im Staatsdienste s e i n e Verachtung niclit zeigt. Pl.
Gorg. p, 489, D. y olei pe Xeyeiv, idv CvpqtetoS 6v\ Xepy 6oi> Xcov 9tal
7tocYto8ot7td)V avSpcoitGQV pySevoS d£,ia>v rtXyv iocj? tc 3 dajpazi
itixvpfcaOSai, xal ovroi <pd>6 iY t avia tavuc elvat vojptpa; in his
verbis, cum prægnantem, quam vocant, g>dvai verbi siguifteationem non
perspicerent, Heindoriius, Buttmannus, lleusdius, ad coniecturas ingenii
confugerunt, xal ovtoi <poo6iv est: und (wenn) diese das Wort nelimen, ihre
Stimme erheben. Protag. 384. D, coSicep ovv dv el ItvyXOLVOV VltOXGDtyOS cov,
<5ov av xP 7 } yai t tlnep epeXXis /tot diaXkZetiBai, pelP t ov cp$tyyeCSai
y itpoS tovS dXXouS, ubi pei2,ov positum est pro pdA181 TOfiivtj ovzs xcdrj
ovzs ale^Qa. olov 8 vvv tfftus holov ptv, nlvsiv Tj aSuv rj duxkeyto&cu,
ovx i'<J n zovzay, > avzo xafr’ ccbzb xaXov ovSlv, ai. A’ Iv zy sipaiju,
a ; av nqayfiy, tocovtov «jrifJij* xcdas (itv yaq nqaxzb fiivov xal oq&w s
xcdbv ylyvszai, prj OQftas de alctyQOv . ovza 8rj xal zo Iquv. xal 6 “Equis ov
nas eOn xaXbi; ovdi agto<; lyxujiui&<5%at,, aiX b xaXw$ nQOZQtnuv
Iqcxv. Aor, ut esset, quod verbis q>$oyyov itapexeiv (b. e. tpSiyye 6Sai)
conveniret. Adde Apol. S. 80. D. idv ipl ditanteivrjxe ovx ijj.1 pel^QD
fiXaifrete rj vpaS avzov$ t quo loco ad utrumque dicendi genus respicitur. Hac
significatione verborum prægnanti factum est, ut multa verba cum genitivo
couiungi soleant, ubi quartum casum exspectaveris cfr. Protag. 851. E* itorepov
ovv, rjv 5* iyc et, tfti fiovXei ijyepovevEiv (h. e. 7jysjj.Gov elvat) xrjs
dnhpeooSy rj iyco ijydopai ; JixaioS, £<prj f 6v TjyeiG$ai' 6v yap xal xaxdpx
xov Xoyov. Ne præteritum pro xorcdpXEtf exigas, sensus est; da bist ia auch der
Urheber der Rede. Menex* 237* cap. 6* xijS 8* Evyereiaf icpcoxov vxrjp^e toiSSe
i} tgoy Ttpoyovaov ylve^ 6i$ tu T, A. h. e. war die Ursache* Adde e latinis
scriptoribus, apud quos rarior hic usus, Plaut. Asia. v. 256. Both. Ætatem ego
velim servire (h. e. servus esse), Liburnum ut conveniam modo. roiovrov
ditiftTj* Tropum aliquetn in mente Pausaniam habuisse, certum est* Fortasse
proverbium erat, ad quem allusit: talem farinam prodire solere, qualis in mola
parata sit* ovtoo 8ij xal to ipav. Post ipav nulla interpunctio reperitur neque
in codicibus uequ s in libris editis ; graviorem posuimus nos, qualem
sententiarum ratio exigit. Pausaniæ mem hæc est: ut quævis actio per se spectata
neque turpis est nec pulchra: sola ratioue agendi cognomentum accipit: ita
nitiii in se habet % Q ipay per se spectatum, qnod veli vituperes vel laudes:
ex sola amandi ratione indicatur. Quod sequitur xai non mera copula est, sed
fortiorem significatum habet, quo apud Latinos poni constat adhærento
consequentiæ notione atque pro atque igitur* Verba convertenda sunt: So verhalt
es sieh auch mit dem hieben, Und ist also nichtieder Eros schon und eines b
esonderen Lobes wiirdig, sonderu nur der, welclier auf eiue schone Weise zur
Liebe treibt. ooS dXySooS Ttav 8 rj jio Quid sibi velit goS «A?;3o3s', a nemine
demonstratum video. Significat autem, propria potestate adhiberi, h. e.
adieotivum esso non nomen, 7tdv8rjjioS. Recte igitur aliis in locis mihi videor
K t 'O (Tsv ovv Ttjg HavSy/iov 'AcpQoStzrjg eos aArj&cog JtavSrifiog eOzc
xul itiegya&tai o xi av xv%y xal ovxog B lozt/v, ov ot tpavAoi xmv
dv&Qtltxcov igatiiv. £ga( H 6s ol xoiovxoi ngdhov (iiv o&% fjxxov
yvitcaxav i} itaiSav, IWf hxa, eoi/ jcal tQcoGi, zov Gufiuzav puAA ov xj zav
m«inscnla littera UdvSyfioS «eripsisæ. iZepyagexat 3 xt «Y xvxy^ Vett. edd. pro
xvXQ exhibent xvyoi, Male. Ad xvxy •imple* verbum e præcedentibus repetendam
est, uon compositam i&pya$Qp£YQf, ut visum est Stalibaumio, Sensos est: und
was irgend noter seine Hande Itomnrt, das henutzt er oh ne vr e i ter es fur
seinen Zweck. Huius structuræ exempla permulta reperiuntur. cfr. Phædon. P- (
64, C. 6H(ij!<ti St}, <J dyaSl, £av apa xal dol %w8oxy, aixep Xal £fio\
(ac. doHtl,') Pari modo affirmativum verbum repetendum est præcedente verbo
negativo Platon. LEONZIO (si veda) <ft A' iav Ttepi zov dfupidftnxtjdatdi
xal prf <pfj o exepos x ov Sxe(>ov opS/wS Aiyuv fj fit } o'atptaS JC.
tpy, Sententiam ipsam quod attinet cfr. Piat. Prot*g- P- 353. A. xi SI, o! 2aS~
HpccxcS, §ei ?) licis 0xoixei6$ca T?jy tgm* 7toXXcov Sdfcctv ctv~ Spomtaiv, o'{
oxt av xvxoodi, xovxo Uyovdiv, Adde Piat, Criton. p, 44, O. xal ovxoS idxxv, ov
x. X, A. Pausanias si brevius loqui voluisset, verba audirent xal tovzov ipwdtv,
Illam oratoriam dicendi figuram etiam infra reperies 182. A. ovxot yap cldiv ol
x. x. A,, 186. C. xal xovxo idxxv, fi ovofia %o iaxpiHov et alias sexcenties.
Ceterum ipdv coniunctum cum quarta essu verbum transitivum esse, cum genitivo,
prægnanti, quæ vocatur, potestate adhiberi, ut idem sit, atque amatorem esse
alicuius, supra annotatum est 88. Hinc nostra verba convertenda sunt; und das
ist der, welchen die minder Gebildeten unter den Menschen
lieben. Liebhaber aber «ind solebo zuerst, nicht minder von Weibern
ais von Knaben, cos av Svvatvxai avotjxoxaxoov. Stallbaumii ad h.
1, annotatio hæc est: Tribus partibus ait constare diiferentiam
inter asseclas Amoris coelestia atque vulgivagi, primum sexu, qui
ametur, deinde parte, quæ ametur, postremo amandi modo. Itaquo
mutavimus lectionem vulgatam avo7/XQxdxa>Y Schiitaio obsecuti, cuius
coniecturam firmant codd. aliquot non malæ notæ (Paris, et duo Vindobb.) Satis
speciosa est, neutiquam tamen vera hæc verborum interpretatio. Tantum euim
abest, ut temeritate tanquam argumento Pausanias utatur, quo
tpavAovS il'v%ibv, htuxu m g av Svvavtai' avorjxoxazmv, jrpog
ro ' diangdl-aO&ai fiovov fi /.{novies, a/eel ovvteg de xov xaAcJg ij
[trj. o&ev 6rj %v[ifiatvu avrols o rt, av xvfjaGi, xovxo ngdxxuv,
opotcos pev ccya&i>v, opoias Si xovvavC riov. laxi yag xal ano xijs
&eov vecoxega g xe ov6t]S nolv rj xijs exigas, xal pexe%ov<3ris Iv
rjj yeviæi xal I • tu>v avSpcdnoDy Pandemum amaro
quam pueros, deinde corpus magis probet, ut potius allatis argumen-
quam animum amant, postremo tis tribas Pandemi amatores te- natu
minores» mernrios esse doceat intempe- icpdf x 6 Siart pd£,a6Sai.
raritesque atque eorum, in quos* Ut paullo supra i^epya^ed^at, cunque
inciderint, ineptissimos ita hoc loco dianpaB,ad%ai verbi corruptores.
Nullo enim, inquit, di- latissimo significata turpissimæ scrimine facto
etmulierum etpue* rei notio obtegitur. Schleierrn. rorum AMATORES sunt,
deinde sire in conversione habet: indem sie mulierem amant sive puerum,
cor- nur auf die Befriedigung sehen, poris quam animi pulcritudinema-
unbekiimmert, ob auf sebdne gis delectantur, postremo, quain Weise oder
nicht. Ceterum perfieri maxime potest uum i ne- pulcre hoc additamento
explicatio p tis simo m od o Pausaniam di- nostra dyoj/xotdxcjy verbi
proxisse censes? quid ineptius in bari videtur. Ætate enim pro amore cogitari
potest, quam cor- vectiores cordatique homines haud pore magis quam animo
delectari? facile ab iis corrumpi possunt, K evocanda lectio vulgata est
avorj- quos temerarios libidinososque ToxarcDYy quam Riickertus quoque
amatores esse intelligOnt. Contra, in textum recepit, minas tamen quorum ætas
prudentia caret, recte verbom interpretatus. Avorj- quo facilius fraudi
obnoxia est, j oraro i enim h» 1. non stuleo cupidius ab illis
tissimi sunt, sed infirmio- Edti ydp jcai ris ætatis. Hinc verba ex- 5
eov. Cave Riickerto crcda» plicabis 181. D. xp V v dk xal annotanti ad
Jianc locam, davo/iov tdvctt pyj ipay it a i 8 cov t riorem omissionem verborum
esse fya pjj eis adfjXoy tcoAAtj dirovdi/ o "EpGOS ovtoS, nulla
videlicet arrjAitixero ' x. r. A., ad quæ in proximis præcedente
Erotis verba vide annot» Quid? qivH, mentione. Brevior Pausanias
esse quæ his verbis præcedunt, no- maluit atque, quæ facillime supetram
explicationem apertissime pleri possint, eadem -audientibus probant: aXX*
ovx i^anarf/day- supplenda relinquere, quam oraxe£, iy aq> p o dv y y Xaftov
- tionera exhibere nimia verbositate x eS cis* viov x. T, A» Pausa-
laborantem. Proprie euim dtniæ igitur voluntas hæc est: cendum erati eidi ydp
xal and Pandemi amatores non nisi e ge- xovxov rov "EpaxoS, oS
idxtv nere temerariorum hominum sunt; and xi/S Seov x . T» A. Similiter quorumcunque ipsis potestas est, Pausanias brevitatis
studio dixit eos Amant, non miuus feminas 181. C. ol ix tovxov xov
oppetitur. and x ii s ahjtaos xal aQQtvog. o 61 tijg
OvQccvtag tcqStov ftlv ou (izxzyovdijg &t]A.sog, a A A’ ctQQBvog
ftovov xal Igxlv ovtog o tojv italdav Eqco g 1'sr utk itQEGfivttQcig,
yfigcag CC(lolQOV. 0&BV 6tj iJU tO UQtjBV TQZTCOVXai 01 £x
XOVtOV rov “Ego rog Mxvoi, ro <pv6e i iggauBvzdtzgov xal
vovv fiuMov Myov ayuTtavttg. xal ng av yvotrj xal tv avry
EpGDToS hnnvoi pro ol ix tovTOV TOV^EpcuroS tov <X 7 CO xavTtjS rijS
iitiitvoi. Cetcrnm ne mireris itoXv voculæ post comparativum
posituram, ita loquuntur interdum Græci, ut sedis insolentia verborum
potestas augeatur» Exempla huius locutionis non rara • supra
reperitur 180. A. xal itt aykvEioS, hcEira VEooTEpoS 7to\v, <2s
<prjdiv "OprjpoS. Adde Piat. Gorg. p» 488. E. ol yap
xpEixxovf fisAxiovS itoXv xaxa rov dov 4 \ 6 yov. Plura exempla
Stallbuumius laudavit ad h. 1. ed. 50. xal ^rfX^os xal a?/3/5eYOf,
Ilis verbis explicatur, qui fiat, ut TlarSjJpov asseclæ et femineo
et masculo sexu delectentur. Hoc quamquam disertis verbis non
commemoratum est a Pausanid, tamen colligere licet ex iis, quæ
paullo infra leguntur: aW afifisvof povov xal idxir ovxos 6 xwv itaiScjv
"EponS quæ verba immerito tanquam glossema expungenda
censuerunt Wolfius, Schiitzius, Astios. Sensus est: und darauf beruht das
W e s e n der Knabenlicbe. OvxoS autem pronomen positum est e
generis haud rara assimilatione prorotiro. vfipscoS a/ioipov
. In his asyndeton improbantes Astios et Orellios alter xk
inseruit, alter apoipoS scribendum existimavit. Frustra.
Solent addita eopola nulla ens partes orationis enumerare Græci, quarum
suam quæque pondus habet, cf. Symp. P 17 3. B. ’Apt<5To8t//toS
7/y xiS, KvSaSijvauis, apixpoS, dv vnoSijroS dei. 175. C. rov ovv
AyaScava, xvy x dvctv ydp ?d X arov xaxaxclperor, yiivov. Ceterum vfiptaS
d/ioipos Urania dicitnr ita, ut simj|,* 0 P a „demon Aphroditen oratio
dirigatur, cuius Swepyos perfidos et cavillatores asseclas reddit, cf. 181.
D. aAA^ ovx iSoxaxijCavxeS, iv dtppo6vvy XapoVTtS cjV viov,
xaxayeXddavxes oi x ji d £ d $ ct i ije \ccX\oy djzo xpi X ovx£S x. x. A. oSev 8xf trixinvoi.
Hæc accuratiori explicationi inserviunt præcedentium xal Hdxiv ovxos o
xtiv itaiSov *Epa>s. quæ verba quoniam ita exhibita snnt, ut pro
concreto, quod vocant grammatici, abstractum positum sit, nostro loco
concretum ha^es h. e. masculi generis amatores in abstracti nomiuis
locum substitutos. Cave igitur h. 1. de inutili præcedentis «licti
repetitione cogites, "Exixvoi vocem qnod attinet, cfr. Piat. Menon.^p. 99.
D. cpaipiv civ Seiovs xe tLvai xal IvSovtiidZetv, inlTtvovS ovxaS xal
xar£ X opevovS ix xov Seov. Adde etiam Phædri verba. Br xal dxeXvdiS, S
£<pi) ” Opi/pof, pivoS Ttj muSigatitla tovg tUtxgivcSs vno
xovtou tov * 'Egatog D oQiirjfdvovs. ov yag igmat nalfa iv t «M* ix$Ldav
rjdq i/iitvevdai Mot$ xgjv ypcocjv TOV jSfoV, TOVTO 6
"EpGOS T OlS i paxSi Ttapixei yiyvo/ieyoy itap
avxovx tq cp vdet ififxu/isyidTepov x. r. 'A. cfr. Piat, de
rep. V. 455. D. ovdb' dpa idxir, c 5 <pi\s, imxtfSevpa tgov
noXiv dioixovvTGDY yvvaixoS Stoxi yv vy), ov8 * avdpoS 616x1 dvtjp,
aX A* 6/1 oie os 6iEditap/iEvai ai cpvdtiS iv a/jypoiv xoiv
Z&oiv, xai icdvroov plv pexexsi yvvrj faixjfdevpdtGrv naxa
cpvdiv, irarxGJY 6 l ayijp, in\ icadi 6h adSevidxepw yvvjj
avdpoS. Ceteram came h. 1. Pausanias dyanwvxeS participium
exhibuit, tie forte aliquis, si ipcovXES dixisset, rei iutelligentiam
perverteret explendæ voluptatis notio* nem simul adiungenx.
nat tiS av yvoiij xal iv avxy xy icai8 spadxia » Inest his
verbis, quod male me habet. Nullum in codicibus vestigium est
deprationis, igitur commendanda tantummodo lectoribus, non item in textum
inferenda scriptura hæo est: xai tiS av xai yvotrj iv avxf/ ty
izaidepadxioc K. x. A, Nihil frequeutiua apud scriptores Græcos dicendi
genere xai T\S xal, xal Tivef xal, similibus. Unum huius dictionis
exemplum nt commemorem, in Piat. Criton. p,4$. A. legitur; ZvvrjSrjS.
JjSrj jaoI idxtv, <y 2 &lx parces t 6id xo jr oXXaxiX Sevpa
q>oixdv’ xal ti xai evepyeretxai vk i/iov, quo loro Stallhnumia
rectius Buttniauuuf edidit evepyexelxat, ille evepyhrjxca in textum
re cepit. Sensus est; Er kennt mich scliou, o Socrates, da ich
oft hierher komme \ dann uud wann bekommt er aufch etwas von mir. Ad nostram
locum ut revertar, certissimum esse reor, Platonem non scripsisse
xai far aruxy xy ica\8epadxla. Satia enim erat dixisse far* avxy
xy itaiSepadxlq. aut addita xal vocula xa\ iv xy TCcaSepadxla.
elXixpiy dt X k Etymol. M. 298, 56. Sylb.. elXixpivrjS' 6
xaSapoS hqi\ d/Mtfifc kxepov. icapd xo eXv, 1 } Sep/iadia, xal xo
xpivGOy q iv xy £Xtf xexpi/ævoS. Alii aliter hanc vocem explicare
studuerant; nobis, unde hæc vox depromta sit, quærentibus sponte se
obtulit salia comparatio, quod coquendo purius fit et clarius.
Salinatoribus igitur vox antiquitus propria fuisse videtur; deinde,
ut fit, ia quotidiauao vitæ consuetudinem ita abiit, ut propria
eius significatio prorsus evanesceret, cfr* Symp. 211. E* xi 8rjxct,
iqrq, olopeSa, el xoo ykvQixo avxo xo xaXov 18eiy elXixpivls,
xa$ a pov, a/iixxov, dXXd. /xi} avaicXecov dapxcov xe av$ p coTziv-ojv
xal xpGopdxGov xal aXXyS itoXXi}? <pXvaplaS $vrjxrjS, aAA* avxo xo,
Seiov xaXov 6vvaixo jaov o$i8hS xaxi8e\v ; Adde Piat. Menex. 245. cap. 17^ 8ia xo eiXixpivdoS elvca h
£X\7/yeS xal dpiy&ls fiapfidfiGJY. Sunt igitur, Riickertus inquit, ol
eiXixpivcaS vico Xovxov xov "EpooxoS capptjpivoi, qui pure,
sincere, ab hoc Amore aguntur, nec admistum habent agxavtcn vovv
”6%uv • roxho Ss itlijOuc&i t< 3 yivuadxuv. XKQBOxsvccOfievoi yuQ,
olfiat, tlalv ol ivrev&tv agxu/iE qnicquam de viliore illo et vulga
ri.^ ov ydp i p oj 61 it ai8 cov, «AA* ineiSav x. x. A. Hæc
est librorum omnium lectio, quam H. Stephaniis primus ita
immutavit, ut aAA’ iitsiddv verbis 7 voculam interponeret. Ea scriptio
tum aliis tum Stallbsomio adeo probabilis visa est, ut eam in textum
reciperet. Constat autem, aAA* ?/ voculis duplicem rationem, quæ proprie
non nisi duabus enuntiationibus exprimi potest, in una euuntiatione
coniunctam indicari. Sic nostro loco dicere possis ov ydp
(npoxepov) ipcodt naidcov 7 iiteidav jjSrj apx&vxai vovv $6X
£lv t dicere possis etiam ov ydp ipcooi izaldGov, aAA’ (ipu>~
6iv avtoov) insidar 7/67 apX<&vt ai vovv 1 l6x £ iv ’ His enuntiatis in
unum couflatis dicendi genus efficitur hoc : ov ydp ipdodi
nalScov, aAA* 7 / iiceiSdv X. t. A. Hoc per se spectatum, cur
reprehendas, non habebis. Nam quod Riickertus ad h. 1, dubitare se
ait, num recte jral8tS dici possiut ii, qui iam pubescant, eo quidem
argumento lectores non admodum movebuntur. Quæritur autem, an Pausanias
ita locutus sit. Certi quid equidem statuere non ausim, verisimile tamen
mihi videtor, Pausaniam, cum paullo ante AMATORES nominasset, qui eo
delectentur, quod validius natura sit atque intelligentia emineat,
nostro loco non nisi oppositionis rationem habuisse, Ttald&v
nomen autem ita posuisse, ut idem sit atque dvorjxoxdxav. B.
reperitur. Eodem SIGNIFICATV paullo infra dicit: XPV y ^ vopov elvat jn)
ipav naiS 00 v ( h. e. pueros immaturos ), ivct p7) elS dd?jAov
iroAAr) freovSt/ dv7]At6xEro. xo ydp xdov n acida) v xiAoS aSr/Aov, ol xeÆvtcc
xaxlaS xal dpexi/S. Ceterum ellipticam enuntiationem habes, quam
cave per aposiopesin explicandam censeas. Expletior enuntiatio audit: ov
ydp ipcodt icaiScov, aAA* ineiddv ?/8 tj dp Xcovxai vovv l6x £iv y r dxe
ipdj6iv avxGJV. Sensus est: Sio sind nicht Liebhaber von noch
unausgebildeten Knaben, sondern zeigeu sich ihnen erst dann ais
selche, weun iene anfangen Verstand zu bekommcn. Schleiermacheri conversio:
Dean sic Heben nicht Kinder et q. seqq., ea -de caussa minus nobis
probatur, quod illud nomen de utroque sexu intelligitur, h, 1,
antem non nisi de masculo sermo est. Noluit autem Pausanias dicere: orAA*
7/67 vovv {(Sxovxcov, quia significantius indicatura» erat, amato ies
id agere, ut ea ætate, qAMASIOSua
intelligentia efflorescere posset, omni studio excolerent, consilio
adiuvarent, exemplo meliores reddereut. Hinc apx £ <S$ctt verbum
appositum habes temporis momentum significans, quo tempore amasiorum
ingenia excoli possint, atque 7toXAy 6itov8y amatorum, quæ<, 181.
E. commemoratur, erudiri, porro iireiddv finali particula Pausanias usus est,
tardum maturitatis proventum depingens, x g 5 yeveidtixeiv. Ne
hoc quidem, inquit Stallb., Pausaniæ roi igav cog tov filov Szavra
gvvetfofitvoi xal xoivy OvfijiiaOofisvoi, alf! ovx t^cczccrrj 6 avrig, iv
dtpQotivvr/ J.ajiovzig wg viov, xazuyiluGavtts olxrfitQ^ai lz’
aliov ingenio indignam est, quod ætatem illam adolescentium
diligentias indicat, qua perveniant ad maturitatem quandam rationis,
et qua iam liceat veris illis, quos dicit, amatoribus eorum uti
consuetudine, Nimirum pubertas est {/fit} ^nyjzetfrnr//, ut ait Nom.
Od. X. 279. De hoc loco vid. Comm. de Symp. Platonis. itape6xEvct6
pivoi ydp, olpat, Eidiv seqq. Verba hæc Stallbnumius convertit:
Nam qui inde ab hoc tempore amare incipiunt, ii se ita
comparaverunt, ut velint per totam vitam cum amasio suo versari,
non quum eum, quippe quem deprehenderint iuvenem, imperitum et
imprudentem fefellerint ac deceperint, cum risu et contcmtu ad alium
aufugere. Participia igitur ita posita censet Stallbaumius, ut ad præcedentis
participii explicatiouem sequens fucer® existimet. Sic iv dfppotivvy A afidvTEf
toS viov. quæ verba Orellius in £zr' dtppo6vvy XafidvttS mutanda censuit,
ovx iB,anati}6avTES verbis explicaudis inservire arbitratur. Nostro
arbitratu non dubium est, quin i^axarrj(javTcS participium verbis supra
lectis tcov datpdtcav fiaXXov v T&jy rpvx&v, iv drppo 6vvr?
XafiovtES o oS viov, intifbc cjS dv dvvGovtai dvoTjzoTarajv
respondeat. Igitur hoc loco participia propriam ac suam potestatem habent, id
quod Orellius Eix pro iv scribendo indicaturus erat. Verba
convertenda sunt: Deno entschlossen sind, meino ich, die,
welche das mannliche Gesclilecht von diesem Alter aa zu lieben
beginnen, die gauze Lebenszeit mit ihm zusammen zu sein nud ein
gemeinsames Leben zu fuhren, nicht Betrug an ihm zu dben, nicht es
in seinem Iugendunverstande zu iiberlisten, nicht mit Hohn davon zu
gehen, indem sie zu einem andern abspringen. Ceterum participia cu mulari
solent vinculis nullis colligata, quando loquens inducitur, qui est animo
commotiore, cfr» Gorg. 471. B. favidaS xal xarapESvdaS avrov re xal
tov viov avrov ’A\i%av6pov, dveifnov avrov, cfredoV r/A ixigjttjv,
i p fiaXodv e 1$ ltpaB,av 7 vvxrcop i^ayaycjv ani6<pa£,Ev x. t. A.
Adde Symp. 2 1 0 . D . xal fiXiiearv
7tpo$ noXi) 7/677 ro xaXov, prjxin r 6 itap Ivi dyanuv x. r, A. i 71 dXXov dxor p
i x° y T E S. Aliquo modo hoc loquendi genus vernaculo
sermone assequimur quidem, sed repugnante plerumque dicendi usu.
Aliena enim a nostræ linguæ indole illa facilitas est, quam
felicitatem vocare possis, qua scriptores Græci complurium actionum
rationes in una enuntiatione coniunctas exhibuerunt. Schleicrmacherus habet in
convers.: und von ihm zu einem cmdern zu entlaufeu. XPV
v ^ xal vdpov tlvat x . r.A. De XPVVU 1 verbi notione supra dictum
est 12 . dncrtQiyovtu;. XQ, 1 V vofiov ilvai firj igdv mxiScav,
ivcc fitj tls aSrjkov xolfo) Onovdij dvr t liaxtxQ. zo ydg zwv e
Ttaldav zti.og udrj?.ov ol Tlievza xaxiag xal ctgctqs Significat
autem: Debere aliqnem aliquid facere ita, ut, si id omiserit, officio suo
defuisse censeatur. Imperfecto eiusdem temporis exprimitur: Debuisse
aliquem aliquid facere, quod revera non fecerit olTicium suum male
exsecutus. Iam nostro loco quoniam non comparet, cui male
servati officii crimen imputare possis, verba hoe modo convertere
licet ; Eigentlich hiitte, wenn es nach Fug und Recht gehen solite,
ein Gesetz da^seiu miissen etc. Ceterum cave av particulam XP*j y
verbo adiungendam censeas. Ea enim si adderetur, particulæ potestas esset,
ut, quod olim fieri oportuisse dictam sit, idem nunc non opportere
fieri indicetur. Sed oflicii quovis tempore eadem conditio est, ut
nou possit aliquo tempore officium esse, quod idem alio tempore non
officium ait. Alia ratio est Selv verbi, quod quoniam necessitatem
indicat extrinsecus illatam h. e. certis quibusdam de caussis ortam, £8ei
dv commode dicere possis ita, ut cedentibus iliis caussis vetere
proverbio effectus cessisse cogitetur; 18 ei dv autem significat,
olim necessarium fuisse, nunc autem non amplios necessarium esse.
Et quoniam sæpissime contittgit; ut non amplius necessarium
videatur præsenti hora, quod olim maxime necessarium fait, non mirum est,
$8ei av crebro opud veteres scriptores reperiri ; contra XPV V nusquam,
quantum scio* occurrit apud veteres, coitis rei argumentum est, quam
supra commemoravi, officii constantia. tva ut) eis aSrjXov avTj XioxET o. Codices aliquot
dvaMoxoixo exhibent, quæ lectio bene haberet hoc loco, si Pausanias non
nisi de possibilitate, quam vocant, xov dvaXi -' tiHEdSca ageret.
Indicaturus autem ille aperte erat, sæpe iam factum esse, ut AMATORES
AMASIOS frustra ad virtutem propellere studerent, ut unice rectum
censendum sit avtjXLoHETO . Optativi modi exemplum est Alcib. I. p„
105. E. YEGOXtpGD filEV OVV OVXl doi xal itplv xodavxrjS iXxidoS
yipEiv, gj £ ipoi doxEiy ovx sia. 6 5eoS diaXayeoSai, iva prj
fxaTTjv StaXey oiprj v. Optativo autem modo Socrates hic utitur, quod
revera non expertus erat, ut in erudiendo Alcibiade frustra operam
consumeret. Adde Menon, 89. B. ouff TjptiS dv TtapaXaftovxEf
ixtivoov djzoepijvdvxcDV icpvXaxTopEV Iv dxpotcoXei ivot pij8 eis avxovS
8lE<p$EipEV, aXX ETtElS)} dtpLXoivxo eis xijy 7/Xixlav xp*jCipoi
ylyvoivxo xals itoXtdiv. Plat. Criton. 44. D. ti yap dxpEXov f cJ
KpitcQV, oIoIxe eivat ol noXXol x d piyi6xa xaxdf.£ep~ yd&CSau
tv u oloixs i)6av xal aya$d xd pkytdxa. vid r Rostii Gramm. §. 122.
12. to yap x&v 7tai8wv xkXoS x. x.'X. Duplici significata
TtaiSajv nomine Pausanias utitur, ut id aut masculum genus denotet cfr. 181.
C. xal idxiv 4’vxrj s te jrtot xal 6ca(iaros. ot (uv ovv ccya9ol
rov vopov tovtov avtol avrolg exovteg ri&Evraf x9V v ^
ovtoS 6 tcov itai§Gdv w EpcoS oSev 8 rj
ini to afifiev tpinovtat x. t • A., «ut veootipovS significet, ut hoc loco.
Schleiermacheriis hæc verba convertit: Denn bei den Kinderji ist
der Ausgang ungewiss, wo es hineus will, ob zur Schlechtigkeit
oder Tugend der Seele und des Leibes. Ut V. D. convertendum
censuit, h. e. virtutem a vitiositate disjungendam, non conjungendam cum eadem,
ita Græca verba scribenda sunt; nullo enim modo ferri potest, quod
in omnibus editionibus exstat xccxlaS xal apErrjS . Constat autem sæpissime
xal pro r/ et 7} pro xal exhiberi in libris, ut non audacias agere
censeri queat, qui sensu flagitante verborum alteram vocem in
alterius locum substituat. Scribendum igitur h. 1. puto esse xaxiaS r/
apEtijs. Genitivos quod attinet xaxiaS et apEtrjSy qui e præcedente
loci adverbio pendent, vide Matth. ampl. $. 324. 632.
avtol avtols %xovxeS tiSEVtai» Media forma Pausanias usus est
TtSivat verbi, quod qui legem scribunt, iidem illi legi sese
subiiciunt. Eodem modo apud Xenoph. Oecon. 9. 14. scriptum
reperitur iv tatS EvvopovpivaiS noXsdtv ovx ap* XEIY SoXEt TOtS XoXltaiS,
7 JY vopovS xaXovS ypa~ if> cjy t at, quo loco Pausaniæ
verba abundantia quadam exhibita esse doceare. Satis erat dixisSe r ol
plv ovv dya$ol tOY YOpOY TOVtOY ixOYtES tlSevtai. Addidit autem
avtol avtolS 9 ut æquitas illorum ama torum clarius eluceret, qui
ipsi nulla necessitate nrgente, sed liberrima voluntate {biovtES') illam
legem scribant. tovtovS tovS itavStfpovS ipadtaS, OvtoS pronomen
nominibus præponi solet ita, ut significet, de aliqua re sermonem
esse sive landanda sive turpi, quæ alias iam innotuerit* Igitur et
laudis et ignominiæ exprimenda* notioni inservit. Ac nostro quidem
loco non obscuram esse potest, quo significatu pronomen accipiendum sit,
et recte Stallbaumius annotat, ovtoS cum contemtu dici. Exempla huius usus ubivis obvia sunt. Laudat Stallbaumius Piat.
Criton. 45. A. ovx opacS
tovtovS x ovS 6vxog>dvtaS coS EvTeXeiS, quilus verbis occasionem
datam video, de Sycophantarum nomine quid mihi videatur, aperiendi.
Admodum enim displicet, quod Schol. annotat, ad
Piat, de rep. I. apud Bekk. Comment. Crit. T. II. 397* dvxotpavTTjS XkyEtat d iffEvSddS ti
xtv oS xatTjyopdiv. XExXijdSai 8* ovra> nap ./ISi/vaiotS TCpdrtov
EvpESivtoS rov t pvxov rtjS dvxtjf, xal 8ta tovto xgoXvoytcjy
iZayeiv ta dvxa, tc ov dk (paivoYtGJV tovS i£dyovtaS dvxoq>avtcoY
xXr]^h'-~ TGJVy dvviftrj xal t ovS 6na>So\jr xarrjyopovvtaS
ttvurv tptXane X^TfpovooS ovtoj npoSayops->j $ijvai % Duplex schnl. eat
ad Aristoph. Plut. 37. Alterum ctim Platonico convenit, alteram hæc
habet : Xipov yEvopivov iv r y 9 Attixy tivls Xa$pp taS dvxxS taS
atpiEpcopivaS toiS SeoiS ixapicovvtOy pera 8h rav:at xui rovtovg
tovg navdrjfiovg tgatixag itQogavayxa&iv to roiovrov, wgittQ
xal tc5v EvSrjviaS ' yevope vtjS xanjyopovv TOVZGDV rivis, xcti
£xel$ev dvxocpctvrai Xiyovzai, Mæ narrationes non dubium est, quin
fictæ sint, qnibus 6vxoqxxvr&v nomen explicetur. Percit schol. Aristopli,
evpijrai 61 itepl tovto v xcd hvepct Idropia itavv ipvxpd, Sed ipsa
illa schol, explicatio admodum friget, 2vxo<pavTcov nomen a
6axxv<pavT7jS descendit, dc qua voce Pollux habet X. 192. otav
drj jLiodS&vrjS Eiitrf GaxxvcpdvTaS, rovS itXixovraS rctiS
ywcnBX XEXpvcpaXovS axovovdiv, Hoc genus hominum consentaneum
est loquacissimum fuisse et curiosissimum nequitiaque refertissimum, atque in
omni re tonsoribus, obstetricibus, aliis simillimum, Factum est autem usa
„ loquendi atque, ut in Piat, Cratyl. est p, 421. C. dia ro navraxy
GrpicpedSai ra ovo para, ut nomen 6vxxo<pdvnjS audiret, ex quo
6vxo<pdvTi\S enatum, it poSav ay xd2,tiv to roiovrov .
Pauci libri pro t d roiovrov habpnt rdHv roiovroov. Exspectabas, inquit
Stallbaumius, oldyitep idrl tovto, ori xal ro ov iXEv^Epoav y . it .
avtovS p?) ipav. Sed nihil mutandum. Annotat Riickertus ad h. 1,:
Spectat pronomen ad snpra lecta verba pyj ipav itaidoov. Neque habet
duplex accusativus huic verbo iunctus quicquam, quod offendat. Alia
ratione nobis hic locus explicandus videtur, Pausanias nimirum cum
prædicasset eorum amatorum iustitiam et æquitatem, qui^ipsi tibi lu
ite v&igav ywaixav xqos beatissime illam legem imponant, nunc id
agit, ut non cogendos Pandemi AMATORES AMANTE AMATO censeat, ut
eandem legem sibi scribant, atque ab immaturis pueris abstineant, sed statim ad
rationem cogendi abit, modumque indicat, quo modo viles isti AMATORES
AMANTE AMATO ab immaturis retineri possint. Sententia igitur verborum hæc
est. Die guten Liebhaber legen sich dieses Gesetz aus eigenem Antriebe
aufj non muss man eigentliph auch deo Anhiingern des Pandemos dieses
Gesetz aufdringen, ganz in der Weise, wie wir sie nach Kraften
nothi gen, freigebornen Frauen ihro Liebe nicbt zu widmeu.
Pronomina generis neutrius cum articulo coniuncta haud raro sic adhibentur, ut
absolute ponantur atque adverbii vices obtineant. Sic in Piat. Phædone
legitur 65. B. olov ro roiovde XeycD, quo loco to towv6e
absoluto positam est, vehementerque differt a verbis, quæ leguntur
Eutyphr. 13. B. olov toiovds se, Xiyco. Symp, 178. E., ad qnem
locum vide annotat, 61., t avrdv 6e tovto xcd rdv ipeo pevov op&fiEV,
on x. T. A. ubi T avrov tovto est : ganz auf diesflbe Weise. Adde Piat,
de Tep„ X. 605. B. t avrdv xal rdv piprjrixov itotfjrr/v
(pyjdopev ipitoieiv x . r. A. Prorsus eodem modo ro roiovrov
positum est nostro loco. De plv ov v Si particulis vide aunot. p,
22» r qoy £Xev$& pcov ywai xgjv prj ipav. Liberæ mulieres ex
hominum conspecta quam heri potuit maxime remo 7 182
avayxatofiev ccvrovg, xa&’ 5 Oov dwapi&a, fiif igav. ovroi yag
tlaiv oi xai to oveidog ntnoirpimtg, ujtftt rivas toAj iiav kiytw, co$
aloxgov jjK(x'£tC0ai IgaOralg. X iyovai 5a sl$ rovrovg unofiXbiovns,
ogwvrig avrdv rrjv axuigiav xai ddixlav' htd ov Sr/ xov xo6(Uas yi
vehantur, cfr. Symp. 176. E. tals yvvailA raiS IvSov, ad
qnera locum Nepotis præfat. $. 7. laudavimus 44. Mens Pausaniæ
hic esse videtor: Debete, si heri posset, pueros immatoros domi manere
absconditos, ut liberæ mulieres domi maneant, hominum adspectum fugientes,
ne amatorum prava sedulitate corrumpantur. ovxoi ydp eidiv oi
xai x* t. A. Pronomen sequente articulo cum contemtu positum est,
ut supra tovrovS r ovf TtavSifpouS. Sic 181. B. non sine adhærente
ignominiæ notione dicitur xai ovtoS idtiv, ov ob cpavXoi rcov
dv^pcditcov ipdodiv,, Kal vocula hoc modo explicanda est: Isti enim
cum aliorum malorum, tum etiam auctores illius rumoris sunt, quoad quidem
nonnulli dicere non dubitant, torpe • esse amatoribus gratificari.
Pro < Sire TivdSf quæ optimorum codicum lectio est, vulgo tuSre
rtvd legitur. Sed singularis numerus minus aptus hoc loco, non
quod sequitur pluralis numerus Xiyovdi 81 x. r. A., sed ne forte
lateat lectorem, non certi cuiusdam viri, sed populi rumorem hic
tangi. Ad to oreiSoS Riickertns annotavit: Græci, quamvis frequentissimus
usus sanxisset quodammodo hunc amorem, tamen ut probarent eum, nunquam
induxerunt animum, immo turpitudinis nota erat, non quidem amasse
pueros amatoribus, sed pueris amori eorum satisjecisse . Aliter, atque Riickerto visum est, super puerorum amore
iudicarunt Græci. Vide Commentat. de Symp. Platonis. avrcov
tTjy axaipiav xai aSixiav. cf. 181. D. i&aKazrjdavreS, iv
dtppodvvy XafiovreS coS viov, xatayeXadavtts olxytfedScu iit aXXov
dnotplxovxES. Ibid. 1. B. itpoS to 8ianpd£>ct65ai pdvov fiXeitovTtS,
dpeXovvteS 61 tov xaAcuff ?/ firj et q. seqq, i x el ot) Srjxov yi
. Hæc est optimorum codicum lectio; vulgo male ov Srjitov re exhibetur, ri ad verba pertinet, quibus
appositum est, et conditionem indicat ita, ut apprime Latinorum si
quidem respondeat. 8tjxov voculam quod attinet, supra de itov
particulæ significatu dictum est ad 180. D. Eius significatus vis
8tf accedente, cui ironica potestas est, ut in Piat. Menone 86. D.
iireiSij 6h dv davxov pkv ov8' imxetpeis apxtiv, tva 8 rj iXevSepoS tjS,
maximopere augetur. Ficiuus verba convertit satis frigide, ut videtnr:
nihil autem, quod n\odeste etlegitime fit, vituperare decet.
Verba convertenda sunt potius: Dena es ktnn doch offenbar wol
irgend eine Handlung, wenn anders sie mit Maass und Fug unxai vofilfiag orwvv
Ttgayucc nQuvcbtitvov i poyov av Sixaiag tptQoi. Kul 8rj xal 6 xcgl
tov tgcoza vvfiog iv fiiv ra is ctM.cug itoktGt, vorjecu gudiog' anXag
yag SquStcu ' o 6’ iv&dds xal v iv AaxtSulyiovi TtoixUog. iv
"HXiSi B ternommen wird, tiicht mit Recht getadelt
werden. Prorsas eodem modo dicitor in Apol. Socr. notissimo loco 20* C. o
v ydp djfrtov dovye ovdev xcov aAA.Gov nepixxoxepov
npaypaxevopivov, t7TF.iT a toGavxij tprjpTj xe xal AoyoS yiyovev x.
r. A.., quo loco interpunctionem post dovye delendan^ curavimus»
Sensus est: Denn es hatte doch offcnbar wol, vvenn auders du nichts
weiteres gethan hiittest, ais die andern, eia solches Gerede und
Geschwatz nicht entstelien kdnnen» xal 8?) xal . Harum
particularum notionem Sehleiermacherus in conversione non reddidit, neque
Ficinus easdem convertendo expressit. Exhibet enim: lex utique de AMORE
et q, seqq. Biickertus ad h. 1. hæc annotat Particulæ coniunctæ xal 6r}
xai ibi locum habeut, ubi a generaraliore sententia ad specialem
transitur, h. e., quum id, quod in universum disputavimus, etiam de
certa aliqua re valere dicimus, quo in nexu semper aliquid conclusionis
est. Habet igitur harum vocum quævis vim suam nativam; quarum prima
copulat cum prioribus, altera vel conclusionem indicat, vel rem pro
certa ponit, quam particulæ 8rj vim velim ostensivam appellare,
tertia adiungit, fierique subsumtioriera docet»
Negari nequit, xal 8rj xai particulas interdum ita a
scriptoribus adhibitas esse, ut iis transiri significent ail ea,
quibus, quæ antea in universum dispntata essent, probentur. Cave tamen, omuibus
in locis hanc particularum SIGNIFICATIONEM VERAM habeas. Ac nostro quidem
Joco Pausanias ad novam rem, b. e. ad civitatium leges transit ita,
ut, cum coramemorusset p 182. A. duplex de AMORE iudicium
Atheniensium, quorum alii ipsum laudent, alii vituperent, aliorum
civitatium iudicia annectat, et quomodo inter se differant, exponat.
Ad eum rem commemorandam aditum patefacit 8rj particula, quæ quo
magis emineat, initio enuntiati ponenda erat, atque eidem xai
expletivum, quo suffulciatur, præfigendum, vide annot, 5* an
ydp <2 pitixa i. E recta ditA&S vocis explicatione sequentis
verbi itoixiAoS recta explicatio sequitur. Illud denotat actionis reive
alfeuius simplicissimam conditionem, qua efficitur, ut facile possis et quasi
primo obtutu, quid sit actio sivo res inspecta, cognoscere. Jlot. xi\oS
contra de plurimarum rerum inprimisque de colorum compositione valet, quæ
ita comparata est, ut nequeas dicere statim, cuius coloris sit id,
quod noixiXov vocatur. Hinc ad hominem relatum noixiXoS eum
significat, quem non tam versicolorem, quam varium appellafiev yaQ kcc I Iv
Boiorolg, xal ov firj docpol Alysiv> ca tAiJg vEvqfio&itrjtai
xalov eo %aQl£E6ftcci Ipatiraig, xal ovx av ug tlxoi ovts veog ovts
itcdcuog d>g alti iQQVy iva, olfiat, ^XQaypcn? t%atit Aoyco «stgi»rnnt et
versipellem ROMANI. No //oS"; iroixiXoS est igitur lex, quao ex
ambiguitate sententiæ laborat. Eius ambiguitatis in Atheniensium et Lacedæmoniorum
lege Erotica exemplum explicatius enarratam habes 182* D. seqq.
iv "IIAiS i plv yap\ seqq. Triplex apud Græcos de AMORE lex
obvaluit. In Elide et in Rocotia atque in iis civitatibus omnibus,
quæ eloquentia carebant, obsequi amatoribus pulcrum habebatur. Apud Iones
eosque, qui barbaris subiecti erant, ut philosophicæ gymoasticæque
exercitationes, ita obsequium erga AMATORES dedecori erat. Ambigua lex
erat apud Athenienses et Lacedæmonios, ambiguumque indicium.
Nimirum ro xapl<Sa<$$ai ipadralS et pulcrum et turpe
habebatur. vEvopo^irrjrai. Sydenh. annotat, ad h, 1, laudatus
u Wolfio :• Dies Wort, wie das vorhin nnd mehrmals gebrauchte vopoS, muss
man nicht von einem geschriebenen Gesetz, von einer positiven
Satzung in ausdriicklichen Worten verstehen, sondern von Gcwohnheit und
Gebrauch, der nach und nach das Ansehn eines Gesetzes gewiunt. D.
rjyrjdair av •xaXiv altixtdrov ro roiovrov ivSaSe v o pi^ed^ai. In
Piat. Cratyl. 384. v. 16. Bekk. ov ydp tpvtiei kxddrca
necpvxivat dvopa ov8hv ovdevi, dPiA.cz v o pep xal rc ov
iSitidrtarv te xal xaAovvtcDV, Ib. 388, Hermogenes
interrogatus a Socrate, quis nominum usum suppeditaverit, cum id nescire
se confiteretur, ille ap ovxl, inquit, d vopoS doxei doi tlvat 6
xolpadidovS av ia i Iva prj Ttpaypar x. r. A. His verbis
Pausaniæ indicium continetur demonstrantis, qui factum sit, ut
cautione adhibita nulla pæderastia in Boeotia et in Elide pulcra
indicaretur, Sed ex ambiguitate quadam hoc indicium laborat, de qua
interpretes nihil annotarunt. Aut enim licere obsequi amatoribns
dicit, ut impetrent amatores, quod lege prohibente iuvenibus
nunquam persuadere possint, ut ipsis concedant, aut propterea legem
illam latam censet, ut iuvenes, quos Boeoti atque Elidenses admonitione non
possent, AMORIS vi ad virtutem impellerentur. Utra explicatio
rectior sit, in Commcnt* de Symp. Platonis explicatum habes.
r 7 } S 8 h 9 IcDviaS xal «AXoSt n oAAaxov. Quid Pausanias dicere
voluerit, ut facillime intelligitur, ita difficillima structuræ ratio
est, quam nemodum sati3 explicavit. Plerique interpretes ad coniecturas
ingenii confugerant, quarum numero pon minus turbatum te senties,
quam ipsa difficultate Platonici loci, H. Stephanus scribendum
coniecit rrjs 81 IooviaS jroAAafitvoi ntiftuv rovg veovg, Sn aSvvcttoi Ikyuv. r
rj$ di 'I avias xal aklo&i xoXku%ov altSxQov vtvo[u<Stai,
cicJot vito fiaQfiuQoig olxovGi. rotg yag fiæfidQOi s Sicc rag
TVQawidus aloxQo v tovxo ys, xal % yt <pdo<Soq>la r.al C '
x°v xal aAAoSz x. r. A.; Thier«chias ty 6i luriæ, Astius rois 6 h
'iGDviaS conieceruut. Ut elios silentio præteream, ingeniose
Riickertns scribendam duxit rijS * IcarlaS xal aAAoSt #oAAaXov al6xpov
vevopidzat, pa\i6xcl 6 * o6ql vno fiapfidpois olxov6iv. Stallbaumius,
vide, inquit, ne genitivas pendeat e pronomine vdoi vel potius e
pronomine demonstrativo ante 0601 intelligendo. Nemo enim olTenderet in
his TrjS 61 'iooviaS xal dXXuv noXkuv x^pdjy 0601 vno fiapfidpois
oixovdt, napd t ovroiS ai6xpov vevopidrat. Quum autem orator post r
7/S 61 'iuvlaS posuisset adverbia <*A~ Ao.9i noXXaxov, addidit
statim aldxpovvevopidTcti, quæ sic non poterant commode alio Joco
collocari, atque deinde demum ad inchoatam structuram, quam in
mente habuit, reverti putandas est. Hæc explicatio impeditissimæ structnræ
et ipsa impeditior est. Riickerti ingeniosa quidem sed audacior
coniectnra est, atque cura veritate rei non satis conveniens. Ceteræ
coniecturæ omnes ita comparatæ sunt, ut intelligere sane non possis,
qui factam sit, ut lectio ad sensum facilior in difficiliorem sit
mutata. Ut meam, qualiscunque est, sententiam proferam,' cum in præcedentibus
Pausanias iv*H\i8i pev yap xal iv BoiutotS xal ov pi) Cocpoi XiyEiv
dixisset, pev particula adhibita, verba secutura esse indicavit, quæ
illis verbis opponerentur, Ilæc oppositio ut validius emineret, ita
instituta est, ut altero membro oppositionis ad ulterios exemplar
comparato adhibitoque chiasmo gratissima varietate delecteris. Igitur cum
proprie dicere debuisset Pausanias iv 61 zy 'ioDviot, ut supra legitur
iv v H\i6i xal iv BoiuzoiS, dixit
rif 'luvlat, nomen ad præcedens ov comparans; pro aXXoov TtoXXuv x<*
opuv, quod optime cum sequente otioi olxovdiv conciliaretur, «AAo3t
^roAAa^ov posuit, ut esset, quod præcedentibus dativis cum iv præpositione
coniunctis respouderet. Iam certam est, genitivum r rjS *Iuvia5 per
se spectatum non esse explicabilem ; excusabilem autem indicabis, si
ad prius oppositionis membrum respexeris. xal i} ye tpiXodo
epia. Gymnasia philosophorumque scholas matres fuisse et altrices pæderastiæ,
a multis vantiquitatis scriptoribus traditum Cst. Unum ut laudem,
cfr, Cic, Tuse, Q, IV. 53. Mihi quidem hæc in Græcorum GINASSIO nata
consuetudo videtur l in quibus isti liberi et concessi sunt AMORES. Bene
ergo Ennius: Flagitii principium est nudare inter cives corpora,
Persecuti autem esse barbari dicuntur pari vehementia et filiam et
matres, quia elatiores animos hominibus ingignerent, novarumque rerum
studio pectora incenderent. t) (pUoyvfivaarla. ov yag, olfiat,
<Sv/uplgsi roig SqXOVOi tpQovrjfiaTa fttydXa lyylyvs<s9at rav
ag%ofievcov, o«(5e tpiltag loxvgctg xai xotvmvLag, o drj fuelusxtt tpthi
tu re ulla narra xai 6 "Egcog ifinoieiv. igya 6h tovto Pfia&ov
xai oi tv&uSe xvgavvot' 6 ydg 'AgiGxo ov y <x p, olfiat.
Olfiat rerbam haud raro modestiæ indicium est, indicatque, qui eo utitur
se nnimi iudicium pro opinione haberi velle. Nostro loco non sine acerba ironia adhibitum est, cuius usus exemplum
est Piat, de rep. I. 337. A., ad quem locum vide Stallbaumii annot.
<p po vrj pax a peydXa fc 5 v
upxopiroor. Minus apte Sdileierroacherus convertit: grosse
Einsichten. Amore efficiuntur potius atque procreantur elatiores animi h.
e. grossartige, kiihue Gedanken. cfr. Mejæx.p.239. fiu. cj v 6 ptr np&XoS,
KvpoS, l\£v$FpGo6aS TllptiaS rovs avrov TtoXlzaS tgj avrov <p
povr)fLaTi cepa xai rot)? diuitoTaS MifiovS idov Xoodaxo x. r. A. Pro tgjv
apXOpivoov io aliquot codd. reperitur r diS apxopirotS, quo casu Plato
non usus est, ut duplicis dativi vel ambiguitatem vel simplicitatem
vitaret. Ne mireris autem lyylyvt6$ai verbum siæ dativo positum esse:
paullo infra legitur o 81} paXiOxa cpiXu 6 *EpcoS ipzou.lv. Adde,
quem locum lluckertus laudat Piat, de rep. V. 464. D. tjSovdt re xai aX
yijBovas ipzoiouvtaS }$la>v ovxoov idlaS. o 8 1 } pdXi6x a
epiXei, Adhiberi solet singularis numerus pronominis relativi,
quando ad plura nomina refertur, quæ plurali numero posita sunt.
Ultra pluralem numerum egredi non licuit, igitur singularis
repertus est generis neutrius, quo præcedentia comprehenderentur,
ra re dXXa narra. Annotat ad hæc verba Schleierroacherus: Dieses andere
al les kann doch nur Philosophia
tmd Gymnastik sein, uud fur diese wenigeu Falle ist der Ausdruck etwas zu
reich. Allein, wo so viele Biicher alie schweigen, und
die Nothweudigkeit nicht sehr dringend ist, da ist andern
vorwitzig. Eine solche Nothwendigkeit scheint aberwobl vorhunden zu
scin. Igitur pro narra V. O. scribendum censuit xavxa, quam
couiecturam Riikkertus vulgatæ scripturæ præfert. Monet contra Astius: sensum esse verborum: præ ceteris omnibus maxime
amor. Hoc explicandi genus et Stallbaumio placet, et nobis probatur.
Pausaniæ mens hæc est: nihil esse, quod non odium moveat tyrannorum,
philosophiam, gymnasticam, musicam, poesin alia hoc genus: nihil
autem mugis illis invisum esse, quam puerorum amorem, quo iuprimis
elatiores animi, firmæ amicitiæ atque contubernia efficerentur.
xax iXv6 ev avrcov rrjv dpx V v ' Pausaoiam h, 1. in historia
Pisistratidarum errasse primus, ut videtur, Abrah. Gronoytltovog Hq<os xcu
tj 'Jgfiodlav tpMu filfiaiog ytvofiivt/ xctttXvOtv avrdv xfjv KQ%i)v. ovuog,
ov fiiv al6%Qov tte&i] xaQi&e&ai £Qct<Staig > naula rdv
ftipivav xuxcu, xdv fitv aQxovxov it Xtovd-ia, rdv Si ciQxofiivav avav-
W 8(/ia' ov dg xaXov aitldg Ivouia&rj, Sia xyv rdv 9e- vins
rectissime docuit in annotat, ad Ælian. V. H. XI. 8. Tantam eaim abfuit,
at interfecto Hipparcho libertas civibus Atheniensibus redderetur, ut
potias Hippiæ tyrannis durissima secuta sit. cfr, Thucyd. VI. 54.
Neque hic error solius Pausaniæ fuit, sed Atheniensium fere
omninra, qui ob libertatem restitutam Harmodium et Aristogitonem
summopere colebant. Sic in spolio nobilissimo, quod apud Athenæum exstat
XV. 695. B. dicitur: Ev pvptov xAordl to BiitpoS (pOf)lf Ogj
&SitEpApp68ioS x *Api6xoyeircav, ore rov xvpavvov
xxavlxj/v ItiovopovS r *A$ tjvaS licoirj6dxrjv. Nihil igitur
mutandum, neque interpretatione xataAveiv verbi potestas mitiganda
est, qua aperte indicatur, Pisistratidarum dominationem funditas eversam
esse. Restat, at paucis dicamus de verbis fiifiatoS yerdfiim/, quæ
opposita esse videntur xaxeAvOev verbo. Minus placet Schlciermacheri
conversio : denn des Aristogeiton und Harmodius zu einer festen
Freundschaft gedieliene Liebe zerstorte ibre Herrschaft.
Converterim equidem potias: Denn so wie die Liebe des Aristogeiton and
die Neigung des Harmodius Halt und Festigkeit gcwonneu hatte,
stiirzten sie die Herrschaft der Tyrannen. Ka xeAvdev autem dictam
est, non xoneAvdar, at significantius indicetur, nou viros ipsos,
sed animum elatiorem, qui EX MUTUO AMORE natus sit, interitas auctorem
fuisse. xaxiac rc ov 5 epiv cov. ol Siperotf ut sequentia
docent, et tyranni sunt, et ii, qui tyrannis sublecti sunt.
KetdSai, de tabulis solenne, quibus leges inscribebantur, de more
dicitur, qui hominum pectoribus intixus est atque quasi
innatus. rijs i>vxy S apyiav. Sapra dictum habes: tva f oipai,
pr) npaypax ixatit A oya> nei pcopevoi TCeiSnv xovS viovS. Recte
igitur apyiav xijS tyvxijS converteris: Tragheit, Stumpfheit des
Geistes. 'Ey$ vpTjSivzi y ctp. Hia verbis quid respondeat in
proximis, non reperies. Igitur Pausaniam inceptæ verborum structuræ oblitum
recte existimaveris, ut Stallbaumias censet, qui Ex hoo loco, inquit,
Pausaniæ ingenium plane cognoscas, qui plurimis sententiis coacervatis
magooque cnm studio collectis deinde inchoatæ structuræ adeo
obliviscitur, ut videatur ia alia omnia abiisse, donec ad extremum in
memoriam eorum redeat, de quibus ab initio coepe rat dicere. Nos
Stallbaumio clementiores oratori nou præmeditato largiendum esse
ceu I fdvcav TTjS
*l>vxrj$ agylav. Iv&ude Sl itokv tovxcav xctkXlov vevofio&iTijTcu
xal, SjtEQ tlxov, ov {tudiov xatavoijCui. Cap. X.
'Ev&vfirj&Evu yccQ, ott Ityecat. xaXkwv r 6 tpavE* ptag Iq&v
rov lu%Qa, xal fuxfooxa vav yEwmotatav semus hoc, at interdata,
sententiarum accedente mole, quæ meditatione in ordinem non digesta sit,
ab incepta structura oratio deflectat. Æstu
sententiarum refrigerato Pausanias ad orationem suam revertit p, 183.
C. rauxy plv ovv otySeirt av xi$ x, T. A. ut eum dicturum
fuisse colligas : <pi\odo<pla$ xd piyidta xapnotx dv oveldrj,
ndyxaXov 6 o£eiev av vopigedSai iv xy8e xy ndXei xal xd ipdv xal
rd <pi\ov$ yiyvedSai xois ipadxcaS. rd q>avEp&$
ipdv rov XdSpa. Aperte amare pulcriua esse, quam tecte amare
nusquam, si lionc locum exceperis, apud Platonem commemoratur.
Consentaneum, est autem, Athenienses sic consuisse, ut ab improbo bonus
amator facilius discerneretur. Convenit cum nostris verbis, quod infra
legitur 184. A, rovrovs 87} ftovXexai o ypitepoS vopos eu xal xaAdoS
fiatdavi^Eiv x, r. A. In sequentibus yervaidraroi iuvenes intelliguntnr
nobilissimo loco orti ; aptdxoi sunt, qui optima indole gaudent,
aldxlovS autem epitheton de corporis, non item de animi habitu
accipiendum est. Sententia verborum est; Dicitur h, e. censetur (
nara Xiytxai eiusdem h. 1. significationis est atque
vopi^exat, neque dubiam est, quin hominum iudiciam tangatur, quod vopoS a
Pausania vocatur, vid. annot* 100.), dicitur igitur pulcrius esse
aperte quam tecte AMARE iubetnrque AMATOR AMARE quam maxime fieri potest,
nobilissimos atque optima indole præbitos, etiamsi minus formositate
excellant. ovx &S tl aidxpdv 7CoiO vvxi. Stallbanmius hæc verba
arctius cum præcedentibus coniungenda censet, quæ hanc in se . »
h sententiam contineant: xal oxt 7) napaxtXzvdiS rrJ ipdUvxi
napdt itctvx&Y ylyvtxai ok $ av p a dxov xi itoiovvxi,
Displicet hæc explicatio duabus de caussis } primum aliud quid
sensisse Pausanias perhibetnr, quam qaod verbis expressit, deinde si
ponas, cum ita sensisse, admodum frigent sequentia xal itpoS xo ini
XEipelv i^ovdiav 6 vopoS 6 £8 coxe rej ipadxy Savpadxa Ipya ipyaZopevcp
iitat VEitiSaif de quorum verborum sensu mox dicetur. ' Verba ovx
<yf xi aidxpov 7Xoiovvxi ad rc3 ipwrxi pertinent, apposita autem
sunt propter napaxeXevdiX padxtf verborum ambiguitatem. JJapaxiXsvdiS enim et iis fit, qui aliquid facere jubentur, et
iis, qui aliquid ut ne faciant, admonentur. Possit igitur li. 1.
xal agldtav, xav al6%iov g cUrav wGi, xal ori au tj xagaxblevG ig ta
igairu maga jcavtav davfiaGz!] ov% ag %i al6%gov itowvvxi xal eXovti te
xculor Soxtl ilvai xal (it/ slovri alti%g'ov, xal ngog ro etii^uqhv
e tkuv i^ovGlav 6 vouog dlSaxt tcj iga&ty &av(ia6ta %gya
Igyaifiiiiva tnaivEiG&ai, a ei ng roXfup// tcoleiv aXti Iruovv diaxav
xal povXuuevog biaitgalaa&ai icXr/y 183 re» ipiUvTi xapaxiÆvdiS
etiam ita intelligi, at uoa amplius AMARO AMANS iubeatur. Sed ne hæc verba
sic intelligerentar, Pausanias ovx fifr xi aldxpdv noiovvxi verba
apposuit* Sententia totius loci hæc est: Si quis reputat apud
se, ingentem ab omnibus cohortationem fieri amapti non quasi turpe
aliquid faceret et q. seqq, xal kXovxi xe xaXov, K
venatione repetuutur verba in re amatoria usurpari solita; qui amat,
duaxei, si res succedit, alpel XOV ipcopevov, AMATUS aXtdxexai.
Riickert* N 011 sine caussa iisdem venatoriis verbis Plato etiam de
vero indagando utitur, cuius usus exempla non rara sunt. cf.
Stallbaumium ad Piat, Phædon, C6. A. Ceterum cum eodem Stallbaumio
e præcedentibus verbis dxi particulam repetere nolumus; etenim iam
his verbis Pausanias ab incepta structura verborum deflexisse videtur. xal
7tpoS x 6 iittxei pstv ZitaiveidSai, Non caret hic locus
difficultate. Stallbaumius
verba convertenda censet: et quod attinet ad studium amasii capiendi
etiam laudari licere quamvis AMATOREM mira lacientem. Quæ conversio
e duplici vitio laborat, quorum alterum est in male intellecta 7CpoS præpositione,
de altero paullo iufra dicetur. Certissimum hoc est, atque xal ante „ xe xal
vocula posita probatur, verba kXovxi xe xaXov 8oxel elvat, xal p?}
kXovxt aldxpoy posita essp, ut confirmentur præcedentia ovx ri aldxpoy
Ttoiovvxi. Interdum enim Græci, qnæ addita caussali particula
proferenda sunt, præcedentibus copula adhibita annectunt. Possis
igitur verba convertere: nicht, ais vena er etwas hassliclies
tbate, denu wer Beute fing, dem wird Lob zu Theil, dem
beutcloseu folgt Sclimach. Recte igitur post Savpadxri et post
aldxpoy lineolas posuisse nobis videmur, quippe quibus legentium oculis,
quæ enuntiationes arctius coniungendæ sint, indicetQr. Iam non
dubium est, quin verba ori av rj TzapaxtXivdi? rw tpajpxi napa
ndvxQjv Savpecdxij de studio amasii dicantur, quod infra vocatur xo
imxsipEiv kXetv. Non verisimile igitur, Pansaniam cum cohortationem
amatoris commemorasset h. e. cius, qui cupiendi amasii cupidus est, itu
perrexisse: xal itpd? xd iiti Xeiptir kXetv et quod attiuct ad studium
amasii capiendi» Desideratur nimirum rovro, [(piXotSoyiag'] ra (ityiata
kccqi rott av ovsidrj. tl yag »; X9W a ra fiovlofiBvos i tagd rov lafieiv
fj ccQxr/v ag^ai i j tlv akXrjv dvvctiuv idtloi xouiv ola neg ol
yi particula, qua respici indicetur ad id t de qno iarn sapra
dictnra sit: xai TtpoS ye x 6 Imxetpety ?(. x. A. Non parvi æstimandum
Astii evpTjftat, quo illud desiderium mitigatur: xal npoS x<p
tjnxnpuy kXeiv x. x. A. Cave, tamen coniecturam aliquam probes, ubi
codd. lectio commode explicatur. Rectissime autem Ficinus verba
convertit : Ad AMATUM sibi conciliandum; codcmque modo Schleierm
icherns: u m den Versuch z 0 ' m a i- heu, ob er i'lin gewinnen
konue. Quod verba attinet t&ovtitay 6f.6g. ixf lucuveraSctij mira
Stallbaumiana explicandi ratio, qua lex permittere dicitur AMATORI AMANTE
AMATO, ut laudetur. Quamquam satis
intelligitur quidem, quid sit, quod dicitur permittere alicui, ut
laudetur, tamen non laudabilem hanc dictionem merito censeas. Non autem id
agit h\x ad augendum amasii capieudi studium, ut, quamvis mira faciat
amator, tamen eundem Inudandum censeat, sed ea sine dedecore facere
permittit, quæ si quis alius h. e. non amans facere auderet,
summopere vituperaretur. Positura igitur participium pro' infinitivo est,
infinitivus participii Jocum obtinet notissimo Græcorum usu, qui iam apud
Homerum haud infrequens. oS xenia rroAA* Ip6e6xtv t'5ci)v pro oS itoAAa
xaxd ipGuv Proprie igitur Pausanias dicturus erat: xal TtpoS x 6
litixtipcty kXely iZovdlccv 6 YopoS SlSwce xg> lpa6xy $avpa<$td
Mpya i py agetiS ai xai ( sc. dldooxe ) litatvFitiSai lit\ xovtcj .
Ad 816coxf e præcedentibus ne l£,6v6iay nomen addendum
censeas, videunnot. 89. [ip i\o 6 oq>iaS] x a plyi~ 6ta
xapitotx’ dv oyeidtj. Uncis inclusimus <pi\o6oq>iaS nomen,
quod nullo modo ferri potest. Idem Bekkerns fecit rectissime.
Stallbaumius, ut veritatem illius nominis probaret» verba convertenda
censuit; quæ si quis faceret alias, eruditorum maxima acciperet
opprobria. Sed agitur hoc loco non tam de eruditorum indicio, quam
de totius populi existhnatioue, neque aliud tangit Pausanias, nisi
roV TtEpl XOY "EpeJta vdpor, ad quem con•titiieuduin eruditorum
iudicia aliquid conferunt tantummodo, non omnem constituunt.
Iam quæritur, quo modo hæc vocula iu textam irrepserit.
Diximus de hære in Commentat. de Syrapos. Platonis, ad quam lectores ablegamus. 7 / t iv* aX \ tj v
&v vapiv. Uniusmodi zeugmata non rara sunt
apud scriptores Græcos, quotidiani sermonis indicia, non præmeditatæ
orationis ornamenta. Idem dicendi genus ROMANIS in usu fuit, siquidem
apud Terent, exstat in Andr. Quod plerique omnes faciunt adu '
lesccntuli ; tQtttiTtti ngog ra naiSixd, Ixttflag te xtd
dvTifioXriOug iv Tcclg dirjdiCt noiov/itvoi, xal opxovg 6 /ivvvrcg,
xal xoifu/O sig in i frvQtug, xal i&iXovtag SovXtiag dovXeveiv
Ut animam ad aliquod studium udiungaut, aut equos Alere, aut
canes ad renandum, aut ad philosophos, Horum ille nihil egregie præter cetera
Studebat. Idem dicendi genus patillo infra recurrit: xal xoipr)6etS
ini 5vpai$, quo loco frustra xotpGopEvoS Bastius addendum, Riickertus
transponenda verba esse censuerunt. Alia ratio est Piat. Apol. S. 23. D.
xccvxa Xlyovdiv, oxi x a /.UTc&pa xal ra vno jniS, xal SeqvS
/«?} vopi?,Eiv xal xuv yxxo 0 A oyov xpeixxGO n oze/K, quibus
verbis variæ hominum susurra** tiones ielicissime depinguntur
adiuncta simul temporis, quo edebantur, diversitate. Ac temporis quidem
diversitatem mutatio structuræ indicat, fiuitorum verborum omissiones
hominum opinantium, hæsitantium, aliquid aut nihil scientium
sermones depiugunt. Brevius de eadem re et significantius, adde sis
lepidius, Socrates loquitur Apol. S. 18, B. ipov yap ttoAAoi
xaxrjyopot ytyoradi npo 1 » vpds, xal naXai itoXXa 7/drj Hxtj xal ovSlv
aXeA eyovTES7 quibus verbis et multos iam annos accusatores
exstitisse dicuntor nihilqoe veri dixisse; his tertium additur, quod
verborum sono Socrates assecutas est. Dixit nimirum itaXai jcoXXayjSijecrj,
quod sonat ut natJcdXtj, atque vanos accusatorum susurrationes
rumoresque lepidissime describit. xal o p no vi d j-ivvvte?.
Num iureinrando non nisi amanti uti licuit? Quid, si quis pecuniam ab
aliquo sumsit, non debere censendus est ad reddendum se inreiorando
obstringere ? Aut qui rei publicæ administrandæ præponendus
est, eine cives se iniurato subiicient? Non dubium est, quin upxovS
dpvvvtES de periurio inteliigendum sit, quod iu quavis alia re
turpissimum, IN AMORE, e Pausaniæ certe sentent a, maxime excusabile est. Quæritur
autem, qui possit opxovS o/.ivuvteS periurare significare, Pluralis
numerus upxovS indicat, ut videtur, iusiurandum semper in ore gerere, at,
quicquid dixeris, eodem confirmes. Hoc qni faciunt, iurmuraudi
sanctitatem non magui æstimare solent, eodemque haud raro
confirmare, quod est fulsissimnm. Iliuc factum, ut upxovf oprvvrfS
haud raro peri uros significet. xal xoipijdeis ini 3*JpaiS.
Amatores pernoctare solebaut ante fores amasiorum, ut severitatem eorum
misericordia adhibita/ infringerent. Notum Nasonis præceptura
est: Auto fores iaceat; crudelis ianua! clamet»
xal eXoyt af 5oijA eiaS 8 ovXevetr, Vulgo l$£\ovtdS legitur, quod
immerito Astius in iSeXorxai immutandum cenauit, Recentiores edi* tores
ad unum omnes /SeXoi'T£S probaverunt, quod plurimorum
”3*. olag ot56’ av dovlog ovdelg, l/ixoSt£oito av ftrj it patii thv ovtci
tjjv XQcrhv xal vito (pD.av xal vtcd effipav, t(5v [tfv vveidi^ovrcov xo
kaxdas xal KveÆv&epias, tav de vov&etovvtuv xal ala^wo/ilrm’ vnep
avtcaV ra 6’ fpuvn navta tuita noiovvu %a.Qi s iitedti, xal dtdotai
codicum auctoritate confirmatur, u Stullbaumio autem ita
explicatur, quasi positum sit pro xal iSeXovzl SovÆiaS 8ov~ ÆvovxaS.
Eius videlicet loquendi normæ memor est, de qila diximus p 106. Præplacet
nobis i%eAov~ xaS, quod arctius cum dovXevetv iuhnitivo coniunctum
notionem c ilicit iSeAoSovÆUtS, quæ infra commemoratur p* 1S4. C.
avtjf av i/ i5tAo8ovÆla ovx ai6xpd tlvai ov8s xoAaxda. Adde præterea
i84. B. c Zsnep ini xolS ipadxaiS fjy dovAtvetv iSeAoYxa ifYTivovv
SovÆiav x. r. A. ijnt o 8 igoiT o av pj) 7 T pdx r eiv
Impediendi verba vel cum solo infinitivo exhiberi soleut, vel
addito infinitivo, qui cum jn} couianctus est, si impediri
significant, ne quid t‘i a t. Contra ubi cautio indicanda est, ne fiat,
quod iam sæpius factum sit, infinitivus cum prj et articulo*
exhibetur. Exemplo e$t Thuc. III. 1., quem Incani Riickerti
industriæ debeo, flpyw xo J17J TtpOE^lOVlLXS XWV OitAojy xd iyyvS
rijS 71 u ÆcoS Xtthovpytlv. xal aldyvv o ji iveay vnlp
(xvttv y- lTep\ ovtcHv B ii cicer to videtur non ad actiones referendum
esse, quas aliquis commisit, sed ad homiuem, a quo sunt patratæ, Habet hæc
explicatio, quo so commendet, neque oilicit eidem pluralis numerus,
ad quem a singulari numero Græci solent interdum transire, Præplacet
tamen nobis ea explicandi ratio, quam cum ceteris interpretibus
Schleicrtnaclierus recepit. Verba convertit: indem dieso ihm
Schmeichelci und INiedrigkeit vorwerfen, ieue ihn zurecht weisen und sich
dariiber acharnen wiirden. xal Sedoxat t )ico rov r 6
jio v dvev 6 v e 18 ovS np . Prorsus eodem modo, quamquam verbis
paullisper immutatis, 182. E. xal iZovdiav 6 vdpoS 8i8coxe rc3
Ipadxjj Savjiadra ipya ipya? t opeva) iitaiveidSai. Iu sequentibus
pro bianpaxxopLvov veteres editt, codicesque pauci
8ianpaxropiv(p ex 'libent, quæ scriptio quoniam ad explicandum
facilior est, quam illa, minus est hoc loco probanda. Possis
conferre cum nostris verbis, quæ leguntur 182* C,, xal oxi av 1 } napaxiÆvdiS
rc3 ip&vri napd ndvxoov Savjxac ni} ovx <*jS xi aidxpov
noi OVYTl. o 8 e 8 eiYoxaxov x, t. A. Rarior hæc
structura, eademque oratorio dicendi generi apprime couveiiieus ;
vide Matth, Gramm, ampl. 482, 806, Verba
convertenda suntvQ uod autem gravissimum est, h o p est, quod cet.
Quæ sequuntur verba, &S ye Akyovdiv ol noAA ol et ad præcedentia
referri vxo tov v6(iov ccviv oveiSovg xquvcuv, wg xayxttXbv. u
jtQayfi a SiaXQcmofiivov. o di duvbtarov, Sg yt XtyovGiv oi jtoXXol, on xal
opvvvti fiova Ovyyvatfii] naga &ec5v ixfidvrt jwv oqxov ' utpQodiGiov
yctQ opxov ov (fdGiv elvcu. ovto xal vi &eol xal o i av&gazoi
xaGav possunt, et ad sequentia; quæritor, utra relatio rectior sit
Ruckertus ad h. 1. Verba, inquit, gjS yt Atyovdiv ol itoXKol non ad seqq.
referenda sunt, quasi dicat: quod vulgo dicunt veniam esse cett.,
hoc enim ipse sentit Pausanias pariter atque vulgus, in eo autem
discrepat, quod vulgus hanc rem gravem, admirabilem putat esse,
qnipJ| quod caussam ignoret; ipse auten^ gnarus caussæ, non
admiratur. Pertinent igitur hæc verba ad adiect. 8tivotaxov\ Quod
autem gravissimum est ex vulgi quidem sententia, hoc est, quod cet.
Rectius quam Ruckertus f fecit, Schleiermacherus et Astius de horum
verborum explicatione censuernnt. Verba nimirum ojS yt Xkyovdiv ol
TtoXXol ad sequentia trahenda esse, ipsius Pausaniæ verbis, quæ
insequuntur, demonstratur. Dicit nimirum d<ppo8i6iov yap opxov
ov <p ceti iv elvccij a quibus verbis, quoniam suum indicium Pausanias
secludit, satis apparet, eundem de impunitate periurii certe dubitavisse.
Quid, quod Pausanias 183. E. turpis amoris indicium censet, si quis
amasium ætate provectiorem relinquat, jcoWovS A oyovS
xalvnodx&<> £1 * xqraidxvvaS, umn verisimile est, eundem
periurii impunitatem credidisse? Certissimum igitur est verba cjS
yt Aiyovdtv ol zoAAol ad se quentia pertinere, quibus ea præposita sunt,
ut clarius appareat, vulgus, non Pausaniam sic iudicare*
ixfidvti t gj v opxoov. Stnllbaumius FJekkerum secutus ut
exquisitius tov opxov in textum recepit, quæ lectio Vindobb* duorum est ;
eadem apud Cyrillum adv. Iulian. VI. 187. reperitur. Sed minus placet numerus
singularis, (vid. 107.) et genitivi, quem plurimi codd* habent,
certissimum exemplum Ruckertus suppeditat de rep. I* 538. E. tov
tovtov ixfialvovra xoAd^oudir, Vix iutelligitur autem, cur Plato hoc loco
exquisitiorem verborum structuram admiserit, alio loco eandem probaverit
minus. dcppo8 i diov y a p opxov. Schol. habet ad h. U d(ppo8idtoS
opxoS ovx Ipnoi vipaS, ikl ttav 6i Hpt&TOt dpvvvtgjk itoXAaxis xal
intopxovvtcov ptpvrfxai 81 tavti/S xal 'IldioSoS Aiyarv, ’Ex
tovS’ opxov £St/xev aptivova dvSpcoxoidt, vod(pi8laov ipyoov ittprl
Kvitpi 8oS. xal TIA.d.toav iv. Svputodicp. cfr* Aristænet.
II. 20. 105. tov£ 8h opxov? avrol (parh p?} itpoSTtikd&iY zois g )dl
tgov Secor. Adde Epigr. Callim. IX. v. 3* in Anthol* Gr. Iacobsii.
C llovtilctv ntJtoirjxatii tu tQavn, wg o v6(iog (prjdv o ivftads. rccury
[ilv ovv ohftdrj av ng nayxaXov vofiiet 0 &cu iv ryde rij ndXu xal ro igav
xcc i ro xplXovg ytyv£0&ai toig igaOtaig. insidav da naidaycoyovg ini
CryOav rsg oi narigsg tolg igcsuevoig firj ico6i diaXsyeti&ca xolg igaCralg,
xai ra naidayaytp rctvta ngogre- tofioCev' aXXd Xlycvtiiv aXifiia, ita
aggressos est, ut 183. D. rovS iv ipcoxi diceret: eif xavxa xiS
av dpxovS pij Svvetv ovar is aSa- fiXitfuxS» His verbis ioest autem,
4 h * vutgjy. quod minos bene habere videtor. ovtcd xa\ ol 2
eoi. Si Constat quidem, 5i purtjcnlam non addita essent verba coS 6
adhiberi sæpenumero, ut ad vdfioS (pjjolv d ivScide, ncmi- præcedentia
orationem recurrero nem esse puto, qui Pausaniæ eaqoe quasi resumere
indicetur, argumentationem non rideret. sed ita tamen noster locus
com Colligeret nimirum ille e vulgiJkuratus est, ut foitiorem partide
periurio sententia, eoius ve-^Ptulam desiderare videatur. Eauritatem ipse
addubitare se osteu- dem in lectione vulgata habes : dit, d«*os revera
summam agendi eis 6r t xavxa XiS av ftX itpaS, • licentiam AMANTIBUS
concessisse. quam recepissem in textum, si Addito autem d)S d vdpoS
(ptj6iY plurimorum codicum auctoritas 6 ivSade nihil, quod
reprehen- non obstaret. De pædagogis, das, habebis. Ceterum discas
ex qui puerorum et puellarum doliis verbis, qua potestate vofioS ctores fuerunt
atque doctores, nomen Pausanias exhibeat. Si- Stallbaumius laudavit
Piguorium gniiicat enim nihil aliud, quam De Servis 116. seqq.
rulgi opinionem. ftif ico6i SiaXeyetiSai xavxy /ilv ovv
olrj^eitf x otS i p a6x ais . Ad senten av xiS. Si quis igitur reputat
tiam quod attinet, nihil est in apud se, pulcrum haberi xd ipdv bis
verbis, quod reprehendas, ita, ut, qui amet, potitus amasii Dicuntur
nimirum patres familias laudetur, eidemque iurato periurii pueris præficere,
qui prohibeant, poena apud deos nulla esse ere- no cum amatoribus
congrediantur datur, is dubitare non potest, quin coufabulenturque.
Sed si ad iu hacce civitate pulcherrimum cen- conformationem
enuntiationis reæatur et amatorem puerorum esse spicis, duplici dativo
offenderis, et amatpri amasium gratificari, quem Græci scriptores
perraro iiteiddv 51 7t ai6 ay co - admiserunt, quippe osores acerbo vS.
Plenius si dicere Pausa- rimi fortuitæ ambiguitatis. Unum nias voluisset,
verba audirent exemplum huius rei ut afferam, ineiddv de xiS opii, oxi
ine6xy- Plato insolei^iorem verborum 6av ol natepeS tjyijcaix' dv
structuram admittere maluit, quam x. x. A. Sed ipsam rem h, e,
duplici dativo ambiguam oratio xo i7tt6xTjvat xovS TtaxipaS x. nem edere
atque e nominum s^ x. A. non intercedente upa verbo millima terminatione
laborantem tayniva y, rjfoiudtTai de xccl eraigoi dveidl£co6iv, euv
xi ogatii roLovro yiyvofievov, xcd rovg 6 veidi£ovtag .av oi 7tQS0pvtfQ0i
(i?'j 6ucxco?.vcoCt prjdh koidoQcoCtv cdg ovx D OQftug Myovrag, elg de
ravta ng av fiAi^ag rjyyCcxLx av naXiv td6%i6xov ro tolovtov ivftade
vopltecftai. Td de, oluca, cJd’ ov% ccTthovv iouv, onsg. C. OV
tivjupfpu TOlS a pxov 6 1 tppovijpaxa peydXa iyylyve6$cti zoS v
dpxopevcov, ad quem locum vide annotationem 102. Nostra verba quod
attiuet, videtur duplicem dativum Flato admisisse* ne nescias, amasios an
amatores confabulandi facultate privare dicantur amasiorum patres.
Quoniam autem amatorum proprium erat, ut loquendi cum amasiis initium
facerent, non amasiorum, ut cum amatoribus: optime Orellius pro
xaiS ipa tirc&S scribendum esse vidit xovS ipadxds, z 6
6^, oi/utt, To 8i poni solet, ubi ab opinionum falsarum mentione ad
id, quod rectius est et verius, tranaitur. Hinc re vera autem
verborum SIGNIFICATIONEM esse Biickertus censet. Recte. Principium,
inquit, hic usus duxisse videtur, ab eiusmodi enuntiatis, quale hoc
nostrum est, ut ro 8i revera esset illud autem, subiectique vim haberet
suo in membro, quod deinde alterum exciperet d<5vv8ixG)X, at h.l.,
postea contracta sunt in uuum duo hæc membra, et quidem vel sic,
ut td maneret subjectum, quod ad rem, de qua sermo esset,
respiceret, suumque haberet subsequens prædicatum, vel at subiecti vim plane
amitteret. xal ro3 naidaycoycp r avxa xpoSxezaypera y. h. e. and
dem Fiihrer dies ausdriicklich xur Pflicht gemacht ist sc. fttf idr xotS
Ipcouf.voiS 6ia- } AiyttiSaci xovzipatixdr. Iu sequentibus libri ad unum
omnes ixepoi exhibent, quod præennte Heiudorfio ad Piat. Pbædr. 210.
plerique editores in ixalpoi immutaverunt. Schleiermacherus, quem
Riickertas secutus est, uimia cura, ut videtur, JVepot retinuerunt.
Adnumerandus hic locus iis est, quos summa constantia male exhibuerunt
codd. Vide p 21. annot, ad verba npo 6 xov. ovx anXovr
l6x\v y oizep seqq. Respicit Pausanias ad verba cap. VIII. TcaCa
ydp' itpa£,iS gj6* avtt) lq> ccvxijs TtpatTopkvTj ovxe xaXjj ovxe
aiCxpd d\\’ iv ry npa£ei, d>> av npax^ift xoiovxor dnifir/.
Fuerunt, qui uegutionem ante nr^Aotiv positam uncis includerent tanquam
ineptum scribarum additamentum; alii alia ratioue locum sanissimum emendare
studuerunt, v. c. Astius eivoct omisso, quod in codd. aliquot non
comparet, scribendum censuit: ovx chzXajS idxlr, onep IB, apXyS
&\&x2V > ovxe xaAov avtd xa$*avx6 ovxe aitixpov . Qoo
minus recte verba intelligerentur, interpunctio impedimento fuit,
quam post iXix$V * n omnibus £* aQxrj s IA s%fhj ovts xakov ilvca avxo
xa&' atrto (wtb cdaxQov, dXka xakug fisv ngccrrofievov xukbv,
altSxQag 6i cdtSxQuv. cdOxQajg (itv ovv iorl tcovj]qc 5 re xal itovrjQhig
%uQit,t d9ai, xakidg i5s jjpjjffroj te xal xæ koog. novrjQog d’ itsnv ixtivog 6
IgaOrr/g 6 itavdtjiiog, o rov (Suficcrog fidkkov yj rijg ilwpjg eqdjV xal
ydg obSi /luvLjiog iauv, ars ovdi (lovlfio v Igav ngayfiarog' ccfia yag
tcS rov Gcjjiarog av&Et foyyovti, ovjreji editionibus repertam
delevimus. Subiectum enuntiati est ro <ptXelv s . ro x a pfe*i 1$oci
ipatizaif, SensOs est: Gratificar i amatori uoo simplex actio est,
quoad quidem stat i m ab initio actio per se spectata nec pulcra
esse nec turpis dicta est, sed pulcre acta pulcra, malo acta
mala est. cti(S XP&Z p\v ovv * Hæc est codd. plurimorum
lectio, quam cum olhn io sequentibus KOtXov 8s legeretur, in
aldxpov pev ovv immutavit II Stcphanus. Nunc illud codd. consensu
probatur, igitur xaXajS 6e scribendum est etiamsi non in quatuor codd.
exstaret. Ceterum non recte Stallbaumius ad al6xp&$ et xaXcjS censet
e superioribus intelligeudum esse TcpazT6iv . Nimirum iu superioribus 181.
B. seqq. Pausanias cum de ipav actionis ambiguitate locutus esset, nunc
eo orationis finem direxit, ut et de amasii amore h. e. de tpiXtiv,
quid videretur, ediceret. Sensus est: 'Hassliche Liebe nun ist beim
Liebling, wenn er sich einem Schlechten auf schlehte Weise e r
giebt. ixtivoS o ipa<5z?jS. Ille, de quo dictum est 181.
B. Collocata verba ita sunt, ut necessaria articuli repetitio conteintum
qnendam exprimat, quo maliim amatorem Pausanias atFiciat. Padem articuli
repetitio honorifica est. E. xal ovtoS itiziv o' xaXoSf 6 OvpdvioG,
o t rjs Ov pavias Mov6rjS "EpcaS* Igitur neque honorifica
neque IGNOMINIOSA SIGNIFICATIO ixeivoS verbo cum duplici articulo
conjuncto eilicitur, sed extollit tantummodo verba, quibus apponimur, quæ
verborum sublatio pro sententiæ ratione in bonam aut in malam
partrm accipienda est» offerat ukotcz a pzv os. Hæc verba ex Homero II. ^,71* depromta sunt, ut primus Fischerus
vidit. Reperiuntur eadem haud raro apud poetas serioris ævi, ut
apud Mare, Argentar. 1. opvi, zl fioi cpiXov vvtzov acptfp 7ca6a$ ; ?}8v
6h II vfifijjS EidcDXoy xoizjjS (&x £Z dnonza.pevov. Ceterum
quam bene Homerica dictio rei describendæ conveniat, iam vide. AMATORIS
am^siique coniunctio cum mimæ et corporis conjunctione comparatur, quæ
nisi coniuncta sunt, esse non possunt. Amator igitur amasium
deserens levitate sua, quæ azco- I i tjQct, ot %tT<u
a7CoitT<x[isvoSj itollovq Zoyovg xal vitotf%E<SEig xcaai<S%vvug. 6 8 e
rov ij&ovg %Qr}6 rov ovrog egatirrig duc p Lov [ievel, ars iiovifico
Gvvray.ug. rov rovg 8ij povlezca o rmitEQog vofiog ev xal jccdiug paGavltuv,
xal roig ]itv %aQL($cc<sftcu, rovg 8s 8tcc<psv yuv. 8ta recura ovv tolg
fuv duoxeiv itaQaxEXBV&caiy roig $£ (pEvyEiv, ayavo&etdjv xcd
Patiavl^cov jtoztQav 7toxs iGnv 6 eq&v xcd jrotEQav 6 6QcZtiEvog.
alita 6q ittdyevoG participio expressa. Umbræ imaginem repræsentat;
amasius ab amatore derelictas miserrimam conditionem ostendit quasi
corpus sine anima iacens. Sensus est totius loci : Denn er (o
itdrdijfioS ) ist nicht treuhaft, da er nichts dauerndes liebt.
Denn mit dem Verwslkon der \ Bliithe des Korpers, die er
Jiebte, schwindet er fiatternd daron nnd xnacht viele Worte'
nud viele Versprechungen z u ni chte . r ovrovS 6 rj
fiov\ st ai seqq. Verba convertit Schleierm.: Diese also will
unsere Sitte, dass man wohl and rccht priif j, nndden einen
gefallig sci, die andern aber meide. Iisdem fere verbis in convers.
Symposii usas est Scbnlthessius 75 Riickertus verborum sensum esse
ait: Velle legem explorare amatores, facta autem exploratione
pueros aliia obsequi, alios vitare. Aliter atque doctissimis viris
visum est; nobis de his verbis statuendum videtur; sed ut Pausaniao
voluntatem fucilins cognoscamus, brevi repetitione opus est sententiarum,
quæ in eius oratione continentur. Athenis nimirum legimus fuisse de
amore legem ambignam, cfr. 182. B. Eius rei caussam esse, quod quævis
actio per se spectata et pulcra esse possit et turpis. Actionem
enim non cx actione sed ex agendi ratione recte iudicari. » A. Hinc BONVM
AMATOREM AMANTE AMATO, qui BENE AMAT, malam, qui male. A. fin. Pari modo
amasium malum vocari, qui male se tradat AMATORI AMANTE AMATO, bonum, qui
bene, cfr. 183. D. AMATOREM,
Pausanias pergit, ad persequendum amasium omni modo impelli lege
Attica. D., amasium contra ab eius congressu retineri. % cfr* 183.
C. Hoc quo consilio fiat, iam dicendam est. Utrosqæ videlicet, h. e,
et amatores et amasios, lex Attica explorare studet, atque bonis
amatoribus araasiisque favere, malos pellere. Huic explicationi Græca
verba optime respondent excepto uno,quod de legis efficacitate
dictum admodum friget, Atacptvyeiv, si quid video, depravatum
est, scripsitqæ Piato (pvyaSeve iv. 8ict roruta ovv toiS
iikv seqq. Totam hanc enuntiationem delendam censuerunt
Schiitzius et Astius. Mitto aliorum coniecturas commemorare, quibus
non 8 vxo rav tijs tijg atrius XQtarov [liv ro aXlGxtG^ai ta%
v altSxgov vtv6(u<Srai, iva %qovos iyyivrytai, og Srj Soxti tu xo Xka
xahas fieafavl£eiv ' ixura ro vito %qj]B [turav xal vxo xoXvttxav Svva/iitov
aitovai (iIg%qov, luv rs xaxcos xa6%cov xryfy xai /irj xaQtipyGy, av
t tviQyetov(iEvo$ elg ZQijfiara i) eis Sucxga^ei, g xohuxas
sonatur, sed corrumpitur locus sanissimus. Mens Pausaniæ hæc est:
Um nun die Sinnesart der Liebenden kennen zu lcrnen, mnntett das
Gesetz die Liebhaber znr Verfolgung derLieblinge, die Lieblinge zur
Fluclit vor den Liebhabern auf, und ^ichtet nun and priift,
wes Geistes RinderLiebhaber uud Lieblinge sind, ob sie zu den
schlechten oder zu den guten gelid • ren. Eodem fere modo in
conversione Ficinus : et hos quidem sequi iubet, illos fugere, diiud icar, s et
examinans, quæ quis amet et quæ in quovis amentur, Nam ex iis, quæ
quis amat, cognoscere possis, utrum bene amet necne,
ovtej 8 rf vxo x avxrjS xyS aixiaS, Hac igitur, qua dixi,
ratione atque ea de caussa sc. ut amantium ingeuia accurate
examinentur, vide annotat, ^ xpcoxov p\v xo aXl6x£~ 6^ at. Statim
capi atque teneri amasio dedecori est, quod intercedente tempore nullo
amasius de amatore indicare non potest, fierique potest, ut malo se
tradat. oS 8rj 8 o x ei. cfr, Meleagri Epigr, LXII. in
Iacobsii Authol. EItte AvxatviSi AopxaS' F6’ ok £xixr)xta
tptXovda "HXgqZ. ov xpvxret xXaCrov ipeota xpovoS.
xo vxo XPV t 1 *** cov aXdjvat. Divitiis atque potentia in civitate
capi, h. e. si quis invenis diviti viro et potenti se tradat, non
qao mores probet, sed quia* divitem eum esse videat atque
poteotem; quod quibus modis heri possit, in æqq. statim exponitur}
membra enim, quæ seqnuntnr, iuueta particulis iav xe av xe, non nova quædam continent, quæ
ubi locum habeant, torpe sit amati obsequium, quem sensam Astii
versio exprimit, sed duplicem viam indicant, qua - possit heri, ut
divitiis aut potentia quis capi se patiatnr, si aut male tractatos
ab amatore præpotente reformidet, nec audeat fortiter resistere,
immo metu se submittat, aut beneficiis pellectus non contemnat, sed
tradat se homini, qn» pecuniam det, in reboa publicis gerendis adiuvet,
Riikkert. De xaxa(ppov?/6y verbi significatu supra dictum est ad 87.
vxo noXtx txGov 8vydpec ov. h. e. spe magnæ in civitate
auctoritatis et potestatis, vid. Wyttenbach. ad Plut. de Ser. Num.
Vind. 58. StaUb. Eodem modo
posi- prj xctTCKpQovrjtffl, ovdlv yap 'SoxeZ rovtav ovrs fiiflcaov
OVTE fLOVLflOV ElVUl %dQl$ tOV fMfdi 7tE(pVxlvai ai£ CiVTCDV
yEwalav tpiklav. pia 8rj Ieltcstccl r<3 ^psziQtp vopcp oSog, et
(iskkeo nakng %ctQieZ<5&cu iQa&rjj jcaidwa. fifrt yaQ rjpZv
vopog, &Q7UQ Irii roZg iQaCtaZg ijv dov Xevuv i&tkovra qvtwovv dovkeiav
icaidu&olg pfj xoka- C tam habet 178. D. ovxe xipal ovte
irkovxoS h. e, neqæ honoram neqæ divitiarum futara possessio, vid.
annot. 60. iav te xax&S zadx oav X. X. A. Expressit hæc
Phædrus p* 178. D. hoc modo* ei xi alOxpov zoidZv xaxaSf/koZ
ylyvoixo 7f 7tCt6XG>V VICO xov 6i avavdpiav prj dpvYopEYoS, ad
quæ verba vide annot, 61. XMpif xov pijdl 7tE(p vxkvai . Recte
Stallbaumius: præterquam quod ne oritur quidem inde generosa
amicitia. Eadem dictio reperitur Symp. 173- C. xgo/jI? xov ofedSai
QotpEktidSai vnep<pvooS c oS X a tp°°* Exempla plura huius dictionis
Stallbaumius congessit ad Apol. Socr. 35. B. fin, : x&P^S et r V s
8o5y*> cJ dvdpES, ovSl Sinaiov fioi Soxei elvai x, r. A $ikiav
cave latiore sensu dictam putes $ non enim valet nisi de amasii
erga amatorem benevolentia, vid. annot. 69. ' %6xi yap ijpiY
vopoS seqq. Hæc Verba, ut vulgo disppsita sunt, non nisi per anacoluthiam
explicari possunt. Dicere debebat Pausanias : l6xi yap rjpiv vopoS,
Ssicep iitl xoiiS ipadxalS tjy SovÆveiy ovtgo xal uWtjy piav
iiovrjY 6ouA eiav kxovdiov tivai x. x. A. Acquiescentem, in anacoluthi*
Stallbaomium video, quæ in huius enuntiationis brevitate satia
molesta est. Displicuit eadem et aliis, qui vario modo locum sanare
studuerunt. Aliquid vitii verbis inesse videtur, sed non mutauda
verba sunt pia poY7f 9 de quibus Thierschius egit Spec. Crit. 47. seqq. et Schæferus Melett. Cr. 19. Plura exempla
attolitStallbRumius ad h. 1. Rectissimum est, quod in uno Bekkeri codice
legitur, oSitep pro daSzep\ verba hoc modo disponenda sant: £ 6 xi
yap i}piv vopoS t oSnep inX xoiS kpadxalS 7 }V • dovkeveiv kSkXoYta
ifvnvovY dovXeiaY itaidixols p?} xoXaxeiav elvat pr/de £zoYEi 6 t 6
xoY * oyxeo 87 } xal aXkrj x, x. A. Sensus est: Lex nimirum nobis
est, quam AMATORUM esse supra diximus: Si quis quolibet modo serviat
amasiis, eam servitutem non ignominiosam esse, lam nt amatori, ita
amasio etiam lex est eaqne sola, quæ serviri amatori concedit
quidem, sed non nist ita, ut id fiat virtutis ergo. Iutelligent
prudentiores, quid homo sibi velit. Apprime huc pertinet Xenoph. Symp. c. VIII.
$ 32. xaixot TLai) 6 aviaS ye, 6 *Aya Sgovo? xov TtoiTjxov £pa 6
xijS 9 dzokoyovpEYoS vnlp tgjv axpadia dvyxvXiYdovpEYODv, eZpijxev, coS
xat dtpaxEvpa cifoa8 • xdav dvv.i pijdl iitovtiduS tov, ovtco drj xcct
alit] pia povq Sovlda ixovdiog Idrttrai ovx htovdSitixog. avri] di
iduv rj xeqI zqv ccQBttjv.NsvopiGtca ya.Q drj fjpiv, idv ng t&ily uva
&£QttJtevtLV rjyovpsvog 8i ixelvov apelvav HcBti&at, rj xcczcc
(iocplav riva ij xaza cillo oxiovv pigog dgszfjg, ccvrq au %
l&Elodovltla ovx cdo%Qd tlvai o vdb xolaxela. ficorarov dv ykvotzo in
nauSi xojv te xal ipadzcov. i} nata dotpiav riva. De latiore
tiotpicxS significatu, quæ qn\o6ocpia. paullo infra vocatur, vide annot. 34.
Satis autem erat dixisse: y Maza. 60rpitxv riva ij holS* onovv fiipoS
dpEZrjS, Sed haud raro Græci iu rebus, quæ genere non differunt,
specie discrepant coniungendis vtWoS nomeu -addunt, quod qua
ratione fiut, infra docebitur. Exempla sunt huius usus Symp. 188.
A. civ$pGj7toiS "Hat zotS aAXoiS ZqjoiS T£ HCtl (pvzoiS. Gorg.
p, 473. C. ZtjXgdtuS qqv nat cvdaipovt%dpevoS vi zo zaiv itoXtzdjv
xai z<yv aXXcov gtva) v. Alcib, I. 112. B. xal al paxen ye xal
oi Sdvazot dux zavryv trjv dicupopav toiS ze 'AxaioiS tux\ to2s
aAAoiS Tpco6iv iyivovro. %v /tftaleiv cis tavto. Bene
Riickertus, duæ, inquit, hæ leges in unum quasi locum conferendæ
sunt, h. e. cura agenda est/ ut harum legum utraque valeat atque
observetur, quoties amatori puer se dedut, ut ille nihil recuset facere
atque pati, quo dilecti gratiam consequatur, hic eo flagret sapientiæ
atque virtutis studio, ut cum fugiat, qui ad hanc nihil conferre possit,
contra qui virtutis auctor sit, ci se tradat, nihilque, quo gratus
illi sit, facere recuset. ro ipadty itaibrxa x a ~
pitiatiScei. Plerumque solet duobus nominibus hoc modo iunctis articulus
demi, si in universum de toto genere sermo est cfr. Piat. Eutyphr. cap.
IV. dvodiov yap etvai zo vi 6 v itazpi <dovov I xe&iivai.
Symp, 1 84. B. cl ftiXXei xaXcvS x a ~ pul6$ai ipa&cy naidixet.
Tw ipcttizy autem, quamquam sensu nou cassum est, tamen,
quoniam sententiæ rationi minus convenit, præ pauciorum codd.
lectione zo ipa6zy postputandum est. Etenim non dispicias, cur suo
quisque amatori amasius rectius dicatur, quam iu universum amatori amasius
gratificari. otav yap e Is zo avzo l f Sensus
verborum est: Weun uumlich Liebhaber and Liebling den eincu
Zweck vpr Augen haben, velcher sicli aus der Vercioigung ihrer
hei- 6e Z Sfi xa vufia xovta ^vfificduv elg ruito, xov re itegl
t>)v mu8iQu6tiuv xal xov % egi t>)v epdotiotplav r t 1J xal rijV
aU.ijv dgtzijv, el fisXXn ^vafir/vai xaXov ytveOftcu xo IgaOrfj xtcadixu
xagl<Sa(SQai. otav yag elg r 6 tcvx o iX&coOiv iguGxrjg xe xal
naiSixcc, vo/xov %% cov ixaxtQOg, 6 (i iv %aQ(J5ayLtvoig xcadixoig
vxi/geuav ouovv Stxulag av v7tt]QBTBLV, 6 de xa xoiovvu avtov
Corpov xe xal aya&ov Sixaiag av ouovv av vnovgyelv, xal 6 (itv
dvvafiivos elg tpQovrjOev xal xrjv aAXijv dgextjv £i\u(iaXXeO&ai, 6 Se
Stotnvog elg nalSevOiv xal xijv aV.rjv e derseitigen Gesetze
ergiebt. Copiosius paullo infra 1S4. E» dicitur: rore rodrmv ZvvioYtc av
eIs x avtov xgjy ropcav. Minus recte RiickertusJ Quum enim
conveniunt. na l ti}v &XXrfv d p ex ?}y Bivfi{jdXA.e6$ai.
Verba transitiva, quæ vi quadam pronuntianda sunt, ut iis seutcntiæ caput
contineatur, haud raro absolute ponuntur. Verba convertenda sunt*, indem der
eine in Beziehung auf Weisheit und Tugend Befordcrer zu seiu
verraag, der anderc in Bezieliung auf Bildung und Weisheit Besitzer
zu sein verlangt ... Vide, quæ de absoluto usu verborum supra
annotata sunt p, 87. Eius usus ut unum exemplum hic addam, legitur
Symp. 175. A. napov naXovYtos ovn fæXei eisiEYca, quo loco, quid
differat naXe.lv et naXeiY xivd, edocearis; rectius igitur, quam factum a
me est 27., verba convertenda sunt: und ich rief mehrmols, h.
e, liess mehrmals den Ruf ergehen. xox e 61 / eis xavxovX gdy
YvpGDY. Wenn dann, sage ich, dicse Gesetze zu einem Zweck sicli
vereinigen. di/ particula positu est, ut filum orationis
interpositis verbis abruptum rursum anuecteretur. Prorsus eodem modo 183. D.
t.is 61 } xavtd xiS av (IXtipaS, ad quem locum vid. anuot. 110. Pertinet autem b. 1. tore Stj n. x. A. ad, præcedens
otocv }'dp eIs tu avxo £A $a> 6 iv n. r. A. Coniecturis verba frustra sollicitarunt Astius et Bastius. B,v
p it i nx Et xo naXoY elvai . Phavoriuus : 6t>j.iitl Ttt E iy
XiyErai nal xo tivpftaiveiy et s. v. 6v/iftE<SeiY : <5tyiiriittEiY • opov
yEvk6Sai • oi /uS? "Oprjpov trjY Æfciv nal inz xi’xypd>Y
aTtofiaGEWY tiSeadiY. Stallb. tovxcj. Convertit Schultbessius
: Selbst sicli hieri n getauscbt zu finden, briugt keine Sebande.
Schleiermaclicrus, cuius verba Riickertus probat, exhibet in convers. : i
n diesem Falle. Ficinus verba reddidit; in hoc utique falli
turpe non est. Unice vera Stnllbaumii interpretatio est: quum
sic a f- ' fecti sunt animo. Errat 'autem Ruckeitus, xo
ititcutaxu- <3o<piav maci&ca, r6te Srj tovtcov kvviovrav tlg
xavrov xav vofiav (iova%ov Ivrav&a fcv/ixlserei to xaX ov elvai
XcuSixk IqccG xjj %aQlQa6&UL, aAXofrc de ovda/iov. ini zovToy xal
Hganaxqfrijvai ovdiv alaxQoV ini fis rotg «XXoig nceifi xal i^anarafiiva
alo%vvr t v tpiqa xal fitj. ei 185 yecQ «S tQaarjj ag nXovdicp nXovxov
evexa xaQiQa^ievog htanaxri&eiri xui ur/ Xafioi XQVf lccta )
ivcupuvivxog tov d$ai ad solam amasium pertinere censens, non item ad AMATOREM
AMANTE AMATO. Etenim quæ sequuntur exempla, quamquam non nisi de
amasio loquuntur, tamen simul amatoris imagiuem involvant, qui vel
amasium frustratur falso amore, vel ipse amasii studio falsissimo
decipitur. Verba convertenda sunt: Bei solcher Absicht ist selbst
die Tauschnng deseinenoder des a"n dem nichtschimpflich. Bei
ieder undern Absicht dagegeu bringt Lieben undLiebling sein
Sebande, mag nun einer getauscht werdea oder nicht. lB,cntaTi\% elrj xal jxy Xdftoi. Si quis spe excideret h. e. si
non acciperet. Igitur xal h. 1 . explicativum est, de qua vide sis
Indices, cfr. Alcib. II, 143- c. 10. xaxov apa idrlv rf tov fieXxidxov dyvoia xal xo
dyvoelvSo fie Axidxov. Dc iusequentcava^nrW*'TOS Riickertas <K
ava<paive6$ai f inquit, verbum proprie significat ex inferiore
loco emergendo apparere $ hinc subito apparere, dicitarque haud raro de
iis, quæ cum speciem quandam habuissent antea, falsam illam,
subito, qualia revera sunt, se ostenderunt,» Displicet hoc subito,
quod ne quis, verum habeat, videat Piat, de rep. VI. 484. A. oi pty di}
<piXodocpoi xal ol /ii} dux /laxpov xivoS dieZeXSovtoS Xoyov /loyiS it
co s dve<pavTj6av olol eldiv a/ii poxepoi . Neque debebat Riickertus
exemplum putare, quo sententiam suam probet Symp. 213. C. eicSSeiS
l€,aCpvi)S ava<paived$ai onov iyoj di/u/v r/xidxa de idedSat,
quo loco neutiquam abundat i%al<pv7jS verbum, XO y e
avxov: quod ipsum qttinet, quantum quidem in ipsius potestate est.
Wolfius verba convertit: seinen Charakter, seine Gesinnnug, quod quamquam
ferri potest, tamen propter iusequens to xa$ avxov etiam
aliis minus probatur. ovdiv jjxxov aldxpov h. e, non
minus turpe est, quam si AMATOR revera dives esset, AMASIUS igitur
non deciperetur atque pecuniam acciperet. xav ei' xiS <ȣ
dyaSai. De xav el particularum significatu disseruit Buttmaunus ad
Demosth, Mid. p, 33. Nimirum quoniam non nisi ad modum verbi
alicuius referri potest dv particula, conseutaneum est in fdr- Igadrov
xlit/ros, ovdhv qzzov alexQov. Coxsl yng o toiovtos xo ye avxov budet%eu,
oxi svBxa %gyiia xav oxcovv av oxaovv vxtyQtxoi' xovxo Se ov xakov.
xaxd xov ctvzbv 6r/ luyov xav el ug ®g aya&m jragvSafUvos xai
oevxos wg dfidvcav toofuvo g Sia X rjv epiHav xov tQaOzov
i^aitazri&tlT}, dvcupavevxos Ixdvov xaxov xal B ov XExxijfiivov
ccQtzijV, oncas xcdtj rj dxaxtj. doxei ydg mula xav ei, av
particulam ad alterum post ei verbum pertinere, Igitur recte dici
Battmannos ait xal, ei xovxo itoioirjv, ev av itoioirjv et 6oxco
jiot xav t ei xovxo noioirjv, ev itoieiv, Interdum præcedente xav, quod
od apodosin refertur, verbo in apodosi posito av superadditur, ut
recte dicatur Græce tioxm jxoi, xav, ei tovro itoioirjv, ev av
Ttoieiv . Nostro loco quoniam apodosin uon habes, ad quam av particulam
referas, caput enuntiati esse xai ei i£ait axrj $ eirj censendum est. Et
quoniam xal el conditionem exprimit, qua revera fieri posse
significatur illud, quod in couditione continetis, haud abs re
visum est scriptoribus av particulæ in hoc dicendi genere
additamentum, quo possibilitatis, notio in verisimilitudinis notionem
immutetur, Sensus est: Anfdieselbc Weise nun, wenu einer, indem er einem
sich ergiebt, ais einem guten, um selbst. besser eu wenlen,
getcuscht wird (and das kann gar leicht gescliehen and ist schon
oft geichehen), s. Gesetzt nun, es wiirde einer wirklich betfogeu,
indem er cett. 6ia rrjv qnXiav xov l pati tov. Deerat
olimroti ar ticulus, quem ex octo codicibus addiderunt interpretes.
In annotatione Riickertus habet : s u am
caritatem erga amatorem, Schleiermacherns : durch die Freuudscliaft
'seines Liebhabers. Scbulthessius: durcli seine Fren,ndschaft. Amasius,
qui AMATORI sededtrrat, quem bonum putaverat, ubi frustra id se
fecisse videt, non caritate erga amatorem deceptus est, sed malo
amdre amatoris. Verba 6ia xrjv <piMav xov ipatixov prorsus repuguare
videntur iis, quæ de (piXiaS notione supra annotavimus. Neque tameu illic non recte iudicare nobis videmur, et commodissime
huius loci verba explicantur. Satis notum est, viros, quarum
ignavia notunda sit, feminas interdum appellari. Exemplo est huius
usus notissimam Homeri dictum 'jixatdeS ovx ix* *Axcuol. Nou
minore, ut videtur, cum acerbitate virorum ignavia notatur addito, quod solis
feminis laudi est. Quis feminas dou laudet in nendo subtemine
diligentes? at Herculem colo assidentem quis uon vituperet atque
derideat? tpiXiav Achillis, Patrocli amasii, summis laudibus eilert
Phædrus 180, B. Alcestidis laudat 179. C., nam et amasiis et mulieribus propria
<pi\ia\ vide anai xal ovzog t o xa& avrov StStj Xaxtvai, on
uQEtijg y svExa xal tov jleXztav yEVE<S#ai ndv av navtl
tzqo%vfi7]&ehj ' zovzo Sb av nuvzav xakhdzov. ovzco itavrog ys xaXov
dpiZTjg ivexa %uqI%e<5%(U. ovzog Idriv 6 tijg OvgcivLag &eov
"Eqoq xal OvQaviog xal noXXov utjiog xal xoXei xal USuircug, xoXXijv
tx^iXetav, dvay not., nostro loco amatoris <pi\ia ita
commemoratur, ut malam, effocminatum, turpem amorem siguificet. Similiter
feminis a serioribus præcipue scriptoribus ipcoS nomen attribnitur adhærente
ignominiæ notione. Caute igitur Phædrus, Alcestidis laudans in
amore virtutem, non 8i ipeaxa dixit, quo verbo omnis laudatio
misere periret in licentiæ crimen conversa, sed (pi~ "kicLY
commemorat, qua parentes superarit mulier fortissima 8 ia
x6v*EpGJxa* xal o v x exxTjpiv ov dpexrjv. Prorsus eodem
modo supra dictum est 185. A, i£anazTjSehj xal prj Xaftot XPV~ /
iaxa, ad quæ verba vide uunot. Adde 185. C; apexijS y £v£xa xal xov
fieXxiaov yevitiSaz X. t. A. In sequentibus o/idoS xdAjJ tj anati}
verba convertenda sunt: tamen non ignominiosa fraudatio est, ignominia
cum fraudatione amasii non coniuncta est. Sic 184. E. ini tovto) xal
i%aitat?]$jjvai ovdlv aidxpov. Soxez yap av xal ovtoS*. Kai
scriptor posuisse censeri potest ita, ut ad præcedens 8oxet yap 6
toiovxos Im8tlB,at x, T. A. respexerit. Habet tamen hæc dictio, quod mihi
quidem admodum displicet. Quid, si scripsit Plato Soxel yap av xal
ovz gjS? h. e. videtur eoim etiam hac conditione i. e. etiam si hoc
ei contigerit, nt ab amatore deciperetur, quantum in ipsius
potestate est, declarasse satis et q. seqq. ndvrcos: ye xaXov
ape xij$ ivexa h. e. Hac igitur ratione in universum pulcrum virtutis
ergo amatoribus gratificari. In permultis codd. yi legitur post
dpetrfi, quam particulam recentiores editores delerunt Riickerto excepto,
qui eandem in textum recepit. Particulam non exhibent Bodl., Vatie.
Vindob., quorum librorum tanta auctoritas est, ut recipienda particula
sit, si hi eandem exhiberent contra ceterorum auctoritatem. Ut
res nunc se habet, particula delenda est. ovroS’ l6tivot
ijSOvpav ia$ $ eoi)”Ep gdS. Ut ovxa haud raro significat: hac ra tione,
qua dixi, ita ovtoS h. 1. convertere possis: Ecce talis est, qualem
descripsi, Uraniæ Eros, Quod sequitur OvpavioS nomen maiuscula
littera scribendum curavimus, nomen enim revera est, non
adiectivum. Minus apte Schleiermaclierus verba convertit : Dieses Ist der
Eros der himmlischen Guttin und scibst himmlisch. v
t£iki xatov, MlBltS&ai 3CQ0 S ttQEtifV TOV TS Iq 10VTU‘ ttVTOV C
ctvrov xal tov igcoftevov' oi 6’ ersgoi navus T ^S Btiqus, rijjs
ITavSrftiov. Tama <joi, iipij, cog ix tov nuQu%Qrj[ia, (o <PaiSQB, nsgii
"Egenos OvfifSuklofiai. TlavOctviov Se navGafiivov didatSxovSi
yag fis Ida Xtyuv ovtadl ot Oocpot Igpjj 6 ^QiOzodrjfios
Alia ratio ndvSjjfiof verbi, qnod supra 181. B. ut adiectivum
positam est : d fib' ovv t ljs Ilcevdtjftov 'AfppodhijS coS a\?/~
itctv Si] fxo S idziv x.t.X. Perfacile autem fieri potuit, ut
aliquis cum ovpavioS littera minuscula scriptum exstaretin codd., xat
adderet, quo orationem, quam censeret mutilatam, expleret. In codd,
nullum vestigium depravationis est, igitur ne uncis quidem voculam inclusimus,
nimiæ audaciæ crimen fugientes. tov te ipcovta xa\ tov'
i poS fievov . Post roV ipco/ievov rursus iutelligas avzdv
avtov. Frustra Bastius et Astius tov ipcopkvov scribendum putarunt: quod
si ab ipso Platone esset profectam, ordo verborum hic, opinor,
foret: tok ipajvxct avtov te avtov xal tov ipoo pkvov. Nunc sententia liæc
est: Eros Uranius utrumqæ, et amatorem et eum, qui amatur, impellit
et cogit, ut omnem coram ponat in studio virtutis et sapientiæ.
Stallb. Eodem modo verba intellexit Scbleiermacherus in convers. 405. *. indem er den Liebenden nothiget
viel Sorgfalt auf seine eigene Tugeud zu weuden, und auch den
Geliebten. coS ix tov itctpaxpT/ fia. Schol. habet:, ix tov
avxopatoVf ix tov itpoxeipov. Apposite Stallbaumius ad h. 1. Xenoph, laudat
Hell. I. 1. 21. A £yeiv ta p\y anu tov nctpaxprjpof, ta 6h
fiov\ev6atp£voi'S* Non dubiam est autem, quin additis his verbis
Pausauias excusare voluerit orationem suam, quam elegantiorcm atque
politiorem edere potuisset, si ad eam rem aliquid otii datum
fuisset. Ilavdaviov 8e tfavdapkvov. De sophistarum irrisione hic
agi, qui similes sonos verborum studiose quæsiverint, iisque
orationem suam exornaverint, conseutiens iudiciom est interpretum omnium.
9ed non verisimile est, Apollodorum TIavdavlov 81 7Cav6af.ie.vov
verbis ita usum esse, ut ad Pausaniæ orationem non respiceret, in
qua illius studii sophistici nullum vestigium reperitur. Præcellit
autem hæc oratio præ ceteris verbositate, ut non videam equidem, quid
obstet, quominus in hanc verbositatem Tlavdavlov navdapkvov verba
directa esse censeamus. Fuerunt, ut ipse Apollodorus indicat
sequentibus verbis, magistri dicendi, qui similitudines verborum
discipulis commendarent. Sed commendarunt eas ita, ut quibus
aliquid efficeretur, quod modo indicatum est esse h. 1. iuanis
cuiusdam verbositatis satis acerbum vita- 6'siv fiiv Agiarorpccvij
Xiyuv, t v%dv 8e avta uva rj vno srAijfffiov^s rj vito rivos allov A vyya
liaitmraxvlav xal ov% olov re elvat Xiyuv, aAA’ tliteiv avii tbv iv z)j xarto
yag avrov rov laxgbv ’E(>v!;!pa%ov xcaccxeia&ai r £l ’EQv%l(ia%s,
d mulos d ij itavOai pcriiim. Non igitur illos dicendi
magistros Apollodorus carpere voluisse censendus est, ad quorum præceptum
ipse verba sua composuit, sed eos commemoravit tantummodo, ut eorum
auctoritate dictionis iusolentiara excusat et. Restat, ut de conversione
verborum Tlavdavlov Sl navdapivov dicamus: Schleiermucherus exhibet; Ais
nun Pausanias ausgesugt hatte. Schulthessius habet: Nachdem ntm
Pausanias pausirt hatte. Astius verba reddidit: Nachdem Pausanias
eudlich geendet, quæ couversio Orellio displicet, quod nimis longa oratione Pausanias
usus esse dicatur. Sed ea ipsa de caussa Astiaua illa conversio
r.obis magnopere placet. Est tamen nobis, qnod Græcis verbis mugis
respondeat, quod si durias videbitur atque minus elegans, non
magnopere dolebimus, quippe exhibituri, quod revera excusatione indigeret
tg ov dotp&vx Ais Pausanias nuu ansposaunt hatte, ovTGodl
oi do <pol . TovS tiocpouS dicendi magistros esse, supra
indicatum est. vide quæ de docplaS notione annotata sunt $4. SI avrcp riva ii vyya.
Scbol, ad h. 1. varias singultus caussas laudat eiuaque sanandi
modos studiosissime refert, quos hic repetere longum est. Unum hoc ex eius
annotatione depromam, quo prndentiores de Aristophanis voluntate
certiores fieri possunt: zo rov A vypov dvpnzcopa irtiylvezat tgj
dtopaxoo Sta 7t\ij pojdtv rj xiv od div r) if>v % iv, iviote xal
dia 8rj£,iv Spipe arv vypo)V xal (pappaxoaS&v zalS noidztdiv.
Pluribus de Aristophanico singultu dicturi sumus in Commeut. de Symp.
Platonis, ad quam lectores ablegamus, iv x y xdteo. Hæc est
lectio codicum plurimorum. Vulgo iyyvtdzcD legitur, quam lectionem Astius
retinendam censuit. Frustra. Non enim de vicinitate hic agitor, sed
de ordine sedentium; quandoquidem Eryximachus præcepit: Zxadrov \6yov
eltceiv hcaivov "EpcjroS ini 8e£,id. Sæpissime autem ivzoS, iyyvS,
iv x\j xdra>, iyyvrdzco, similia, commutata reperiuntor in
libris, ut non defuerint, qui etiam Lachetis loco ditficiliimo 187*
$• 13. iyyvzata vocem mutandam censerent. Beue tamen id habet eo loco.
Verba sunt hæc: ov poi Saxeis elSivai, dzi ds dv iyyvzata
2a)xpdzovS y A oya>, c Zsnep yivet, xal n\r/— Qid^y
SiaXeyopevoS, quæ verba quoniam nullo modo explicari possunt, in
hunc modum emendanda suut: ut; poi SoxeiS eiSirai, ori ds av' iyyvzata
2iuxpdzovS ift A oyoj, &snep yvvatxl nXrjdid^et SiaXeydpevoS, fis xijg
Ivyyog, q liysw vxig Itiov, smg av iyd xavCafiai. Kal xov ’Egv£liia%ov slntiv,
'Alia xoiqe a dfitpoTSQa tavxa. iyd fiiv ycig igd iv xd <5(5
fiigsi, 6v 6’ insUlav xavtiy, iv r a ifid' iv a S’ av iyd liyca,
idv fi iv <Soi iftihj dxvtvOxi l%ovxi aolvv %go xa\ dvdyxij av ro3
x.r.X, Agitnr autem satis lepide de mulieribus, qui severissime in virorum
suorum vitam inquirunt, neque prius ab interrogando atque explorando
desistunt, quam omnem vitam, quomodo gesta sit geraturque, cognoverint.
Verba convertenda sunt : Du scheinst mir nicht zu wissen, dass wer
dem Socrates zu Leibe geht,« der gleichsam mit einem eifersuchtigeo
Weibe anbindet, und er muss, wenn er auch vorher -von etwas ganz
andcrm zu reden^begonnen hat, ohne Aufhdren sich von ihm im Zirkel
herumfiihren lassen, bis er sich endlich vervrickelt, und gesteht, wie er
ietzt lebt und wie er geiebt hat. dixaio? el rj navtial
pe x. r. X. De SlxaioS vocis significatu supra dictum est 6, Male
Ficinus in conver», exhibet: O Eryximache, tua tunc (nunc?)
iuterest. Ceterum dixaio? h, 1, Eryximachus dicitur duabus de
caussis. Nam medicus erat, ut siugultui mederi posset atque a
dextra sedebat, ut ad eum perveniret dicendi munus, si Aristophanes, quominus
ipse loqueretur, singultu prohiberetur. Quæ sequuntur verba, eoo? av
iyco itavdoofiai abundantia quadam laborare videntur,
quandoquidem personali prouoraine facillime carueris. Cave tamen id
mutandum censeas aut delendum. Dicturus Aristophanes erat; Dicere tnte debes,
donec ego possim. Sed inter dicendum factum est et hic et alias
haud raro, ut, cum structura verborum ad verbnm comparata sit, qnod scriptor
iu mente habuisset, pro illo verbo subito aliud poneretur, quod
cum incepta structura verborum mions Cfcuveniret. Optime igitur se
haberet scriptura hæc: 7/ Xlyetv vnlp ijiiov 7 Eoo? av iyoo Xiyeiv
dvvoopai, sed non minus bene dicitur Ego? av iyoo rfau(S oo fica. idv ftiv 6o i
i$iXp el /i r/. idv fiiv præcedente scriptum exspectaveris idv 8i
y ut legitur iu Piat, Protag. 848.
A. idv fisv fiovXy Exi epoo rav, Etoipo? elpi 6ot napiXeiv anoxpivopevo ? •
idv fiovXy, 6v Ipol ndpa6x£y nepl co v petaS,v inctv6ape$a 6ie
B,wvxe?, rovroxs’ reWtf iniSelvai. Passim annotatura est ab
interpretibus, el interdum poni idv præcedente, eiusque rei caussam
indicare studuit Engelhardtus ad Piat. Menex. 237, ed. non satis, ut
videtur, veterum scriptorum voluntatem assecutus: particulæ idv, inquit,
inest notio exspectationis manifestum fore, sitne id, tjuod hypothetice ponimus,
necne. Si ergo duæ res hypothetice opponuntur, iam tufjicit, semel
hanc notionem additan¥ esse, et quidem priori membro, quia id prius po
- vov ituviGftai v) Avyl' tl 51 (ilj, vScezi uvaxoyxvllæ Oov. d S’ aga
itavv lo%vga Idziv, avaXujiijv zi zoiovzov, oim xivfacus av zqv (uva, itzagt'
xal lav zovzo nere solemus, quod nostra magis interest ;
superflua hæc notio in altero membro est.* Nos sic statuimus. Ubi idv phy idv
6e ponitur, duæ enuntiationes hypotheticæ sibi æquiparantur, in
quibus, quod fieri ponitur, idem facile fieri posse certis quibusdam de
caussis exprimitur. In æquiparandis enuntiatis veteres te T £ particulis
sæpius utuntur, quam fiiv - 8£ t igitur sæpius idv TE idv te
reperias, quam idv phv idv 8£. Exemplum habes Symp. 184. B, init.
Pro altero iav veteres scriptores etiam si posuere. Sic legitur noatro loco idv
phv sl Si, nusquam cutem £dv te eX te reperias. Colligitur inde, el
post idv positum non eiusdem potestatis esse atque iav præcedentem
particulam, sed alius, quæ cum 8£ adversativo commode consocietur, non
item cum te vocula, de cuius potestate supra diximus, conveniat. Ut
paucis dicam, iav poni aliquid signiiicat,H|uod fieri posse cogitatur
certis quibusdam de caussis, el cum adversativa particula coniunctum
exprimit id poni, quod contra exspectationem revera contigerit. Ad
nostrum locum ut revertamur, dicit Eryximachus : Vide, an tibi ditvtv Cz
l ixovTi h. e. animum reprimenti aliquod tempus singultus abeat, (et
credo, fore, ut abiturus sit, experientia edoctus) sin vero minus h. e.
wenn dcrSchlucken aber gegen ali es Erwarten wirklich nicht
weiclit..cf.Plat*derep, C. pvypeta 5* avTOlf XOLL Svtiiotf
TJ/V Tt6\lV 8ypo6la jtoieiv, idv xal ?} TIv$ia B,vvavaipy (neque
dubito, quin id factura sit Pythia) coS daipodiv’ ei 8h py
(&z.£,vvaivaipEi h. e. contra exspectationem non, revera non) eoS’
EvSatpoCi te xal SeoTZ, Hoc dicendi genus quid diflerat ab eI eI oh pi/ sponte intelligitnr. cf. Piat.
Churmid. c, 14. Heind. ed. 190. eI ovv Coi <pt\ov, i$£X co
Cxoieeiv pera Cov • ti d£ p ?/, idv. Adde quem
Stall— baumius laudat ad PJat. Piiacd. p v JB8. ed. Isocrat.
Archid. 44. #11. ed. Lang. idv phv yap iSiXcopEv djtoSvjjCxEiv
vithp t&v dixalcov aCtpaXdjS yplv iZtCTai r,ijv m tl 6h
<pofiySyCope$a tovS xivbvvovs x. T. A, Ceterum post y Xvy% supplendum
censent ev %X £t Minus nobis placet hoc explicandi genus; meliorem
explicationem iu conversione huius loci dedimus. v 8 aTt av axo
yxvXladov. Schol. habet: dvaxoyx vXiuCai t 6 xXvtiai ryr cpdpvyya } d Xiyopsv
avayapyapiCat . oXoo x ivyC aiS dv Tyv piva ♦ Vulgatum
xivyCaiS, quod codd. omnes exhibent, et Athenæus servat V. 2. 187*
iv 8h Tofis xnto&yxaiS tov xap tpovS > tva Tyv piva xivy6a$ TtTapy,
itapiypt % mutatum in xvyCaiS apud Stob., Florii. Tit. 98. 542.
reperitur. Eam lectionem cum aptiorem censerent Wyttenbachius, Creuz. ad
Plot. 2 noirj6]iS «Jfal ij 5lg, xal sl itaw 1 <S%vqu t<Sn,
3iav~ (Sectu. Ovx av cp&avois liyav, cpavai xov ’A QKScocpavi
j' ly w di Tttvra noti^a. Einuv 6rj tov ’Eqv!-!iikxov' de palent,»,
Astius, alii, nemo luit excepto Riickerto,. qui vulgatam lectionem
defendere atque in textum revocare auderet, Riickerto autem tutius visum
est retiuere, quod libri darent, a a tque nisi bonum, at. non
absurdum esset. Aliud nobis de vulgatæ lectionis præstautia iudiciutn est.
Kivei v nimirum nou SIGNIFICAT solum movere, sed movere ita aliquid, ut id se
moveat. Sic iu AMORE verbum usitatissimum, adhibeturque, ubi aliquis
ad nequitias allicitur, Pari modo in proverbiali dictione dicitur
pijxiVEiv, tov ev 'heIjievov videlicet, ne is, qui moveatur, ubi
motum se senserit, moventi molestias paret» Iam vides xiveiv r?/V f)lva
esse, movere nasum atque -excitare ita, ut se moveat h. e. ut
oriantur nxappoi, Bekkerus xvjfdaio habet, quod apud Stobæum legitur.
Sternutatione mota pelli singultum probatur Mippocr* Aphor. VI. 13-
t; 7to Xvypov £*opivaj ittapfiol iitiyEvopEvoi Auov6i xov Xvypov.
xal eI 7tavv l6xvpa idxiv . De xal el et eI xai part. ita
disputavit Heind, ad Platon. Gorg. p, 509. A., ut negaret,
couditionulis enuntiati seutentiam mutari, sive xal eI sive ti xai
scripseris. Consentit cum Heindorfio Matth. Gr, ampl. T, II. 1252.
Nostra verba etiam t um, si vel maxime pervicax sit, cessabit
Eugelhardtus interpretator 5 rectissime idem de xal el et el xal
purticularnm discrimine disserit ad Apol. Socr. pag. edit. 196. Ex eius
annotatione hæc laudare iuvat: el xai rem aut ponit, aut indicat
fieri posse, ut ait, ita ut latiue reddendum sit quamquam, etsi vel
quamquam fortasse. Kal eI semper de incerta hypothesi usurpatur, quam
sive ponit aliquis sive non ponit, tamen id fieri oportet, quod in
apodosi ponitor. ovx av q> 5 av o tG Xiyoov. Schol. habet: ini
ccor eIg 5 T$paG ayovTGJV aZioatilv tivoG //>/7 tcj nipas iiei^EvxoS avx\j.
Proprie verba significant: Mit dem Reden kannst du nicht zu frxih
komme^ h. e. quin statim loquere. Hæc annotavi, ut liqueret, interrogandi
signum ab hac dicendi formula non abesse non posse, quod in Phædone
positura est apud Stallb. p, 100. C. akXa prjv, l(pr\ o KifirfG,
coG 8 i86vtoG 601 ovx av cpSavoiG itepaivav ; eIkeiv 8\
tov 9 Epv%l/ iaxov . Eryximachus medicus, qui nunc dicturas est,
Acumeni medici filius, Hippiæ auditor ana cum Phædro aliisque
fuisse traditur Piat. Protag. 315. C., Phædro AMICUM fuisse discas
e Piat. Phædr. 268. A., ubi Socrates cum Phædro colloquens el xiG,
inquit, 7tpoGE A$qjv t (3 kraipfp 6ov ’Epv%ifjiaxcp V ‘&^ 7tar P' t
&VXQV ! 'Ahqv /.ievco tircW x.t. A. Cap. xn. AoxeZ roivw fio i
ccvayxcaov tivca, timSi/ Tlav186 6avlag OQ^rfias htl rov kbyov xabag ov% txuvas
aiteteXeGe, 6 s Zv ifis XEigaGftai teAos htifrElmn rc5 Aoj/gj. tb fisv
yag Saikovv tlvai xbv "Egara SoxeZ [ioi xaxaXco ? ov x Inavco?. Ex
Eryximachi sententia Pausanias rectissime disseruit de duplici
Erote atque de utriusque dei natura, minus recte de erotica vi locutus
est, quæ vis latius pateat, nec solum in animis mortalium, sed etiam ia
universa rerum natura eillcacissima conspicietur. Respicit autem, Stallba umius
ait, Eryximachus haud dubie ad nobilissimam illam et inultis, ut
videtur, posteris temporibus probatam sententiam vetferum quomndam FILOSOFI, qui
statuerunt elementa totius rerum universitatis inter se pugnantia per
concordiam et amicitiam ( tpiXiav ) esse inter se conciliata et in
ordinem redacta, vid. Arist. Metaphys. I.
4. et quos laudant interpp. ad Aristopli. Avv. v. 695. seqq.
zcAo? iniSslvai rc3 Ad' y<*>» * EitiSEivcti ex artificum
officinis depromtura est, qni eam reliquum corpus sive
hominis sive animalis arte elaborassent, capite ad postremum
elaborato caput imposuisse dicantur simul atque opus ad finem
perduxisse. IJæc formula iam apud Homerum reperitur II. r, 107.
tfjEv6xrj6Ei? ovd* av re xiX o? /iv$cp imSfoeiS. Adde Piat. Alcib.
I. l^D. xov Tccv yap Ooi arfJthov xcov Siaro?/juarGjy x JX o?
inite^r/vat avev i/iov advvaxov. Cratyl. S95. A. xivSvvEvei yap
xoiovroS xi? tlvai 6 'Ayapkpvcav, olo?, a av dcZeiev avufj 6ia7iov£i6$cn
xal jtapTEpEtv, riXo? inniStl? xol? SoZatii di’ a pEtrjv. oxi
< 5 £ ov /iovov &6xlv seqq. Schleiermacherus convertit: dass er
aber nicht a Ilein iiber die Seelen der “Menschen w altet in Beziehung
auf die schonen, sondern auch auf vieles Andere and auch in
allen andern Dingen Quæri potest primum, quid sit id,
ad quod, præter pulcros homines Eros in animis hominum
insitas pertineat. Deinde si Schleiermacherianæ conversionis sensum
Eryximachus exprimere voluisset, haud dubium esse potest, quin
dicere debuisset ov /iovov idrlv in\ tat? Tpvxai? xcov av^peoTtcov ctXXd
yioct iv xol? aX~ Xoi? Quoquo modo verba specte*, distorti
quid enuntiationi huic inesse senties, quod deleto xai post rtoXXa
posito optime removeri potest. Verba nimirum per chiasmum explicanda
censeas, nt non solum in animis hominum formosæ iuven— tutis, sed
etiam aliarum rerum multarum Eros in aliis rebus habitare
dicatur. kag SicXla&KL' on 8s ov (tovov Ifiriv ini taig cjivya lg tav
av&Qconav jrpog rov$ xcdovs, dii-cc xal tiqos «AAa 3Coi-i.cc xal iv
tolg ai.i. 0 tg, rolg re Oci^aGL tui/ ndvrav %d>uv xcd tols iv ry yy
tpvofievois, xal, mg fjtog tlntlv, iv nccGc tols ovGl, xa&toQuxtvaL
ycoi 8oxa ix vfjs luTQLxrjs, rijs ryitxiQag TeyvySt wg (dyas xal
&av{ia<St6$ xcd ini ndv 6 fttog ttLvu xal xaz’ B Posses
etiam hac ratione verba emendare: ort ov [IOVOV ini x aiS
ifwxcfis tgjv txvSfjQQitoav xaz 7 tpos xov? JutXuvS', a XX a xal
npo? aXXa noXXa xal iv toiS aXXoiS x. r. X. Hæc olim scripseram.
Sed neutra mutandi ratio nunc placet et omrfSa bene habent, modo Moi
post itoX Xa positum non und sed aach interpreteris. / co?
Eno? elneiv, vide annot* 63- Schol. ' autem hæc verba explicat: gg?
maivExai, cbs iv Xoycp sinetv, addmjue: xovxo dxVM ar ^ £taz Kapa
xois na A aioi? xal cJ s e in st v EnoS xal eo? inoS einetv xal co?
ino? (pavai xal guS’ opavai inoS, Exi dfc xal Sia pia? Xi~ %egoS
ixtpcoveixai, olor goS <pavai xal as slneiv. drpial vei 81 x 6 avxo . ol 8s
<pa(5iv av xi xov co ? <p aiv ex ai xeiC$ai i f avxl xov ooS iv A
oycp e in Eiv . Converterim verba : in den Korpern aller 1 ebenden
Wesen und in den Erzeugnissen der Erde, und, ich vage es zu be
haupten, in alleu Dingen, Adhibentur nimirum verba ilia, ubi
aliquis aliquid dicturus est, quod fidem hominum superare, ipse
sentit, go? ftiyaS xal 6x 6 5. Stallbaumius in his, in quit, ~co? significat nam, quippe, usu
haudquaquom infrequenti. Male. Præcedenti protasi, cui apodosin
Eryximnchus præmisit, altera apodosis additur, alterius
potestatemquæ amplificat et auget. Hæc verborum structura ex
oratorio genere dicendi depromta est. cfr. Apol. Socr. p, 20. C. o t; y
ce p 8 rj nov dovye ov8ev xgov a XXgov n eptxx ox e pov np ay /xax ev
opivov, ixetra xo6avx?j (pqprj te xal Xdyo? yiyovtv, e i /ir/ xi
Enpaxxs? aXXotov rj ol noXXoL Compara cum his verbis Symp. 211. E.
xi 8i)xa, iq>7j,oio[iE§a, sl xod yivoixo avxo x 6 xaXov i8slv
eIXi xptvE?, xa$ a pov, agtxx ov, aXXa /n) dvdnXeaov uap xgov te avSpoDnivGDV
xal XP&p areor xal dXXi)? noXXijS epXvapia? $V7]T7] ?, a A A* avxo xo
Seiov xaXov Svvaixo pov oei 81? xaxt8 Etv, Adde Cicer. Orat, pro
Rose. Amer, e. V, §. 14. Atque ut facilius intelligere possitis,
ludie#*, ca, quæ facta sunt, indigniora esse, quam hæc sunt, quæ dicimus,
vobis exponemus, quo facilius et huius hominis innocentissimi miserias et
illorum audaciam cognoscere possitis et rei publicæ
calamita- av^gajuva xal xara &na jigdyfiaza. ccq^oucu Se airo
rijg Icczgixfjg ktyuv, iva xal ngta^eva(iev zr/v zt%vi]v. 'H yag
(pvGig rcov Oafirczav zbv Sutkovv "Egena zovzov ex,ei. ro yag vyiig
tov tidfiazog xal ro voCovv buo7.oyoviii.vag ezegbv re xal avvftoiov eozi. ro
Se dvopoiov avofiolmv izci&vfiei xal ega. akkog fiev ovv o eztl za
vyieiva egag, akkog 6 e b tjtl ra voOibSei. eCzi Si ), dgneg agzi JIavOaviag
ekeys zoig tem. Huic loquendi generi non adnumeranda sunt
verba Alcib. II* 138. B., quæ sunt, qui corrupta censeant ; sed ut
clarius videas, corruptelæ indicia ipsis nulla inesse, hoc modo
disponenda sunt : ooSKEp TOV OiSlnovv avzlxa (padiv ev&ad$ai xoAxgj
8ie-> A sdSai rd narpifia rovS vleiS’ l£,6v OVTCk) TC OV
TZCtpOYTGDV aVTGJ xaxoov anozpomjv riva tv£,a~ ti$cu, crepa npoS
roiS vitap * Xov6i xaxypdzo. xal ini nav o5£o?. Ne
forte ad SavpadxoS supplendum censeas idriv et scribendum xal cjS
ini nav, tria dei epitlieta sunt: magnus, admirabilis, late potens.
Dicitur cutem ini nav xeivet pro ini nav teIvov idriv vid. annot. 87. Sensus est totius enuntiationis: Dass er
aber uicht blosden See1en der Menschen in Beziehung auf das Schonc,
sonderu auch i u Beziehung auf vules indere auch den anæren
Dingen einwohnt, sowohl den Leibern der gesammten Thierwelt ais den
Erderzeugniss e n and, ich wage es z u sagen, a 11 en nur
vorhandenen Dingen, glaube ich aus der Medi cin, meiner
angestammten Kunst, ersehen zu haben, dass ^ros s nnd wunderbarund ei n flus s
reich auf alles der Gott ist, so in mgnschlichen, so in
gottlichen Ange1eg en h eiten. Ut n(#tro loco ab hominibus ad animalia, ab
animalibus ad mineralia transitur, hæc tria autem verbis comprehenduntur
: ndvra z d ovra, eodem modo in Riædon. 70. D. legitur : prj toivvv
xar avSpGoncov dxonei povov rovro, aWa xal nara Zwgdv navrojv xal <pv
tgov xal BtvWiffidrjv. odanep ix& yivediv, nept navtcov ideafiev, ap
ovzojdl yiyvetat ndvra. iva xal n p ed fiev gdjjlev .
Explicat Schol. ad h. 1. npe— dfiEvcopev npozipeopev, peyaXvYGOpEV.
npEdfieveiv riva est aliquem ut senem venerari, alicui ut seni primum
locum attribuere. Non iniuria Phædrus dixit Symp. 178. B. zo yap iv
rols npedfivrarov slvai [ov]
rifiiov ; Eryximachus autem dicit: ut simul primi loci honorem nostræ arti
attribuamus. Kai enim ita explicandum est, ut proprie verba audire
dicantur: iva xal A eycopsv nepl xovzcdv xal npEdfie.voDfj.Ev x. z.
A. (i\v clyadoig zcdov xaQl&Gftai rtdv kv&qcojt av, roig c di
axolaOtoig alOxgov, ovra xal Iv avroig roig GcSftadi roig fiiv dyadoig exkGtov
tov Ga fiarog xai vymvoig xcdov yaol^iGxTui xai dii, xai rovro iGnv a
fivo/ta r 6 iatQixov, rois di xaxoig xai voGadiGiv alGxQov r e xai dii
dxaQiGrtiv, it iiii.Xu ng nxvixog tivai. tori yctQ latQixtj, tag Iv
xiipaXaia ilmiv, ixiGr^i] rav rov Otoiiurog igamxav nQog xXtjGfiovTjv xai
xivuOiv, Itepor re xal avopotov. Rectissime annotatum est ab
Astio et Stallbaumio, Thierschium frustra scribendum coniecisse
PrzpoY ti xal avopoiov. Nimirum Zxzpov h. 1, non alind sed
diversum est, quæ verbi signi' ficatio non rara apud Platonem, cfr.
Alcib. I. 11 4. B. xorzpoy 81 ravrd i6ri 8lxaia rz xal
<Svp<pkpovra, y erzpa. Adde Piat. Protag. 833. A. notepov Xvdcopev rcJ v Xoycoy; ro fy M juoror
Ivavtiov zlvai, y ixetvov, iv cp iXkytro at ep ov etvai
daxppotivvyC do<pia : xal irpoS rep trzpov zlvai xal
avopoia x. r. X. xaXov x a pineti Sai tgoy txvS pant oo y.
Verba rdov ay SpconcoY seiuncta snnt ab iis rerbis, e quibus pendet rolS
p\v ayaSoiS, ut pondere augerentur. Huius exemplum structuræ
verba aunt 178. C. o ydp XPV av~ $pG07toiS yytZ6$ai nayroS
rov piov rolS pkXXovdi xaXcuS pia$<5e<5$ai x.r.X. Urgendum
autem prounntiando est tgjy dySpeoTteoY ideo, quod, cum Pausanias
in hominnm tantummodo animis dixisset Erotem versari, Eryxixnachus
contra etiam in corporibus habitare deum narret, indicandum erat atque
demonstrandum auditori, quibus modis ab illius oratione medici
oratio, diflerret. xal rovro Idrtv gj uvopa ro larptxdv h. c.
und darin besteht das Wesen dessen, was wir das Medicinischo
nennen. Prorsus eodem modo 185. B ovrco nccynoS yz xaXoy apztyS y Zyejicc
xapiZe6$ at. Ovr 6 S itirtY 6 fijs OvpctvictS SzoxPEpaoS xal Ovpd YtoS X
. T. A.’ Ad ea, quæ insequuntur, apte laudatur ub interpp. Hippocr. De
morbo sacro sub Cu. Xpy py avZziy
r d vov6ypara, aXXa <5 iczv8ziy rpvxztv, 7rpoS<pzpovtaS ry yovCco
to' itoXepicoraroy kxatfry, pt) r 6 epiXoy xal 6vvySZS * vn 6 ptv ydp
T7/S' CvYijSEiaS SdXXzi xal aij&z-, rai f vito 81 rov noXzplov
<p$lvzi xal apavpovrai . %6rt ydp larpixy. Hippocr. de flatibus
: r d IvavricL rc oy irarrloav itiriy Irjpara. larpixy ydp
i<Sn xpoCSeCif xal d(pa{pz(itS‘ dg>aipzOiS plv rooY v 7f
zppaXX oYroyy, 7tpo6$f6iZ dlroor iXXzin ovrco v' o Ss xdXXidra rovro
noizcov apitiroS lyrpoS. Articulum ne desideres, omittitur, ubi per
se positum spectatur nomen, cfr. Piat. Lach. 191. c. 18. rovro r
oiyvv alriov iXeyoY, das also 9 130
riAAT&NOZ xui 6 Siayiyvmoxav iv zovzoig zov xakov re xal
D aioxQov " Egaza, ovzog lottv 6 lazgixdzazog' xai 6 jitrajidlkuv noicdv,
dgze dvri zov tzigov "Egeor og zov tregov xzrjOtta&cu, xal ot<j
[irj bveOuv "Egcog, dii <5’ lyytviafrcu, IxiOzo^itvog i/XTeoiijOai xai
ivovra ifcksiv, aya meinte icli mit dem Worte altiov. Alcib. I. 133.
c. 57* o 87 } xal xo pijv xaXovjtev : Was wir auch mit dem
Worte xop7j bezeichnen ; Symp. 196* C* civai ydp opoXoyEitai
6a><pp 0 6VY7J tO XpOLTElY IjdoVGJY xal iirt^vjiuav, dcun unter
der Be/.eichnnng: 6coq>po6v V7j wird allgemein yerstaaden
Itaque hoc Eryximachus dicit: Es ist namlich, was wir * iatpi X 7/
» neunen, der Hauptsache n a c h cet* xal o diaytyvcSdxcov iv
tovtoif. Difficillimam esse atque gravissimam morborum e symptomatis
petitam cognitionem, quam diagnosin medici vocant, iutelligunt etiam ii,
qui artis medicæ imperiti sunt* xal 6 yi Et a ft aXXeiv
not djv. sc. td i porrixa tcov (jayiaTCJV j hinc post cJsre supplendum
est td tioopata. Cavendum est enim, ne quis tov £T£pov subiectum esse censeat
enuntiationis» Quæ sequuntur verba a xai incipientia, præcedentium verborum
explicationem eflicinut. Sensus est : Wer die Neig u «
gen der Kdrper so umaodert, dass sie anstatt der einen Neigung die
andere erlangen d. h. wer es verateht, Korpern eine Neigung
einzupflanzen, die ihnen nicht einwolint, aber ihnen c i n w o hnen muss, und
die einwohnende, die nicht einwohnen darf, heraus zu treiben, iitidtapEvoS
i/iTtoiif 6ai xal ivovta IB,eXeiy. > Quod de
duplici Erote hic dicit Eryximachus, Socrates de morbo profert in
Piat, de rep. I. 333* E. ap * ovv xal vodov o6tiS 8eiyoS <pvXatia65ai
xal ptj Xa~ $etv, ovtoS deivotatoS xal iyutoirj6ai, quem locum
interpretes propter xal jutj XaSeiv verba vario modo sollicitarunt.
AaSeiv,
quæ vulgata lectio est, rectissime e duorum codd. auctoritate in TtaSitv
mutaverunt. Non est autem assentiendum Stallbaumio xai ante pnj TtaSetv
delenti. Nodov <pvXd%a6$ai positum habes propter antecedentia :
ap * ovx o natabat SeivotaroZ iv pdxy ritE nvxtixy tltE tivl
xal dXXy, ovtoS xai <pvXaB,aOSai, quæ si non præcederent, pro
<pvXd£,a6$ai Socrates alio verbo usus esset, quod cum YOtioS
nomine melius consociaretur, Veritus autem, ne quis yotiov tpvXdgatiSai
non satis iutelligeret, accuratiorem explicationem verborum statifei
addidit, quæ in verbis xal yirj TCo&EtY continetur. Kai igitur explicativum est, atque hoc est, id est, significat.
a y aS 6 Z dr 8 tj p tov py 6 i. Ad 8 yfiiovpyoS
Stallbaumius i .e. ttog 'Sv rft] drjiaovQyos. SsT yag Si/ rn SjftuSut
mna iv tcj Softari fpD.a olov t ilvcn noteiv xal Igiiv akfo)>.av.
?< ito lybiOta tcc Ivavxudtara' 4 'vzqov itio fio), zixgdv
ykvxtl, $>]quv vyQtjj zavra rcc roiccvra. roinoig • ime uj9elg
"Egma iyzoiijeai xal oydvoiav d TjfikcQog E inquit, iarpof. Sed /admodum
hæc verba languerent, si præcedente superlativo sequeretur dyaSoS larpof.
Eryximachus ab artis medicæ theoria ad praxin transit ita, ut, cum
larptxuraror appellasset eum, qui malum et bonum Erotem in corporibus
dignoscere posset, aya J3oV drjpiovpyor practicum medicum vocet, qui medicina
adhibita malum Erotem e corpore removere, bonum in corpus immittere
possit. <pi\a olovr elvai notat v xal i par aWijX&v
. Sublatum discrimen vides in Eryximachi oratione, quod intef (piXt~ir
t <piMa f q>i\o$ et Spei S*, ipdr exstare supra annotavimus p.69,quibuscumcf.annot
p.lS2. Docemur autem hoc exemplo, qui Hat, ut vocabulorum significationes
vergente ætate sæpius immutatæ sint. Verba nimirum quasi
alSaXa sunt cogitaudi rationis, quæ ratio ubi mutatur, corrumpi necesse
est atque perverti verborum significationes. narra rar otavr a.
Wolfiu* asyndeto offensus xai ante narra ponendum coniecit. Possumus nos
quidem in eiusmodi dictionibus copula non carere, qua propter
Schleiermachenis ia conversione und a lies dergleichen exhibuit.
Verum non solum Græci sed etiam Romaui copulam omisere,
quippe efficatius eo indicantes, verba narra ra rotavra
eiusdem potestatis et iuris esse, atque præcedentia, quæ dOvrSercjS
enumerantur, exempla, cfr. Gorg, 503* E. olor tl fiovhet idatr rovS
ZwypaqjovZf rovS oixodo povS f rods* ravnrjyovS, rov£ dXXovS ndrraS
SrjpiovpyovS ortiva fiovXai avrdUr. Demosth. Orat, pro corona c. 74.,
quem locum Stallbaumianæ industriæ debeo: para ravra
dvdrdvroov olf ?}r impeXlS iph xax&S notetv, xal ypacpds,
tvSvva?, tlsayytXlaS, narra rotavra inayovrt&r x. r.
A.Verba mxpur yXvxti a sciolo quodam addita censent, præsertim
quum in nostri loci repetitione non reperiantur 188. A.,
Astiua Stallbaumius, Riickertus. Atque Riickertus quidem, quatuor hæc,
inquit, frigidum, calidum, siccum et humidum t sæpius in
corpore esse diversasque eius mutationes procreare dicuntur : at
ntxpoV et y Xvxv in corpore huntano quid sibi Velint, non intell
igitur. Accedit, quod injra p, 188. A. ipse E ryx irn achus
repetens huius loci dicta cætera enumerat, haec omittit . Cavendum
est, ne quia his assentiatur. Nimirum 188. A., ubi nixpor yXvxal
verba non reponuntur, ne poterant quidem apte poni, quoniam anui
mutationibus, de quibus illic sermo est, neque cum acerbo neque cum
dulci qnicqunm commercii XQoyovos 'Aoxkijjuoe t <Zg <pa6tv
oTSe o i xoiijtcu xal iyu mi&ouat, 0vvt<Sti]6E rr/v ijfUztQav
ze%vt)v. est. Nostro contra loco verba i['t'Xf)6v Seppry, itmpov
yXvxtt, Bypov vypcp, Ttavxa rd xoiavxa nou corporis conditioni
describendae, sed explicando inserviunt praecedente verbo xa
ivavxiaoxctxa. Sensus est totius enuntiationis ! Er muss namlich das Feindlichste
ira K d rper sich befreunden lasse n u n d zu gegenseitiger Neigung
umstimmeu kdnnen. I c h verstehe ab er «n ter dem Worte iv av xt cjxaxa
(ride anno't. 129.) dic reinen Gegensiitze: kalt und warm, bitter
nud suss, trockan und feucht, und alles dergleichen* Ceterum
ne quis forte putet itavxa xa xoiavxa verba rectius poni, ubi duo
exempla aliata sint, quam ubi tria posita repenantur: legitur in Piat*
LEONZIO (si veda)., quem locum Heiudorfius laudat. D. ixitopi&w, iar
plv xeivy xa doipata yjpcov, dixia idv di fnyco, Ipaxia, dxpGopaxa,
vxoStjpaxa, aXXa, gjv epxsxai CoSpaxa eis imSvpiav. Dubito autem,
num reperiatur locus, in quo duobus tantum exemplis laudatis zdvxa
xa xoiavxa, dXXa t simileve sit positum* zovxoiS Itci dxtjS
e/f seqq. xovroiS ad tu ivavxtcdxaxa referendum est, non ad singula
xoov iyavxiooxdxcDV exempla, quae non nisi ad explicandam
vocem xa ivavxuoTaxa apposita sunt. E p coxa i pno irj d ai
xal 6 pov oiav . Supra iam annotatum est ad verba cptXa olov x
iivaixal ipdv dWr/Xcjv, signi» beatum verborum (ptXelv et €pav
t <piXia et £poj£, similium, in Eryximachi oratione prorsus
mutari, "EpeoS igitur nostro loco nihil alind siguificat, qn
<m rerum sibi repugnantium concordiam. Huius nominis vim ipse
Eryximachus additis xal 6 povoiav verbis declarat, ubi xai rursus
explicativum est: Liebe d. h. Einklang. Si quaeris autem, cur
amandi verbis •> nominibusque Eryximachus utatur, memineris velim,
laudandi Erotis cQUssa orationem ab Eryximacho haberi, atqna eundem
statim ab initio orationis suae ita censuisse, ut etiam artes ab
Erote regi atque per cum esse contenderet, cfr. infra 187* C. xi]v
81 opoXoyiav nadi xov zoiS, GjS7tEp ix£i rj ieexpim }, lvzav$a j/ povdix? }
IvxiSrjdiv, *EpGDxa xal 6 povoiav aXXijXoav ipxon'/dada.
o?8e ol TtoiTjtai dicitur propterea, quod adfuerunt Agatho et
Aristophanes : wie die Dic hterzunft da behauptet» Testantur autem
poetae, Aesculapium medicorum npoyovov esse: artem medicam euudem
constituisse, ut qui res in corpore contrarias sibi conciliant, non
testantur. Igitur minus apte verba Schleiermacherus convertit :
Dass diesen Liebe und Wolwollca unser A h n herr Asclepios einzuflossen
verstand, dadurch hat er, wie die Dichter hier sageu und ich es
glaube, unser e Lunst gegriindet. ”H te ovv laxQMTj, <og
itEQ liya, ituOa dut TOV 9eov tovtov 'xvfiegvutai, agavrag 6'e xai
yvfxvaOttxlj 7f' t s ov v lar pixr}, o)S 71 £ p Xiy cd seqq. Si
scriptam exstaret rj x e ovv latpvkr}, cofnep Xiyoa, nuda. dia xov
$eov tovtov xvfiepvaxai xai yvpvatitiXT] xai yeoDpyia, nihil esset, quod
lectorem olleuderet. Nam et medica ars, et gymn.<stice dicerentur
atque agricultura dei ope gubernari. Accedentibus verbis coSccvxcdS
di, manente Te particula, dicendi genus eilicitur, quod certe minus
usitatum est. Non nescimus quidem, xe di sibi respondere
saepeuumero, sed tum scriptum exspectamus : i/ xe ovv iaxpixi] ....
xvpepvaxai, yvptatixixi) xai yeoipyia GjSavTGoS. Huc accedit,
quod post xi Graeci scriptores di «on admittunt nisi in rei, quae
praecedentem gravitate superat, commemoratione, ut Lutiue convertendum sit: et
vero, et vero etiam. Ea gravitas nostri loci verbis convenire
frustra docet Stallbaumius ad Piat, de rep. II, 367. C. Cave tamen,
quicquam mutarum censeas. Eryximachus in^Hae structurae oblitus, quasi
dixissset ?/ /ikv ovv principio enuntiationis, coSaiixcoS di dixit.
Vide de piv ovv di voculis annot, 23.
Alia ratio verborum est Piat, de rep. III. 494. C. iv xe xy
xmv &K& v x oirjdei itoXAaxov de xai a\Ao$i, ubi plus
ponderis in altera] enuntiati parte est, quam in altera, ut ti * di
apprime respondeat Latinorum cum tum. Adde Piat, de rep. VI. 489. C. ix di xoivvv tovxqov xai iv
xovxoiS ov fiadiov evdompelv TtoXv dfc peyidxy xai Idxvpoxdxtf
dtafioXrf yiyvexat xy tpi\o6ocpioc x. t, A. wSitep A iy<a.
Praesens tempus A iyeiv verbi de sententia loquentis valet,
praeteritum ad praecedentia eius verba lectorem revocat cfr. Apol.
Socr. 17. B. ovxoi piv ovv, cofnep iyco Ai^or^ut mihi videtur)
y xi y oidlv aXySl* elpi]xa6iv. Adde Symp, 221. D. ei ^ prf
apa oh iy oj A iyoo diteixa^oi TiS avxpv . yv pvatix ix?} xai
yecop yia . Articulum haud raro omitti in artium nominibus,
Schaeferus, Ileindorfius, alii docuerunt. Nostro quidem loco eum omitti
eo magis etiam mirum, quod antecedit fj TE ovv iaxpixi] . Si quid video, non piomiscue veteres artium nominibus aut
addiderunt articulum aut demserunt. Addidisse videntur, ubi de re sermo
est, quae omnibus nota est, vel qbae definitione praemissa nunc innotuit.
Demseruut articulum, ubi de re nondum explicata, aut in universum
de aliqua re dixerunt. Nostro loco artis medicae definitionem
Eryximachus dederat in superioribus, ut de huius artis natura certiores
facti auditores intelligerent, quomodo per Erotem ars medica
dicatur gubernari. Hinc iaxpixi ] verbum articulo insignitum est
utpote definitum atque notura, non insignitae sunt yvpvadtixif et
yecopyia, quotam uon explicatae sunt atque accuratius de-finitae: Die
Arzncikunst nua wird mei ner Ansiclit nacli gunz dur ch diesen
Gott 187 xul yeagyiu. fiovGix!/ de xal navxi xurciSijAog ra xcd
Gfuxoov oJtqogtypvti zov vovv, ori xazct zavza lyei zovtois, ogneQ iGcog xal
'IlguxXei zog (iovXerca Xtyiiv, g f 1 e i t e t, ani gleiche
Wcise auch das, vas Gymnastike und Georgia g en u n n t wird. Ceteram
Sydenliainium audi laudatum a WolGo; Per E u d z w e c k der Arzlieikuust
i s t Gesundheit, und der GymnastikStarke des Korpers. Ab er in deu
Mitteln, lvodurch b e i d e K u n s t e ihren Ziveck zu erreiclien
suchen, indem sie der g u t e u korperlicheu Anlage uachgeben, und
der schlechten e n t gegen liandeln und sie verbessern, sind sie ei nande
i- ganz aualog. So hat auch die Eigenschaft des Bodens Analogie mit
dem Tempcrament des Kdrpers und die vershiede*? lien Gattungen von
D ii n gung mit deu Nahrungiund Anzueimittelu* Eia guter Boden
gewinnt durch eine homogene B e handlung, ein schjechter wird durch
eine entgegenr gcsetzto Bchandluugsart bosser, und iindert se i
ne Icatur. Was iibrigens die M etaphcr von der L i e b e
lietfifit, so brauclit mao diese in d e r Land wirth-r"
scliaft auch h e u t zu Tage* Auch wir sagenreinBaum, einePflanze
liebtdiesen, 1 i e b t j e n Boden. naxa tavxa £xet xovXoiS h. e,
arti medicæ et iis, (|uæ gymnastice et georgia appellantur. Pe xaxpc præpositionis
significatu vide annot. 41. Paullo infra eodem modo 187. E. xal iv
pov6ix\ \j 6t) xal iv iaxpixy Xal iv xoiS p:AA oiS itd6i sc. artium
nominibus sive terrestrium sive divinarum. cjSirep iticoS xal
'Hpa~ x\f ix o S. Heraclitus Ephesius Ut morum asperitate, ita
orationis dura quadam obscuritate insignis, Schol. ad Piat, de rep.
VI. habet 'HpdxXeiroS, BaSiurvoS, 9 EcpeOioSy pef'QtA.p<ppGDV yeyovwS
xal v7tepo7txrjS Ttctp oyxiyovy. Orationis obscuritas cum ex brevitate
quadam dicendi, tum e neglecta singularum orationis partium iunctura orta est,
ut Aristoteles narrat Rhet. III. 6. Videtur ea ipsa de caussa Heracliti
oratio cum maris fluctuatione comparata esse, qnæ cum innumerabiles undas
exhibeat, ut sententiolas illa, neqoe finem neque initium undarum discerni
patitur. Lectorem igitur Heracliti, ne mole seutentianyn quasi
fluctu undarum immergatur ( fl? xd p?} (tnojtviyfjvai iv avfcS),
djjXiov XoXvpfit/TTfv esse debere Socrates censuit, Ut quqsi
brachiis validis, fi. e. interpunctione posita, continuum tenorem
discerneret ac disiuugeret verborum, jJtjAioi XoXvpfirjxai
celeberrimi erant plurimumque natando pollebant, vide Wachsmuths
Alterthumsk. II. 1. p, 404., qui laudat piog. Lært. %y 22. 9,
11, Ipterpunctionem omissam, nop verba ipsa obscuritatem illam effecisse,
ut clarius appareat, fragmeptum laudabo Heracliti, quod in dissert.
txel tois ys QTrj/iuatv ov xaAw? Atyfi. ro Sv y«P, qn]al, StawEQo^ov avrb
«fap tvficpiQSO&ai, &&*<) ««f/ V iav roiov re x«l fi»» S'e
™AA>7 aAoyt'« «r de Samo -Thraces nnminibns explicare studnit
Schellingios: iV to dorpov povvov MyedSai ovx tiitet xal i&fAtt
Z)/ro? ovopa.
ro i \y yap, <pi]di, Statpep&pevov seqq. Caute distinguendum est, quid Heraclitus o CxuzilvoS his verbis
exprimere voluerit, et quomodo Kryximachus eius verba explicaverit. Medicus
nimirum de musica loquens verba illa laudat ita, ut non nisi de re
musica dicta intelligeret, i. q. ex additamento perspicitur, quo
Siatpcpd piva explicat 187. B. rov o Sio s xal ftapioS atque
e subiecti mutatione. Appoviav nimirum reo ivi Eryximachus substituit.
Heracliti autem voluntas hæc videtur esse: Das Eins ist in sich
selbst entgcgengesetzt Eins, wie die Eiuheit des Bogens und der Lyra h.
e. das Eins ist nicht absolut Eins, sondern momeutan zusamrængeseut
aus Gegensatzeu, wie die Eine Kraft des Bogens (Schuss)
momentane Verschmelzung ist xwreier Gegensiitze, oder der
Eine Klang (Accord) der Lyra momentane Verschmelzung mehrerer Uissouanzen.
Non recte autem, ut videtur, 'interpretes to fV totam rerum
universitatem significare censucruut, neque recte Simplicii
testimonio ntuutur ad Aristot. Pbys. 11» A. iveSeixwxo Si (sc.
HpaxXtiroS') ti}v iv ty ytvidu ivapfioviov piSiv tuiv ivavuurv, quæ
senteutia ex enuntiato illo derivata est, atque eidem, tan quam in
basi, innititor. Probatur hoc Plutarchi testimonio Do animi procreat, 1026.
^B. 'IIpdxteiToS SixaUvxponov appovhjv xodpov, oxgdS xep AvpijS xal
ToSov. Erostra autem in dicto Heracliteo aliquid mutandum censuerunt
Astius, Bastius, alii. Ad Hcracliteæ dictionis exemplum supra laudatum ut
revertamur, videtur Schellingio interpunctio ponenda esse post
ovxiSiXei; nobis hæc verborum dispositio placet: ir 10 dotpov
povvov AiyedSai ovx ISitei xal l$i\n ZtjyoS ovopa. Absolut Eins ist
nur das W e i s e, Absoluta unitas nostræ rationi repugnat, eam
repugnantiam ita expressit Heraclitus, ut diceret: es will nicht
und will Eins genannt sein der Name des Zeus. Audi Goethii
nobilissima verba, quæ similem rationis repugnantiam felicissime describunt
AVer darf ihn nennen? Und wer
bekenncn: Ich glaub’ ihn? Wer empfinden Und
sich unterwindcn Zu sagen; ich glaub’ ihn rycliU.
yiyovcv V7t d TrjS pOVdtxijS tixrV*- Vulgo additur V dppovia, quod
additamentum per se spectatum non_ habet, quo offendat. Sæpius enim
subiectum e præcedentibus repetitur, non tam augendæ gravitatis caussa,
quam perspicuitatis. Sed non agnoscunt nostro loco XXI. codd. 7/ dppovia
verba, fioviav ipdvca SiaiptQfGftai jJ ix dtatptgofilvav $n tlvcu.
aX£ 1'aag toSe ipovksto Xiyuv, on ix diacptB gofiivav xgotegov, rov 6 |eog xal
ftagtog, 1'xuru vOteqov onoXoyrjedvrcov yiyovev vito zijg (lovaixrj g
xi%vrfi, ov yag 8g xov Ix Siaq>sgo[iEvav ye izi tov oj-iog xal fiagiog
agfiovla av ity. rj yag agfiovla evfupavla lari, Cvfupuvla ds ofioXoyla
zig' f>(ioXoyiav ds Ix Sux,<pego[isvav, sag av Siacpigavzai, advvarov
tlvai' dta(ptgoiitvov ds av xal firj ofioXoyovv advvaxov uQuoOai.
igitnr cnm Bekkero, Stallbaamio, Rukkerto delenda curavimus. De
verbis insequentibus ov yap 8tf nov vide annot. p, 85 et 98«
rj yap ap povia* Bene Schleiermacherus in conversione: Denn
Harmonie ist Zusammenstimmuug, Zusammcnstimmang aber Eintracht; Eintracht
aber kann unter entzweitem, solange es entzweit ist,
nnmoglich sein ; und das entzweitenicht e i n t r a c htige kann wieder
unmoglich ausammeiutimmen, dZfnep ye xal 6 fivSpof* 8ensus
est verborum : quemadmodum, ut hoc unum exemplum commemorem, rythmns. Indicat
igitur yk particula, plura exempla afferri potuisse, quibus res
probari posset, unum sufficere, vid. annot. 8ievrjvey pkv wy
xtpoxepov. Ante 8 levrfveypkvoov omnes \ fere codices ix præpositionem
habent, quam cum tacide omisissent interpretes, Riickertus solus exstitit,
qui in verborum ordinem revocaret. Sed dubito, num aliquo modo excusari
possit. Aut repugnandum est codicum auctoritati, atque ix e verborum
or $ \ a dine tanquam inutile additamentum
expellendum, aut scribendum est ojsxep ye xal 6 /5uSpoS 6 ix tov rorato?? xal
fipa* 8 ioS, ix 8 iEV 7 ]ytypkvojv itpoxepov, vtixepov 61
6po\oyrj0dv toov ykyovev. In sequentibus codd. non pauci
habent "Epasta xal opovoiav aAA^Aozf, quæ lectio unde orta
sit, haud difficile est ad intelligendum. Nimirum scribæ seducti sunt vicino
ipnoieiv verbo, ut dativum pfo genitivo exhiberent, quem nunc novem
tantummodo codd* exhibent. tyAozf autem, ut et Riickertus vidit,
non satis commode explicari potest; aut igitur «AAr/Aiwv scribendum
est, quod in textum recepimus (de ipnoieiv vid, annot.) aut exhibendum avxoiS y cuius vocis ne unum quidem in codicibus
vestigium apparet. xal iv pkv ye ctvty ty 6v6x a 6 et x, r.
A, Stallbaumius ad h. 1. annotat: Jn ipsi* rationibus musicis, h, a. in
harmonia et rhythmo t nullo negotio ait cognosci et animadverti
posse X a i p a) x ix d, h. e, quæ sint consona et congruentia :
simplices enim illas esse et quæ non patiantur discrepantiam aut diver-
t s itate m ullam i sed in usu et ex r a' /
&gitzg ys xal o $v&[wg ex zov ta% zog xal (fgadzos
dievtjVCyfiBvoiv itgoxzgov, v6zsg ov 5 e of loloyrjOdvzav yt- c yovs.
rrjv SI ofiokoylav ituOi zovzoig, agxf g IxeI fj latQLxrj, lvzav%a y
(lovtSixrj EvrlftrjGLv, "Egazu xal 6ftovoiav akkrjkav l(i]tou]Oa<Sa'
xal lazw av fiovtSixt] nzgl agfioviav xal gv&jj-bv Igertixcav
Imazyfirj. xal Iv fitv ys avxy rjj tivOzadEt. agfiovias te xal
gv&fiov ovdev Xakenov ra iganixa Siayiyvbi6xuv, ov Se 6 SiTtXovg
'Egag ivzccv&u ncog ttinv’ ak£ inziSuv Sky itgog z oi>s
dv&gwercitatione musices -plurimum in ter esse, quo modo illis utaris,
atque hic cerni vim duplicis illius Amoris, coelestis et vulgivagi* Mira est
sententia, fateor : sed non sine caussa Eryximacho tributa* Ineptit
enim nunc acerrimus iste Heracliti cavillator adeo, ut propter inanem
illam sophistarum imitationem misere vapulet . Perperam igitur
Schiitzius hæc : ovSh 6 $iit\ov S *E p oo S ivi av$ a irtuf idtiv
delenda iudicavit. Isimirum non intellexit vir acutissimus hominis
ineptias. Non rectius Platonis verba Schleicrmacherus interpretatas est io
eonvers. 408. Und in dem Aufstellen des Wollautes und des Zeitmaasses
selbst ist es wol nicht schwer, die Liebesregungen zu
erkennen, noch findet sich hierin jener zwcifache Eros. Hoc si
dixisset Eryximachus, merito vituperaretur» at vituperandus
est Riickertus ad h. 1, annotans: Ego nescio, quo hic stupore
tenear, cui, ut ineptias videam, plane non contingat. Nihil mutaudum
est, neque quicquam e verborum ordine expellendum, sed rectiore
explicatione opus est enuntiati, quam a nemine hucusqde repertam esse
miror. Verba nimirum ovSh o 8in\ovs"Epoo$ iviccvSci
yrooS 1 idtiv elliptice posita 'sunt, atque supplendum e præcedentibus
est £tfA£7roV. Mens Eryximachi hæc est: In derblos schematischen
Aufstel1ung der Harmonie und des Rhythmus ist es nicht schwer, die
erotischen Elcmente zu erkennen, noch macht der zwiefache Eros
'hier irgend Beschwerden. Quæ sequuntur, optime cum hac verborum explicatione
conveniunt. a\X' iiteidav 6iy itpoS rotis 1 ctv$ ptortovS x.
r. X. Schleiermacherus exhibet in conversione: Allein wenn man vor
den Menschen Wollaut und Zeitmaass in Anwendung bringen soli; quæ si mens
fuisset Eryximachi, scripsisset haud dubie iv dvSpooitoiS. Ficinus
non satis explicate, sed Schleiermachero rectius, ut videtur, verba
interpretatur: sed tunc demum, cum ad alios rhythmo et harmonia est
utendum. Nobis Eryximachus de rhythmi' atque harmoniæ usu eo loqui
videtur, qui hominum utilitati inserviat. Rectissime Matth. Gramm.
plen. J. 591- 1180. seqq, ita de ifpoS
præpositionis potestate disputat, ut D jrovg xara-/Q^<S^ca Qv&fiai
te xal ccq/iovm tj noiovvtu, o &rj fuloTtouav xcdovtiiv, rj
%qc!>hsvov 6q&(5$ roig 7iejro»;fi£votg ( uiketii re xal fierpoig, 3 bi)
ncudeia Ixlq&rj, Ivrav&cc dt] xal %oÆnhv xal dyct&ov
SrjfuovQyov dei ncihv yuQ ijxei 6 aviog loyog, o« rofg n'tv
xodfiioig plerumque dxoftEiv verbi notionem loquentia animo
obversari diceret. Possis igitnr nostro loco 7 t poS TovS
avSpodirovS Græce explicare: itpoS ti/V xgjv av Spamwv utpiXeiav
dxoitovvtfc. o 81 } peXoit oit a v x a Xov 6 iv . His verbis
exemplo usas est Mattii. Grarom. plcn. §. 475. C. p, 891», quo
probaret, pronomina relativa iu explicativis enuntiatis haud raro
ad præcedentium nominum genus conformari. Interdum ad sequentis nominis genus
effingi pronomen, notissimum est. Utroque dicendi genere, quorum
alterum accuratius, alteram elegantius est, Latini quoque usi sunt Vide
sis Kriiger, de Attractione Lat. Liug. $. 56. 129. o
Si) TtaiSeia cfr. Piat, de rep. If. 376. E. c. XVII. TiS ovv ?}
naiStla ; T/ x a Xt7t6v evpeiv piXtico ryS vito tov noXXov xpovov
EvpijpEvrjS; i.6tt Se 7tov 7 } p\v ini yv/tvcttitix?/, ij 8 ini
vxf/ povdVHjj. Adde de 7tai- StiaS notione verba Waclismuthii in
libro; Hellenische Alterthuraskunde Th. II. Abth, II. 4. Recte ad h. 1.
Riickcrtos, Omnis, inquit, institutio liberalis apud Græcos duas
habebat partes, y v/iv adnxijv et povdixijv, quarum illa ad corpus
pertinebat, hæc ad animi culturam, atque in poetarum maxime carmi nibus
legendis ediscendisque versabatur, addita sonorum modorumque arte . Ceterum ne
offendas in temporis mutatione, cum supra o 81 } xaXovgev, nostro
loco o 81 } ixXy&rj dicatur: illud est: vias man nennt; hoc
significat: was man gewohnlich nennt s, Mas man zu nenuen pflegt.
ivT otv 5 a 87 } xotl £aA£7 t o y x. r. A. se. ta ipootixa 8
iayiyvoS 6 xeiv. Scriptum exspectabam equidem ivxavSa 81 } xat goAaroV,
ut ad verba respiceretur ou<$£ o SiicXovS EpoiS ivravSa ncoS itirtv.
Nam ro SiayiyvGjdxEiv theoriæ, quam vocant, ut medicæ (vid. 186.
D. init,} ita poeticæ artis couvenit. Nostro autem loco non de theoria
poeseos sermo est, quam Eryximachns tetigit verbis iv piv ys avty
ry dvdraCEi X. T, A., sed de eius usu hominum utilitati accommodato,
ut haud sciam, an non et aliis probabilis videatur verborum conversio hæc:
Aber weun man Rhythmus und Harmonie zum Nutzen der Men&chen in
Anwendung bringt, da macht der zwiefache Eros grosse Beschwerde,
und es bedarf eines tuclitigcu Pruktikers. naXtr yap yxei 6
avroS X oyoS, Riickertus ad Pausaniæ verba liic respici docet,
quibus præcipiatur: iis tantum AMATORIBUS obsequium præstanziov
av&Qwxmv, xal ag ccv xoafueyzeQOz ylyvoivro oi (hjjtm ovze g, Sei
xaQifea&cu xal (pvXctzzuv zov zovtav "E(iaxtt, xal ovzog i6ztv b
xaXbg, b Ovquvios, b rijg OiiQavlag MovOrjg "Egcog 6 Se Ilokvfiviag,
b IlccuSt]- E ( tog, ov Sei evkaflov[ievov TZQOgtptguv otg «v
TtgogqiiQij, dum esse ab amasiis, qui et ipsi virtutem
colaut, et ad eam colcudam amasios adhorteutur. Hioc factum, ut
Eryximachi contortiorem censeret et obscuram et subineptam orationem.
Certissimum est autem, præceptum medicorum ab Eryxiraacho tangi,
quod legitur p, 186. C. lv ctvrolS tols 6oopaoi, rols ply dyaSol?
ixddrov tov dooparoS xal vyutroiS xaXov x a ptfe6$ ai *dl xal tovtq Idxiy
y co ovopa tu laxpixuy, %oiS 61 xaxols xal YodcoSedty fddxPOY re
xal 6ti dx<xpidT£iv> ei yeXXei ris texyixoS. elvai. Mens
Eryxituaclii hæc est- ut illic medicus corpori, ita nunc poeta sive
magister consulere debet animo ADOLESCENTIUM, atque bene moratis, et quo
liant meliores, ita prospicere, ut nulla res, cuius laude corrumpi
possent, laudetur, o trjs Ov parias Mov-r 6t]S "E paS .
Hæc verba cave ad præcedens "Ep&ta verbum referas.
Pertinent potius ad ro Xapi&dSat et x 6 cpvXdtTEiv, quæ nomina
e prægressis facillime eruuntur. Ov%oS autem e generis haud rara
assimilatione, de ‘qua vide annot. 129. positum est. Sensus est :
Gutgearteteliinglinge zu beriicksichtigen und ihre naturliche Neigqng zu
bewahre», darin besteht das Wesen des Eros der Urania* Vide etiam
auuot. 126. o' Sfc TloXvpviaS. Poly-, hymniam Musam cum
Pandemo Aphrodite comparari ab Eiyximacho nemo non videt. Iam quæritur,
quo iore id fiat. Polyhymnia vulgo cantuom multitudinem sili i fica t;
possis igitur ea de caussa illam comparationem institutam putare,
ut cum AMASIORUM multitudine, quæ a Pandemi asseclis ametur, illa
carmiuum multitudo comparetur. Possis etiam, quæ Riickerti
sententia est, ita judicare, ut numero abunda ntiora rarioribus viliora
censeas. Neutra explicandi ratio nobis nunc placet, neque credimus,
Polyhymniam nostro loco carminum multitudinem denotare. Agitur de
Jiarmoniæ atque rhythmi motatione, quæ iusto sæpius in carminibus admissa
TloXvpviaS nomine insignitur. Ut igitur Ilar6)jpov asseclæ ab uno
amusio ad alterum transeunt, non virtutis, sed LIBIDINIS ergo, quæ e
varietate amatorum oritor, ita poiitæ, asseclæ llav6i)pov, qui
HoXvpviaS £,vvtpy6$ est, siguificautur harmoniæ atque rhythmi varietatem
captare, aurium, non animi oblectamenta. npoScpipEiv oU dv
7tpos~ (pepXJ. Vulgo male olS ar TtpoSiplpoi. Minus accurate hæc verba Ficinus reddidit ! cui summa cautione
indulgendum est, ut voluptatem quidem homines hauriant, incontinentiam
vero devitent,, Sensus est: quem, qui*? 1 twreg av zyv /xev
ySovyv avzov xagjtd<S7]zai, dxoluclav 6e (lyStfiiav tftsronjtf}/, tog xtg iv
ry yy, triga xi%vy fiiya 1'gyov raig jitgl z yv oiponouxyv ri%vyv imftvfitaLS
xaXtag XQyOScu, togr’ ctvtv voOov zyv ydovijv xagnddao&a*. xal iv
yovOr/.y Sy xal iv lazgixy xal iv rotg ctlXoig ndai xal roig
dv&gaittiotg xal _ toig &tiotg, xu\r' ot Sov Jtagdxti, tpvXaxztov
ixdztgov xbv’'Egcoxa’ 188 ivtazov yug. bus adhibetur cunque,
magna cum cantione adhiberi oportet, nt suavitate quidem eius fruatur,
qui eo ntitnr vel poeta, vel lector, sed turbas devitet atque
ordini* corruptionem. Harmoniæ autem atque rhythmi commutationes legibus
artis poeticæ probantur ita, ut paucis quibusdam in locis, quibus
conducere possint, modice admittantur v. c. in exprimendis animi
allectibus. Iu sequentibus ad xapjtGjdrjxat pronomen indefiuitnm
subintelligendum est, qnod et ad poetas et ad lectores referatur.
Ad poetas refertur ita, ut artis poeticæ opera componendo, ad lectores,
ut eadem legeudo sibi cavere moneantur, ue rhythmorum atqne harmoniæ
ordinem concinnitatemque turbent, vel non satis recte agnoscant. Clarior res fit exemplo, quod Eryximachus statim addit.
Nimirum artis coqninuriæ delicias medicis in universum probari negat. Interdum tamen licere ait eas delicias hominibus commendare, quæ et
delectent et damni nihil aderant. xa& o6ov itapeixei.
Convertit hæc verba Stallbaumius: quoad eius fieri potest. Recte. Laudat idem
nostrum locum in annot. ad Piat. Polit. II., 574. E. 6p 6* uvx
anobtiTaatkov, o6oy y av bvvapiS irapeixq. Ceterum verba sunt non
pauca, quæ omisso subiecto suo transitivam vim amittunt, atque ut
verba impersoualiu adhibentur. Quem usum huius verbi cqm non notum
haberent librarii, factam est, ut in eius scriptura libri non
consentirent. Bodl. enim aliique codd, itapijxEt exhibent. Ceterum
conferri iubet Riickertus ad h. 1. Thucyd. III, 1, TCpoSfioXcA iyl yvovxo
TG7Y * A^i}v cxxqdv inithov, onxf icapeixoi. Soph. Philoct. 1048.
ic6\X av Xiynv ix ol M l TCpoS ta xovd’ hcr\ eE, pot itapeixot.
xa\ rj tcov eo p cov tov Iviavxov 6v6x adiS, Schleiermacherus exhibet in
convers. 409. Die Anordnung der
Iahres zeiten und der Witterung. Ficinus verba convertit ; Anni temporum
constitutio. Neutra 6vOxadiS nominis conversio nobis nunc placet satis ;
verbum desideramus potius, qno significantius exprimatur, de finibus
atque de initiis anni temporum hio agi. Nimirum consentiunt medici,
nihil perniciosius esse corpori humano animalibusque et plantis, quam
subitas coeli mutationes. '/Sarti arcti rj twv wQiav tov Iviaircov
OvtSraOig /is 6tf) laziv IXtUpOtfQUV TOVTCOV, 5 tttl ixSlSaV fllv
ICQOg a IX>;?. a tov xoOfiLov tv%\) "EQcnog 8 vvv St] lyu
tk tyov, za re &EQ(itc xal tu ilrv%Qcc xal |i;p« xul vyga, xal
cpl toviav xal xqkClv AajSy CwcpQovu, jjjactc yigovTu tvetij v. c. si
frigus acerbissimum sequatur subito æstus ferventissimus. Patet igitur,
Eryxiinucbum .medicum non tum / de ipsis anui temporibus, quam de
eorum finibus iuitiisque apte coniungendis agere, ut tivtiratiiS nomen
convertendum sit: Verkuiipfung, Verbiudung. xal dppovLav xal x pati
iv. Vulgo omittitur xal ante apporiar positum, quo omisso atque
commate post vypa deleto sententia verborum hæc evadit : Si calida
et frigida houesto amore consociantur, porro si sicca et humida
harmoniam et mixturam aptam admittunt.*. Hæc quominus probemus, vetant
a rvr 8tf iXeyov verba, quibus t d re Seppa xal rd ipvxpd xai
£,r}pu xal vypa arctius couiungenda esse docemur. Ceterum ad ea hæc
comparata sunt, quæ de musica arte supra dicuntur. Ut illic xo dS,v
xal fiapv, tq tax v xal fipadv commemorantur, uostro loco habes rd
Seppa xal rd if/vxpa t rd £rjpa xal rd vypa. Kpatiif tiojippoov
autem in re rhytii mica evpv^plar gignit, quæ eodem modo iuvenum
moribus erudiendis inservit, quo, modo sanitatem generis humani auimaliumque et
plantaram progignit eve rrjpia. Apte Stallbaumius comparari iubet Piat.
Phileb. 26* B. ovxovr ix rovrcov copai re xal otia xaXd narra rjptv
yiyove, rcor re dnelpcjv xal rcbv nepas ixorroav £,vppiXSerrar ;
tico cppova. Substantiva haud raro a verbis, e quibus pendeant,
seiungi, ut gravitate exhibeantur auctiora supra indicavimus 59. et 66.
Pari modo a substantivis adiectiva disjunguntur, cuius usus
noster locus exemplum est. Sensus est: Wenn das Warme and das
Kalte, Trocknes und Feuchtes gegenseitig des geordneten Eros sicli
erfreut, und es einer Harmonia und einer Mischung, namlich einer
ganz zweckmdssigen, theilhaft wird ... xal ovSlr ?jdixtjtiev.
Aoristicum tempus præcedente tempore præsente i/xei ne quem
offendat, habet præteriti fere potestatem yxeiv verbum, cfr* Piat. Crit. 43* A. apri 6h jJxeiS 7f naXai ; kamst da eben erst
oder schou lange? Igitur ijxei epepovta idem fere est atque ijve^xev.
Proprium aotem aoristicum tempus in rebus, quas experientia docuit,
recteque præcipiunt grammatici, haud raro giav TE xai vyiuav
av&Qcoicoig xai xoig aklotg tcootg te xai cpvxoig y xcd oijScv
xjStxijdEV" oxav Ss o uncc xijg vPgsiog "Egag byxQaxiexEQog
ntgi xag xov Iviavxov agag B ysvtjrai, 6d(p&EiQS x e xokka xcd
•fjdtxrjtlEV. oi! xe yag koiftoi gidovOi ylyvEO^ca 1% xav xocovxav xcd
ak£ uvojioitt 7to?J.a [vo<3>juaxa ] xai xoig fhjgloig xai
tofcf aoristum usurpari, ubi indicetur, aliquid fieri solere.
Eodera
modo explicanda verba sunt, quæ paullo infra leguntur; 8 i e cp$ e ipe v,
7f8 ixrj6ev . Alia ratio est Piat. Phædon, 84. D. xai Ss 1 axovdaS
iyeXa6i re 7 jpepa xcd qn\6iv .. etenim ab aoristico tempore ad præsens
subito transitur, quoniam nunc non narratur, quid Socrates dixerit, sed
ipsa eius verba afferuntur: Hoc audito ille cum subrisisset: Væ,
inquit, o Sim mi a. Adde Piat, de rep. VI* 508. D. otav per, ov
xataXapnei ab/ $ eia. re xai ro ov, tls rovto dnepeior/rai (ac. ?j if>
vx/f) evoi\6e re xai Eyveo avxd xai vovv If^erv (paLverat . Quo
loco quid anima facere soleat, aoristo, loqucntis de animæ conditione
iudicium præsente tempore exprimitur. Ne plura huiusmodi exempla afferam,
lioc in universum tenendum est, aoristo et præbente in eadem enuntiatione
positis non eandem potestatem esse, sed aoristum quod fieri soleat, aut
quod factum * sit indicare, præsens tempus vel facti veritatem
exprimere, vel aliquod iudicium loquenti? in se continere. xai d XX
dv 6 pota TtoX* \u v o pax a 4 Hæc verba Corrtipta esse multi
fuerunt, qui annotarunt eademque emendaro studuerunt, Ficiuus
habet: Testes siquidem ex /iis oriri consueverunt, aliique morbi
permulti et vani brutis ac plantis infia sci. Igitur legisse eum
Stallbunmius censet xa\ aXXa noXXa )xal nocytola vodijpara* Schiitzius
scribendum couiecit xai aXX’ opota, Orellius ad Isoctf. do Antid. 330.
: ciXX’ dv opoia. Astius aXX * axr opoia, quod Stallbaumio probari
video. Fateor, harum mutationum nullam mihi placere. Olim
scribendum putabam xai aXX * dvopa noXXci [ vo6rj pacta .] Ac v 067
) para quidem etiam nunc persuasum habeo glossema esse eius, qui, cum
recte intellexisset avopoia t ut et alii intelligerent, verbi
explicationem margini adseripserit* Memor autem Eryximachus verborum erat
p* 186. B. ro 81 dvopotov dvopoloDV huSvpei xai ipa, ad quæ
respiciens avopoia dixit, ut simul ad in tGDV X OtovTGOV supplendum
sit avopoioov xov iviavx6v (opcSv . xai tols $tjpiotf' t
xai toiS epVtolS . Eryximachus cum supra dixisset dv^pcbnoii
xai xoli aXXoiS ZgjoiS re xai cpxnoiS, humani generis nunc videtur esse
oblitus* Verum licet medicis de re medica loquentibus homines animalibus
adnumerare : den thierischen und vegetabilischen Korpern, xai
ipvdifiat» Timæus iu L, V, Pl. : ipvtiifiai piXxoa - cpvrolg * xal yag
ita%vat xal %aXat,ai xal iQVtiSfiai ix Tckeovs^lag xal axodplag Jtsgl
aXXijXa zwv zolovzuv yi~ yvezca sp&zixcov, av iitufziyfiq adzgav re
q)ogag xal IvLavztiv agag adzgovopta xaXzlzai. %xi roivvv xal
ftvdiai itadai xal olg [lavuxij htidrazel zavza 69 l6zlv rj negl fteovg
ze xal dv^gtbnovg jcgog t&XXiqXovg C drfS Spodos • itax y V
SpodoS XiovqoStjS. Hesych. ipvdiftrf. vo 6oS riS æpoS iitiyevopivT}
toiS cpvtotS xa i xapnoiS. Pro yi~ yverai pluralem numerum exhibet
Stobæus, quem numerum Fischerus et Wolfius reposuerunt. Frustra. Naturæ
phænomena quoniam verbis impersonalibus exprimi atque describi solent,
substantiva etiam, quæ cum his cohærent, ut infinitivi, quibus deest
subiectum certum, tractantur. Vide Astii annot.
ad Flat» Polit» 400. Adde Matth. Gramm. plen. $. 303- 603*
ojv ire tdnj p.7j xaXetr at. Fuerunt, qui hæc verba delenda
censerent; alii eadem coniecturis teutarunt» Primus Astios monuit,
meteorologiam et astrologiam veteribus astronomiam appellatam, neque
meteorologiam antiquitus ab astronomia disiunctam fuisse» Id factum
ideo, quod astrologorum non solum erat, sidera observare, sed
etiam tempestatis mutationes, quæ siderum indicari solent vel ortu
vel obitu, prædicere. Quod autem, Stallbaumius ait, Eryxijnachus hanc
defiuitionem astronomiæ addit, atque mox etiam defiuitionem pavrixi}S\ id
nemo inepte aut temere fieri arbitrabitur, qui reputaverit, hominem
sophistarum artibus assuefactum ridicule captare inanem quandam
doctrinæ speciem atque umbram. Aliter nobis videtur de his verbis
iudicandum esse. Solebat vulgo astronomia definiri ita, ut imdri/prf
adrpu>v re {popoiv xal iviavtcov copcov vocetur. Hanc
definitionem veram esse Eryximachus negat, astronomiam inidtTjfirjy
ip GJtixoJV itepl adrpav re q>opaS xal ivi avt air copaS esse
contendens. iri roivvv xal Svdiai TCadai . Hæc est
xneliornm codd. lectio, quorum iu numero primus est Clarkianus.
Probatur ea lectio fiekkero, Astio, Stallbaumio. Alii habent xal al
SvdLai aitadai ; minus apte, ut videtur» Non enim ita de
sacrificiis loquitur Eryximachus, ut singula quæque sacrificia significet
intelligcnda esse, sed in universum sacrificiorum mentionem facit
Convertenda verba sunt : Ferner auch alie Arten von Opfern und das,
woriiber die Mantik gesetzt ist. Memorabilis hic locus est, quo
veterum de religione iudicium continetur. Dupliciter cum diis agi Græci
censuerunt, eorumque numina aut sacrificiis adhibitis placare studuerunt
propter vitæ anteactæ scelus, aut pavtixg usi sunt, cuius auxilio
de deorum voluntate certiores fierent, futurainque viam ad eandem
dirigerent» Vide Wachsmuthium, qui nostrum locum laudavit ia libro; Helleniiche
Al** xoivavta ov xepl «AAo xi lotiv tj xeqI "Egcrtog tpvXaxyv te y.cd
TaOiv. tcccGcc yciQ ij aGtfiua tpiktZ ylyvEGfrai, tuv fiTj tls toj xoGpla
”Equti ittQltfiTcu (irjdh ripa tcrtliumslunde II. T. II. 222. In
sequentibus xavxa non solum ad verba pertinet ols pavxixi }
iitidxaxel, sed cliam ad Svdiai itadat. Recte igitur Schleiermacherus in
conversione: denn dies insgesammt ist die Gemeinschaft der Gotter und
Mcnschen unter einonder. Ceterum ut melius intelligas, verba X avxa
6* idxlv i } nepl $eov* xe xal dvSpcJnovS npoS dXXTfXovS xoi VGQvtac
immerito a Schiitzio in suspicionem vocari : Eryximachi mens hæc
est: Ferner sind pun auch alie Opferungen und das, wortiber die
Mantik gesetzt ist dies zosatmnen aber ist nach der gewohnlichen Meinung
fiir' den vrecbselseitigen Verkehr zwischen Gottern und Menschen
cigentlich nichts anderes, ais die Bewahrung und Htilung des Eros,
Epi*Epa>xoS tpvXaxrjy xe xal tadiY. "EpcjS
hoc loco generaliter positum significat et malos et bonos affectus- Pluralem
numerum paullo infra liabes 188. C. fin. a 61 } nposHxaxxai xfi /tavxixp
ini Cxoniiv x ovi " EpcoxaS xal larpeveiv. Adde p, 188. D. ubi 6 naS
*EpG>$ legitur. nuda ydp 1 } adi fi eia. Nihil in his verbis
comparet lectionis varietatis. Mallem tamen abesset articulus, ut de
impietate in universum, non de impietate in certis quibusdam
actionibus Eryximachus loqueretur, cfr, p* 188 . D, fidXXov 61
nddav 6v ra/nv fyei x. x. X. Paullo infra nadccv ij/itY eVdaipoviaY. Restat,
ut de cpiXeiv verbi potestate dicamus, qtfam vulgo non satis accurate
interpretantur docti homines. Annotant enim, Græcorum (piXetY atque
Latinorum amare haud raro rebus actionibusque ita apponi, ut quibus
esse fierive solere res actionesque indicentur. Merito autem quæritur,
quid differat hic qnXeiv verbi significatus ab aoristorum temporum
usu, de quo 142« diximus, et quibus itidem solere aliquid fieri
significatur. cfr. Eugelliardtus ad Piat. Menex. 240.
ed., Stallbaumius ad Plat, de rep. VIII, 650. B., ed. 183. Matth.
Gramm. plen. J. 602. 3 > 954. Aoristum poni adhærente notione s oIere
verbi, ubi de actionibus sermo ait, quæ iam sæpius factæ sint,
satis notum. $iXeIy contra adhiberi solet de rebus, quæ non tam factæ
sunt iam sæpius, sed quibus vim quandam inesso indicatur, qua
necessario fiant. Et quoniam quæ necessario fiunt, sæpias iam facta
esso possunt, multis in locis perindo est, utrnm aoristicum tempus,
an tpiXeiY cum præsentis temporia infinitivo coniunctum
posueris» Sic nostro loco, quoniam pestis Atticam terram sæpius
invasit, Eryximachus etiam dicere poterat: ol xe ydp Xotjiol iyi rOYXO ix
T(k)Y TOIOVXCDV x.r. A, Adhibito 9»iÆiV verbo hæc eius voluntas est:
Nam pestis ea natura est, nt quæ facillime ex hie zs tevrov xal TCQEBpEvy
Iv Ttavr l fpy», «Ala rov eteqov, xal 7tEQi yoviag xal t,avtag xal
xtTtltvzrjxbtag xal xeqI foovg. a 6 tj TtQogxiraxtai zy (uxvuxrj
inuSxontlv zovg exoriri possit et qaæ seqq. Conferri potest
cum hoc <ptXeir verbi usus iStXeiv et fiovXedSat verborum in rebus
inanimatis ; sic v. c. legitur in Piat. Phæd. p.74. D. ovxovv
opoXoyovpEv, oxar x iS xi idcjy ivroijdy, oxt fiovXexai plv xovxo,
o vvr iydo opcj, elvai olov dAAo xi XGQV OVXQDY, Mei 8h XCtl
OV dvvaxai xoiovxor elvai x. x. A., quo loco non dubium est,
quin eadem rerum natura, quam cum instincta animalium
comparari licet, tangatur, ad quam etiam cpiXeiv verbum referendum
est. iav
fiif x iS seqq. Notabis hic usum Græcorum in collocanda negatione a
nostro discedentem. Nos enim, cum non ipsam sententiam negamus, sed
partem aliquam sententiæ, curam agimus diligentissime, ne negationi»
particulam collocemus ita, ut cum verbo possit coniungi, recte
facientes, ut opinor. Sic nostro loco non x 6 x a P^ £ ^ at negatur, sed
asseritur aliquis X a P^ m c>ed$ai quidem, at non ta xod/iioo sed fc3
hxepa "Epcoxi. Id nos sic exprimimus: Wenn Iemand nicht dem
gesitteten Eros folgt, sondern dem andern. Contra Græci ita amant
negandi particulam cum coniunctiouibus ei, iav, oitGDS aliis, arte
coniungere, nt perspicuitatis illa lego neglecta breves certe voculas,
ante illam ponendas, post eam reiiciant. Quod in pronomine indef. xis
maxime fit. cfr. Crat. 453* C. ei jirj xi xaXaS ixe&q dictum
pro et n firj xoXgjS Xenoph. Hell. VI. 4. % ei pij xiS iaorj avtovopovS
xaS noXeiS elvai. Non negatur ibi ro id v riva, sed affirmatur xo
prj iav. Pariter ante xal Tbucjrd. VI, 60. collocat: hceidev avxov
cuf XPV el jxjj xal 6e6paxev x.x.X. pro ei xal prj didpaxer. Quin
etiam ante ipsam coniunctionem ib. VI. 18. xov yap xpovxovxa
ov jiovoY iitiovxa xis ayvvexai, a?iAd xal prj oitaS iiteidi itpo
xazahafifidvei. Riickert. d XXa xov Zxepov. Vulgo aAXct nepl
xov ixepor, quod ferri potest nullo modo. Illud in Vindob. 2. et apud
Stobænm reperitur Ecl. phys. 24. Memorabile exemplum, quo probatur,
interdum falsum esse, quod codd. fere omnium consensu exhibetur.
d 6 r) 7tpo Sxlxaxrai. Schulthessios: Desshalb ist es eben
das Amt der Wahrsagekunst. Astius habet: qua in caussa.
Schleiermacherus : w o r i n eben der Wahrsagekunst obliegt. Care *
scribendum censeas, quod olim mihi in mentem venit: d dij
icpoSxhaxxai xy pavxixy inidxoiceiv xal xovS *Ep coxas ia rpevei >o. d enim
est: in welcher Beziehung s. und in dieser Beziehung liegt es der Mantik
ob, die Neigungen zu betrachten und Heilung anzuwenden. xal
idxtv av i ) fiiavxixj}* Spectat av 'ad 188. C, xavxct o idxlv ?}
Titpl $eovS te xal dvSpooTtovS izpoi aAXyXovS xoi varia. Definitur autem
7 f yarZixrj nane ita, ut dicatur conci10 $ Ega zag xal
largtvuv, xal %6nv ccv f\ (mvzzxrj tpMag I) ftttZv xal dv&gnxav
8t](uovgyog za htiGzuGfrai za xazu av&ga>7tovg igaztxa, o6u ztivu
ngog depiv xal a<Stjleiav. orto xokXrjv xal (isydX rjv, fiaMov 81 naGciv
8vvu(uv %vM.rjf}8tiv (itv 6 xag "Egcog, 6 81 sr egi tcc «ya&d
atra <Saq>go<3vvr]g xal Sixai oGvvqg caiozeAovptvos xal xag xal itagd.
&solg, ovzog zrjv (liyiazrjv 6vva[uv iysi xal xaOocv ‘tjixiv
tvSaifiovlav itagadxeva&i, xal «AA>]Aotg Sirvafilvovg ojuXelv
xal (pllovg uvai xal zoZg xgelzzoGiv ijfiuv &eoZg. "iGag E
utv ovv xal lya zov * 'Egaza txaivcov xoXXce naga-kdxa, ov (itvzot, kxav
yf liatrix esse amicitiæ inter deo* et homines eo» qaod
sciat, quid ad procreandam et pietatem et impietatem habeant in
homines Krotes potestatis. Auctor definitionum 4l4. B. habet: parXIX}],
iltltiTljuTJ $EG)ptjTtxf/ tOV OVTOS XOtl ptXXoYTOS Zgjgj $V7]tgo. Yerior
hæc definitio illa, quam Eryximachus profert, quæ ad duplicis
Erotis naturam hominibus inhabitantem comparata est. ovtu 7 Co\\t}y xal
peyaAljn' seqq. Convertit Schleierxnachcrus : So vielfache and grosse
oder vielmehr alie Kraft besitzt Eros iiberhaupt... Errat iisdem pæne
verbis usus Schulthessius» Ovtgj seiungendum est a verbis
insequentibus et ad totam enuntiationem referendum : Hac ratione multam habet
magna m q u e potestatem Eros» vide ad p* 58. Sequentia verba
ZvXXrjfidrjV p\v 6 7taS "EpuS clare docent, Eryximachum, quoad
eius fieri posset, se accommodare Phædri proposito voluisse: iyxco
pia&iv " Epcata . Idem Pausaniam fecisse annotavimus ad p»
180» akX (X tt i^sXuiov, Oov £q~ E. htaivnv ptv ovv dei
tcolvx aS SeovS. xal aXXrjXot^ dvvapikvovS opiXeir, vid,
adp.4l., ubi dvvaplvovS pro SvvatiScti rjpaS dictum esse censuimus.
Igitur participii accusativam accomdatum censeas ad ?}pdS pronomen, quod ad
opiXeiv supplendam est. Non assentimur autem Buckerto, qui xai ante
tolS xpeitto6iv rfpeov SeoiS expungendum putat. Cohærent inter se
xal aXXrjXoiS xal xoiS xpeitrodtY tjjic&v SeolS, atque ea cohærentia
horam verborum ut, emineret magis, dwapevovS a Platone scriptam
est, non 6vvapkvoit. xal iyco. Ut Pausanias, ita fortasse
etiam ego multa intacta relinquo. Tempore præsente Eryximachus
ntitnr, ut ad auditorum sententias oratio comparata sit magis, qui forte
censeant, oxi noXXa itapaXeixet ’Epv%ipaxoS, De insequendum
verborum explicatione liteidq xal rjjs Xvyyos xatavCai audias Fiyov, c S
'AgiGtocpctVES, avaxXr]Q<3(Sai' Jj ll stas alias iv va %xns
lyxaftid&iv rov 8eov, lyxa/iltt&, Insidr/ xal rtjs Ivyyos
ninavaca. jExfcfaftEi/ov ovv £q»] shniv rov 'AQiGToyttvt] on
180 Kal {iaX htu.v6u.to, oi5 fihvtot scyfo ys rov straQ/iov
stQOSEvtx&rjvai avry, agts fie &avfia£uv, el r 6 xo<S[uov rov
amfiaxos htfovfiil rotovrcov s^ocpav xal yuyycch6[iuv, olov xal 6 straQfios
ItSti. stavv yay ev9vs istavGato, htEtZSrj avra rov strayfiov
stgosrjvEyxa. Kal rov 'Eqv^iiuxov, r £l 'ya&E, cpavat,
'JyiGzocpuvEg, oya tl stottlg ; yElarostouis (isllav liytiv, xal tpvlaxa
(te rov loyov avayxatfivs yiyvEG&ai rov esavrov, scherum: Particula
xal a Stephano ciici non debebat . Nam Eryximachus ostendit, partes
disserendi iam Aristophani susciiendas esse non modo propter ordinis
rationem, sed etiam propter ea, quod singultibus non impediretur, quibus
sedatis promisisset se verba esse 'de Amore facturum . Prorsus eodem
modo dicitur paullo infra olov xal 6 7trappoS idrtv, ubi xai
addito indicatur manifesto, non solum sternutationem hic tangi,
sed cetera etiam, quæ Eryximachus præscripsit, remedia
singultus, ov fisvtoi itpiv ys itpof ev ex$V v ai ccvtji i.
Dixerat Eryximachus. E. tl d’ apa itavv Itiyvpd idnv,
dvaXaftdv n toiovrov, oVfp xivijoaiS av rijv f)iva, nrdpe. Vides igitur,
cur articulum Aristophanes adhibuerit rov ittapfiov . h. e.
sternutationem eatn, quam præcepisti. (3sre pe £ avfidd,szv .
Hæc est lectio codd, omnium. Bekkeros, Astius, alii, ia textum
receperunt «stf lp\ SccvftaZetv ea opinor de caussa, quod præcipi
solet, particulas non pati iuxta se positam encliticara formam
pronominum. Huius regulæ rationem quoniam neque nos perspicimus, neque ab
aliis satia explicatam reperimos, codicum auctoritati, quam mutandi
libidini obedire maluimus. Sententiam quod attinet, Stallbaoinias
ad h.l. ridet, inquit, quæ Eryximachus disputavit supra 187. D. et
E, Audi Riickerti annotat, ad h. 1,: habet etiam Eryximachus,
quod respondeat, non r 6 xod fiiov illud appetere, verum r d
axo 6fiov hac ratione expellendum esse. Id non facit respondentem
Eryximachum, ne urbanitatem violaret i lectori reliquit inveniendum, erant que
inventuri f qui mores hominis nossent, facillime, nec potest latere
attentum lectorem, qui totum hoc episodium de Aristophanis singultu
quorsum spectet, secum reputaverit » Vide Comment. de Sympos.
Platonis, ijtstdq avrdi . Ia aliquot 10 iav n yeXoiov
tixys, ll,ov Ooi Iv tlffrjvy Xlytiv. Kal tov ’ AQiOtoipavr] ytXcKSavta
tlntiv, Ev Xiyug, a ’Egv£l(ia%£, v-al fiot, t6ta aggr/tu tu fifnjfiLva. aXXa
fir/ fis tpvXatts' tog fy 0 * (pofiovfiat ntgl twv fisXXovtav
QjjftijOttSfrcu, ov n, fiij ysXoZa sYxa, tovto fisv yag av xigdos tfij
xal tijg r/fistsgag MovOrjs truxagiov, clXXa fir/ xatayiXuGui. BaXav y£,
giavai, a ’Agi<Sto<pacodd. avnj repentur, quæ lectio 'eorum sedulitati
debetur, qui pronomen ad trjv Xvyya referendum censuerunt,
Riickertus ad h. 1.: Non habet, iuquit, neutrum hoc, ad quod reteratur. Nolim
avtdj neutrum putare. Quamquam enim Eryximachus r ijS A vyyoS
nomine usus est, tamen hoc loco quasi tov Xvy/iov dixisset, pOSUit
CtVTGJ. iav ti yiXoiov etayS, Sensus est: Vide v, quid agas.
Rides sententiam meam, qui ijiso nunc dicturus es, meque custodem
esse iubes orationis tuæ, ai quid ridiculum forte proferas, cum
tamen liceret tibi securo tutoque orationem habere.
i£,ov 601 iv elprfvy Xiysiv Grammatici in i&ov, 6iov, aliis
participiis nominativam absolutam agnoscant. Hæc participia, quoquo modo
explicaveris, nam certa explicandi ratio non reperietur in dicendi
formis, quæ quotidiano usu loquendi quasi sancitæ cum linguæ
legibus minus conveniunt, recte cum nostratium formulis
comparantur: vorausgesetzt, dass; angenommen, dass. ov ti,
ilt} yeXoia efarm. Stalibanmius ad h. 1. rectissime: Hoc ov 1 1,
inquit, connectas cum cpofiov fiat. Nam sententia hæc est : Noli me
custodire: nam ego vereor de iis, quæ nunc dicturus sum, non
quidem, ne ridicula proferam hoc
enim lucrum foret et comicæ Musæ nostræ consentaneum, sed ne
deridenda. Revocandum est ov Ti aXXa ad notissimam formulam loqudbdi ov
Xiyco oti aXXa, de qua vide annot. 66. Verba convertenda sunt:
Gieb auf mich uur nicht so genau Aclit, dena ich iiirchte
mich, liber die gestellte Aufgabe sprechen zu miissen, nicht etwa,
dass ich durch meiue Worte Laclien erregto, sondern dass ich Thdrigtes
vorbringen konnte, ^ ytXoxa
xaray iXa6ra* a Dicitur yeXoia ex mente Aristophanis, qui narrat
de aliis, quæ risum moveant, vel omnioo res alienas in partem
profert ridiculam. Qua in rp quum nonnihil sit artificii positum, totaquc
comici professio in co vertatur, ut moveat risum audientibus, non timet hoc,
immo in lucro .ponit, si contigerit. At ‘KaxaykXa6xa qui dicit, sui
ingenii fatuitatem prodit, sunt enim deridenda. Est igitur verum
discrimen, quod hic a poeta ponitur, in ipsaque fundatum ety- vf g, o Xsi
htxpsvfcsaftcu; nXXa TtQogsys tov vovv xcci ovtGf$ Isye dos dcoOcov
loyov. iGas (isvtol> av 86 C ffOt, U(pTj(JCO as. Cap.
XIV. Kal \Lrp>> iS *Eqv%Iim%s > slittlv tov
'jiQUStoyavrj, SXly yk ity Iv vtp Ikyuv y y Cv re xal JlavGa
mologia, at vulgari in usu non observatam, cai xaxaykXadra quidem
semper sunt deridenda. C. ivEVorjda tote apa xaxaykXatfxoS c ov.
Apol. 28. D. tva pi) iv$a8e pkvco xataykXadxoS icapct vrjvdl
xopcovidi. Ibid. S5. B, xa9ykXadxov xrjv noXxv noiovv teS ; ysXolov vero est
quodcunque risum movet, sive consilio eius, qui facit dicitve, sive
imprudentia. cfr. iufra 199. D. yeXoiov ipcoxijpa i. c. xaxayk Xadxov 213.
C. ubi Aristophanes yeXoioS dicitur h. e. dedita opera risum excitans.» Hæc Iliickerti verba sunt optimo de discrimine yeXoiof ct
xaxaykXadxo? verborum disserentis. Minus bene V. D. addit: Itaque,
et quum minime sit huius loci vocum discrimina explicare, neminem esse
puto, quin Prodici in his agnoscat disciplinam, modo sit memor
eorum, qnæ de hoc homine discimus e Protag. A., 341. A., Crat. 384.
B., Euthyd. 277. E», Lacii, 197. B.Vide Conuncnt. de Piat. Symposio.
fiaXcov y e oZei kxcp e v~
B,e6%ai; Suidas ed. Kiist. ftaXcov tpEvgsdSai oZei ; itpoS tovS xctxov xi
8pa davtaS xol\ olopkvovS lx(psvyetv. IIoc proverbium e rc militari petitum
est, uh! aliquis misso in hostes telo tela hostilia vitaturus
recedit. Riickertus proverbium hoc modo reddendam censet: Ia,
nachdem du abgcschloss en, denkst du davou zu kommen. av 8 6
B,xi po t. Si videbi0 tur h. e. si rationem reddideris, qnæ' satis mihi
et sufficiens esse videbitur. xal /u}r >elxeiv tov 9
Api6r o cp dvtj. Aristophanem intelligi comicum poetam, comoediarum
lepidissimarum auctorem, extra dubitationem positum est. Eius oratione
recreabuntur, qui Pausaniæ Eryximachique orationes legerint. Nam et a
dictionis elegantia pulcherrima est, et ad rem si respicis, tanta referta
venustato, ut dubitari nequeat, quin multam studii in ea conscribenda
Plato consumserit. Orditor autem Aristophanes a prædicanda Erotis
laude, cuius naturam non cognoscere possit, nisi qui prius in
hnmauam naturam inqnisiverit atque in 7ta $i}f.ictTa eius. Aliam, atque
nunc sit, olim fuisse narrat, quatenus quidem non duplex fuerit,
sed triplex antiquissimis temporibus genus humanum *Av8p6ywov
enim, cuius non nisi nomen reliquam sit idque ia igaominia
IIAATSINOE vias tlnirriv. i/iol yag 8oxov6lv av&Qcoitoi it
avraitatSt rtjv rov ’ 'Eqozos Svvafuv ovx ijO&fjti&ai., litti
cdoftav 6 positam, tertiam genas exstitisse viribas pollens,
felicissima integritate gaudens atque tanto animorum superbia præditum,
ut ipsos deos aggrederetur. Iovcra autem ceterosque deos dia hæsisse
inopes consilii, neque, quomodo eius superbiam infringerent, habuisse. Tandem
lori in mentem venisse Androgyni dissectionem, qua eftecta Androgynum
periisse, neque remansisse nisi segmenta hominum, quæ amissæ
integritatis desiderio vehementissimo agerentur. Huic desiderio AMOREM
nomen, eiusque tantam vim esse, ut, ubi partem suam pars repererit, ab
eodem nunquam discedat. Igitur summorum bonorum hominibus auctorem Erotem
esse, ntpote qui ad pristinæ integritatis felicitatem homines
perducat. xal /i 7} y 9 co ’Epv Zlfiaxe* Male ad h. i.
Ruckertus : Videntur, inquit, ad Eryximachi verba respicere xal prjv
particulæ, ut oppositionem contineant . Quum enim spem faciat
Eryximachus, fore, ut dimittat Aristophanem, hic tale quid videtur
dicere : Cupio equidem me dimitti, sed tamen vereor ut fiat, sam
enim aliam viam a vestra diversam ingressuras* cfr. Menex. 234. cap. 2. init, xal prjv, co
IMevIUeve, TtohXaxv xivSvvevei X. t. A., quem locum laudo, ut
lectores tutius de Ruckerti explicatione 7tal pijv vocularum iudicent. Ut
nostro loco, ita ia Menexeno xal pjjv nihil nisi gravem affirmationem
exprimit. Astios habet: ac nimirum, quod nullo modo probari
potest. Unice rectam particularum interpretationem Schleiermacherus
exhibet in conversione: Allerdings. KaL expletivum
est; vide annot. 6. et 38, elrtitTjv. Bekkerns, quem
secutus est Astius, eliterov edidit. Stallbaamius cum audaciam eorum non
probaret, qui secandam personam dualem nunquam a tertia diversam fuisse
docerent (Elmsl. ad Arist. Acharn. v. 773» ad Eurip. Med. v. 104
1., Monk. ad Eur. Alcest. v. 282. ), hrc certum esse annotat: apud
sciW ptores veteris dialecti Atticæ secundam personam sæpenumero in
ttjv terminari. Schæferas, quem laudat Stallbaamius ad Schol.
Apoll. Rh. annotat: prisca græcitas
dualpm certe activi in his temporibus videtor bifariam flexiss e etoy, et
ov et kxr\Y, itrjy, sed posteriorum usus temporum, grammatica
subtilius an argutius exculta, terminationem in oy assignasse
secundæ personæ, in tjv tertiæ. Secundæ personæ in Ttjv terminatio
sæpius reperitur apud Platonem, exempla collegit Stallbaamius ad h.
1. cfr. præterea Duttm. Oraram, plen. Vol* II, 417. Matth. Gramm.
T.I. $. 195. n. 1. 347. itavt anadt ovx y 6$ijat. Negat
Aristophanes, Erotis vim hominibus satis notam esse, atque aperte
indicat, prorsus aliter, atque Phædrus, Pau-i. i (itvol ys (liyiOz
av avtov lega xmttGMvaOtti xul (ta )(lovgy xai &v<Ji<x$ av sioiuv
(ityiorus, ov% agnig vvv sanias, Eryximachus dixerint, de
deo sese dicturam esse. Idem paullo supra disertis verbis expressum est :
&AAy yk Tty, in quibus verbis nou urbanitate, ut Hiickerto
videtur, sed ironia Attica factum est, ut aAAu verbi austeritas addita
7ty voce mitigaretur? ejn weuig anders. Hac ironia Socrates haud
raro usus est, ut summam rem tanquam minutam exilemquc proferret. Exemplo
est PJat. Prot. 828. E. vvv itkitttdpat,
7tfo/v (Spixpov ri jnoi ijixoSaoy, d 8ijAov, oti tlpooxayopas
fiqtSkoS I7cex8i8d£,et f iiteidr} xai td noXAa xavxa i%E$ida%Ev,
ipol ydp 6 oxov div ctv-. SpooTtoi. Hæc est codd. lectio
plurimorum, Wolfius e tribus ol dv^pcJ7COi in textum recepit, ©e
gerere in universum hic ar poortoi dictum putari sententiæ ratio non
patitur, neque vero cum contemtu homines commemorantur h, 1. Nihil
igitur esse vides, quo possis articuli defectum explicare.
Fortasse scribendum est dv^pco7toi eodem modo, ut avSpcDTCoi nunc
haud raro apud Platonem reperitur. cfr, Symp. p, 206. A. ooS ovSkv
ye aXAo i6x\v f ov ipdUtitv avSpcojcoi, ad quæ verba Stallbaumius
annotat; Non opns articulo, cuius omissio admodum usitata est in eiasmodi
vocabulis, qualia sunt avjjp, adeAtpos, yvvrj, yij, aliis, quum de
genere posita sunt. Vigiuti codd. articulum addunt. Fortasse et 1».
1., quoniam degenero humano verba non putamus accipi posse, av$p<*)itoi
scri bendum est. De formæ huius veritate vide Apollonium iu Bekkeri
Anecd» gr. II. 495. 24. apeivov ovv. itapa8k%a6$ot.i dtoptxrjv peraSEtiiv
xov J eis xo a, xal gjS' 6 avijp dvrjp y o «y* $pGD7TOS aV$pG)7COS
9 OVXCJS XO ixepov Sdxspov idxiv. ixel altiSavd fiev ol
ys. Aptissimus hic locus, ad quem de ItieI vocis natura et
potestate, quid videatur, dicamus. Satis
notum est, atque exemplis ubivis obviis probatur, etCel nou solum
consequentiæ, verum etiam caussæ notionem habere. Eius notionis origo est
liteita vox, quæ loquendi usu, ut fit, iu breviorem formam mutata
ita adhiberi solet, ut temporis notio cum consequentiæ caussacve notioue
commutetur. Iu vernaculo sermone eodem modo e temporalibus daun et wann factum
est caussale d e n n, et coqditionalo nv e u n . Sic cap. XIII,
initio ijtsl XOLl 7} TGJV GOpcZv XOV iviavxov 6v6ta6iS jtE6tij
idxiv dpfporkpcov xovtoav x, x. A,, quo loco eadem ixei vocis
potestas est, atque iitEixa . Eryximachus nimirum cum dixisset, in arte
musica et in medica duplicem Erotem reperiri, ita pergit : Hernach ist
auch die Yerknupfung der Iahreszeiten voli von diesca beiden. Non
repugnabimus autem si quis verterit; Denu auch die Verkniipfung
cet., quoniam in omnibus artibus et rebus duplicem Erotem reperiri
dictam erat, quibus verbis procedentibus efficitur, ut quod postea sequi
dicatur, idem illius HAA TS&N02 tovtcov ovdtv ylyveua
itsgl avtov, Siov itavtav (laAidta D ylyvs<S&ai. €<fn yug
&Eav tfnlav^ganotatos, Ixlxovgog te uv tav avftganmv xal largos
tovttov, av la&ivtcov (isylOTTj av Ev6cu[iovla rei av^gamla ytvEi
eitj. lyto ovv xugaOouai vytlv ElsrjytjOaO&ai tyv 8vvay.iv
avtov, v(itls 8s rav aXkav 8i8d<SxaXoi ttiEC&E. 8eI Se itgatov
vyag fia&elv tffP dv&gazivjjv qwOiv xal ta xa~ ftrjyazu
avTjjg. dicti veritatem, ut caussam veritatis, comprobet, cfr. Apol.
Socr. 26. D. jua At, c5 av8peS 6ixa6ta \, inel rov p\v t/Xior
XiSov (prj6\v etvai, r i}v 8\ d£A rjvrjv yifv. In Alcib. II. 143. C.
ixeidr) ovtoa 6ot 8oxti 6<po 8pa Seirov Elrai ro jtpaypa, Ssre x, r.
A., imi pro litEi8r\ scribendum est; scribæ enim inei vocis
significatum non percipientes 6jj addidisse videntor. Battm. ad h. 1.
bteiSij 86 scribendum censuit» Dubito, num recte. Adde Prot. 334. B. ei 6
f i$6\oiS hti xovS mopSovS xal tovff viovS TcXtavaS InifiaKkeiv
(sc. TTjY 'H07tp0V) TtOVXCL dnoXA v6iv iitel xal r d iXaioy roiS plv
<pvxoiS anadiv Itixi ituyxccKOV x. r. A. Adde. C. d St rfjs
OvpccriaS rtpdSxov f-tlv ov pexexovdtfS StjA-eoS, aAA* dfifieroS
fiovov xat idnv ovxoS 6 rcor TtalScov " EpcoS in e ix a
izpetifivxipaS, vfipEGDS dpolpov, quo loco iittira consequentiæ notionem
habere videtor. Dieser aber gehort zur Urania, welche zuvorderst
nicht Theil hat am Weiblichen, sondern bloss am Manolichen welche
folglich die Æltere und ohne Uebermuth ist. Antiquissimis eoim temporibus
illis masculum genas exstitit tantummodo, non item femininam» Adde 180.
A. S! r\v xdWiov ov povov JlaxpoxXov aA\’ apa xal xoay rjpcdcjv
dnavXGtv, xal iri ayivEiof, ineixa vecotEpoS Ttohv, <2s (p7]6iv
n OpiipoS. Ad nostram locum nt revertamur, litei temporalem
potestatem habet, quo simul effectum est, at sequentes infinitivi e præcedente
finito verbo 8oxov6iv exaptarenrentor. Sensus est: Denn mir scheint, dass
die Menschen durchaus des Eros Bedeotung nicht verstanden haben, hernach, dass
sie, wenn sie dieselbe verstanden hatten die grossten Heiligthiimer
erbaut haben wiirden... Simillimus nostro
loco est Xenophontis, quem Stallbaumias laudat, Hell. VII. 1. 38» 7
tpoS dfe rovroiS xal ro rcor XPV~ lid.XGov7t\i}$oS dXaZoveiar
avxcp doxEiv slyai iqnj, in si xal rijy vfivovpbrqv av xpv6rjr
itXdxavov ovx Ixavrjv elrai rkxnyt tfxtccv napix^y* fitiy t6r
av avrov lepa. Wolfius ad h. 1. annotat: Schoo aus diesen Worten
hatten manche Sammler von Mythologien lernen konnen, dass Amor
keine Gottheit war, die der Volksglaube zu cincm Gegenstaud der
eingefiilirten Religion gemacht, son- 'H yuQ xaXai yficov cpvOig ov% avtrj rjv
Sjiteg vvv, dXX’ dXXoia. xqiBtov [ilv yuQ rgla fjV ta yevrj ta.
TtZv dv&QUXMV, OVI «S**0 vvv 8vo, u$Qtv xal frijlv, ctXXa xcd tqItov
xgogijv xoivov ov d[icpottQow tovtarv, E ov vvv ovofia Xoatov, avto 81
^tpavuStai. dvdgoyvvov yciQ tv tore [ilv ryv xal sidog [xal Svo[ia ],
autpotegav xoivov, tov te ccQQevog xal frqXeog, vvv 8’ ovx Sotiv aXX’ y
iv oveidei ovo[ia xeljxtvov. exeircc ilern mehr ein Abstractam,
das den Dichtern seinen Platz im 01} rap zu danken hatte.
Ceteram xaxadxev adai aoristicum tempus positam est sequente
itottlv imperfecti infinitivo, at actio præteriens, qualis est
templorum ædificatio, a sacrorum ferendorum consuetudine discerneretur. Vide
Engelhardtum ad Meocx. pag. 234. c. 2. xal yap tacpf/S xaXrjS xe
xal fieyaXonpeitovS rvy^ayn, xal iav rtivrjS xiS uiv xeJLevxrfdp,
xal iitaivov av itvxe, xal idv <pav\oS j} x. x. A. ovx
vSrtsp' vid. ad 179. E. annotat. Oratio plenior foret «AA*
ovx av litoiow, usitep vvv, o xi xovrarv ovSlv yly vexat. Nvv autem
Tocula non solum de præænte tempore intelligenda est, sed etiam de
veritate rei. De verbis insequentibus 6 eov 7 tavTGDV paXidxa yiyvedSai, vid.
ad 131. i%ov doi iv elpyvy A kyeiv. litlxov poS x £ &v.
Addito elvat verbi participio epitheti veritas indicatur, ut
convertenda verba sint: denn er ist unter den Gdttern des
menschenfreundlichste and der walirhaftige llclfer der Menschen and
Arzt der Uebel, deren Heilung dem Menschengeschlechte zur
grossten Gliickseligkeit gereichen miisste. vjjieiS 61
xoHvdXXcDV 8i- ' 8a6xaXoi i&edSe, Hæc verba vario modo
explicari possunt. Fortasse Aristophanes vulta ad serenitatem composito,
tanquam summæ veritatis rem probaturas satis festive, ut comicum decet,
doctoris formam imitatus Vobis, inquit, ego, vos ceteris præceptores
eritis. ovx avxrj rjv, rjitep vvv. Bekkerus, quem
secuti sunt Astius et Reyudersius ex Euscbii Præpar. Evang. XII. 585. C.
i) avxrj in textum recepit. Fiemus habet: neque enim, qualis
nunc est, olim erat, sed longe diversa. Nihil mutandum est. Verba proprie
audiunt generis assimilatione omissa: 7} ydp Ttakai rjpcov cpvdiS
ov tovto ijv, Zizep vvv, aAA* aAA owv xt. Sed minus adamatum hoc
dicendi genus fuit Græcis; quamquam enira rectius censeri potest,
atque exprimendæ sententiæ convenientius, tamen minus elegans est atque
durius. Hinc factum, ut generis assimilatione adhibita scriberetur
ovx avtrj tjxEp . Diximus de hoc genere dicendi 139. «Aov rjv
hiouSt ov tov &v9q<6xov to slSog, GtQoyyvA ov, vojtov y.al kXevqus
xvxXa %ov. %HQas Si xtrtaQas tljE, xui Gxibi tu %6u tuis X e Q^' *«*
Xqosuzu Svo avdpoyvvovydp e v r ote y\v rjv xal eido S [xal
ovo/ia.] Ficinus Tcrba convertit: Androgynum quippe tunc
erat et specie et nomine, ex maris et feminæ sexu commixtum. Eum secutus est in conversione Schultliessius: Deuu dazumal war das
Mannweib wirklich wie im Namen, so in der Gestalt vorhatiden.
Stallbaumius od h. 1. deest, inquit, ev in multis codicibus, itidem apud
Stobæum ct Eusebium. Quod vide, ne omittendum sit. Riickertus %v
verbo servato verba convertit : Androgynum enim tunc unum erat non minus
genus quam nomen, ex utroque conflatum, virili et muliebri ; nunc non est
nisi nomen opprobrii caussa inditum, Displicet hæc conversio eo nomine, quod
repetitionem iuutilem continet præcedentium verborum : crAAoc xal
rpixov (sc. yivoS) itposijv xoivov « 7 / 90 xipCDv rovx&v x. t. A.
Porro caussam frustra quæsiveris, qui fiat, ut commemorato in
prueee-» dentibus yevo$ verbo nunc elSoS idem significet atque
yivoS. Postremo male se habet: Tore h. e. tum temporis unum fuisse et
genus et nomen avdpoyvvov, quasi non et Platonis ætate unum nomen
avdpoyvvov fuisset. Ev voce deleta sententia hæc est verborum:
Mannweib war damals in Beziehung auf Gestalt uud Numen aus beiden,
dem MannJichen. u. Weiblicheu ausatnmen gesetat. Sed rursnm quæras, nuin
Aristophanis ætate Androgyni nomen ex ntriusqne generis nomine non
compositum fuerit? Si qnid video, ineptum scioli additamentum est
xal ovo/ia, quod præcedentibus verbis ov vvv ovofia A ontov nullo
modo explicari potest. Deleto eo optime huius loci verba se habent.
Aristophanis mens hæc est : sed et tertium genus insuper erat utriosque
generis et masculi et feminini particeps, cuius nunc nomen superstes, ipsum t
periit* Videlicet androgynum (ut nunc nomen, ita) tum temporis
nnum erat etiam eldoS utriusque particeps generis, masculi
femineiqne. v v v d’ ovx tdxiv aAA* rj i v 6 v eide t ovo y a
xeiy evov. Ietzidagegen istes (das Androgynum) niclits auderes, ais ein
schimpflicher Name. Scripsi aAA pro vulgato aAA*. * Vide Engelliardtum ad
Piat, Apol. Similiter scribendum est LEONZIO (si veda). A. trAA*, 7/,
xo Xeyoyevov, xaxomv hopxijS rfxo pev xal vdxepovjiEV \ Non ubivis autem
scribendum <*A A ?/ esse, Phædonis Jocus docet 81. B. goSte
yt/dlv dAXo doxelv BLVCLi aAijSlZ aAA* ij xo dcojiaX oeideis x. t. A,, ad
quem locum Stallbaumius rectissime: Orta est,' inquit, hæc locutio
ex coniunctione duarum loqnendx formularum, quarum altera
oppositionem altera comparationem indicat. Hcrmannus disiungendas esso
has particulas iocet atque 7J cum altero 7/, quod in me mbro
orationis supplendo comparcat, In' av%ivi xvxXoteqcT, ouoicc itavty
xscpceXrjv 8 ' In 190 aiKpoxiaous rovg ngoganoig ivavxloig nEx/ihoig
[ilav, xai coxa xlxxaQa, y.al alSola 8vo, xal talla navxa ug iungen
xal talla navxa ug iungendura. Nimiram expletiorem orationem
esse, ut v. c. nostram locum ad Hermanni præceptum exornemus: vvy 8
’ ovx l 6 xiv d\\’ V et v dvelSei oyopa xei/isvov r) ovx ol 8 a iv
ct xsixai. Sed falsam esse, Ed. Hænischius ait in annot. ad Amat.,
hanc explicandi rationem, hinc maxime apparet, quod, si yera esset,
nemo sic diceret, nisi qui aut ipse se rem suam parum compertam habere
profiteretur, aut id, quod certo sciret et eloqueretur, ita afiirmaret,
ut, si non verum id esset, se de suo ipsius indicio desperaturum
esse significaret. Pro dXX ?/ interdum 7 tX?}v r/ reperitur, neque rarum
Tt\f\v olK X ?/, quibus formulis similes sunt formulæ nostratium ausserals, uls
nur, ausser ais nur. De xsiG$at verbi potestate dictum est ad 100.
Ut de legibus civitatis, ita de usu loquendi recepto sæpissime apud
scriptores reperitur. Ceterum Riickerto non assentimur, ovopa iv ov
sidet xsiuevov eodem modo dictum censenti, atque Xafislv iv
cpipvy ^Svpiav y Syriam dotis loco accipere. Ut Homerico J
SsgUv iv yovvadt xsixai fatura inflexibile significatur, ut iv
ftop” popeo xsidSai in Phædon, 69. B. de æternitate vitæ miserrimæ
dicitur, sic ovopa iv oveiSst xsipsvov usus recepti constantiam
exprimit. dvdpoyvvov . v. Suid. s. r* dvdpoyvvoS et Muson.
Fragm. p« 208. ed* Peerlk* Alter habet: 6 xa avdpoS rtoiGov
X&l xd ywcnxwv TzaoxGDv. Alter: ol ys dvkxovxat avdpoyvvoi
xal yvvaiXG) 8 etS opatiSai ovxe ? 9 onsp s 8 ei (pevysiv iB,
anavxoS, si 87 ) roi> dvxi avdpss 7/tiav, Urtsixa. Præcedente
irp<atov psv, quod male Ficinus convertit a principio,» htsixa 8 s scriptum
exspectaveris. Sexcenties autem iizsixa reperitur omissa 8 i
particula, quoniam htsita tantæ gravitatis est, ut ipsum possit, hoc est, non
adhibita dfc particula, oppositionis pondus sustinere. Unum e multis exemplum
ut laudem, 194. E. legitur! iy<d 81 87 } (iovXopai xtpooxov p\v
tlittiv, y XPV M e elrtEtv, IneiXOL shtsiv . In se quentibus Ruckerti annotatione factum est, ut post xo
EiduS comma poneremus. Riickertus autem. Me oppositio, inquit, quæ
hic adest pristinæ integritatis et insecutæ postea dissectionis
admonuit, ut oXov prædicatum esse censerem, quam interpretationem haud
scio an commendet etiam vocis locus ante 7/v y quem vix teneret, si cum
sldoS esset conuectenda. Dicit igitur hoc: Deinde iutegra
erat hominis figura, rotunda, dorsum et latera circa habens (non,*
ut nunc, dorsum, latera et pectus.} xEEpaXrfY 8 * plav.
Quis non Iani meminerit, Latinorum dei antiquissimi, quem uno
capite, facie duplici insignem venerabantur? Erat autem Ianus dito rovtcov
&v rig tlxdaniv. litoQtveto 51 6q9ov, agitSQ vvv, oitoztQaOs
fiovXq&ilt] ’ xal ditor e xu%v oq(itjGut &siv, iSgittQ ot
xvfiiatavrig slg oq&ov tcc Oxalrj itsQitpsQOfisvot xv)3 MJtiutft
xvxha, oxuo Tore ov<5t tolg fitXs~ Civ aitEQEid6[iEvoi xa^v Itpiqov to
xvxlco o yv da Sia taura pacis dens, nt verba Aristophanis iu Erotem
directa et Iano conveniant: l6xi Seoov cpiXotv^pcoTtQTCtTOS, $7tlxOVp6f TE G$V
XGOV dvSpdiccdv 7 (ai laxpoS xovxgdy, cor IocSevxcjv psyidrr/ av
evSaipovioc rc5 dv^pcjTteiw ykvEi fi?;. Adde 191. D. $6xi 6?} 17/ f dpxalaS q>v6£GDS 0vvaycoyevf, xal
inixEipivv 7Xoiijdai 'ev lx Svotv xal latiadSai xrpr tpvtiiv x tjv
dvSpGDTtivTjv. Quid, quod ipsum nomen Iani aliquam haberevidetur cum
{aivco verbo cohærentiam? Romaui bellorum quam amoris intentiores
rixis, CONCORDIÆ AMANTIVM AMANTE AMATO pacem pacisque conditiones
videntur substituisse. ijtOpEVEXO OpSor, GjSrXEp rvr. Koti
vulgo ante vpSov positum deest in codd. non paucis, Bekkerus vocem
in textum recepit, uncis Stallbau» mitis et Dindorfius incluserunt.
Ficini conversio hæc est: Incedebat hoc tunc et
rectus, ut nunc, in utram vellet partem. Kai vocis tuemluc
provinciam suscepit Ruckertus his verbis usus: Duplex
incessus pristinorum hominum narratur, erectus, quem nunc etiam
habent, eo tantum ab hodierno diversus, quod tum, utram in partem
vellent, pariter præcedebant, /z. e, prorsum et retrorsum, alter
rotationi quam meatui similior • Sequentia igitur verba hoc modo
exhibere voluit : Jtal, dxots xaxv oppyjdEie $Etv, ooSTtEp ol
7wfhCxdvreS x, X. X., nam in eius editione comma post Ttai
non comparet. Sensos est: Er ging aber aufrecht, wie jetzt,
nach welober Seite hin er wollte, und, wenu der eine oder der
andere schneller sich bewegen wollte ete. Vulgo pro opfiJjdeu
legitnr opprfCei pro %eiy verbo IXSeiy, Male. <k)S7XEp ol
XVfildXGOYXES* Derivatur hoc verbum a xv(bj > quod idem
aotiquitus significasse perhibetur, atque XEqjaXij. Igitur primaria
xvfit6xdv verbi significatio videtur esse: capite insistere, se præcipitem
dare, cfr. Hom. XElpOYX lyx^Xvk? x e hclI Ix^veS,, o*l xotra Sivaf
ol xotra xaXa fissSpa xvfiidxcor $v$a xcii $vSa. Erat
autem apud Græcos saltationis genus, quo qui utebantur, caput deorsum,
pedes sursum proiicere solebant, non nisi pedibus solum attacturi.
Summa corporis atque inprimis spinæ mobilitate opus erat
saltantibus, quare Patroclus Kebriouc, Hectoris auriga, iuterfecto,
satis acerbe II. 16* 745. hæc profert <L nbxoi> r\ pdX
9 iXatppoZ dvrjp, fisla xvfhtixd et v. 749. <6$ vvv Iv
txeSIgj IB, itctcoov pEta xvptdxd r) fia xal iv TpdedCi
xv(h6xqrr/peS iadiv.tqlcc ra ylvr) xal roiavta, on r 6 fitv kqqiv rjv r ov
rjXtov B t rjv «QXV V Pxyovov, to Se %rjXv Trjs yijs, to Se aiupoTSQC3V
iitzs%ov vfjs OiXrjvrjs, ori xal rj Gelrjvtj a[i<poreQatK yiEzl%u.
TtEQirptQrj Se Sr) yv xal avrcc xal rj noQsia avrav Sia zo rotg yovevOiv
ofioia elvai. rjv ovv xrjv Tangit fortasse hoc saltandi genos Herodotus 6,
129. 6'btizoxÆiSyS ixiÆvdi oi riva tpanaZav iSevEtxai * iASovtiyS
8h ryS rpaTtE&jS n patra plv in avrijs oopxyoaro Aaxaovtxd
&XV~ paria’ pera. 81 a\Aa *Arnxd • to rpirov t ?/ v
xecpaArjv ipeidaS ini r rjv rpane%av roidi 6xiXe6i ix «ipovopyde.
Schol, ad nostrum locum iusto brevius : xvfiidryp 6 opxydryS xal
xvfiidtav to opXsiGSai. eis opSov ra dxiAy n. Ante eiS in
plerisque codd,, quatuor exceptis, xai legitur, quæ depravatio textus est
manifesta. Omiserunt voculam editt. omnes. Orta ea lectio est e mala
intelligentia præcedentium verborum, quæ intellexit, quisquis fuit,
qui xai interposuit, hoc modo : ino pevsro 81 opSov (3snep vvv,
xal, sc. (inopsvero) ditare tax t) opprjdeie Seiv, ooSnep ol xvftidravrsS
’ xal eis opSov x. r. A. oxtgj tore ovdi. Vulgo legitor rore oxrcJ
x. r, A. Transposuit verba, qui putaret, rore ad præcedens onore
pertinere. Probari posset vulgatus verborum ordo, si scriptum
exstaret: rore rolS uxtgd piÆdiv anepEiSope voi x.t. A. Sed non addito
Articulo, ovdiv autem participio adhibito, cur is ordo verbornm
unice probandus sit, quem cdd, omnes probarunt, facile
iutelligitur. 7/v dk Sia Tavta Tpla Ta yivy xal toiavra.
Ad certam quandam philosophiam comicum poetam respexisse, quam- quam
a multis annotatum est, tamen ut credamus, animum inducere non possumus.
Vulgatum euim hoc erat, et vero etiam nominum terminatione
firmatum, TfXiov, solem, virili potestate esse, yyv, tellurem,
feminea, qua propter etiam rerum mater vocata est. Fieri igitur facillime
potuit, ut philosophia advocata nulla, mera vulgi opinione nixus solis
prolem masculum genus vocaret, terræ femineum Aristophanes. Restat ut de
Androgyni origine dicamus, quod cur Lunæ prolem dixerit, disertis verbis
indicatum est; ori xal ?} dsAyvy dptporipoov perixei. Atque ipso
nomioe deXyvyS hæc coniunctio terræ ac solis indicata est. Dorica forma
est (?£A avaia, quam convertere possis Glauzerde. Solebant autem veteres
novam quandam in huiusmodi rebus opinionem prolaturi, argumentorum
loco er ipsa rerum natura petitorum, alias res conquirere, quibus
illam probarent, Sic Pausanias, ut duplicem Erotem esse probaret, ad
duplicis Aphrodites mentionem confugit, quarum suum utrique Erotem
assignaret, n epitpepij 8h 8?) yv. Non gkreisformig,» quod
in Astii et S chleier macheri Itfrvv 8 uva xal xijv qcoiiijv, xal xa
tpQovrniWK (itycda tl%ov, lnt%dqvfiav de zoig &eolg, xal o kiyu
"OfitjQos 3 csqI Ecpiccltov xs xal ”ilrov, jtejh Ixdvav Xeyixai,
xo C ds tow ovgavov dvafiaGiv im%UQelv noielv, ag Ixi&iy Gofiivav
xoiig tteois. versionibns legimus (adde etiam Schulthessii
conversionem 88. ed. Orellii,) quis enim circuli formam
corpori tribuat, sed kugclformig. Riickert. In sequentibus
8ia to opoia eivai verba Schleiermacheros convertit: um
ibren Erzeugern ahnlich zu sein. Rectius Ficinus: quia parentum
similia. xal ta (ppovrfiiaT a pe* ya\a elxov.
Schleiermacherus: nnd hatten auch grosse Gedanken. Minus accurate. Articulo enim addito efficitur, ut sensus sit: und der
Hochmuth, den sie hatten, ging ins Un* geheuere. vide annot. 12.
Articulo non addito supra legitur 182. C. ov yap, olpai, dvptpipei toiS
apxovdi tppowjpara peyaXa lyyiyvedSai, quem laudo locum, ut de
nostri loci articulo facilius certiusque iudicari possit a lectore.
MeyaXa <pporj}para dicuntur autem habere, qui contra dominos
conspirant, cfr. 182. C. ov, yap,
olfiat, dvpq>epei toiS apxovdi (ppovrjpata fieydXa lyyiyvedSat tgjv
dpXoiUvoov ad quem locum ' vide annot*. 102.
Comparativum exspectaveris, non positivum ; ille tameu in hac
formula solennis. o Xkyei "O prj poS. Od. 11. Sl4.
"Oddav iic OvXvjiitto pe* padav SepEY, avtap £tz
"Oddy JlrfXiov elv o diq>v\\ov,lv* ov pavos
apfiaxoS etr/. ooS litiSr] 6 o pkv gjy roiS SeoiS. Riickertus
iungenda hæc, inquit, cum Ttepl ixeivGOV, quæ structura propter
interiectum membrum to tcoieiy, in quo avxovS subiectum est,
aliquid incommoditatis habet. Ad l7Ci$t]6op£vcjv supplendum
est potius avTCDY. Exhibetur autem genitivus participii cum
gjS, ubi aliquis refert quod aut ex aliorum opinione depromtum est,
ant quod ab aliis vult cogitari, ut in Piat. Apol. Socr. 30.
B. itpoS lavra, (pocbpr av, cJ av— 8 pes *A%r]vaioi, rj
nelSedSs *Avvxcp rj pjj oj S ipov ovk av itoiijdovroS «AAo x,
T. A., h, e. de me ita cogitate, me nunquam quicquam facturum esse
aliud. *0 ovy Z evS xal ol a AAot $ 80 i. Omnem hanc narrationem de
deorum consultatione et quid facerent, dubitatione, nt cupierint
quidem punitam humani generis protervitatem, sed nec severitate uti
ausi fuerint, quam læsa maiestas exigere rideretur, nec aliud
invenerint remedium, quo et illi poenas darent et suus honor salvus
maneret, donec ad postremum Iapiter ægre aliquid excogitaverit,
hanc,, inquam, a d deorum derision em comCap. XV. 'O
ovv Zevg xa l ol «A Aoi 9iol Ijiovltvovto o « %(M} avtovg 'MHrjtScu xal
TjXoQow. ovte yag onag axo positam esse neminem poto non videre.
Riickert. Male; vide Comm. de Piat. Symposio» oti XPV ctvtovS
rtOtij6 at. Ne quis pro indicativo optativum reponendum censeat, quod
Astius olim fecit, post infectum, voluit: Græci ingenii tanta est vivacitas,
ut structuras verborum doas, quarum ntraque suam quandem iucunditatem
habet, confunderent atque commiscerent, videlicet ne, cum alteram prætulissent
alteri, alterius gratias simul amitterent. Igitur oxi XPV avtovS
rtoii}6ai compositum est ex oratione obliqua oti XP E ty avtovS it.
et ex oratione recte ti XPV ocvtovS Xotijtica xal ojSitep,
rovS ylyav taS xepavrccHj arreS. Stallbaumius, intellige, inquit, post
yiyavtaS tfq>avi6otv ex proximo ctqxxvldEiEV, cuius breviloquentiæ
exempla collegit Wyttenbachius od Selecta Princip. Hiator. 364. Riickertns
verba sic inngenda esse censuit : ovte yap eIxov ortcoS drtoxTEtvcæv
(sc. avtovS) xal ro ylvoS dtpa . vldaiEv, XEpavvGotiavtES GDinep rovS
yiyavtaS . Neutra explicandi ratio nobis placet. cuV itep h. 1, non
similitudinem indicat, sed agendi rationem describit, ylyavteS autem
homines vocantor illi ipsi, qui e masculo et fenrineo genere compositi
viribus freti ac robore, elatiores animos alebant. Sensus est: Sie
wussten iiberhaupt weder einenRath, dass sie sie todteten, und besonders w i
e sie, nach Erlegung der Riesen durch den B 1 i t z das ganze
Geschlecht verdiirb e n . Disertis verbis
ylyavtES commemorantur, ut esset, quod sequenti ykvoS opponeretur.
Quoniam autem homines nondum dissecti erant, fieri non potuit, quin cæsis
hominibus illis totum genus hominum misere periret, atque nemo remaneret, qui
deos veneraretur. ai tipal yap avtolS 7/ <p
avi$£t o. cfr. Symp. 198. C. vit ai6xvvr]S oXiyov artodpaS <px^PV v ?
KV MX 0V Nemo Stallbaumio melius de indicativo huius loci explicando
disseruit. Eius verba hæc sunt: * Aoi istas et imperfectum sine av
particula positum in talibus SIGNIFICAT certo et haud dubie aliquid
fuisse futurum, pr opter ea quod habeat obiectivam, quam dicunt,
necessitateniy ut Lat^ futurum erat: accedente autem av particula etsi pæne
idem significatur, tamen conditionis et mudalitatis, quam vocant
philosophi, accedit notatio, ab hoc loco, pæne prorsus aliena . Quocirca
non tantum XPV V > £5 Et, npoSijxEV, ut Lat, oportebat, decebat,
debebam, ita usurpatum est, sed multa alia verba, irtprim slvaiEV ii%ov
xal 'cos it£Q, tovg ylyavzag xsgawdeavreg, to ytvog oxpavLaaitv, al rifial yag
avroig xal rcc tfQcc ra naga rwv av&Qamov rjtpavl&ro ov&
oitag latv aCilyaivuv. fioytg 8rj 6 Zsvg IworjtSag Xlyu, ore zloxd
fioi, %<pi], %%uv iiTjiavijv, wg av iliv te uv&gaicoi D xal
xavOaivro t ijg axoAaOlag aG&tvtGztQoc ycvofuvou vvv (iiv yag
axnovg, £cprj mis ea, quæ natura sua continent aliquam obiectiuæ
necessitatis significationem. Indicativo in hypothetica enuntiatione Latini osi
sunt plerumque ita, ut non tam obiectivæ necessitatis, qoam temporis
rationem haberent, quo tempore aliquid, quominus fieret, impeditum esset, cfr.
Tac. Histor. II. 46. iamquo castra legio-^ dum exscindere
parabant, ni Mucianus sextam legionem opposuisset, h. e. achon waren
sie daran, das Lager der Legiouen zu veruichten, hatte niclit zur rechten
Zeit noch Mucianus die sechste Legion entgegen geworfeu. Adde
notissimum Horatii locum Od. II. 17* 28. Me truncus illapsus cerebro
sustulerat, nisi Faunus ictum dextra levasset h. e. Mich
hatte der auf mein Haupt stiirzende Stamm getodtet, hatte
niciit noch zur rechten Zeit Faunus durch seine llechte die Kraft
der Wucht gebrocheu. Temporis hanc notionem quando assequi volunt
Græci scriptores, eodem dicendi geuere utuntur quidem, sed non nisi
addita iv3v$ particula temporali, cfr. Thucyd. VIII. 86., quem
locum Stallbaumins laudavit iv gj datpidxaxa 'looviav neti
'i&U?/dtarenco $i%a exadtov, xal difovtov evSvS’ eTxov ol ito
TUfiioi, doxdj fioi, £<PVt Quod supra annotavimus 159.
ad verba o n XPV olvtovS itoitjdai y id iis vehementer displicebit, qui omnino
duas verborum structuras confundi atque commisceri neguut. Negant
autem, qui non intelligunt structuræ originem. Etenim rem
animo suo ita informant, ut censeant, scriptores positis dnabus
verborum structuris artificiose ex utriusque quibusdam fragmentis tertiam
composuisse. Nobis persuasum est, hoc structuræ genus non e scriptorum
officina prodiisse, sed e quotidianæ vitæ sermone iu scriptorum libros
immigrasse. Pertinet huc noster locus, ubi præmisso ott, quod
indicium est orationis obliquæ, ipsa alicuius verba laudantur. Patet
autem, proprie dicendum fuisse Aristophani : \iyet, ori domi ol Ixew prjx ay yv
r. A. Factum autem Græci ingenii facilitatemne dicas an
felicitatem, ut servato obliquæ orationis indicio rectam orationem
retinerent, atque orationis suspensæ continuitatem cum rectæ
orationis vigore coninngerent. De hac structura vide etiam
Mattii. Gramm. plen. $. 623. 2. b. p* 1270. a
«pa fiev &0&svl<3teQOi $<Sovzai 9 apia %Q7]diu6TEQoi Tjfilv
dia ro irXEtovg tov dgi&ndv ysyovEvai' xal fia- * diovvtai O 0 #oi
liti dvoiv dxsXoiv. lav d 9 Htt, doxaCiv aGzXyuivEiv xal firj e$eXco0iv
i]0v%iav ayeiv, itdXiv 'av, %(pr] 9 refiu dl%a, wgz’ Ecp kvdg xoQEvdovzai
OxtXovg doxcoXia^orreg. ravza thtcov Sze^vs rovg dv^Qunovg di%a,
&g%EQ oi za da zipivovzEg xal (isXXovzEg zapixsvsiv, ij E xal ajia n'ev
adSeri6tepoi idovz ai. Sensas est: nane eos dividam bifariam, at et
debiliores homines sint et utiliores nobis, quippe nam ero
auctiores. Amant Græci, quæ de certissimo eventa actionis præcedentis
dicantur, ea xal addito superioribus annectere. Paullo infra
legitur naXiv av te/ico 8ixa, Sst iq> kvoS nopsvdovtai x.T.X., ubi
bene haberet xai pro gjSte positum ; hoc tamen scriptor prætulit,
quod reiterata divisio cogitatur tantummodo, non tanqaam actio, quæ
hat aliquando certissime, proponitur. 7tdA.iv av t Zcptf,
teji c 3 Sixa. Rursum exemplum habes verbi, quod casu suo
spoliatum ita exhibetur, ut notio verbi prematur magis, quam vis
actionis, Minus recte Schleiermacherus iu conversione: So will ich
sie, sprach er, noch einmal zerschneiden. Rectior conversio liæc est: So wiederhole ich die Theilung
noch einmal. Atque obiter ut hoc moneam, ut Græci naXiv av, ita
nos nochmals wiederliolen, pleonastice loqui solemus.
txdxcoXt ccZoyteS. Schol; ad h. 1 . a<jKG)\id?,Eiv xvpicoS
filv tu ini tovS adxovS aAA« d$an dXrfXippkvovS, iq>* ovS
in7fdc.iv yaXoiov ivsxa • TivlS xal ini tcoy Cvf.tnE(pvx6<5i
zotS dxkXEdiv dXXo/ikvcDV. . ?fdrf 61 TiSkadi xal ini tov aAÆ69 ai to
YEvpov (Bekk. legendum censet roV Sr Epov ) took noddUv avkxovTa^ rj
a>S vvv ini OxkXovS kvoS fiaivovTa. %6ti 61 xal to x^XatYEiv. E
Schol.' ad Aristophan. Plut 1130., ubi complures ddXGoXtdgEtv
verbi explicationes reperiuntur, male autem adxcoXia vocatur
iopTtj tov Jiovvdov, nisi fortasse latiore significatu accipiendum
est hopTif verbum, ex huius, inquam, Schol. annotatione selegi hæc :
xvpioS ddxciXidZbiy iXEyov to ini tciy ddxoov aXXEdSai ZvExa tov yk
Acoro: noiEtv • iv /ikti& 61 tov $sdrpov ZtISeyto adxovS
ns(pvdifpkvovS xal aAijXififikvovS, fis ovS ivaXXufiEvoi ivaXiOSaivov
xaSansp EvftovXoS cpifdi • xal npoS ys tovto ctdxov elS fikdov
xazaSkvTES, EtsdXXedSa xal xayxd&Te ini rols xarafifikovdtv . ddxooXia^Eiv
'eXeyov To ivdXXsdSai tois doxols, ?/ to ini ivds nodos dXXedSat. Hæc
satis de significatu adxcjXia&iY verbi. Non dubium est autem, quin h.
1. doxa>XutP,EiY uno pede saltare significet» Ut, cum humanum
genus primi11 162 II AA TSINOE wgmo ot
tu (bu xaTg ovrtvu fie rifioi, rov 'Aitbkha ExtktVE T 6 TE TtQO gtOJCOV
flETU0TQEtpElV XUt TO TOV ClVyivog ijfiiGv tcqos Ttjv rofiijv, tvu
&Etbfiivog rtjv avxov TfirjGiv xoC/ucoTEgog d'rj 6 av&Qmnog, xal
tukka ia6&at IxiklVE V. O 61 TO TE KQogUltOV liETEtiTQEqiE, XUt
GVVtkxaV tos nvfiuStav dicatur, post ln\ Svoiv dHeXoiv
fiaUiZEiv, futoro tempore ddxooXiddEtv dicatur. Uno pede
etiam hodie saltari in Helvetia, Italia, Græcia, satis notum
est. &S 7t ep ol r d da xkpy ovtf? nal pkXXoy x eS xapiXeveiv.
Lectio vulgata est c oa, quam merito interpretes recentiores improbarunt.
Nimirum legitur in L. V. PJ. Timæi: da dxpodpvojy eldoS pr/XotS pixpois
iptpepis. Colligitur inde, Platonem hoc verbum commemorasse in scriptis.
Ilaud facile autem locum Platonis invenias, cui vox illa magis
conveniat. Interpretantur, qui harum rerum periti sunt, da sorba
(Arlesbeeren, quæ condita esse, nt diutias conservarentur, non pauci
sunt, qui tradidere; cftvVarr. de re rust. I, 69. ( Putant manere) sorba
quidam dissecta et in sole macerata, ut pira, et sorba per se
ubicunque sint posita, in arido facile manere. Quæ sequuntur verba,
spuria censuerunt Sydenhamius, Bastins, Astius. Frustra. Quamquam
enim prorsus nescimus, cur in ovis dissecandis crinibus usi sint
veteres, hoc certum est: duobus allatis exemplis Aristophanem
et facilitatem et artificium dissectionis indicare voluisse:
ao Jexcbt, wie man Arlesbeeren zum Einmachen spaltet, so fein
und kunstlich, wie man Eier mit Ilaaren theilt. Eodem modo
explicanda sunt verba Plut. Amat, 770. B. ojSittp cdov avrtdv Tpify
Siaip&tiSai t rjv cpikiav. Male igitur Rtickertus ad h. 1. Hoc
quidem, inquit, concedimus, languidiusculam esse alteram comparationem,
concedimus, fieri potuisse, ut ab alio adderetur; sed additam esse tantum
abest, ut contendamus, ut facetiarum captatori Aristophani recte tributam
esse censeamus. Ceterum coniicio equidem, ovornm per crines
dissectionem ludi genus fuisse; fortasse ex ovorum dissectione per crines
facta convivæ futura prædicere solebant. 7t p o 5 xr)y xoprjv.
Ut in præcedd. ad xa cJa supplendum est e proximis xiproyxeZ, ita
h. 1. psxa6xpl<peiy recte repetieris. Toprf significat proprie
'id, quod ex aliqua re abscissum est ; nostro loco corporis eam
partem denotat, quæ dissectionem passa est. Similiter topi j apud
Hom. II. a, 234. positum repentur: va\-pa rode dxijnxpov, To
p\y ov%ot e (pvXXa xa\ d £ov? $>vdei, iiteidr} TCpddxa t
opijy iy opeddt XeXoi7tev, quo loco truncum denotat, ex quo
sceptrum abscissum erat. In sequentibus pro Trjy avxov xpijdiy, quod
recentiores editores omnes habent, plurimi codd. avxov exhibent.
Non male, si 3 iuvtct%ofttv r 6 SsQjia Ixl xrjv yaCtiga vvv xaXov(ikvi]v,
SgntQ ta eioxaUxa (iaXavtuc, tv 0 x 6 ( 1 « xoicov ankSh xaxce (ii(St]V xrjv
yaOxtQa, .0 Srj vvv 6 (upcd 6 v xaXovOi. xal rag (iiv aXXag Qvxldag xag
xoXXag igtlLcuve, xcd xa 191 Gzrforj dujp&QOv, ijrcw n xoiovxov
ogyavov, olov ol Cxv avrov pro avxoSi positum accipius ; melius tamen
illud habet. xalraAAa ladSai ixeA evev. Schleicrmacherus ia
conversione habet ; u n d das ubrige beiahl er ihm auch zu hei 1
en. Scriptum quidem exspectaveris xa\ navxa iadSai ixiXcvEv ;
addita auch particula insolentia verborum non mitigatur. Ficinus
verba convertit: reliquis autem mederi iussit. Alia nobis
explicandi ratio placet. xaXXa a sequente infinitivo seiungendnm
est, iddSai absolute positum est : und iibrigens befahl er ihm Heilung
an. De hoc usu verborum sæpius iam annotavimus, vide anuot. 22.,
27* al. Paullo \ v infra eodem modo 8ioatavEd$ai positum, ut non
actio, sed notio verbi exprimatur tva ittojdpovi) yovv yiyvoiTo xi}$
6wovdiaS xal dianavoivro h. e. ut satietas
esset amplexandi et quies. ln\ xr)v yadrepa vvv xaXov
pivrjv. Schlciermacherus : tiber das, was wir jetzt deu Bauch
nennen. Non satis accommodate, ut videtur. Cum vi pronnutiandum est
yadripa, ut ne vernaculo quidem sermone articulus recte addi possit. Structura
verborum primaria hæc est: ItzI to yadz?'fp vvv xaXovpsvov, quam
structuram ut minus elegantem incomtioremque ætas Græcorum excultior nou
tulit. <3 Sirsp ra dvdnadxa ftaXavxia. Poli. V. Si. in
recensendo venatorio apparatu xv» vovxof, inquit, 8ipya podx^ov t
lis o brciSexai ro Sixxvov, rcJ 6XVP<* XI TCHlOnjpbvOV, (3 Sit E
p xa dvdnadxa ftaXavzia. Ficinus convertit: tanquam contracta
marsupia. Articulo addito effici videtur, ut sententia sit: in Form von
zusammengezogenen Beutcln, -wio ihr sio ja kennet. o 6 7 vvv
o ptpaXov xaA ovdi. Codd. omnes habent o 8i) xov u/i<paXov xocXovdi,
idque editores in ordinem verborum receperunt. Male ;
urgenda est vox ojutpaXof, atque vi quadam pronuntianda, quæ vis addito
articulo funditus perit. Similiter Sjrmp. 180. E. ov 8?} ndvdtjfiov
xaXovpev, de rep. I. 332. C. r) xidiv ovv xi dito8i8ovda xixyrj
iarpixj) xaXEixai 191. B. o 8?} vvv yvyaixa xaXovpev. Menon, 81-
B. o 8tj artoSvyjdxEiv xaXovdiv. Alcib. II. 140. B, ovS 8ij
xaXovpEv iaxpovS. ib« p; 187. D. o 8jf pEXonottav xaXovdiv., Ibid.
*L 382. D. yj x idi x i ano8i8ovda xixrv payEipixrj xaXtixai. vide
annot. 129 et 130. xi xoiovxov op yavov. De indefinito pronomine
supra dictum est 28. ad verba £3 o r yap xi xovx £*«. 11
* IUAT&N02 rotofiOi, xiqI rov xaXccnoda Xeatv ovreg rag
tav dxvrmv QvrlSccg' b Xlyag 6 e xaxlXmi, rag mqI avrrjv n)v
yaStega mu rov ofitpaXov, (m/ftaov dvca rov nctXcaov xa&ovg.
'Enubi] ovv r; (pviiig Sixa no&Ovv exaGrov ro t}fu6v ro
avrov tvvfai, xai neo^aXXovre.g rag %UQug xal £v[inXex6/i£V0i uXXt/Xoig,
em&vfiovvrsg Ovfirpvvai, aneto 9 tn] 6 xov vnb Xiuo v xai rrjg aXXijg agyiag
dea ro (iTjdev e&iXuv %w@ls aXXijXtov noielv. xai onore ri
ano%avoi Quibus verbis ut respondere annotavimus nostratium J d
as so sfeine Art, ita verba nostra convertenda videntur esse:
indeift er etwa ein soKchesWerkzeug hatte, wie die Lederschneider,
Creuzerus Lect. Piat* 525. censet, ut 185. E. dicatur dvaXaftobv xi
roiovtov, ita h. 1* satis esse l 'x&v n roiovtov. F rastra*
nepl rov xaXditodot XsaivovtsS. Pes ligneus videtur fuisse, super quem
coria extendebantur, quo facilius et explicarentur et ad pedis formam
adaptarentur. Etym. habet xaAoVovV XvplooS o ZvXivoS itovS* xaXov ydp xd
B,vXov. Suid. s. v. xdXaf xaXov ydp rd B,vXoy % ig ov xai
xctXoTrovS, 6 gvXivoS itovS. E Pollucis auctoritate, qui habet X.
l4l. rd dxvrordpov dxevij uaXd/tovS, iv rc J dvpitodicp y Bckkerus,
Stallbaumius, alii dederunt xaXditoda, codd. non pauci xctXo7Co8ec
exhibent. Fortasse utra^ue forma Græcis scriptoribus usitata fuit*
rov itctXaiov itdSovS . h, e. rjLitfacjf, ?/v titaSsv o dv~
SpGoitoS iv r<ji TtdXaicp xpovoo. cfr, p* 189* D. insidi)
ovv 7} tpvdiS. Annotat Riickertus ad h* I. : Offendit Astium nude positum
vocabulum, post quod avrdov vel rjfi&v excidisse putat. Offendit nos quoque $ sed putamus ipsius Platonis peccatum esse
posse . Etiam Stallbaumius ad h. 1. avt&v supplendum esse
censet. Aliter nos statuimus de hoc loco; Articulum exhibuere
veteres scriptores haud raro, ut ’ indicarent, de re sermonem esse,
quam in præcedentibus iam tetigerant. cf. 189. D. ?/ ydp TtdXai ij/tcov
<pv6i$ ovx avnj 7jv rjitsp vvv x. r. X. Mens Aristophanis est;
Da non die urspriingliche Einheit der Korper, vou der oben
gesproclien worden ist, gelosst war cet. Exem* pia si quæris huius
usus articuli, vide anuot. 12., vito Xipov xai rrjs aXXt}S
apyiaS. Vulgo
vito rov Xiuov legitur, quæ lectio cur ferri nequeat, e prægressa
annotatione colligitur. Ceterum aX AoS 1 rebus apponi, quæ genere non
differant, specie discrepent, supra annotatum est 116. Restat, ut
dicamus, quo iure id fiat. Riickertus ad h. 1. Videtur, inquit,
aXXrf alia verti non posse, neque negare licet aAAo? non nunquam
ita dictum esse græce, ut propriam hanc vim neutiquam exerceret, de
qua ffi>v yfiteeav, t 6 81 lutp^sit], zo letcp&ev aXko IfiJ
tu xai avvmkixezo v eize yvvcuxog tijg o ki/g hrcv%oi Jjfiian, o
Sr/ vvv yyvcuxu xakovfi sv, iit’ avSgog' xai ovroig attiiiXkvvto.
ekerjSag Se 6 Z evg cckhjv [ij]%avt}v xogltexai, ■ xai fuzazt&rjtiiv
avzuv tu aldoia elg ro jtgoO&ev zeag yag xai zavza exzog (l%ov, xai
lylvvcov xai Izixxov ovx elg akkijkovg, akk’ elg yfjv, agxsg ol zexziyeg.
fiezi&rjxt C re ovv ouzag avta elg ro XQod&ev] xai Sta
zovxav re non est, cor hic pium dicam, qui nostrum locum, ex
hoc numero excipiendum esse censeam. Nam cxpyla non segnitia est,
sed cessatio, vacatio a re quacunque, sicut ager dicitur <£pyo$
t dum cessat a cultura. Jam igitur Aifivv in genere xfjf ctpyiaS
esse apparet, est enim cessatio a capiendo cibo, licuitque dicere,
homines illos, cessantes et a cibo capiendo et ab omni opere suscipiendo
emortuos esse. Ridiculi aliquid inest his verbis; quis enim ferat cibi
capiendi cum ipyoo comparationem? Deinde male Ruckertus posteriori
nomini tantam vim tribuit, ut ad id dirigeretur prius. "AAAoS
semper ita adbibetur in huiusmodi dicendi genere, ut priori nomini
addatur, quod cura eodem cohæreat, quod ex eodem genere sit, quod
cognatum sit cum eodem. Primitus autem dixisse arbitror veteres, ut ad nostrum
locum revertar, vito Aipov xai tov dAAov, li. e, fame et ceteris,
quao cum ea cohærent. Accedente autem appositione ad verba tov
dAAov, ne incomtius existeret atque inelegantius dicendi genus, tov
aAA.ov, apyiaS, admissa generis assimilatione xrjs dAAi]S, apyiaS edictum
eat. Sic com mode explicatur Piat. Gorg. 473. C. etyAcoxoS tov xai evbaipovi?,6fuvoS
vito t<Sv icoAixgjv xai xgov dAA.Gov (sc. ) HevQov. Alia
exempla, quibus nostram explicandi rationem probare possis, laudavimus iu
aunot, 116, ooSitep ol xixxiy eS. Audi Wolfti ad h. 1. annot.
: Sie thun dieses vermittelst eines Stacbels, den das Weibchen aui
Hintertheile luit, and der eiu Dritttbeil der Langte des gauzen
Thieres Husmacht. Damit bohren sie in die E«de, dDnen ihu und
lasseu die Kier in deu Sand fallen, wo sie vou der Sonne
ansgebriitet werden. cfr. Ælian. H. A. II, 22, tals acpvaiS o*
itijAoG yiveais id xi' bi aAAi/Acov 61 ov xtxxovdiv avbh iniyivovxai
x.x.A. f.t£T i ^ TJX i X E OVV OVtGOf avxtov elS xo it.
OvtgjS iu multis codd. non comparet, quare id uncis inclusit
Dindorfius, Reyndersius expunxit. Idem Stallbaumius servandum censet
rectissime, Plerumque enim hæc vox ita adhiberi solet, ut ad
aliquid respici significetur, quod in præcedentibus est conteuturo.
Spectat autem nostro loco ovtcoS ad verba iXEijdaS bl 6 ZsvS, et
convertendam est: hac ratione» qua dixi, vide annot. i ryv yhvtOiv iv aXXyhnq IxolyGB,
dia rov UQQtvos Iv Tqj ftrjXei, tuvSi tvBxa, iva Iv ry GvfixXoxy afia
fiiv ei avrjQ yvvaixl ivzvioi, yivvaiv xal yiyvouzo to ytvog,
63- et 146. Deinde qninqæ melioris notæ libri pro avtcov
exhibent avta, quod a Stallbauroio, Astio, aliis io verborum ordinem receptum
est. Audacias fortasse quam rectius. Avta verbi avToov correctio
est, avxdov autem scribæ alicuius sedulitate e prægressis olvtgjv
ta al8ola eis to izpoCSev huc translatum est. llectissime, ut
videtur, Ruckertus ad h. 1.: Mihi, inquit, Plato videtur
scripsisse: fi £T £te ovv ovtcoS eis to itpodSev. FICINO (si veda) verba
convertit : cum vero ad anteriora transposuisset, ut legisse eum censeas,
quod Riickertus dedit, e( nos unice probamus. Ceterum verba fisti2yxe te ovtGoS
eis to itpodSev repetiit Aristophanes, ut cum sequentibus artias
coniuugerentur: 8ux tovtoov trjv yevediv Iv aXXyXoiS irtolydev, quæ
couiunctio per ti xal particulas instituta quam vim habeat, nunc
dicendum est. Coniunguntur duæ hæ actiones ita, ut eodem fere tempore
gestæ esse dicantur: Simul atque ea ad anteriora transposuit,
per da tyv yevediv effecit. cfr. Flat. Phædon. 73. D., qui locus
huius SIGNIFICATAS luculentissimum exemplum est: iyvoodav te trjv Xvpocv xal iv
trj Siavolqt iXaftov to eldoS tov iraiSoSj ov tjv rj A vpa. Ad hæc
verba Stallbaumius aoristi, inquit, indicant, rem identidem fieri
solitam. Essent ex hoc præcepto verba convertenda: Sie pflegen die
Lyra ru erkennen und das Bild des Geliebten, dem die Lyra gehorte,
in der Seele aufzufasseu» Verum tenendum* est accurate, quod in
superioribus Cebes dixit: Reminisci non solum eius esse, qui aliquid
agnoscat, sed qui aliud, ab illo diversum, mente simul complectatur, ut hoc non
ex eadem perceptione animi h. e. e perceptione animi præsente, sed
ex alia eaque priore ( ov y v y Xvpa) pendeat. Probatur hæc
sententia imagine amasii, quæ AMATORIS animo statim obversetur, simul
atque hic lyram conspexerit, quam amasii esse iam dudura observaverat. Non
ingratum lectoribus erit exemplum e Taciti Hist. petitum I. 76, quo
doceatar, quomodo illam dicendi normam Romani sint imitati: Primus Othoni
fiduciam addidit ex Illyrico nuntius, iurasse in eum Dalmatiæ ac
Pannoniæ et Moesiæ legiones. Idem ex Hispania allatam : laudatusque
per edictum Cluvius Rufus et statim cognitam est, conversam ad
Vitellium Hispaniam., nal ylyvoito to yivoS. In his verbis Riickertus hæsit
non immerito; Iovem enim fecisse, quæ fecisse narratur, nt nasceretur
genas humanum, (Astius habet: ct progenies existeret) quis probet?
Schleiermacherus in conversione exhibuit» und Nachkommenschaft
entstiind e. Id dicturus vide licet erat Aristophanes. Fortasse afia 6’ tl
xal u^qy/v ilpoivt,, itl^apovij yovv yiyvoiro rrjg GwovOtus, xal
diaitavoivzo xal htl rd fpya rpsTtoivto xal xov dXXov /3i'ov tmiiiXoivro. 'idn
drj ovv ix aliquid vitii verba contraxerunt, lluckerto
scribendum videtur xal iti yiyvovto to yivoS. Facilior, ut videtor hæc
coniectura est : holI yiyvoiro yovoS. Facillime nutem demonstrari
potest, qui factum sit, ut manus Platonis corrumperetur. Incuria nimirum
scribarum syllaba finali yiyvoiro verbi dupliciter posita erat:
yiyvoiro r 6 yovoS, Quod cum seriore tempore alii mendosum esse
intelligerent, ro ye voS scribendo locum emendare atque sanare
stndueruut. a // a 8 9 ei n a l a /3 f>tjv
afifievi. In quatuor codd. Flor, ct apud Stobæum afjjiev
legitur pro afifajv, quod plurimi libri habent. Illud Stallbaumius
in textum recepit ut exquisitius. Masculinum genas neutro prætulimus
propter præcedens et avijp yvvaixi. Reddidit verba Schleiermacherus
: Wenn aber ein Mann dem andern.,., omissa xai particula, de cuius
significatu interpretes ad h. 1. nihil annotarunt. Schulthessius habet:
zugleich aber, wenn Mann und Weib sich einten . ... vitio, ut
videtor, typothetarum. Sententia est totius loci: damit in der
Umarmung, wenrf dem Weibe ein Mann zu Theii wiirde, sie der
Zeugung sich ergiiben und Nachkommenschaft entstiinde, -wenn aber
dem Manne auch (h. e. wieder) ein Mann, wenigstens et quæ
seqq, 7t\ij <$ p ovr} yovv . Postquam dissecta corpora
fuerunt, parte» dimidiæ amplexari se adhuc non desierant, immo
mutuis in amplexibus deperibant. Ut igitur plane abstinerent a
complexa, non potuit Iupiter efficere, nimium enim urgebat vis naturæ.
Itaque quum totum consequi non posset, novo instituto, quantum
potuit assequi, molitus est, ut satietate caperentur coeundi
intervallaque facerent. Hinc yovv cnr positum sit, intelligitur,
Riickert, na\ Siartavoivto. Hæc codicum est lectio. Vulgo
8ux— vcntcivoivxo, quod unde ortum sit, facile intelligitur.
^Margini enim interpres aliquis avoc7tccv~ oivxo .adseripsit, ut
8ia.7t<xvb6%oii verbi raritatem explicaret. Post alius nimia sedulitate ductus in ava textq
posuit 8icc7tavoivxo t ex quo factum est 8iavanavoivxo. Ceterum non
opus est ad 8iol Ttavoivxo suppleas avtijS. Verbum absolute positum est:
und sie Ruhefanden und sich der Arbcit zuwendeten und Sorgo
triigen fur ibren weiteren Unterhalt, ini rd ipya. Hæc verba
de agricultura intelligcnda sunt noa minus, quam quod supra legitur
191 . B. vno Xipov xal ttjs aXXr/S dpyiaS. O ftioS in se res omnes
complectitur, quæ ad vitam sustentandam necessariæ sunt. De
scriptura imytXolYTo cfr. Thomas M.: impiXopai xaXXtoy >j
inipeXovpai. Adde Buttm. Gramm. ampl. T. II. I- 187. : Die
C DtoOov o "Eqcxs tyywos aXXrjXav xolg ccv&qkmois
xcd rijg agyaiag cpvGmg Gvvayayevs, xal Imysigav xoiijacu. 'iv ix
dvolv xal laGaoftcu zljv tpvOiV trjv txv&gaxivqv. Cap.
XVI. "ExaG rog ovv rjfiwv iGzlv kv&qq irtov fcvfijioXov,
are Formen des Compositi imjJEX?}Copai etc. werden
gewohnlich za i7ti/i£\ei6$ai gestcllt, welches eiue ganz
gleichbedeutende Nebeulbrm von iitiftiXedSca ist, die aber von den
Atticisteo fiir xninder gut erkliirt wird. Beide Formen sind iudessen in
nnsern fiucliern so haufig, dass wenigstens an den einzclnen Stel' len
sicli nicht entscheiden lasst, ob wirklich der Schriftsteller so
geschrieben. Doch ist kein Zweifcl, dass lnifi£\E6$cti das altere ist,
ond die Flexion von faipeXijdopai urspjiinglich dazu gehurt. wSitEp
al Tpijttai. Piscium genus iprjrtai Græcis notissimum, quandoquidem
Callonice in Aristoph, Lysistr. v. 116. dicit: ' fyo$ 6i y <* v
> uSitEpeX tprjtrav 8ox65 dovrat av ipaxrcfjs xapra/tovdoc
Srjpidv ad quem locum male Schol. iprjrtot, inquit, opYEOv
rerprjpEvov nata ro pidov cJ S oi 6q>ij x e S. XeyEi ovv, ori xav
dvpfifi ripvE6$ai ro ijju6v jiov ftovTiopoci. Rectius Schol. ad nostrum
iocnm annotat: ix$v8iov n rcov irXocriw 7 } ipijrra £x Svo $
Ep parco v 6vyxEi6$ai rrjv idEav doxovv, o rives davSdTaov uaXovdWf oi
6'e fiovyXGod<Sov, xaxooS 8 e. dXXa yap idti ravta. Colligitor px bis
verbis, Tfxrjrrav cum in altera corporis parte os, oculos, nares
posita habere, tum ca corporis figura esse, ut dissecta censeri
queat, atque non integra nisi cum altera couiungatur. Facit igitur
nostro loco ifxrjrrta v mentio ad describendam figuram androgyni
dissecti, contra ' ZvpfioXov nomen nataram et conditionem eins exprimit.
&vpfioXov nimirum tessera hospitalitatis est, annuli, astragali,
alius cuiusvis rei pars altera, quam hospes hospiti conr credere solebat,
ut alter ad alterum veniens haberet, qno agnosceretur familiariterque
exciperetnr. Hoc facto uterqne a fraude tutus erat. Nam si quis
peregrinus ficticia hospitalitatis tessera prolata sibi exposceret, quæ
non nisi amicis amici præstare solebant, receptaculum, cibi ac
potus facultatem, alia hoc genus, tessera admota tesseræ rem veram
aperiebat. Zr/ret 8?) ro avtov %xa6roS £,v p$ oXov. In
aliquot codicibus 8£ legitur pro 8t}. Illud, minus aptum hoc loco, ut
ia sententia communi; nam d?j apud nostrum ceterosqne prosæ
orationis scriptores haud raro eiusdem potestatis est, atque r oi
particula apud tragicos poetas, quamquam etiam huius particulao
frequens est apud illos usus. cfr. Matth. Gr. plen. $. 627. 1281.
" ExatitoS cum Bekkero et StolltBT{it]iilvog mgxEQ at i’rjrrai, i£ e vos
Svo. Srj ad 1 6 avrov exaiSTog £vti(iokov. ooot (iiv ovv r tov
dvSgcov tov xoivov t fiij/xa sltSiv, o di] tore avSgoywov ixaÆlto,
(piXoyvvaixtg te eIoI xal ot sroAAot rcov fioi%tav ex tovtov rov yivovg
ytydvaOt • xal oOat av yvvalxig £ rpikav&Qoi te xal (ioi%EvtQiat, Ix
tovtov tov ytvovg yt~ baumio ex codicum auctoritate in textu
posuimus pro vulgato 2xa6xov, quod Iluckertus frustra reposuit.
Ficinus verba convertit: quærit autem sui quisque dimidium. Nam ut mittam geuus
masculinum, quod et præcedit et insequitur, ut exa6xov vix ferri posse
videatur: etiam ambiguitas quædam exoritur vulgata scriptura admissa,
cuius vitandæ Græci studiosissimi erant. Certum est enim,
verba non hoc modo intelligenda esse: ixa6xov £,vfi(joXov etyXEt a
e i To ccutov. Sententiam quod attinet, homines dissecti cum peA
egrinis comparantur* qui habent tesseram hospitalitatis, sed hospitem
reperire non possunt, illam qui agnoscat, ipsosque comiter
excipiat, eaque, quibus opus sit, ipsis suppeditet, o 6 t}
tore av 8 p 6 yvv ov ixaXsixo, h. e. quod tum temporis androgynum
vocari diximus. De genere neutro relativi pronomiuis vide annotat. 138. Ceterum
dicendi, indicandi, similia verba in huiusmodi enuntiatis sæpissime
reticentur ita, ut infinitivi, qui ex iisdem penderent, id tempus
assumant, quo tempore dicendi verba proterenda erant. Exempla huius usus
permulta reperiuntur. cfr. Piat. Alcib, I. 106, D, ovxovr xavxa povov ottiSa, a
Ttap’ aXXcov £fia$eG t V ovtqS l&Evpe£ ; nbi oldSa
dictum est pro eldivai XiysiS. Ibid. p, 111. E. Ti 8* eI povXtjSdrjfUv
Eivat jjt} povov noioi avSponol Eidiv, aXX* onotoi vytEivol rj
voGc&dsiS, apa \xavol jxv rjfj.lv tfCav (pro i-cptjfisv av Eivat )
8i8d(jxaXoi ol itoXXoi; Adde Piat. Crit. 47. D. cp eI ftrj
axoXovSrjdofiEV, 8ia <p$ EpovjJEY ixEtvo xal XajfiijdojJESa, o tg3 Sixaitp
fiiXrtov iyiyvsxo, xcp 81 d8lx(p a7tGoXXvr o, Vide præterea Engelhardtura
ad Piat. Lachetem 185. ed. 28., qui ad locum modo laudatum
verissime hæc annotat: Quamvis disertis verbis hæc sententia
nondum sit dicta, continetur tamen quodammodo in præcedentibus. Postquam
enim recta exercendi ratione corpus melius reddi, prava perdi ostendit,
sic pergit Socrates : ovxovv xal xaXXa, co Kpl zooVf ovtgjZ, Iva prf itavxa 8ii
Qjfjtv, xal 8 j) xal nEpl rcov Sixaie&v xal adlxcav x. t. A.,
ubi verbis xal xaXXa TCavxot omnia complexns iam id sibi concedi
vult Socrates, animam iniustitia et pravitate perdi; quare pergere
licuit: o tgj jj\v 8ixaicp fieXxiov iyiyvsxo, rc3 ddiHoo
anaXXvxo. Eodem modo, h. e. supplendo dicendi verbo explicandus
versus est Me* leagri in epigr. XII, 5« T* 1» 6, ed. Iacobsii.
yvovzca. odæ di zcbv yvvcax&v yvvccixog Z(irj(id sidiv, ov 7tdvv
avzai zolg avdQadc zov vovv itQogiyovdiv, dXXa pdXAov itpbg zag yvvalxag
zErpappivca tldi, xai ?/ taxet xovvop’ %x £t tavxov povov,
ipya 81 xpedd cov, ubi Ixet positum est pro ixetv XeyeiS*
Malimi tamen ix 01 legere, quod positum esset pro. ?/ taxet
tpairjS. xai bdai av yvvaixeS yiyvovtai. Av plerumque ita
ponitur, ut eadem alicuius actionis reive conditio indicetur, quæ in prægressis
reperitur» Hinc fit, ut av posito sæpissime verba omittantur, quibus
conditio illa exprimatur. Expletior oratio hæc foret: xai odai yvvaixeS
tov xoivov xpijpa eldiv % 6 8tj tote avdpoyvrov ixacXetto, tpiXavSpol t* eidi
xai al noXXoil xgjv jioixsv tpicbv ix tovtov tov ytvovS yeyovadiv. Sed
nemo non videt, e nimia verbositate hæc verba laborare ; quapropter
av vocula adhibita, qua ea, quæ in præcedentibus continentur,
suppiendaque esse siguificantur, nostro loco omissa sunt. Et quoniam præcedit
ix tovtov tov yivovS yeyovadiv, haud scio, an non insiticia verba
sint ix tovtov tov yevovS yiyvovtai ; quibus omissis neque sententiæ
vigor minuitur et comtior fit elegantiorque oratio. Sed nihil mutaudum
contra codicum auctoritatem, qui ad unum omues verba illa exhibent, EaMem
etiam Ficini conversio probat: Rursus quæ cunque mulieres virorum cupidæ
moechæque sunt, hac stirpe nascuntur, ov navv ciXXd paX
Xov. Dictam supra est de ov navv vocularum significatu io annotat. 49*
Recte ibi contra Engelhardtum monuisse nobis videmur, ov navv non esse
plane non, sed non magnopere, non sane. Exemplorum, quæ illic laudavimus,
nullum esse puto, quod probandæ huic sententiæ magis inserviat,
quam nostrum locum. Addito nimirum paXXov comparativo statim
intelligitur, Aristophanem dubitanter loqui, atque illarum mulierum
erga viros amorem non prorsus negare. xai al htaip idtptai.
Timæus 123. Itaipidtpiai' al xaXovpevai xpifiadeS, ubi Bnhnkenius :
tales crissantes, in™it, mulieres, quæ aliis nominibus Lesbiades, tribades,
frictrices et subagitatrices vocantur, in telligi t Clemens Alex.
Puedag, II, 264. yvvaixeS avSpi%ovteS napd. <pvdiv. Stallb, Tetigit
nostrum locum Wachsmuthius in libro: Hellenische Alterthumskunde T, II. Abth.
H, 48 et 49, bdoi 8h
dflpevoS tpijpa. Ut concinnitati singularum partiam orationis cousoleret,
Bastius scribendum coniecit odoi afifreveS afifævoS tpijpa el dtv.
Recte fortasse, neque audacior hæc coniectura censenda est. Factam est
enim scribarum incuria haud raro, ut, ubi scriptor duo verba iuxta
posuit, quæ inter se aut plane non differrent aut non multum,
alterum at iTaigldTQiai Ix tovtov tov ytvovg yiyvovrca. oGoc iis
k$qsvos tfirjiia d<St, rcc a§§iva SuoxovGi, xal Tiag fihv av accidis
u<Hv, are Tcicu%ca orna tov aggivog. chartæ mandarent, alteram
omitterent. Hoc modo depravatas est v* c. locus pulcherrimus
Platonis, Crit. p.45 A et B.; verba hæc sunt: 2. apri 81 Tjxet S 7
) TtakcLi; Kp. iniExxooS itdXai. 2. sita 7tdo? ovx evBrvS
iitjjyeipaS pe, aXXd diyy itcrpaxdSjjtiou ; Kp. ov,pd tov di\ <0
2ojxpattS i ov8* dv avToS ?/3eAov iv to~ davrp te ay pv it vi at
xal Xi >7ty elvai • aXXa xal dov naXai $av pa^Go al.dSavopevoS,
co? t/SegoS xa$ £V 6 EiS . Faoit Stallbaumius in annot. ad h. 1, ed.
p» 102. Critonem loquentem : Ne ipse quidem vellem in tanta
insomnia tantoque moerore versari, in' quo revera sum, tibi autem,
* cui tam gravis imminet calamitas, hæc tua quies non
videbatur turbanda esse. Cur Socratem e somno non excitaverit
Crito, caussam justissimam habes * placidissima quies non videbatur
turbanda esse. Cur tacide consederit (diyjf 7tapaxaSt/dat), ei quæstioni
quid respondeat in Critonis responso, frustra quæras. Tantum
enim abest, ut verba; ne ipse quidem vellem in tanta insomnia tantoque
moerore versari aliquo modo cum Socratis quæstione illa conciliari
possint, silentiumque excusent, ut potius ipsa inepti quid habeant atque
excusatione indigeant* Verba Critonis depravata sunt* atqne eo
modo, quo Bastius nostrum Symposii locum emendare studuit, corrigenda.
Satis notum est, summam animi anxietatem eam esse, quæ silentium
non patiatur. Quid multis? Scripsit Plato: ov pd tov di*, oi*S*
av avTvft avav8o? iSeXor x. t. X. Hæc verba scribarum incuria
in hunc modum depravata sunt: Ov8 9 dv avroS avavToS, ut scripserunt
Symp. 174. D. itpo o8ov pro t tpo o rov ; post alii, cum dv avroS
verba male repetita esse putarent, pro dv av ToS avavroS scripserunt dr av toS,
Sensus est totius loci ; Socr. Warum wecktest du dann (quæ vox
quomodo cum d e n n cognata sit, dixi.) mich nicht sogleich auf, soudern
setztest dich schweigend ' neben lier? Krit. Ceim Zeus, o
Socrates, ich selbst vermochte es bei so grosser Unruhe and
Traner nicht uber mich 2 u bringen (vide, quæ de iSeXsiV verbi
potestate dicta sunt ia annot. 44.) ganzlich lauti os zu sein; und
doch bewundere ich dich schon lange, indem ich bemerke, wie sanft
du schlafst. Emendatione nostra quantum gratiarum Critonis responso
accedat, prudentiores persentiscent. .1 xal TiajS plv dv itat 8 e?
G)di. Memorabilis hic locas, quo relativa potestate tegjS positum est.
Astius præter nostrum locum cum nullum in Platonicis scriptis reperisset,
qui eadem potestate exhiberet tIgoS vocem usurpatam, egoS
scribeudum coniecit. Tego? in textu tpilovOi xovg av$QKg xal %aiQovGi
dvyxcttcixtlfiivoi 192 xal avpKtxltyulvot roig dvdQccGt • xal d6iv ovroi
(itXttOrot tau nalScov xal [itigaxCcov, uve dvdQuozaroL ovrtg tpvOU’
tpaol 6 'e dy rivtg ainovg dvaiOyvvrovg Eivai, . ipEvdouEvoi ' oi5 yccQ
vit dvatOyvvxlag zovro dgwOtv, dXX’ vito &<x$Qovg xal dvdQtiag xal
ccQQEvaposuit prudentissime Stallbaumius, cuius silentium aliter, atque
Riickcrtum fecisse video, ego interpretor. Ipsum Riickcrtum audit Tacet, inquit, de h. I. Stallbaumius,
sed mallem dixisset, si quid haberet, quo defenderet T iooS relative
usurpatum. Si repcritur in veterum libris, quod contra consuetum
dicendi usum est, codd. autem auctoritute probatur, a mutando abstinendum
notauduque est, si eo opus •it, novitas rei. Nostro loco T tcoS non
idem atque MgoS esse, quem lateat? sed quo id defendat, quis
habeat? cpiXovtil to v 5 d v 8 p a S x ots avS patii v .
$iXttv verbum feminis amasiisque plerumque convenire supra annotatum est
p* 69. Ceterum præcedente XOvS dvSpaS in sequentibus scriptum exspectaveris
fortasse pro xoiS avdpatii pronomen avroif, quod cur non posuerit Aristophanes,
caussa in prompta est. Solent enim interdum veteres præcedente
aliquo nomine non pronomen exhibere, sed ipsum illud nomen
repetere, nt id significantius emineret lectorumque animis maiore
cum gravitate insinuaretur. Igitur nostro loco pueri, quatenus segmenta
sunt integrorum VIRORUM, VIROS AMARE dicuntur, atque cum VIRIS
lubentissime congredi, ut io universum significetur, PUEROS illos non nisi
VIRORUM societate delectari. In sequentibus pro xai tltiiv ovroi
fUXtitiroi scribendum coniioio na i tltiiv ovroi oi (iiXntiroi. Articulus finali syllaba ovroi verbi absorptus est, ut factum est
haud raro. Unum depravationis huius exemplum ut laudem, in
plerisque codd, male exhibetur 179. B. ov ftovov ori avSptX, aXXd
xal yvvaixtS. Alio loco de superlativo vel cum articnlo vel sine eo
exhibendo dicemus, quam rem nemo Grammaticus, quautum scimus, adhuc satis
accurate tetigit. ars avSptiotar oS ovXtS (pvtitl. Alludit
Aristophanes lioc loco ad avSptioX nominis ambiguitatem. Significat enim
et fortem ct eum, qui cum VIRIS aliquid habet coniunctiouis, similitudinis,
commercii. Neque dubium est, quin ARISTOFANE illam nominis significationem
ex hac derivatam esse censuerit. Verba couvertenda sunt: Et sunt hi
quidem OPTIMI PUERORUM ET IUVENUM, quo AD MASCULO SEXU DELECTANTUR MAXIME
ideoque natura fortissimi sunt* tpatil St} tivsS x. x. A,
Eandem rem Pausanias tetigit 182. A. his
verbis: ovroi ydp tltiiv ol xal to ovtidoS ntitoirjxottS, cafr e xivaS
roXpav Xtytiv, o)S* altixpov x a P^ etiSai ipatitouS, Ceterum etiam
hoc xi 'as to fifiotov cnrroig acsxa^o/iivoi. (liyct di te
x/iiigiov xal ydg xckEa&svxsg fiovot ccxopatvovGiv clg xu itohxtxd
avdgs g oi xoiovzoi' enstdav de avdgca&aiGi, mudegaOxovOi xal itgog
ydgovg xal itutdoitouag ov B itgogi%ov6t rdv vovv cpvtiu, dk).d vnb xov
vu { uov dvayxu^ovxui ' ulk’ tgagxsi avxotg ft£t’ dkkrjkav xaxagijv
loco Riickerti sententia de Græ-corom saper PÆDERASTIA iudicio,
quam supra exposuimus iu annotat satis reprobatur. TiveS enim h. 1., ut
illic x iva$, quamquam de populi quodam rumore accipiendum est, tamen
non omnium Græcorum constans de PÆDERASTIA indicium exprimit 3
d fi fi ovS xal dvSpstaG xal dfifiEvaitiaS» Opponuntur hæc tria nomina præcedenti
avat 6 xvrtiaS nomini oratorie» ut indicetur» quantum numero superent præcedens
nomen hæc tria nomina tantum etiam ei prævalere significatus
potestate. Tantum
enim abest ut pudore illi PVERI careant»
ut potius VIRILI sua indole ducti AD VIROS se convertant.
Ceterum illa nomina haud multum inter se differunt siguificatu.
'AfifiercDitia enim VIRILEM INDOLEM significat non minus quam dv 8 peia t cuius
indicium est Sctfifiu$ h. e. fiducia audacia; animi fortitudo Laudat
Fischerus Etym. M., in quo d fi fiev coniaS notio sic explicatur:
afifievcDitds ix x ov ufifiijv dfifi&voS xal r ov
d)if> oonoS, o tiijpaivti rd itpoSco7 ior, dfifisvcojtds 6 afifievoS
jtpoScoitov 8 x ojy > xaxd dvVExSoxi / y . yyovv o dvdpelo S xal
idxvpdf xal dvvdpevoS it poS cx$pdv dvTvrax$fiyai. idxi xaxd 6vvexSoxy v
ano pipovs rd oXov. xal yap xe\e&%evxeS —avS pES ol xotovtoi, Picinus
verba convertit: Iluius evidens argumentum est, quod cum adoleverint, soli
ad civilem administrat ionem conversi, viri præstantes evadunt. Nou
rectius Schleiermacherus in conversione: dass wenn sie voll kommen
ausgebildet sind, solclie Manner vorziiglich fur die Angelegenheiten des
Staats gedeihen. Unice vera Orellii explicatio verborum est in
Scbulthessii convers. 92. : Deutlich eihellet dies daraus » dass solchc
allein » wenn sie heran wacbseu» in den Angelegenheiten des Staates sich
ais Mauner beweiscn. Eodem modo verba intelligenda esse docuit
Rtickertus ad h. 1. vito xov vdpov av ay xagortai * Apud Stohacum
Serm. 65. 4 10. legitur: *Znapriatav rd/ioS rdxxEi ZypiaZ, ryv ptv
npcdxyv dyaptov xfiv SevXEpav uiptyaplov xyv rpixyv 8 \xaxoyapiov. Utrum
apud Athenienses ayapiov lex exstiterit, necne, in incerto est*
Vide Wuch&muthii librum: Hellenische Altcrthumskunde T. II.
Abth. I* §. 98. 266., Meier u. Schom. Att. Proc. £87. Cuvendum
est autem, ne quis forte nostro ioco probari ceuseat, legem dya piov
Athenis latam fuisse. Nam vdfioS ambigua significatione apud
Platonem adhiberi solet, ut et legem, et morem receptum» ccyafiotg.
stuvTug fitv ovv 6 toiovtog 3tai$SQcc6r>']g re xcd <pt2cga<STt)g
yiyvtrat, au r 6 igvyytvtg aO}ttt^6[icvog. orctv fitv ovv xai avrtp
Ixdvcct Ivtv%iq tu ccvtov y/ilttu xcd 6 naLSegaOtrig xal cckkog xag, rore
xcd 9av(ia0td C lx7tfo'iTTOvrcu cpckict re xcd olxuoTrytc xcd Hquti,
ovx i&D.ovttg, ug Enog tbteiv, %UQi&6&ac aAAjjAov ovSb
consuetudinem, exemplum significet. Vide annotat, 100.
nai8epa6xr}S xe xal <piXepadxi/S. Non de pueris hic sermo est,
sed de viris, qui integri viri segræuta sunt. Merito igitur roirere it ai8 £
patiit/ S verbi cum cpiXtpatiTtjS coniuuctionem. Interpretes verba
convertunt: Knabenliebhaber und LiebhabertVeund, ut alterum verbum
ad viros, alterum ad amasios pertineat» Sed fac, hanc ARISTOFANE mentem
fuisse, quæritur, cur ordinem verborum inverterit, adraiseritque vdxepov
itpuxepov, quod rectissime etiam a Riickerto not.itur. Sed quam hic
verborum illorum explicationem exhibuit, eam fateor mihi neutiquam
probari. Eam, inquit, rationem inii, ut tpiXepaOxj/v dictum hoc
loco putarem amicorum amatorem ad analogiam naiSt patir/fS, quasi non a
cplXeco, sed a (piXoS petita esset pars prior nominis. Jam idem est,
ac si dicat it a i 8 cov X £ xal cpiXoov i padxi/v. Sensus hic est: Ex
hoc genere qui est, js semper AMATOR est, sive PUERI sunt,
quos AMAT, sire AMICI Quos enim PUEROS AMAVIT, eosdem amicos habet,
postquam adulti sunt, ita ut horum etiam AMATOR magis, quam AMICUS sit,
Displicet hæc explicatio duabus de caussis. PUERI enim, qui AMANTVR, non
minus AMASII sunt quam AMICI AMATORVM. Deinde non dicitur Græce cplXoov
ipadxqS sed posito ipadxijS nomine itaideS s. itaiSixa adiungautor necesse est,
coutra cpiXcov ubi ponitur, non ipadxrfv sed qiiXov adiungi usus
loquendi flagitat. Possis itai8epa6x?}s xe xal qnXepa6tr}s: ita
explicare, ut VIRVM inlelligi censeas, qui neque alios vituperet AMATORES puerorum,
et ipse pueros amet. Dubito tamen, num hæc significatio cum tptXepadxtj S verbo
satis conveniat. Supra annotavimus p» cpiXeiv adhiberi haud raro, ubi de
actione sermo sit, cui vis quædam, qua necessario fiant, inesse
indicetur. Eadem significatio interdum in iis nominibus obtinere videtur,
quæ cum cpiXeiv verbo composita sunt. Sic in Alcib. I. 122. C
nod dubium est, quin de indole Lacedæmoniorum jfrmo sit, qua ad
labores suscipiendos, ad æmulationem summam et ad honores consequendos
ferantur. Verba sunt: ei 8* av iSeXt/tieiS elS (ScjippodvvTjv xe
xa\xo6piu>ri]ict aitofiXeifiai
xal (piXonoriav xal (piXoveixiav xal tpiXoxipiaS xaS
AaxeSaipoviaiv x. x. A. Eodem modo verba 189. D. intelligenda sunt: l6xi yap
Secor tpiXavSpGHioxaroS quæ ita de Erote dicuntur, ut deus sua
natura perhibeatur homines maxime AMARE. Adde verba. Giuy.qov xquvov. xccl
ot SucraiovvTtg fiiz’ dlXylav Sm .fiiov ovzol tlOiv, ot ovS’ av %%oitv
dmiv, o zi (3owXovzai 6<pl<5i 7 ta</ ccV.t) Xav ylyvt6&ai. ovdh
yctQ av So^hb tovz’ ilvai r/ zav utpQO&iolav tivvovoia, tog
ciga tovtov iviy.a. ezegog iztQca %aigu ‘gvvcov ovz ag ini fuyaXzjg
6mvdijg' «AA’ SXXo zi flovAofitvi] tua C. (piXoyvvaixe?, 191. E.
qxiXavdpoi, quæ de naturali quodam instinctu dicta esse, etiam e verbis
paullo infra positis colligitur: aXXa paXXov npos raS yvvaixat t et p a
ppkv a i eltflvy quibus verbis qnXoyvvaixeS nomen manifesto explicatur.
Ad nostrum locum ut revertar, <pzÆpadr/jS idem est, atque
ipadn}S tpvdet, quo nomine supra utitur ARISTOFANE B. itat depadtovdi xal
itpoS yctpovS xal 7tai8o7ZoitaS ov tc poSexovdt tov vovv cpvdti
Igitur ARISTOFANE mens hæc est: Omnino igitur talis puerorum AMATOR est
atque naturali quodam insctinctu, quippe integri VIRI segmentum, ad pueros
AMANDOS fertur. xal aXXoS it ai. Valet, quod hic do solis iis dicit,
qui ex integro VIRO dissecti suut, de ceteris quoque, mulierum et
androgynorum segmentis } de quibus quum nolit copiosius dicere, solis
hisce verbis additis ad hos quoque id pertinere significat,
Riickert . tpiXia te xal olxeiotiftt xal i p coti. Exspectabas
ordinem nominum inversum, quoniam priori loco positus est itat depadrr/i, ad
quem Ipcoi nomen referendum est. Vide annotat. Sed minus veteres in
huiusmodi rebus accurati fuisse videntur. Ceterum olxeiotqS
Ad androgynum referri possit, ad integram feminam cpiXia. Sed dubito, num
id recte fint. Tria potius nomina ARISTOFANE adhibuit amoris, ut esset,
quod cum præcedentibus verbis Sav/iadta ixTcXrjttovtai
conciliaretur, atque recuperatæ integritatis gaudio responderet,
xal ol SiateXovvr ei ovtoi e id iv,
oi x.t.X. Picinus verba convertit : jitque hi sunt, qui per omnem vitam
amare pergunt: neque quid potissimum a se vicissim expetant, exprimere possunt.
In conversione Schleiermacheri exstat: und die ilir gunzes Leben lang
mit einauder verbunden bleiben, diese sind es, welche auch nicht einmal
zu sagen wiissten, was sie von einander wollen. Non aliter
Schulthessius verba convertit» Sed admodum languent j si quid
video, probata hac verborum explicatione ovtol eldiVy oX verba, Aristophanes
hoc potius dicturus erat: Mirum esse in AMORE hoc, quod AMANTES,
cum veliut per totam vitam conioncti esse, i id em huius voluntatis
ne caussam quidem habeant satis gravem, quippe nescientes, quid
alter ab altero sibi fieri velit. Est igitur, quod fugisse VV. DD.
miror, diateX ovvtei non præsentis, sed futuri temporis participium. D
ztQov y 4>v%r] StjXri idziv, o oi3 Svvarcci tlnuv, aJUa f lavztvtzai o
fiovkezai, xa i ulvizztzcu. xca tl avtoig iv zm avrcj xcetdcxtifuvoie
imazag 6 ”H<pui<Stos, lyav zd OQyavcc, Iqolzo ' „TL £o&’ o
(SovkiQ&E, o av&gcomoi, vfilv na(i’ dkb'jXwv y« >la&cu; n xal tl
anoqovv gJ ? a pa rov rov Uvexa. Tovtov pronomen generis neutrius ad præcedentia
verba tg3k d<ppo8i<jlcov 6vvov6iot referendum est. Soiet autem
neutrum genus pronominis relativi et demonstrativi jexhiberi, si præcedit
v tota enuntiatio, ad quam pronomen pertinet, vel si præcedens
nomen e pluribus verbis compositum est, velut nostro loco rj tgjv
cteppo8i6icov 6wov6ict. LATINI eodem modo neutro genere pronominis
interdum utuntur; sæpius aliquod nomen latissimi significatus pronomini addunt:
quæ res* Adde Piat, de rep, I. 329. C. it&S, £q>n, <J
^otpoxXeiS, fyetS’ itp&S za(ppodloia xai oS, JEiv<pTjfi£t y to
avSpvne' dtipavaizazac pivzoi avzo diticpvyov x . r. A., ad quem
locum rectissime Stallbaumius monet, pronomine singularis numeri etiam
contemtum rerum Venerearum exprimi, ut gd£ dpec tovtov Zvaxa
convertendum sit: dass dieser Armseligkeit halber cet. In sequentibus
ovzcoS, latioris significatus verbum accuratiori deliuitioni, uti solet,
præmittitur. cfr. 192. E. ixal av iv AiSov. Adde Alcib. I. 105. c.
4. dzt ocvtov 6e 8el 8vva6zevtiv iv zf/ Evpojxy. Vide anuot. 43- Censet
Riickertus ad li, 1. ovrooS ix\ payaXijS' <Sxov8fj$ pro l<p’
ovtcj paydXrjS tfxovdi/S positum esse. Eam metathesin verborum Græci
admit ty * tuntin verbis xaw, xoXXv, aliis; num in ovzcoS verbo
admiserint, vehementer dubito. o o v dvvazai sixelv x. T. X .
Vis amoris hæc est, ut amantes impellat ad aliquid, quod quid sit,
ipsi f qui amaut, prorsus ignorant. Quod autem petvravec 1$ai atque alvizzefBai
dicuntur, hoc est, diviuare atque cæco quodam animi præsagio
sentire id, quod sibi fieri velint, idem Margarethæ verbis notissimis in
Faustio Goethii pulcherrime expressum est. ixidz as o "Hpatdz
o f, rdopyavax.x.X. Si germina duo salicis aliusve arboris, aut
fructus 4uo mali, piri, pruni, filo adhibito ita colligantur, ut alterius
latus cum alterius lateri .firmissime connexum sit, fieri solet haud
raro, ut e duobus germinibus fructibusve prodeat unum. Hæc res, nostris temporibus PUERIS satis nota, non dubium est,
quin et Græcis innotuerit. Ad eandem ARISTOFANE fortasse allusit. Iam
iutelliges, za opyava verbis cuius generis instrumenta significantur.
Vincula sunt et compages, quibus adhibitis duo homines ita
colligantur, ut germinum frnctuumve instar firmissime connexi alter ab altero
discedere nequeat atque duo in unum concrescant. Minus apte
Riickertus ad h. 1. Semper mihi, inquit, visus est Elato his, qu-ac de
Fui - rag ccvrovg staXiv Zqoito' -J-Aqu ys tovSs Ixi&vpuxe, Iv tc 5
avuS ytviG&ca ou (icchti tu txXXyXoig, wgxs xal vvxra xal rjutQav
fii) rxxofainMS&ai alhjkav ; sl yccQ tovtov ixt&vfieiTE, tQiXa
vaag Ovvrjj^ai. xal E <Svpcpv6ttt, tlg xo avxo, ugxs 6v bvtag sva
ysyovivav, £ cano dicentem facit Aristophanem, Homericam
fabulam respicere de Martis ac Veneris amoribus, Odyss . VIII, 266. seqq.
maxime propter Mercurii verba } quibus ille, etiam si ter tantis vinculis
constringi debeat, omnesque deos deasque spectatores haberi, tamen se
Veneris fructum vel hoc pretio emturum fore profitetur . apa
y e xovSs irtiSvpstx e. *Apa peponi solet, quando is, qui interrogat,
veram esse opinatur, quam rem sciscitatur, cfr. Piat. Polit. 1, 328. A.
xal o USeipavToS, Apa ye, rj 8 oS, ov 8 9 Xdxs, ori XapitaS
idxai rtpoS kdnkpav acp 9 Initoov xjj 5c<y; Nescire revera
Socratem ceterosquo Adimantus suspicatur r ij£ Xapzd 8 o?
celebrationem, quod abitum parantes conspiciebat. Adde Piat. Crit. 44. E.
apa ye pr/ ipov npop-q^et xal rcbv dXXcoY ijCiX 7 j 8 eia)Y ; ubi
supplendum est: aliam certe recusationis caussam non reperio* Alcib. II. 138.
A. apa. ye xpoS rov Seov 7 tpo<rev£ 6 pevof Tcopevei ; ubi verba
quædam omissa sunt, ad quæ yk particula referenda est : Coronatum
te certe conspicio sacrificantium ritu. Nostro loco Vulcanus cum
animadvertisset, SxepoY hxkpqo Xaipeiv B,vv 6 vxa ini peydXTjS
ditov 8 ijS, yk particula usus lianc cogitationem interrogationi
admiscet; Videmini certe velle al ter alteri se artissime adiungere.
' dvvr rjZat xal dvptpvdai, 'ZwxrpiEiv verbo Plato supra usus
est 183* E. o 8h rov rjSovS xPV^ t0 ^ ovroS ipa dtrjs Sia fiiov pkvei axe
povl pqu dvvxaxeis. Proprium est do fabri ferrarii arte, qui
metalla colliquefacit, ut ca artissime couiungat. Vide Ruhukenii
an— not. ad Tim. L. V. Pl. 139« Pro dvptpvdai codd. non pauci
6vp<pv6ijdai exhibent, quorum in numero sunt Bodleianus, Vaticani duo,
alii. Hinc non mireris, dvptpvdrjdai a Reyndersio atque Riickerto in
ordinem verborum receptum esse, præsertim cum fabri ferrarii opificio
verbum apprime conveniat. Nobis cur unice probetur, quod Bekkerus et
Slallbauraius dederunt, dvp<pv(ftxi, ex annotatione imdxaS 6 r
'H(pai6toS f Ix&v ta opyava verbis subiecta patebit. Sio in Piat.
Epist. VI. 323. C. legitur: oipott yap 8ixxi xe xal al8oi xovS itap 9
fjpdoY ivxev$ev iXSovxaS XoyovS, el pr\ xt r 6 XvSlv pkya xvxoi yev
operor, inqoSr/S xjsxivosovv pdXXM dv dvptpv 6ai xal dvP&tf6 at
TtaXiv elS njv itpotitidp^ Xovdav tpiXotrjxd xe xal xotYGQviaY. Ad
nostrum locum LIZIO videtur respicere De rep* II, 4.; xaSanep iv toiS
ipoorixoiS Idpev XkyoYta roV *Apidxoqxivrjv, ooStuv ipwvxGOv 8id 12
xal eco$ t av ZijtSy wg evoe ovtet, xoivtj dfitpmsQovg £rjv, xal httidav
dno^avrjtB, IxeZ av iv "Aiiov dvtl dvslv tvet tlvai XOtvfj
TE&VEWTE. cUA’ OQatE, M TOV tov eqccze xal e^ccqxel vpiv, av rovtov TvyrpiE
ravta dxcvOag ttifiEv, on ovd’ av tlg i&Qvq&Eit], ovd’ &XXo,tt 1
6 (SepuSpee (piXtiv i7Ci$vpx>vrrcor 6vptpvvai xal yeveOBat ix 5t;o
ovtg>v dpcpoxepovS ira, cjS ira arra. Valgo pro ovxa
igitur brraS, qoæ lectio non nisi tribas Belkeri libris
confirmatur. Non dubium est, quin brraS in textum irrepserit
scribarum errore, quj, qum paullo supra legerint &Sxe 8v *
ortas, etiam hoc loco pluralem numerum admiseruut. Quamquam autem non
falsum est c bs ira urraCy tamen ipsa oppositionis ratio, quæ inter o oSxe 8v
uvxaS ct cdS ira orta manifesta reperitur, singularem numerum exigere
videtur. ixei av iv Aidov era elrai. De verbis ixei iv
Aidov supra dictum est 43* " Era elrai e præcedente <3ffre
particula pendet, quæ non opus est, ut hoc loco repetatur. Quæritur
autem, qui possit "HcpcatiToS ix&v X( * opyara corpora AMANTIVM
AMANTE AMATO ita coninngerc atque colligare, ut et in Orco manes codiuncti maneant.
Explicanda hæc res est e veterum de animorum post mortem
conditione* Man^s enim quasi umbræ erant ad similitudinem hominum
mortuorum accuratissime conformatæ, qua propter apud Homerum haud raro fipoTOJV
efScoXa vocantur, cfr. Odyss. 11. 475. Adde II. 23. 65.
yXSe 8' in\ ipvxp TlaxpoxXrjoS SeiXoio itarx* avxcj,
piyeSbs te xal bpuara xaX* elxvta -v xal tpannjr, xal xola nepi
xpot ei pax a e6xo. Ex veterum igitur opinione qui in
vita breviorem alterum pedem liubebat, etiam in Orco solebat claudicare,
monocolos non nisi unius oculi lumine gaudere. Sequitur inde, qui
in vita ita colligati fuerint u Vulcano, ut in unum corpus
concreverint, eosdem etiam in Orco coniunctissimos esse. Pro arxl Svoir /
quæ lectio vulgata est, arxl Sveir edidimus cum Bekkero et
StallFaumio, Bodleiani codicis auctoritatem secuti. Jvoir præter Riickertum etiam Matth. verum habet in Gramm, f. 138.
262. Annotat tamen ille ad nostrum locum: minime, inquit, dubium
nobis est, quin a Platone usurpata fuerit hæc forma ( 'Sveir ), cuius sat multa
vestigia in codd . reliqua . el tovtov i pax e. Ilæc brevius
dicta sunt; expletior oratio audiret: orAA* opaxe, et tov to idxir, ov ipdte ..
Sequentibus verbis tavxa axovCaS Io per dxi ovS * av eis x. r. X.
apodosis efficitur ad verba 192. E. init, xal ei ecvToiS ir tqH av toj
xaxaxeipiroiS exi6tds x. r. A. Annotant autem interpretes,
Aristophanem avTolS pronominis in protasi positi non amplius memorem,
simularem numerum ia uv cpavett) povXiftsvos, &XX’ axt%vag olo it’
ccv axtjxo Lvtxi tovto, S icaXai ccqu 6vvtX\nltv xal Ovvzaxtl $ zu
iQMjjLtVtp IX dvELV EIS yEVtO&al. Tovro yaQ ttfr i zo alziov,
ozi r] &Q%aia cpvOi g f/iuov i]v Kvzrj xal yixtv oXou tov oXov ovv
ztj lici apodosi posuisse, atque eum proximo ov8 av efc
accommodasse. - ov8* av eIs. Ov8h sis ita differt ab av8ets, ut hoc
nullum significet, illud, quoniam interposita av vocula vis negationis
augetor incredibiliter, neminem denotet ne uno quidem excepto. Unum
exemplum huius usus ut laudem, Piat. Hiæd. 100. C. cpaivExai ydp
pot, eX tL Itiriv aXXo xaXov nXrjv aveo x 6 xaXov, ov8e 8* ev
dXXo xaXov elvai rj 8 l6xi JdETEXtl ZxeLvOV TOV TioXoV. l J iura
exempla Stallbanmius congessit in aonot. ad Piat, de rep. I. 353.
D. «AA* 'Atexv&S verbum apud Platonem sæpissime
reperitur, ibique vario modo explicandum est. Primaria verbi significatio
est, ut etymologia docet, anXadrcji?, aSoXcoS, a qua reliquæ verbi
significationes facili negotio derivantnr. Nara quæ sine artificio
dicuntur aguuturve, ea clare a per te que, certissime, ad<paXco£ 9
lucidissime, tpavspmS, simplicissime, anXcoS j sum -n matim, naScinat,
pronuntiantur. Nosftro loco possis etiam de tempore voculam dictam
intelligere, ut conversio audiat verborum : und ieder wird so gleich, oh
ne Weiteres das gehort zu habeu vermeinen, woruach cben er lange schon
strebte. Scboliasta ad Eutyphronem habet apud Bekkerum,
Comment, critt. in Platonem T: II 325. atEx y d>S‘ xavreXcoS' ?
axXcoj tj xaStarraZ, IfavpCDS, rj teXIgdS. ol 81 iv l6(p xgj ovxi,
xal aXrj$eiqc* ol 81 SrfXovv xo itapa xav xal xaSoXov, xax * aXtj Ssiav.
oloi x* av axi} xokv cti + Ad ofozr’ av ex præcedento ovdfc
eU intellige Zxa6xoS. De rep, II. 366. D. xojv ye «AXcov ov8e\s Ixcov
8ixcnoS, aAA* rxo avavSpiaS
ifriyet xo aSixEiv, aSwaxcov avxo 8pdv. Horatii Serm. I. 1, 1, Qui fit, Mæcenas, ut nemo, quam sibi
sortem Seu ratio dederit, seu fors obiecerit, illa Contentus
vivat, laudet diversa sequentes h. e. sed quisque laudet cet. Stallb
. Comparari potest cum hoc dicendi genere ea verborum structura,
qua haud raro e præcedente verbo negativo affirmativum repetendum est; eam
indicatam reperies iu Indicibus, Ceterum Riickertus censet non
ZxatixoS sed 6 dxovoaS subintelligendum esse. tovto yap xo
alxiov. FICINUS verba convertit: Huius caussa est, quia prisca
hominum natura hæc erat integrique eramus. Eodem modo Sclileiermacherus :
Hie v o n ist sun dies die Ursache. Neque 12 * 193 dvfita xal
tficog u "Eqos ovofia. xal xqo tov, SgJtCQ liya, tv tjfLiv • wvi Swc
rrjv adixltxv diaxtofhjfuv ixb tov &eov, xa&aTtcQ 'AqxccSe $ vito
AaxEdcafiovUov. defuerunt, qui tovtov pro rot>to in verborum
ordinem inferrent. Si pro yap legeretur Si particula, ut in Piat. Apol.
Socr. 31. C„ ipsi tovtov scribendum censeremus: yap part. genitivam
pronominis non admittit. Referenda autem canssalis particula est ad præcedens
idjuv: Scimus ne unum quidem eorum, qui hæc audirent, ea
recusaturos esse in caussa enim h/ic est, quod natura nostra primitus
talis erat integrique eramus. Epeo S ovopa. Erotis nomen maiore cum vi hoc
loco pronuntiandum est; igitur, quo validius emineat, articulo
caret. Exempla si quæris nominum sine articulo positorum, vide
annotat, 129. Fortasse etiam eadem de caussa in Piat. Gorg. 448.
E. lectio vulgata vera est, quam codd. lectioni posthabuerant
interpretes. ov yap azExpivdprjv, ori sXrj xaXXidrij. Codd* plerique
articulum exhibent 7} xaXkidTT}. Ceterum hoc loco interrogandi signum in
punctum mutandum censemus, quod ironicæ dictioni convenit apprime. Polus enim hoc dicit; Videlicet non respondebam eam xa\ XidTJjv esse.
Quæ sequuntur verba, xal Ttpo tov ev qptv, meram repetitionem sentiæ
supra probatæ continent, ut uemo ea desideraret, si abessent. Hanc
repetitionem perspicuitatis caussa admisSam ne quis ægrius ferat, <2fæp
Xiyco verba addita sunt, de quibus diximus in annot. 133. ad
verba 7/ re ovv laTpiHt), doSiup Xiyco, icada x. T. X. '
xa$ ait s p 'Apxa&eS vxo AaitsSa ipor Igov, Ad quam rem
Aristophanes Arcadum Lacedæmonumque laudato exemplo alluserit, notum est atque
ab interpretibus satis indicatum. Laudant Xenoph. Hell. V. 2. 7. ix 81
tovtov xa^xfpV^V J&v to teixoS, SiajxldSrf 8 "k 7} MavTiveu
TEtpaxv • Aristid, Orat. T. II. 287. ed. Iebb. SiaoxidSTjdav Si ye
MamvEiS vno AaXESaipovicov rjSrj rijs eipt/vjjS opoopodpivrjS, Alios
Riickertus laudat ad h, 1. Adde Wachsmuths
HeUeniscbe Alterthnmskunde. : Vor alleu war Mantinea eiutrachtig
und kriiftig. Aber auch gegen diese Stadt machte Sparta mit
emporeuder Ge wa 1 1 die Sat/ung des Friedens geltend; sie wurde
Olymp. 98. 3, 386 v. Chr, in Ortschaften aufgelbst, aus denen sie
vor etwa einem Iahrhundert entstanden war. Constat autem, eo
tempore, quo Mantinea a Lacedæmoniis eversa est, plcrosque convivas
symposii, quod et ipsam celebratum est Olymp. XCVIII* 4. h. e. 386.
a Chrt n., iam fuisse morfruos, Anachronismum igitur h. 1. Platonem
admisisse interpretes annotant simulque Symposium post Olymp. XCVIII. 4.
conscriptum docent. Comparationem ipsam quod attinet, frustra tertium,
quod vo- tpojlo s ovv Iotlv, lav ftij xoOfiioi tj/isr xgdg rovg deoiig,
vTCag (irj xai av&ig xca xe ql ifiev £’z°vzes wsxeq ot Iv tulg etijla
tg xctta yQcccprjV ca»t, comparationis quæsivi. Vellem annotasset
aliquis interpretum, quo iure hominum dissectionem cum Mantineæ
eversione comparatam putet. Non dubitarem equidem, xc&aitep
ApxdSef vno AaxtSoupovicav insiticia putare, nisi præcederet dtooxi
< iSijfisv verbum, quod aperte ad hæc verba comparatum est. Prætervidit
hoc Cornarias, qui di£6xi6^Tffi£V scribendum coniecit. Sed nec hoc nos
prohibet, quominus certe depravationis aliquid verbis, inesse censeamus;
vide Excors., ubi fusius de hoc loco disputabimus.
<poftoS ovv $6xiv, Vulgo ivetixiv legitur, quod ne Græcum qoidem
censuerim in huiusmodi enuntiatione. Sequentibus verbis xo6f.no ? icpoS
xovS SeovS ad primævum hominum genus respicitur, quod iu ipsos deos
impetum fecit. Ex quo genere quoniam, qui nunc vivunt, homines orti sunt,
cavendum est, ne forte natura ad impietatem ducente illis similes sint,
eandemque, quam illi, corporis dissectionem experiantur»
GjSnep ol iv rctiS 6x?jXcCtS IxXEtVTtGDflk V O l. Annotat
Stallbaumius ad h. 1. : Locus videtur hoc modo explicandus esse. Veteres
-artifices vasa, signa, alia, ita cælabant, ut ea ostenderent
figuras extra prominentes, interdum totas, interdum dimidiatas. Et hæ
quidem vocabantur itpoSxvica, illæ vero nepupavij et ixtpavij.
v. Salinas, ad Solin. Quum igitur ixxvjc ovv omnino sit cælare adeoque
de figuris utriusque generis dici soleat, perspicuitatis causa additur xaxii
ypacpjjv, picturæ s. tabulæ pictæ modo, quo additamento efficitur, ut
cogitandum sit necessario de xpoSxvicoiSs. crustis.Hanc verborum
xaxu ypaqnjv explicationem fateor mihi noli placere, neque omnino
video, quomodo clariua fiat illis verbis additis, de c rastis sermouem
esse. Schleiermacherus verba xaxd ypcupffV plane non expressit: Dass
wir nicht noch cinmal zerspaltet werden und so herurngehen miissen,
wio die auf den Grabsteineu ausgeschnittenen,die m i t ten
durch die Nase gespalten sind. Atque fortasse
interpres doctissimus de figuris cogitavit ab impia incultæ plebeculæ
manu violatis. Quis enim alias unquam de dissectis figurarum naribus
in veterum monumentis quicquam audivit ? # Altera explicatio est, qua
dicuntur homines in monumentis non a facie tota, sed a parte faciei
altera efiormati esse atque ideo dissecti vocari. Si hoc modo
rem animo suo informarunt VV» DD. : potuisse cuiquam huiusmodi artificia
intuenti dissectionis cogitationem in mentem venire, constanter negamus.
Quid enim? Rem quamque ut in operibus cælatis, picturis, aliis, ita
in rerum natura ex altera tanIxrervmofilvoi, SunXE7CQi6fiivoi xuru rus
&vag, yeyovotss SsitEQ Xlanui. akku rovrav svtxa nuirc’ uvSgu tummodo
parto conspicimus, totam uno obtutu non comprehendimus. Nara cuiquam in mentem
venit de dimidiatis vel monte, vel domo, vel alia quavis re cogitare? Ut
in rerum natura alteram tantummodo rei cuiusvis partem conspicimus,
alteram supplemus meute, ita etiam in artis operibus ex altera parte effictis,
quæ uon videmus, mente supplere solemus. Alia verborum explicatione opus
est, atque, si quid video, litterulæ unios mutatione. Vulgo legitur
xccxaypciupijv, quod primus Ruhnkenius vidit in annot. ad Timæi L. V. Pl.
175. in xaxa ypa.~ (pyjv mutandum esse. Ortum nobis illud est ex
xocxctjfyatpiiv, scripsit autem Plato xccxa fiatprjv . Hæc scriptara quam
bene conveniat Aristophanis sententiæ, iam vide. 2x7/\7j est Suida
teste lapis in altum erectas, figura quadrata, idemque figuris
haud raro exornatns. K Pa(pr\ compages est laterum duorum, angulum
efficientium. Iam patere opinor, figuras in statuis quadratis xaxa
fitCL<pvv IxxEXvnwpiva^ non aliter intelligi posse, quam in ipsa
duorum luterum compagine positæ. Eo loco dissectione figuræ opus erat, ut
altera eius pars iu altero, altera in altero latere poneretur.
Uckermanni, viri humanissimi industria factum est, ut quadri effigies
tabulæ lapideæ incisa apponi posset, qua clarius redderetur lectoribus, quid
Aristophaues verbis xaxa jbcupijv adhibiti* intelligi
voluerit. XQrj taucvtu xagaxtievsa&ai tvatfitlv xegi btovg, iva
B rct itiv ixqwyea(iev, rmv di rt faca/uv, tov 6 "Eqcos
qfiiv Habes duornm virorum segmenta duo, quorum alteræ partes non
conspiciuntur quippe positæ in statuæ lateribus, quæ cum hoc latere
cohærent, sed ab hac parte statuæ non comparent* Vide autem, quam
bene hæc segmenta conveniant cum verbis supra lectis 190. D. idv 6
* Mxi 8 o?tGo(5 iv doEXyctivtiv ndXtv av x ejxai dixct, gqSx' i<p
hvoS no pevtiovr at 6xi\o vS ddKGoXidZovT eS. Adde dissectarum
narium narrationem, quam optime repræsentatam habes jiorum segmentorum effigie;
Ne autem de veritate figurarum xaxa fiatpi/v effictarum dubites, ipsi
veterum monumenta sepulcralia vidimus, in quibus huiusmodi
dissectiones admissæ erant. Eas admisisse videntur artifices ea de
caussa, ut fabulæ, quam figuris describerent, continuitatem,
continuo figurarum ordine certius assequerentur. Quod autem
artifices plastici sibi licere arbitrati sunt, figuras ut
dissecarent, idem haud raro poetæ in versuum finibus imitati sunt»
Nullus enim dubito, quin verba, quæ et ipsa sunt figuræ artificiosæ
et quasi imagines rerum, in versuum finibus recte dissecari possint.
8ianen pi6 fiivot xaxd tds fitvetS. Ne qnem offendat hoc loco
8iaKE7Epi6fxivot verbum, depromptum est e comparatione sequente dfertep A
Idnai, Tali enim serra dissecari solebant. Prorsus eodem modo 193.
A. de hominum dissectione dicitur dtuJxltfStfftfv, quo' loco
CSrjfLEY Cornarium frustra coniccisse supra monuimus. Aitiltott
autem vocem Schol. ad b. 1. explicat : al A eiat xai bctsxpt/i- pivai xai
dnvyot A lar, xai ol diaizEnpuSfdvoi d6xpdyaXoi . ol te *A5i/vaioi
Xitinoi xaXovrrat Teo £JC Ttjs iv TGJ XGOXTjXctTElY dwEXovS iepidpaS
avzovS aito yXovxovS elvat, Stallbaumios ad li, 1. oi 8ian£npi6fUvot,
inquit, aCxpdyaXoi quid sibi velit, inlelligitur e Scholiis Euripideis ad
Medeam v, 610.: ol t imB,EYOVfiEYoi xi6tv, adxpayaA ov xaxocxipvovxES,
SaxepoY jur ocvroi xocxeixov pipoS, $aTEpor 8h TCaXtXipTtOCVOY TOlS
vno&E%apkvoiZ, Iva, si 8ioi naXiv avrovS jj T ovS IxeIyqoy
.irtiZtruvuSai npds dXXtf\ovj> 9 inayofuvoi to fjju6v adxpayaX tov,
dvaviolvxo Ttjv Zeviav. EvflovXoS &ov$oir x i not idxiv azavxa
8iartEitpi<Sptva 7}pi6EQoS, dypifio jS nep ete xa CvpfioXa.
ovxooS 'EXX d8ioS. Non dubium quidem est, quin
Aristophanes ad hospitalitatis tesseras respexerit, quæ A i(5nai vocabautur,
verum, ni fallor, eadem tessera etiam modus dissectionis indicatur. Tali enim
non in medio dissecari solere consentaneum est, sed ab imo angulo - ad
alteram versus. [ cjy o"EpcoS 7 } fity ifyeft oo y, Vulgo
legitur oaS pro tiov, quod in ordiuem verborum recipiendum esse
primus vidit H. Stephanus. Eum secuti sunt Bekherus, Stallbaumius,
alii. Riikkertus ooS reposuit motus codicum auctoritate, qnortun exiguus
numerus oov exhibeat. Sed no- ijyEfiwv vml aTQttvriyos- « ftijfielg Ivuvrta
jtQcmtra' jtQccttu 6 ’ Ivavtia, ogTis &tolg rpUtu yaQ
yEvofiivoi xcu SiaXXayivtEs zcy &tta igtVQyGo^iEV ' «•
lait dicere Aristophanes, faciendum esse, ut eo modo, quem Eros
indigitet, pristinæ integritatis participes fieri studeamus ; (alio enim
modo eam nemo assequi potest); sed ut eorum compotes fieri studeamus, ad quæ
Eros ducat. Necessario autem b)V ponendum est etiam ideo, quod
x&v 8i t cum ra pkv satis explicetur præcedentibus, non eatis
explicatum est atque definitum. Ceterum TjyEjuoov xal GxpaxyyoS
abundanter dictum est ornatus gratia, quod moneo, ne quis forte
maiorem ipsis vim tribuat, quam qua Aristophanes eadem exhibere
Voluit, /iTjSelf ivCLVtlct ItpCLX* texo). Hæc verba prorsus eadem gravitate dicta sunt atque verba p, 189. D,;
iyoa ovv Tttipadouai vffiv ElSyyydocdSai xyv dvvapiv avxov y vjæiS
8h - x eo v a A Xayv 6 1 5 d d xaXo i %ded$£. Vide anuot. p,
153. iZevpy dopkv xe xa\ Ivxev&,6jme% a, Latinis
non licet diversæ etrnetaræ verba ita coniungere, ut sequentis
nominis terminatio tantummodo accommodetur ad unius verbi naturam. Neque
Græce licet, accurate si rem spectas, huiusmodi structuras verborum
adhibere. Nam nostro loco re xad particularum ea vis est atque
potestas, ut prioris verbi finiti pondus imminuant, posterioris
adaugeant, quasi si dixisset Aristophanes IB,evp y d oyxeS ivx£vB,6 p.£%
a.. Haud raro etiam nominibus, quæ a verbis diversæ structuræ
derivantur, conjungendis, re xa\ particulæ solent apponi, v, c. 147.
E. icapadxaxyS xe xal doozyp' In nominibus quidem harum
particularum non constans usus, ac facile quidem iisdem, ubi non
comparent, caremus, nullum autem apud veteres scriptores locum repereris, ubi
verba diversæ structuræ adiuuctoque aliquo nomine per simplex
noci coniuncta sint. XolS y jæx e p oiS avz&Yt
Ingeniosa quidem est, sed minime probauda Bastii coniectura : xoiS
yfiitojioiS avz65r . Exempla non rara sunt, quæ avxoS pronomen cum
possessivo pronomine coniunctum exhibeant. Idem usus iam apud
Homerum obvaluit, v. c. Odyss.1. v. 7. avxoov yap
dq>£xkpydiv axaCSaXiydiY oAovro* Alia exempla Motth. congessit
in Gramm. plen. §, 466. Verba nostra convertenda sunt:
unsern eigensten Lieblingen. o XG)V vvy oXiyoi noi OvdiY h. e.
quod eorum, qui nunc vivunt, faciunt pauci. IToieiy interdum, ut
Latinorum facere, non actionem describit, sed vitæ conditionem,
quare recte Schleiermacherus verba convertit : Was ietzt nur w c
nigen begegnet. Invaluit hic 7COIEIV verbi usus ideo, quod vitæ
conditio talis plerumque esse solet, quales fuerunt actiones præcedentes. ib
xal ivttv£6(iB&a rolg xca8t,xo Tg toig ^fwtlpotg avrav, S rav vvv 6Uyoi
noiovoi, xt£ (ir/ (ioi vnoi.d(ig ’Eqv^ax og xoficoScov tov koyov, cog
IlavGavluv xal jirj pol vitoXa ftp . Hæc est Bodleiani
aliorumque nonnullorum lectio, quam receperunt Bekkerus Slallbuumius,
alii. Vulgo legitur xal Jiu} / iov vito \ctfiy, quod unice probans
Riikkertus : Reposuerunt, inquit, dativum casum recentiores editores omnes,
Cuius rei necessitatem ego nullam me confiteor videre . Est enim
hyperbaton pov ad roV Xoyov referendum, sicut haud raro Græci pronominis
casum obliquum in principio ponunt sententiæ ita t ut 9 regens vocabulum
in fine demum sequatur. Speciosa hac annotatione cave seduci te patiaris.
Non negamus quidem, pronomina aliusque generis verba interpositis
quibusdam voculis ab iis verbis sæpissime seiungi, ad quæ
proprie pertineant, tenendum autem est, huiustnodi verborum
disiunctionem non admitti a scriptoribus, nisi ita, ut vi quadam
augeatur vel prbnomen vel aliud quivis verbum a verbis suis
disiunctum. Igitur nostro loco si scribitur 7 ta\ prj fiov vnoXafty
9 EpvB,ijtaxoS xcopipScov tov Xoy ov, sententia existit næc; Ac ne
meam suspicetur Eryximachus orationem ridens, me Pausaniam et
Agathonern tangere ; sed hoc neque potuit neque voluit Aristophanes
dicere. .Unice verus dativus casus est, quem ethicum grammatici
vocant; explicatur is commodissime hac I Ne mihi accidat 1
ximaclius orationem meam ridens suspicetur, me Pausanian! atqæ
conversione^ )c, s ut EryAgathonem hic tangere. Exempla dativi
ethici Matth. congessit Gramm. pleu. $. 389. 713.
XG>p.u)Sd)V tov Xoyov. Stullbaumius ad Piat. Apol, Socr. 31. D.: oxi pot Selov r i xal Saupdvtov
yiyvtrctif o hi) xal iv ry ypoupy iitixcopcodcov Mf\?}ToS dypaxfwtTO,
Fischeri annotationem laudat hanc, ed. 61»: ln:iHU>pcjdu.v est ridere,
notare, nt HopooSeiv et 6iaxcoftcaSelv idem valent, quod dux- '
dvp&0r, dUCOTtTElY, X^ £v< x% aiy » v. Poll> IX. 148. Caussa
est, quia in comoedia vetere vitia hominum describebantur et
homines quasi notabantur. Quid igitur de Aristophanico Socrate
iudicabis in Nubibus? Num ibi vitia hominis sanctissimi notantur? Non credo,
neque milii satisfacit Fischeriana xcopooSetY verbi explicatio. KopcpdEtv
non eius solum est, qui vitia notat, sed etiam, qui res serias in
ridiculam partem ' interpretatur. Quo consilio ct modo id Aristophanes in
Nubibus fecerit, alio loco explicabimus. Nostro autem loco, quoniam
Eryximachus medicus censorem se fore minitatus erat orationis 189. B.,
Aristophanes vereri se simulat, ne forte ea, quæ hucusque dicta
essent, in ridiculam partem interpretaretur atque in Pausaniam
Agatlionemque orationem directam explicaret. Ida $ plv yap apjtBveS.
Quod fortasse dicantor bonoram illorum b* e. pri- y.ctl Ayafrava llya ' Xaog '
[ikv, yctg xal ovzot rovzav Cxvy%uvov6cv ovzeg xal tlalv dficpuzEgoi rrjv
cpvSiv ct$$ivtq, Ityu 8e ovv iycoyE xe.&' citavrav xal dvSgiov xal
yvvaixav, uzi ovzag civ fjtiwv zo yevog tvdcdfiov yivoizo, ii
ixztltGaitxiv zov Igaza xal zcov naiScxav zcov auzov exaOzog xv%oi elg
zrjv ag%aiav dxEi&ov cpvGiv. ii 81 iovzo agiGxov, avctyxa tov xal
zcov vvv nagovzav zo rovzov lyyvzdzco dgiGzov ilvai. zovzo 8 ’ iGzl
mu8ixcov zvyeiv xazci vovv avza xscpvxoxcov. ov 8t) tov acU zcov &eov
vfivovvzig Scxaiag dv vfivoifisv "Egcoza, og ev te tcp xagdvzt y[idg
xteiGza ovlvyGcv elg zo oIxelov stinæ felicitatis integritatisque
participes cssc, id satis spinosum Fortasse alterius figura altero procerior
erat, ut ne cogitari quidem potuisset, alterum alterius partem esse. De
altera parte huius enuntiati xai eldiv d/upuTSfJOL Ti)v cpvfSiv afifieveS
vario modo interpretes iudicarnnt. Bastius pro dppeve G
scribendum coniecit dfjpevoG, Orellius ad Isocr. loco mederi
cen» suit scriptura afifitvoS kvo G, Stalihaumius ad h. 1.
appevtG idem esse censet atque dfifievoS bvuS. Videtur appeveG
cum emphasi positum esse, ut supra 192, A. dvdpeG nomen, Moititiein
autem utriusque poetæ notat .Aristophanes, atque ad porum nomina
respicit, ut, cum Fausaniam et Agathoncm summorum bonorum
compotes atque revera viriles dicat, 3 laixSapivovG rcov dyaSav
intelligi velit, h. e. homines parum virilitate gaudentes, sed
elumbes, nominatos, enervatos. Probatur hæc nostra verborum
explicatio verbis sequeutibus : ei txrekidai/tev tov £ parta. Tetigimus
hunc locum in Gemment, de Sympos. Platonis. rcov vvv 7t apo
vrcov. Td
vvv napovra sunt, quæ in præsenti nostra conditione fieri possunt, nostraque
sunt in potestate. Quum enim illud assequi non possimus, ut plaue
coalescat natura nostra, cum altera nostri parte, sicut omnino in rebus
Jiumauis, ita bac quoque iu re optimum illud est habendum, quod ad
idealcm illum, in quo olim fuimus, statum quam proxime accedat.
Riiclcer.t* naxa vovv avt gj. Iu permultis codicibus pro avrcp
legitur avtGJf quæ lectio ab iis reperta est, qui frustra quærerent, ad
quod avr<o referrent. Subtectum cum alias haud raro oroit-titur, tum boc
loco omissum facillime feras, quod præcedit : xal rcov 7caidixoov r gov
avrov 2xa6r oG rvx°i A. Ceterum xara vovv avrco it. apprime respondet
nostratium; seiuem Gesclimack entsprechend, 9 eli ro olxeiov
&yoov . Do thyeiv verbi usu absoluto suctymv, xal ilg *<>
bttvta etotftag /icylazag ituQtytxai, Tjuiov nttQixofdvcov XQog 8tov g
tvtskfiticcv, xazccdzi/aag ffflag tlg zt/v doyalav q>vGt,v xal
luadfievo g f taxuQwvg xai evSalfiovag xoiijeau Cap. XVII.
Ovtog, ?yt/, ta ’Egvl!na%E, 6 iftog Xbyog i<su xbqi Effatos,
tMolog »; o Oog, xaficpdr/dyg avzbv, Tva xal exaozog (qu, (uxkXov
5e r l ZaxQa rtjg XolxoI. pra diximus annot. 22. Quid
significet x 6 obedor, frustra io Ficiui conversione quæras: dum in
suum igniculum quemque conducit. Recte
Schleiermacheras verba convertit: indem er uns zu dem verwandten
hinfuhrt. Ne qais autem scribendum censeat eis Xov olxtiov, quo
significentur 7tai8ixd xara rovv izetpv: xota : AMANTgenus neutrum seri-
1 ptores adhibere in sententiis» quæ in universam
proferantur. l\7ti8aS jieyltiraS TtapiXBtai xax a6xr\ daS
rtoiij 6 ctl. Participium xaxa 0xr^6aS post iXxiSaS 7tapiXtxai ponitor,
quia/AjrfdaS’ izap&X& eiusdem fere significatus est atque
dtixvvpi, SrjXoGD, quæ verba participium adsciscunt. Vide de hac
verborum structura Mattii. Gramm. plen. 549* 6. 1077. De
7C0iij<Scti aoristi infinitivo vide Heindorfium nd Piat. Phæd. 48.,
Stallbaumium ad Piat. Phileb. 204« Ceterum eodem verbo Aristophanes usus
est in couditionali enuntiato xapexexcu, ypcov «rap wgjciQ ovv ISeifotjv
Gov, /ii/ zav Xoixaiv dxov6<o/uv zl lxdzsQ 0 $ • ’Aya%av yccQ
xal E exo/tivar nt efficacior ev«- derct via conditionis.
ovtoS, ttprj, c v ’Epv£iM a X e i d d/jo s XdyoSx.
r.X. Respicit Aristophanes ad verba 189. C. xal fti/r, <«
’Epv£lfiaxe &XXr) y£ it; £r va> Xiysiv i) y 6v te xal TlavOaviaS
ilntnjv. OvtoS hic SsixttxiuS positam est. at verba convertenda
sint: Ecce talis est oratio mea. cfr. Mattii. Gramm. plen, 471.
12. 875. 'O ifioi autem cnra vi
pronuntiandam est. significat enim : oratio, quam habere debni.
firj xa> fiu>8r/<Sij S uvtdv. vide annotat, 185-
"ClSxep £8e7/$z/v uov verba
spectant ad p, . 189. B. aXXa fu/ fis tpvXazts, tds iycv
ipofjoviiai iccpl xoov. fieXXdvtwv fyi/ST/iSsd^ai x.
t. X, et 19S. B. xai ftij fioi vitoXcifl’,1 ’Epv£ifiaxoS
xcofttaStiv roV Xoyov, tvS llaviaviav xal 'jiyaScova Xsyu. De
verborum fidXXov 8s significatu vide anuot. 15. Alia neldoftal 601,
l'<pij tpavai rov ’Eqv%1(iccxov' nui j mq uoi 6 loyo s Jjdl ag 9
'?#'?• xal el fir) gwjj Seiv Zmjxqutu te xal Aya&ave Seivoig ovdi negl
ta egcotixa, na w av icpoftovfiijv, [i/tj anogydadi loyav Sia
xa\ yap poi 6 \6yoS yj 8 i gdC i fi fi7j,$7j. Spectant hæc
verba ad 189. C. idcoS p&vTOt dv 8oB>xf yoi, a<p?}da> de.
Eryximachus igitur vel ipsa Aristophanis oratione pacatus vel motus
verbis Iva xal tgov Xoindov thiOvdoDjxEv, nolle se iam promittit iuiuriam
sibi illatam 189. C. ulscisci.
’Efifij/$?j scripturam quod attinet, vulgo ififii$7} legitur, quam formam
Buttroannns in Gramm. plen. p, 121. iis scriptoribus tribuendam censet,
qui non sint attici. Annotat enim: Aus den Werken alterer Sr.hriftsteller ist
diese Form durch die Autoritiit der Handschrifteu ietzt vielfaltig
entfernt. vide Lob. ad Phryn. 447. Bekk, ad Æsch. 2. 34, 124.
ISicht selten steht sie aber auch grade in den bessern
Ilaudschriften. ei pn} %vvy 8 etv Sei voiS ovdiv . Rariore
usu dvveLSevai rivi ri ponitur hic pro uliquid de aliquo scire»
Isocr. Archidam. 229. dvveiSozef *A$rjvaioiS IxXiicovdi rrjv %cdpav vitkp
x t}$ ru )v uXX.gov i\ev$epiaS. Id.
Arcopagit. dvvoiSa re r otS xXeltixoiS avrvv ?padra x a ^P ox) 8iv.
Piat. Phædon, 92. D. lyuid^roiS Xoyoifv B,vvoi8a ovdiv a\a?,dCiv. Stallb. Alia
huius stru-* cturæ exempla Matth. laudat in Gramm. plen. 548. 2. 1075.,
quibus adde, quem Riickertus locum laudat Piat. Protag, $48. B.
aXX* rftoi SiaÆyedSco rj ehcerao, ori ovx iStlei 8 1 aXiyedSai, iva r
ovraj ptv rocvta dvveiSdopev, prj a.7t o p ?/ d co 6 1 .
Coniunctivi modi post præteritum positi exemplum habes 174. A. fio. ravra
8rj ixaXXGoniddfxyv, fva i'co, ad quæ verba vide unnot. 16. Nostro
loco artificio quodam dicendi et non timere se significat
Eryximachus, ne non habeant, quippe maxime erotici, Socrates et
Agatho, quod dicant, et rursus timere propter ingentem præcedentium
sententiarum a convivis prolatarum copiam, ne oratione sua uterque et
philosophus et poeta indigeat, Possis hæc verba etiam hoc modo
interpretari: nitvv av £<po~ fiovprjv (aXX* ov cpofiovpai vvvl f pi)
dicoprfOGo6i, ut magis ad sententiæ efficaciam dicatur scriptor orationem
direxisse, quam ad verborum grammaticam conformationem. Eam
explicationem verba, quæ insequuntur, probare videntur vvv 8 ’
op&S Safipai, Sed non dubito equidem, quin liæc verba etiam cum
priori struturæ explicatione conciliari possint. naXcdS yap avroS
yy condar, Schleiermacherus verba convertit : l)u hast eben
deine Sache gut bestanden. Schultliessius: da hast deine Rolle
gliick licii nusgespielt. Rukkertus jtaXaS riihmlich convertendum censet.
Ficiuus in zo itoU.cc xal jtavtodana dQijo&ai' vvv df ofiag ^aggco.
Tov ovv ZaxQurr] tlxuv, Kalag yccQ avtbs TjycovLOctt, a ’EQvi-![itt%s. d 6s
ytvoio ov vvv lyco dui, fiallov ds lOtog ov t do ficu, hcudav xal 'Aya&av
drtij, iv conversione exhibet: strenne et ipse certasti. Aliud quid
Socrates xa\ds verbo adhibito videtur exprimere voluisse, quod quid sit,
e præcedentibus et insequentibus facillime colligitur. In præcedentibus
enim Eryximachus vereri se dixerat summopere, ne non habeant
Socrates et Agatho, quod proferant, quoniam a plerisque iam multis modis
de Erote dictum esset, non vereri se dixerat, ne non bene uterque
locuturus sit. In sequentibus Socrates non dubium est, quin verbis
ov vvv lyd elfiiiy ftaXXov 5k IdcjS ov Idojicti x, x. A. ordiuem
sedentium significaverit, quo factum sit, nt sibi de Erote dicturo
nihil, quod proferret, relictum sit. Sequitur inde, Socratem
Eryximacho non dixisse: bene enim ipse dixisti. Hinc verba ita disponenda
esse censebam : xaXds yap t (sc. SafifSEi?) avxoS ijydvidai, G)
EpvB,lfiax& h. e. Du kannst ganz guten Muthes seiu: deine
Rede ist vorviber. Sed scripsisset, si hoc voluisset exprimere.
Flato: xaXds ydp, cj ’EpvB>t/iaxe‘ avxoS tjyojvidai. Igitur nunc xaXaS
de tempore accipiendum esse autumo, ut idem hæc vox significet atque slS
xaX6v y de quo diximus annotat, 24.
Socrates hoc dicit: Du hast gut von Muth reden, (vide de supplenda
enuntiatione quadam ante ydp particulam quæ annotata sunt 14.) zu
guter Zeit hast du deine Rede gehalten, warest du aher
wo ich ietzt bin oder vielmehr wo ich nach Agathons Rede sein
werde cet. Ceterum iam supra sedis inopportunitatem notatam habes a
Socrate 177. E. xal r ot ovx Zdov ylyvExai i)filv xo'iS vdxdxoiS
xaxaxuf.ii.voiS «AA* idv ol xpodSev ixavcoS xal xaXcoS tincodiv .,
lUapxiGei 1/f.ilv. Ceterum patet, Socratem Eryximachi verba aliter
interpretari, quum medicus ea intelligi voluit. Dicturus enim erat: nunc non metuo, ne non habeaut Socrates et
Agatho, quod proferant. Socrates contra ita respondit, qua^i ille dixis,set:
Nunc mihi securo esse licet, ne, quod proferam, nOn habeam. Sed
solent, qui cum acerbitate loquuntur, interdum non ad sententias
respicere, sed singula verba captare iisque ad suam sententiam coutorsis
responsa accommodare. el ykvoio, ov vvv lydi e i fit . Eandem
fere sententiam hoc modo expressit Terentius in Andr. Act. II. S. 1. 9.
Facile omnes cum valemus recta consilia ægrotis damas» Tu si hic
sis, aliter censeas. De insequentibus verbis xal Iv icavxl e1lr)S vide annotat.
62.
Recte ea Stullbaumius interpretatur: in summa consilii inopia, in
summo timore versari. Deinde ev xal fidXa rarior dicendi formula
est, pro consuetiore ev fidXa . Addiderant interdum veteres
seri- xal fiaJ.’ av cpofioZo, y.al Iv mxvrt tcqs, Sgmg lyco vvv.
(PagfictTTHV fiovÆi fis, co Ikoxgcatg, tlntiv rov ’Ayaftava, iva
Qtogvjiri&m dtcc ro ohti&ca r 6 ftiargov ngogSoxi av neyukr t v i%uv,
tog sv igovvrog luov, 'EniXtfiimv fdvt’ av tl'tjv, w ’Aya%uv, tlntiv r bv
Zwxgdry, d id uv ptorcs Taxi particulam, qua significarent, cum vi maiore
et ev et puXct pronuntiandum esse. Non mate Riickertos ad h. 1,
Ttai addito effici censet, ut eadem fere cogitatio bis ad animum
afferatur. Huic dicendi generi apprime respondet nostratium gat und g e r
r», quibus verbis utuntur, qui animi sui sedulitatem ostensuri
sunt. cpappatteiv fi ovX st jus. tpappaxrEiv fascinare
significat herbarum adhibito succo, deiude etiam de aliis remediis
valet, inprimis autem de magniloquentia, qua aliquis ita sui impos reddi
posse credebatur, ut nihil eorum, quæ vellet, neque facere posset
nec dicere. Sic in Piat. Phædon, 95. B. legitur: IA ’ya$l t Utpi/ 6
2?cjHpdxr/S^, pi/ piya A iye, p)} xt? Tjp&v fia< ixaviot
7tfpiTpeip?j rov Xdyov xov plXXovxa XiysdSai. Ceterum nihil aliud voluit
Socrates laudato Agatliouis nomine efficere, quam ut accuratius locus definiretur,
quo sibi esset dicendum. Poterat enim iud« loquendi difficultas expendi.
Igitur notabis, quain manifesto Plato hic carpit, vanitatem Agathonis
verba Socratica in suam virtutem dicoudique artem directu
censentis. ro Siarpov ev £ puvvroS ipov. ro rpov
h. 1. de convivis intelligendum est. Eius vocabuli
insolentiam ne mireris, adhibitum est t Platone, recte monente Wolfio
? ad h. 1., ut sceuicum poetam hic loqni lectores ^oneantur.
De gdS cum genitivo participii coniuncto vide anuot. 158.
EiiiXi) 6 pcav pkvx* av siijv. Recte monet Riickertus ad. h,
1., pivTift interdum nnd adversandi, sed asseverandi potestate adhiberi.
Eandem significationem xai xoi habet, quod disiunctim scribendum esse
supra monuimus 51. Fortasse etiam pivxoi, ubi asseverandi vi
positum est, scribendum est piv xoi t neque dubito, quin Græci,
quos studiosissimos fuisse constat verborum recte pronuntiandorum,
pronuntiando discreverint •ptvx dv et piv r* av. 'EitiXijtipeov
verbum quod attinet, senum decrepitorum constans epitheton est, »ut et
oblivionis atque ridiculæ stultitiæ significationem habeat» Schleiermacherus
in conversione exhibet: Sehr vergesslich miisste ich dann sein. Eodem modo
Ficinus verba reddidit: Nimis, o Agatlion, obliviosus essem. Neutra nobis
ItxiXijtipGDV . ^ocis explicatio arridet, seque tamen facile verbum
repertum iri concedimus, quod ilii vocabnlo satis respondeat.
T7/v 6i) v dv $ p tiav dv a fiaiv
ov x o S n. x. A. Laudat hunc locum Mutth. in Gramm. ampl. J. 466.
1. 864., t))v cijv uvSqsmv mu nsyaXoqiQoavvrjv avctfialv ovtos hd
11 tbv vxQifitxvta (liza tcSv vitoxQLuav i tal (tttipavrog ivcivcla
toSovtu (liXXovzog esudEi^ttj&ai Cav um kuyovg, xul ovd’ bnagnovv
IxTcXaytvzog, vvv o lr r Stlrjv oe %oQv(irj9>;OtG&ao evExa i/fubv,
oXiyav uvftQcaxwv. ub i complura Innas structuræ exempla congesta sunt. e.
c. Arist. Ach.93. ixuoipeii ye xopaB, itazaZaS tov yt 6 ov
(ocpSaXpov') tov n p i 6 (i e cjS . Ceterum dubitari nequit, quin
Socrates Agatlionis virtutem animositatemque prædicet ironia consueta
usus; pauli o infra enim ipsum pugnare secum ostendit, ut, ni Phædrus
eius pudori succurrisset, hominem misere turbatum eiusque
animum elatiorem prostratum humi cerneres. Hoc ironiæ artificium,
quo eximia laudatio acerrimæ notæ præmittitur, videlicet ut
elatiores cadant miserius, ex epicorum arte depromptum est, qui heroum
solent, quorum cædes narranda est, ipsi huic narrationi summam
laudationem virtutis, magnanimitatis, pulcritudiuis præmittere. x
iitt tov oxpift Civ x a . Schol. ad h. 1. oxpifiavxa, in-/ quit, r
6 Xoytiov, i<p ov ol xpaycoSol jjyoovi^ovxo’ tivt ? Se xiXXifiavxa
tpidxeXrj (padiv, i<p’ ov iCtavxai ol vxoxpixal xai xa ix
peteojpov Xeyovdiv. Adde Fhotii verba : oxpifiaS ’ to X oytiov,
i<p’ cj ol xpaya)8ol tfy<k)vi£ovto. xcti nXdteov 6
tpiXo6o<poS Svpitodioo x£XPV rca T ai ovopaxi. Timæus hæc habet :
oxpipaS' nijypa to lv xa 5 $e axpeo TiSipevov, iq> 9 ov idxavto
ol xa Sr/podia AcyovteS * SvpiXy yap ovSinos tjv. Hesychios exhibet;
fi&Xtwv tpavat to Xoytiov, £<p* ov i&xavxo
ol tpaycpSol i/ ol, vnoxpixoLl ix pexeoSpov xal iXeyov. fiXirJ;
avxoS ivavxia to 6ovtcj $ e at pco . 9 EvavtUt > fiXiittiv de
bellatoribus dicitur, qui intrepidi hostem adventantem intuentur. Pro
TOdovTCJ Searptpy quæ plurimorum optimorumque codicum lectio est,
vulgo rodovxov Scarpov legebatur, id quod in hac loquendi formula
usitatum fuisse Stallbaumius rectissime negat. Iu sequentibus davxov A
oyovS ne quis articulum desideret, quem, si in codicibus exstaret,
nemo non probaret: Socrates hoc dicturas est: iudem du im Bpgriif
standest, eigene Compositioueu bekaunt zu macheu. T L Sal. Codicum
baud exiguus numerus ti Se exhibet. Multis in locis, nbi xt Sai scriptum
reperitur, de lectionis,veritate dubitari potest. Nostro loco
nihil certius est, quam tl Sai bene se habere. Miratur enim,
Riickertus inquit, quem consentire nobiscum gaudemus, Agatho
Socratis orationem, qui multitudinis se nimio studio teneri insimulet;
verissimum autem illud est, quod Stallbaumius ad Fhilebum 6. notavit,
xi Sai locum habere, ubi admiratio quædam esset exprimenda. Quoniam autem
admiratio ulicu- Ti dal, to ZdxQccTBS, tov 'Aya&avcc <puvca, ov
tfij itov fit ovra StaTQOv (itOtbv fjyu, dgts xa\ ayvotlv, oti vovv
i'%ovu oXlyoi %nq>QOVES xolXdv dipQovuv (poftlQUtcgoi' C Ov fiivT av
xa/.dg itoioltjv, tpdvai tov ZaxQdrrj, ol ’Ayudav, xbqI Oov ti iyd
aygoixov do^utuv. ciV.’ tv olScc, uti, ti tiOiv Iv xv%oig, ovg yy oio
Cotp ovg, (idXXov ins re! hand raro cum quadam indignatione
coniuncta est, quæ e rei alicuius insolentia, quam dtoniav vocant
Græci, enascitur, zl 8aL plerumque ita exhibetur, ut rem aliquam veram
esse neget is, qui illis voculis utatur. Exemplo est Piat. Gorg. 461.
B. zi Sal, 2 cox p dzrj S ; ovzoo xcti dv xepl zij ? pijtopixfjs
8oB,a?>EiS, &S7tEp vvv XtytiS ; ov 8 y 7COV/.IEOVTG3
seqq. Hæc est codicum lectio, quam Themistius confirmare
videtur Orat. XXXVI. Sil- B., qui nostra verba imitatus est:
ov 8r} Ttov pe za Siazpa ovzooS dyandv i/ysid^E, qjSze
ayvotlv, ozi oXlyoi lyuppovES noXXcov aqjpuvcjv rc5 A kyovzi
cpofjtpcJTEpot . H. Stephanus scribendum coniecit dv 8? ) itov jxe x.
r. A., quam scripturam verissimam c«nserem, si iu sequeutibus
scriptum exstaret: ozi vovv ^xovxi oAiyoi itoXX&v
(popepootEpoi. Hidiculum enim foret, si Agatho quæreret de re, quæ
Socratico dicto pro certa iam posita esset. Dixerat nimirum Socrates,
fieri noa posse, ut Agatho paucorum homiuum præsentiam
extimesceret, cum coram ingenti multitudine animatum se ostenderit atque
intrepidum. Ad quæ verba pessime responderetur ab Agathone: Profecto non
ita me spectatornm applausu elatum indicabis, ut qui nesciam, prudenti
paucorum hominum, quam multitudinis iudicia timenda esse magis.
Additis autem verbi* ipqypovE? et cttppov av nihil certius est,
quam Platonem ov Srj itov pE scripsisse. De 5 ? / 7tov verborum
siguificatu vide annot. 98. Verba convertenda sunt: Da wirst micli
doch olTeubac vvohl nicht so vom Lobe der Zuscliauer eingenommen
halten, dass ich nicht wusste-, dass das Urtheil weniger Besonneuer
weit melir zu furchten ist, ais der Uuverstnnd der Mengef
iCEp\ dov ti iyco. Nota vim pronominum 1, quorum ordine hoc
exprimitur} de te, viro tanto tamque insigni ego, homo vilis.
Ceterum Ruckertum audi, annotantem ad h* 1. : aypoi xov. fcSic dedi cum
edd. rec. inde a Wolfio, vehementer licet dubitans de Grammaticorum
illo præcepto, quod inter aypoixoS et aypoixoS hoc discrimen
poni iubet, ut dypoixoS eam denotet, qui rusticis moribus sit,
aypoixoS t qui ruri habitet. Timæns : dypoixoS dxXrjpoS xal
anai** SevzoS, rj 6 iv aypoi xatoixcov* Esse accentuum discrimen
nolumus negare, sed utrum idem etiam significationis sit, an potius
dialectorum aut ætatum, dubitamus, « A A a p?} ovx
ovrot ijpels cjfiev Alio loco dicturi sumas de usu prj ov ne- av
tt&rav (pQOvd^oig y xwv noXlav. ulla f ti? oi% ovT 01 tjflSLS 10UEV. TjlUlS
y-EV yCiQ XCtl IxtL TtUofjfltV XCil jjfuv rdv xoXXiSv. el Si ailoig
lvTv%oig 6o(poig, xk% itv alOyvvow avrovg, t” ti 16 cos o toto alaygov
ov noiiiv. rj Ttcog kiyi ig; 'AXrftry tiyug,' cpavca. Tov g
Si xollovg ovx av alo%vvoco, t" rt oioco aldygov D
gationura Nuperrime de iis egit Bellermannns ia Commeat, de græca
verborum timendi structura, censetque esse apud Græcos eandem et cavendi et
timendi verborum structuram, qua, quicquid molesti instare sibi
arbitrentur, præmissa indicent fxrj particula, cui alteram insuper
addant negationem ov, si quod exspectent malum, in eo contineri dicant,
quod quid non sit eventurum. Hæc sententia cur nobis non probetur
prorsus, alibi dicemus. Ad nostrum locum ut revertar, convivas ex
ordine tgov i/Kppovcov esse, Socrates non negat quidem disertis verbis,
sed vereri se tantummodo ait, ne non aint tales, quales esse ab
Agathone perhibeantur. si aWotS ivtvxoiS doepotS. 2o<poiS
nomen a verbo, ad quod pertinet, sejunctum est, ut sensus sit: si
aliis iidnne sapientibus, de qoo vernorum dispositione sæpius
iam diximus ; vide aunot. 59* 129* al. Ne autem scriptum exspectes
pro doq>otS verbo docpGOtepoiS rjfiaov: Socrates et se et ceteros
convivas multitudinis imprudentiæ prorsas æquiparat, ixl quod etiam
colligitur V verbis : 7 plv neti ixel napjj- fXEV TCCti 7Jfl£V T(OV
TtoXkwv* e£ rt tdeoS oloio al dxpor ov rtoieiv. Stallbaumius
ad hunc locum, non est, inquit, quod ov participium cum Astio
delendum putes, si quidem sententia hæc est: si quid facere
te putares, quum tamen turpe esset, sc. tcoteiv . Participium revera in
Stallbauxniana textus recensione omissum miror. Ceterum ponderosior
est eius explicatio ov participii. Si abesset, nemo, opinor, id
desideraret. Addito eo nihil nisi rei veritas exprimitur, ut verba
convertenda sint: si qnid forte facere te opineris, quod revera sit
turpe. na\ tov $ a 18 p o v, £ q> 77, VTtoXafiovx a. Supra
iam dictum est, Agathonem, cum non haberet, quo se posset
Socraticis retibus extricare, pudore suffusum obmutuisse, Phædrum autem
miserrimæ eius conditionis miseritum, atque ut finis esset silentii
ingratissimi, <pt\e *Aya$GOV et quæ sequuntur verba
protulisse» Ut igitur esset, quo etiam oculis legentium illa Agathonis
reticentia indicaretur, post aidxpov iroieiv lineolam ponendam
curavimus* lav (X7tOKpivv ^co reparet h, e. si pergas respondere.
Amant enim Græci) ut vim augeant verborum, ipsa verba ponere pro
eorum infinitivis cum aliquo finito verbo 13 noiiiv; Kal t dv
&aid(>ov I tpr} vitolajiovTa timiv, r Si cpli Ie 'Ayuft ov, lav
anoxglv]) ZkoxQaru, ovdlv eu dwiGei avra, dxrjovv tov ivdude otlovv
yiyveaftta, lav fiovov h'%y ora diaXtytjTaz, cilkag te xal xakcii.
iya de ydeco s (itv ccx ova ZJaxQaTovs d caley ofievov, dvayxalov de fiot
eMfuhj&yvat tov iyxafiCov za "Egau, xal uTCodt^aG&æ nag’
evds txuGzov vumv tov coniunctis. Diximus de hoc genere dicendi in aunot. 169«
Sic in Piat. Phædr. A. legitur axap, <J Ixaipe, petaZv ta)Y
Xdyarv 9 ap* ov rode i\v tu 8/v6pov, i<p’ uitep yyeS i)fict9 }
quo loco ijyeS cum vi positum est pro ayeiv IflovXov. Adde
Engelhardtum ad Platonis Lachetem ed. 29* Meus autem Phædri hæc est :
Cave Socrati respondere pergas» nam ubi perrexeris» nihil
ipsius intererit, quomodo ea, de quibus dicere constituimus,
peragantur, dummodo ipse habeat, quocum colloquatur. Magnam fuisse
constat Socrati aviditatem colloquendi, quæ haud raro apud
Platonem descripta reperitur. cfr. Apol. Socr. 38. A. idv x* av
Xiyco 9 oxi xal xvyxavei piyi6xov dyaSov ov avS pedit (p
xovxo, kxdtixtjf ijpipaS itepl dpexijs xovS XoyovS noieuSSat xal
xcov dXX cov x . r. A. Adde Phæd. 61. E. xi yap av xi9 xal
Ttoiot dXXo iv r&5 pexpi ijXlov 8v6pdov XP° V( ? 8C * V poSoXoydv te
xoCl diadxoiteiv nepl x. r. A. De more Socratico a^tem abeundi a
proposito atque alips ab eo abducendi vidp Piat. Lachetem 187* 13*
ov poy foxeif eldiyai, Zxt o? av ly. r yvxaxa ZEooxpaxovS Xy
A oya 9 $Snep yvvaixi Tc\r\6idZ,ii 8ia A eyopevoS xal dyayxrj avx<p
9 idv dpa xal itepl aWov X ov it potepov d p Ztjx a i
SiaXiyedSai, prj i tavetSSrat vito xovxov nepiayopevov tg j A oyaj
9 itplv dv ipnitiy eis x d didovai itepl avxov Xoyov x, X. A., ad
quem locum vide quæ annotata sunt 122. d AAgj> te xal xaX(S. De his verbis, quæ cave falso interpreteris,
vide Commeat» DE SYMPOS. PLATONIS, xal ano SigatiSai itap*
kvo9 kxatixov. Dixerat Eryximachus 177. D. Soxel yap poi XPV V at
adtovijpGov Xoyov eineiv inaivov ” EpcoxoS ini SeZtd cj 9 dv
bvvrjxai xaXXidxovx. x. A., quod dictum cum probassent convivæ ad
unum omnes, unumquemque Erotis laudatione habenda obstrictum recte
censeas. Igitur
non mirum, quod Phædrus hoc loco anoSeXetiSai verbo utitur; id enipi
de debito accipiendo solenne. Cum vi autem Phædrus anodeB,ct6$ai et
paullo infra anoSovS verba adhibet, ut commoneatur, Socrates, super
alia re non disputandum esse prius, quam debita Erotis laudatio exsoluta
sit. Apposite Stallbaumius ad h* 1. «t Zoyov.
dnodoiig ovv txdrtQog ra fhu oikag r\8rj diaZeyc69a. AUm v.ahZg kiyug, d
<H>cci8qs, tptcva i rov E 'Aya&avcc, xal avdtv fie xaZvu
Ztyecv' 2axQuzu yut> xal av&ig tOxat, nolldxi g
&ux).tyt(Sft<u. ’Eyd de < 5 >} (Sovkoficu tcqwtov (iiv
einelv, r) %q>] laudat Piat. Politic, 173* B. xa \coS xal xa$
ait e p eI xpz&S ditidcoxaS poi rov Adyov, ovtcjS ?/8 7} diaXeye6$a).
Ovzcd haud raro ita in veterum scriptis positum reperiri, ut aliquam
conditionem in universum insigniat verbisque insequentibus
accuratius definiatur, supra indicavimus p, 43Contra ubi accurate descriptæ
actioni postponitur, illam vim prorsus amittit; ridiculum enim foret
atque inutile, si quis iu universum id describeret, quod accurate
descriptum præmiserit, Aliam igitur vim habet, de qua solertissime, uti solet,
disseruit Engelhardtus ad Piat. Lachetem ed. 52-: Ovrcj, inquit, repetit
notionem participii tanquam cum sequente actione (h, 1* SiaÆyetiSai)
caussæ, conditionis, rationis ineundæ similiqne notione coniunctam,
Exempla si quæris huius structuræ, cf. Piat, Apol, Socr. p, 29. B. xal ei
8ij ra> (Soparepos rov <pait)V slvat, rovrco dv 9 ori ovk el8coS
IxavcoS it epi raiv iv n Ai8ov ovrco xal oiopai ovk sldivai. Piat.
Phæd p, 61. D. xal apa Asycov ravra xaSrjxe ra 6xiArf ano rijS
xAivrj? iitl Trjv yijr, xal TiaSeZopevoS ourcoS ?j8?] ra Aonta 8iEÆyEZo>
Piat. Protag, 314, C. tv* ovv pi} drsXifS ysvoiro ( sc, d
Aoyo?) a A Ad dianepavdpEvot ovtgjS’ elsioiptv x. r. A. Piat, do rep. IX.
576. E, xaradvvreS eis diradav (r rjv itoAiv) xal iSovref ov ra
8o£av anocpaiveops^a. xal ovSiv pe xcdAvei A kysiv. Atytiv h.
1, est orationem habere atque deum laudare. Qui paullo ante obmutuerat,
cum, quod respouderet, non haberet, nunc eifugiQ opportunissimo
usus, recuperata animi audacia, Socrati, inquit, etiam posthac sæpe
erit respondendi facultas, iycd d £ Si} povAopai* Queritur in
ipso orationis initio Agatbo, quod omnes, qui ante % se dixerint, non
Erotem laudaverint, sed homines felices prædicaverint ob bona, quorum
ipsis Eros sit auctor. Omne autem encoraium' pergit esse debere
ita comparatum, ut priori loco eius natura describatur, cuius
encomium exhibendum sit, posteriori loco bona commemorentur ^quæ ab
illo proficiscantur, His^Pæmissis ad ipsam dei laudationem abit,
tantosque honores in ipsum confert, ut in Agathonem potissimum verba
Socratica directa videantur, quæ infra leguntur 198. D. r d 81 apa, (sc. rdArj$i\ AJysiv x*r.
A.) toS ioixev, 13 * [is ehtuvy Inuret dnuv . doxovGt, yctQ poi
narres oi nQoGftev, elgqxoTsg ov tov %eov eyxG vpi&fciv, alXa
tovg av&Qi&novg tvdacftovl^BLV teov ayaftcov 9 av 6 &ebg « 5
tolg aluog. onolog de ug avtog dtv ravta edoQrjGazo, 195 ovdelg eX
prjxev. elg dh tQonog oQ&og navxog Inaivov neQi navxog > koyco
diekfteiv olog oicov cuuog av xvy ov tovto f?v ro xa\ goS lituiveiv
oxiovYy aXXa ro gjZ /ilyi 6xu dvaxi%Evcti r& npd/jxati xat oJs’
yidX\.i6xa > lav xe y ovtoai ix oy xu > Idiv re pr). Nam
beatissimum Erotem vocat omnium deorum et pulcherrimum et
fortissimum» Hæc epitheta tum ut firmentur, tum ut augeantur, alia multa
accedant, quæ singula enumerare nunc non labet. Altera pars
orationis, in qua dei dona recensentur, ita referta est antithetis
aliisque ornamentis orationis, ut Gorgiæ discipulum invenili ardore
exsultantem facile agnoscas. Ut autem auditores Aguthonis finita
eius oratione hominem summopere admirati esse narrantur p» 198. A», ita
universis Atheniensibus ipse GORGIA acceptissimus erat atque
iucutidissimus, ut teste OlympiocToro, quem Stallbaumius laudat ad
Piat. GORGIA p, 447» B. eos dies, quibus artem suam publice ostentabat
spectandam, festos (hopxaS) et orationes ipsas lampades vocarent. Hoc
nomen quam bene conveniat oppositioni bm^jipepissime repetitis,
antithetis Captatis, cincinnis orationis delicatulis, patere opinor.
AapitabeS enim faces intelliguntur, quæ certis quibusdam festis diebus
per nocturna spatia huc illuc -circumferebantur. Ut hæ faces in
Xa/maSovxiu, quæ et ipsa Xajmds vocabatur et \ujx itaSoSpojiia, mox
hunc, mox illum locum campi illustrare solebant, ita illis orationis
artificiis adhibitis sententiæ oratoris splendidæ reddebantur atque luce
clariores. XP 7 ? P E eliteiv. Sio editores omnes præter Ruckcrtum,
qui e codicum plurimorum auctoritate gjS XPV ordinem verborara recepit.
Addit idem, noo minus recte habere gjS quam y, utramque enim vocem
exhiberi, ubi quomodo quid fiat aut fieri debeat, oblique rogetur. Interest
tamen aliquid, utrum goS an y posueris. Exemplo ut clarior res fiat, y XP
V M E ehteiv est, qua ratione dicendum sit 5 verbum autem XP 7 ?
non nisi expletivum est, ut qna ratione ego debeam dicere nihil
aliud siguificet, quam qua ratione dicendum sit. Contra cJs’ XP 7 ?
M E eliteiv significo t accentu orationis in scqnens postea? verbum transmisso,
quo modo debeam dicere. Pari modo explicandus est locus Piat.
Eutbypbr. 4. E. xuxgoS eiSoreS ro Seiov as $x El T °v oCiov re
itkpi HCti tov dvo6iov . Adde Polit, 304. E. it o\e prjrkov htu6roiS oli
av itpoe XtopeSa icoXejiEiY» Protag. 338. D. 7t£ipado/iai avrcp 6eZ— B,ai y
coi iyoj (pypi XP 7 / ya 1 roxr ditoxpivopevov <x7toxpive6^at 9
Legg. A. in srA eiaa yavti ntgl ov
av 6 ).oyog f/. ovta Stj zov "Egavct xal Tjfxug Slxaiov htcuviGca
ngatov avzov ol6g tGtiv, Intuta xag SoGtig. (ptjjxl ovv lya navum v
&t mv tvSatjiov av ovxav "Egaxa, ii 9t(ug xal avtiitGtytov 1 1ntlv,
tvdai[iovtGzazov tlvat «vxav, xaUMixov ovta xal agiGtov. ti!
av ctnoi nepii ya/uav, ai 5 Xp)} ycepslv. Quibas exemplis male ita
usus est Riickertus, ut probaret, oJ? prorsus eadem potestate atque y
usurpari» Agit autem nostro loco Agatlio cum vi de ratione dicendi,
ut rectius y scribatur, nou item, quomodo debeat dicere, indicaturus est; certa
enim quædam dicendi ratio non præscripta est ab iis, qui Erotem
laudandum convivis præceperunt, Eryximachus et Phædrus. De HitEiza
verbo præcedente npcoxov jxkv aAAa xovS av% p(ditov$ ev8ai/. toviZEiv
Urgendum est pronuntiando EvSaipovl^eiv verbum. Sensus est: Alie,
dio vorher gesprochcn haben, sclieinen mir nicht den Gott zu loben,
sondern die Menschen den Gdttern gleich zu stellen. Sequentem
genitivum casum quod attinet, notum est, verba, quæ affectum animi
exprimant, geuitivo casu eas res adiunctas habere haud raro, quæ allectus
caussæ nominantur. Laudat BiickertU8 ad h. 1. Thucyd. VI. 36. xovS
ayykXkovxaS roiavta xa\ itepupopovS vjiiiz rtoiovvtaS x i)S ptv
zoXprfi ov $avjidel(*>, xfjS 8$ a&i>vE(jiaSy eI fxrj
olovxai £v8y\oi elvai. Piat. Crit. p.43- B. itoWdxiS dssvSai jxovida tov
xpoicov. Adde Piat. Phæd. 68. E. ev8aip.uv yctp yioi avrjp ifpaiveto
• xal tov xpoicov xal xojY Xoycov x. r.A. Alia huius structuræ
exempla Matth. congessit in Gramm. ampl. §. 368. 681. Plerumque
illo casu ponuntur res inanimatæ. Dubito, num eadem structura usi sint
scriptores, ubi homines affectuum auctores narrantur. olo i oicjv
alxioi <uv, Frequentissimum hoc genus dicendi est, quo adhibito et
graviorem reddiderunt et ornatiorem orationem Græci. Laudat Stall—
baumius Eurip. Alcest. v. 145. oiaS oloS dpapxavEiS. Soph. Trach.
olaiS oloS qdv IXavvEzai. Ceterum ut recte intelligantnr iCepl
icavxuS verba, mens Agathonis hæc est: Iu quavis laudatione
dei liomiuisve unam tantummodo laudandi rationem esse, ut explicetur,
qualis sit et quorum bonorum auctor is, qui laudetur.
ovxcj 8y x ov " Epcota xalffpdZ. Exspectaveris scriptum ovxgj
8)j xal xov y Epcoxa. Respicit autem Agatho nunc magis ad laudandi
rationem, quam, qui ante ipsum locuti sunt, ser» vaverunt, quam ad
rem laudandam. Hinc factum, ut advocato 7 ifxacS pronomine xal cum
pronomine, non cum Erotis nemiue coniungeretur. svdaipo
vkdxaxov stvat avtGJY . Apud Stobæum Serm. "Eeu de
xaXhdzoe ov toiogSe. xgatov fuv vtoB taxos v, m Oatdge. fteya Se texpfawv tta
loyn av%og Ttttgex neu, cpevyav (pvyy zo yijgag, za%i) ov StjXov LXI. S96.,
quo loco tota Agathouis oratio repetita est, pro clvt&v legitur
avtov. Sed nihil mutandum est. Stallbaumium audi hæc annotantem ad h. 1.
: Sic avtoS sæpius post nomen substantivum vel pronomen per'
redundantiam quandam infertur. Infra 200. A. XotEpov 6 £pa>S
ixeivov htiSvpEi avtov. Xenoph Cyrop. I. 3 • 15. itEipa (Sopaci tcp xditn&,
ayaSdjy \nItEGOV xpatuStoS gjv ixXEvS, advppaxElv avt(£. Ibid. I,
4. 5. al. Ceterum Agatho non minore, quam Pausanias providentia (v.
180. E. InaivEiv jiEY ovv 6 ei xavxas SeovS) hic agit Omnes enim
deos excepto nullo beatos esse præfatur, deinde cautione hac præmissa
omnium beatissimum vOcat, si quidem ita dicere liceat,
Erotem. VECDtat o S Segdy, gj $ai6 pe. Ne mireris, cur Phædrum
alloquatur Agatho, Erotem deum nutu minimum dicens: Phædrus Erotem
iv toti xpsdfivtatov esse dixerat 178. B. Igitur ad eum potissimum
oratio dirigitur, cui maxime ab Agathone contradicitur. Apertius
paullo infra poeta iyaj 81, inquit, 8pcp TtoXXd S\Xa
opoXoycijv tovto ovx dpoXoyaj, &s"EpeoS Kpovov xa\
*Ia7tEtov apxcnorepoS iotiY, aXXct q)Tjpi veotatatov avtov sivai x. t. A.
ep ev y gdy cpvyy ro yy p a* h. e.
summa contentione, quam fieri potest maxime, fugiens senectutem.
Magnopere augetor notionis alicuius gravius, si dua verba eiusdem radicis
iuxta ponuntur, ut hoc factum est nostro loco. Quæ sequuntur verba
taxv ov drjXoYoti itposkpXEtai Bastius delenda censuit motus, ut videtor,
(jctoxla sententiæ. Recte autem servantur ab editoribus, quippe Agathonis
ingenio, apprime convenientia. Ceterum vulgo drjXoYOTi legitur, quam
scripturam Stallbaumius ex optimorum codd. auctoritate in df/XoY otl
immutavit. Recepimus nos drjXovoti Buttmanni iudicium probantes, quod in
Indicibus continetur ad Platonis Dial. IV. Berol. MDCCCXI. Servari,
inquit, forma diaiuncta solet, ubi commode et solenni modo otl vocula
sequentibus se adaptat, scriptura autem continua adhibetur, ubi pars saltem
eorum, quæ ex otl pendent, iam præcessit. Snut vero alia etiam exempla,
ubi integra, quæ ex ort particula pendet, f)rj6LS præmissa est, ut in
fine locatum sit dtfXoYoti. Legitimam autem esse etiam ad
antiquorum mentem scripturam coutiouam, inde apparet, quod etiam in
structura, quæ fit per accusativum cum iufinitivo, formula illa
servatur, ubi dissolvi nequit v. c. Alcib. II. B. tov yap $eqy ovx
lav drjXovuti. ov8 * ivtoS xoXXov xXtjdict%EiY+ Libri ad
unum omnes exhibent ov8 ovtoS xoXX ov itX}]6id?,EiY, quam lectionem
exstiterunt, qui tueri atque 6tt • ftdtxov yovv xov dsovzos rjfuv
7tQogEQ%etat. 8 drj nitpvxsv "Eq&s fudstv, xal ovd’ ivxos^coAAov
xAt]Gux&iv. [iBra 6h vicov dei fcvvetit i ts xal itizw' 6
yccQ explicare studerent, Apud Stobæura legitur, ovd’ ivtoS, quod
hodie ab omnibus in verborum ordinem receptum est, atque Thucydidis
loco confirmatur, qui Astii industriæ debetur, II 77. EvxoS yap
itoAXov x™p{°v xijS rtoÆuS ovx ijv iteAdtiai. Ad jtoAAoi; autem
nostro loco neque x<&ptov, neque, quod Stallbaumio placet,
dia6xrpiaxoS % supplendum est, licet id in huiusmodi formulis haud raro additum
reperiatur docente Lamb. Bos. de ElJips» 103» seqq ; non video
enim, quid obstet, quominus neutro genere positum per se multum
spatii significet. Pro itAytfia&iv in aliquot codicibus legitur
7tAT}6id£ei f quod nullo modo probari potest. Proprie dicendum erat o Si)
7ri<pv xev"EpcoS fiidstv goSx’ ovd* ivxoS noAAov 7tArj6id8,eiv ; sed
sn-< pra iara monuimus sæpius, Græcos haud raro, quæ per caussæ
consequentiæve particulas proferenda essent proprie, copnla addita præcedenti
actioni annectere, lam cum mens Agathonis sit*: quam natura' Eros
odit, ut ne eminus quidem accOd a t, patere opinor et odium et
fugam senectutis cx Erotis indole atque natura exaptanda esse, id quod
efficitur itAi/did*S,eiv scriptura. Ceterum Stallbaumius ad li. 1. Ad
irArfdid&iVt inquit, intelligas <xv rc5. Id præceptum cur
improbemus, haud difficile est ad explicandum. 37A;/6id&iv absolute
positum est, prorsus ut nostralpLinT Welches Eros seiner
Nator nach hasst ohne sich die entfernteste Annalieruag zu gestatten.
/ n •fiExd dfc vicov dei Hvvedti re xal idxiv* Et in
his et in præcedentibus verbis reddendis negligentissimus fuit
Ficinus: eamque (sc. senectutem) Amor natura odit fu gitque, iuvenibus
vero se miscet. Bastius tautologia offensus verborum ZvvEdxi re xal
Idxiv scribendum censnit pexa 8's vicov B,vve6xi x b xal dei idxiv,
cuius conjecturæ ipsnm postea pocnituit» Schleicrmacherus verborum quæsita
similitudine verba convertit: Mit der Iugend aber gesellt er sich
und gefallt sich* Schulthessius In conversione exhibet : Pagegen naht er
sich (?) der Iugend und weilet bei ihr. Aliud quid Agathonem nostris verbis exprimere voluisse
certissimum est. Laudat Stallbaumius ad h» 1. Fjutarchi locum, quem
cum nostris verbis Wyttenbacliiua comparavit ad Plut. de Ser.
Num. Vind, 5G. > dc Is. et Osir. 352. A. nap’ avxij xal pex ctvxijf orta
xai Gvvovxa; quo docemur, simplicis verbi potestatem sequente composito
interdum augeri, sed ad npstri loci insolentiam mitigandam nihil
sane confert. Negamus autem, Græcos ita locutos esse, ut præmisso
composito verbo simplex verbum adderent, quod cudi illo eiusdem
actionis notionem describeret» Nos ellipticam enuntiationem
essecen- i 4 iV xcdaiog luyog tv £%h, ag
opoiov opola dcl mXd% u. iyib SI QfalSga jroAAa ulla bpoloyav rovro ov%
opoXoyto, ug ’Ega g Kguvov xal ’Iccm rov dgycaurcQvs ttSuv, C «A A«
qitjpt vEtbtKt ov avzov elvca &b<op xal dii vtov, semus, quæ
hoc modo supplenda est: pera 81 vicov dei Zvredrl re xal æl veoS
i&tlv h. e. ut semper cum iuventute est, ita ipse æterna
iuventute gaudet. Ellipseos simillimæ exemplum infra habes 213. C. oiao& et nS aXXoS yeAoioS* l6xi re
xal fiovXetai sc. yeXoloS elvoci. Ceterum cum hac nostri loci
explicatione quam bene conveniat insequentis proverbii mentio, nemo non
videt. Ne autem dubites de verborum structura pera nvoS
Zwelvai, laudat Stallbaumius ad Piat, dc rep. V. 464. A.
ovxovv per a rovro v rov 8 6 y p ar of re xal /)?} paroS iq>afxev
&vvaxo Xo vSeiv ras re ?}8ovaS xal rds XvnaS xoivp, præter
nostrum locum Piat, de legg. I. 639. C. pera xaxcov apxovroov
dvvovdav. opoiov opoicj æl iteXd?,ei. Laudat versiculum
Schol. quo et Plato usus est: ojS ai e l rov 6 poiov a yez
$eoS coS rov 6 poiov > quibus verbis hæc adduntur: ini rdSv
rovi, tponovS napaTtXrjtiicov xal dXXtjXoiS æl 6vvdiayorreov, iB, 'Opijpov
Xafiovda r rjv dpxr/v. pipvrjrai 8h avrrjS nXarcjv xal iv AvdiSi
xal iv 2vpno6ioj, xal Mivav 8poS 2vwcovUt» Satis nota Tullii conversio est
huius proverbii in libello de Senectute 3. pares cum paribus (
veteri proverbio ) facillime congregantur. coS^EpcoS Kpovov
xal 9 Ianerov ap^atorepof. Ridet Agatho allatis Crooi Iapetique
nominibus Phædri sententiam censentis, omnium deorum antiquissimum Erotem
esse. Quid enim antiquius cogitari potest Iapeto, cuius vetustate
Suida et Ilesychio testibus usi sunt veteres ini Siativppcf ), aut
Crono, h. e. ipso tempore, cuius ille deus esse putabatur? cfr.
Moe-r ris, quem Stallbaumius laudat, 200. 'laneroS' dvrlrov yipojv. xal
TiScovos xal KpovoS ini rejv yepovrojv, a*H6io8oSxal
Ilappevi8i]S, Stallbaumius ad h. 1. Nomen, inquit, Parmenidis
Astius mutandum censet in 9 Enipevi8ijS propterea, quod de
theogonia Parmenidea nihil memoriæ traditum est. Quid vero? si Parmenides
in altera carminis parte, nunc deperdita, vulgi opiniones de diis
eorumque rebus gestis exposuerit? Quod si veram esse ponimus nam pro vero affirmare nemo audeat in tanta
certorum testimoniorum penuria manifestum est, Agathonem præ nimio doctrinæ
ostentandæ stadio, quid inter Hesiodi atque Parmenidis narrationes
in'teresset, prorsus non vidisse adeoqne nane dissimillima temere inter
se confundere ac miscere. Viri doctissimi iudicio adstipuIflnlui
Kuckertus et Schleiermaza. Ss ctu7.tt.ia ccqdyfiara xsqi &tov$, a 'Hotodos
xal IlaQ{lividijg UyovGiv, ’Avayxy xal ovx "Eqcotc ytyovivcu, d
ixdvot d7.rj&f] tktyov. ov yccQ av ixxofia 1 ovdh drti/ioi uX7.y7.uv
lylyvovxo xccl ci.7J.tt tcoa/.cc xcd fUaia, d "Eqwg cheras. Equidem sic
statuo: Parmenidis versiculum esse a Phædro laudatum 179. B.
præter Phædrum etiam alii testantur, v» c. Aristot. Metapli. 1. 4.; quo
iure auctorem Empedoclem Goeltliugius narret ad Hesiodi Theog. v. 120.,
non reperio. Ipse autem ille Parmenidis
versus, quippe theogouiæ alicuius fragmentum, testis est,
theogoniam Parmenidem conscripsisse. Utrumque autem et Hesiodi et
Parmenidis versum Phædrus J* c. ita laudat, ut quibus probetur,
Erotem deorum antiquissimum esse, atque pareutibus carere. Recte ad
eam rem probandam versus adhibitos esse, neque, quæ virorum doctorum
opinio est, Hesiodum atque Parmenidem inter se pugnare, supra demonstare
studuimus annotat, 57. Sed tertiunl est, quod allatis Hesiodi atque
Parmenidis versibus Phædrus videtur probare voluisse. Cogitasse nimirum
censendus est ita: Nisi indicaturi fuissent Hesiodus atque Parmenides,
omnia, qbaccutique gesta sint usque a principio rernm, Erotis
auxilio gesta esse, Eroti non primum in theogonia sua locum
concessissent. Hinc verba Phædri recte explicabis : itpEOftvxaxoS cor
pEyidxcov dyaSgov rjylv ccLTioS idxiv. Sed cani ipse sentiret, antiquis
temporibus gesta esse, quæ cum Erotis natura ncutiquam conciliari possint,
ad bonorum descriptionem subito confugisse videtur, quæ ex mutuo amore et
amasio et amatori enascantur* Ad Agathonem ut revertar, poetam non latuit
Phædri artificium, atque ut ille autiquissimum depm vocaverat i deo
que summorum bonorum auctorem, ita hic et natu minimam laudat et
necessitati, quod fatum interpretari licet, adseribit, quæcunque Homerus et
Parmenides e Phædri certo sententia per Erotem facta esse dixerunt.
Elliptico igitur dicendi genere usus est Agatho. Expletior oratio audit:
xd itaAata npdypaxa, d 'HdioSos neti FlapjjEvidr/S Aiyovdiv *EpGoxi yey
ov kv cli, *Avdyxy xal ovx "Epcoxi yEyovkvai. e i
ixsivoi dXrj^rij ZÆyo v. Ficinus verba convertit: Si modo illi vera
narrarunt* Exhibet Schleiermacherus : wenn iene anders wahr erzahlt
haben. Iisdem fere verbis Schnlthessius usus est in Symposii
conversione, quam Orellias denuo edidit 100. Dixisset opinor Agatho, si hoc
exprimere voluisset, eI ixsivoi dXtfStf Elpijxadi s. Akyov-i div. Quis porro
ferat hauc sententiarum coniuuctionem : vetera illa facinora Necessitati,
non Eroti patrata suut, si vera illi dixerunt. Ut paucis fungar,
aliud quid Agatho dicturus erat, quod quid sit, quoniam tectius
locutu* est atque brevius, interpretes non perspexerunt. Sensus verborudi
hic est: veteres deorum rixas, quas per Erotem factas
narrant iv ftvroig rjv, cpMa xal tlgrjvt], tognt Q vvv, tfc ov
"Egcog «ov &Btov (iatiitevu. Neo s filv ovv edn, ngog Se ra
vtca aitaXog. itoii]D tov S’ k'ouv Ivdeijg, olog r t v "Opygog itgog x 6
ImSet^cu 9eov «xcdonjra. "Onijgog yag ”Axi]v &eov te
cprfiiv Hesiodus atque Parmenides, dixissent, opinor, si vera dicere
voluissent, Necessitate non Erote factas esse. Noluit autem dicere Agatho
a Xiy ov 6tv, iXeyov av 'Avayxtj xal ovh * Epcon yeyovivai, ei
aAr/Sr/ iXeyov, ne ter posito Xiytiv verbo oratio incomtior fieret
atque inelegantior. Possis etiam lianc primitivam verborum conformationem
putare: ra di ita Xaid 7tpdypattx, a'H6io$oS xal Jlappevi&rjS ÆyovtSiv
(Epcuri yeyovivai ), 5 'Avdyxyf xal ovx E pari yeyovivcu, ( d
ixelvoi IXeyov av,) ei dXrjSij iXeyov. i xx opal ovSh 6 e 6
fio i. Conferri iubet Stallbaumius ad li. 1. Piat. Euthypbr. c. 6.
avrol yap ol avSpanoi tvyxdvovdi voptiefav teS rov 4 ia zcov
Sfoov dpiorov xal 6ixaiozarov, xal rovrov dpoXoyovdi rov
avrov itaripa dijdcu, on tovS vieiS xarimvev ovx iv 6 lxtj,
xaxelvov ye av rov avrov itaripa ixrepeiv 8i* irepa roiavra; his
adde, quæ paullo infra leguntur xal itdXepov apa i/yel 6v elvai rd>
dvn iv r ois SeotS itpoS aXX rjXovS xal iffipaS ye 8eivds xal
/xaxaS xal dXXa roiavra itoXXa, ola Xiyerai re imo rc5v
itoirjx&v x . r. A. cfr. Hesiod. Theog, 164 seqq. xoiyjro
v 6 * idriv iv 8 B 7) S x, t* A» Huius looi Terb* Bekkerns et
Stallbaumius ita disposuerunt, ut comma ponerent post "OpijpoS,
Efficitur hac interpunctione, nt arctius coniungantur verba itoirjrov
tdnv iv8et}s itpoS ro imdeiZai $eov ditaXorifra, quæ iunctura
sane molesti quid habet atque spinosi. Ficinus verba convertit: Opus autem est tali quodam poeta, qualis
Homerus exstitit, ad teneram Amoris mollitiem demonstrandam . Sed hæc
verba non satis respondent Græcis, Quis, quæso, probaret
dicendi genus hofc : Ad demonstrandam dei mollitiem deus poeta
eget, qualis Ilomerus fuit?, Omnis hæc orationis difficultas
removetur commate post "OpijpoS deleto, posito post ivde )/S,
quæ verborum dispositio etiam RLickerto placuit. Seusus est: Tali
autem poeta Eros eget, qualis Homerus fdit ad divinam mollitiem
describendam. Videtur autem se ipsum poeta tangere, utpote qui mollitie
atque teneritate in carminibus componendis ne Homero quidem cedat,
tovS yovv ito8aS av TrjSaitaXovS elvai • Addidit hnec verba Agatho, ne
quis aut 1 imprudentia aut fraude factum opinetur, ut * Attf
ditaXij dicatur, exemplo allato non nisi pedum mollities probetur*
Frustra Orellius ad Isocr. 330. verba TovS yovv ft alvei censuit
expungenda esse. Stallbautlvai xul uitaXrjV * rous yovv xodag Kvvtjs axalovg
uvta, Xiycov Tijs pivS’ aitaXot xoScS' ov yap iit’ ovSa
niXvoctui, aXX ’ dpa r) yt nat ’ avSpcor npdtata fiodret. KttXta
OVV SoXEL fiot TEXtVJQLlp t»)v aXaloTTJXCt uxotpaimius ad h. 1. : Ista, Inquit,
versuum Homericorum recitatio non indigna est Agathonis ingenio,
quem iam antea vidimus inani quadam se iactare doctrinæ ubertate
atque elegantia. Vide annotat 200. Diximus autem de hoc versuum
recitandorum more annotat, 55. Ceteram Homerici versus leguntur II.
XIX. 92. qui, ut mollissimi sunt atque exquisita elegantia compositi, ita
Agathonis ingenio maxime conveniont. Pro ov8eoS f quæ plurimorum codicnm
lectio est, apud Homerum ovdtt legitur. Illud eorum sedulitati debetur,
qui versuum fines similiter cadentes non ferendos censuerunt. Versus
similiter cadentes veteribus mollitiei indicium fuisse videntur. Apprime
igitur convenit ovSei lectio nostro loco, ubi mollissimis versibus
allatis Agathonis ingenium describitur. Similiter cadeutium versuum
exemplum, quod apud Persium legitur, acerbissimum efleminatorum poetarum
osorem, hic laudare iuvat petitum e Sat. Torva Mimalloneis implerunt
cornna bombis Et raptum vitulo caput ablatura
superbo Bassaris, et lyucem Mænas flexura corymbis Evion ingeminat:
reparabilis adsonat Echo. Qni his versibus præcedit: Quidnam igitur
tenerum, et laxa cervice legendum et qui sequuntur: Hæc
fierent, si testicnli vena ulla paterni Viveret in nobis?
Persii iudicium continent, qnod idem fuit totius antiquitatis,
Alio loco Persius Sat. I, v. 93. dicit de enervato aliquo
poeta: Claudere sic versum didicit: Berecyntius Attin Et qui
cæruleum dirimebat Nerea Delphin TCal 7}flElS
Riickertus ad h. 1. annotat: Bekkerus, Dindorfius, Astius, S tali—
baumius > utamur. Quos cur sequar, non video j licuit enim hoc quidem
Agathoni, ut semet ipse eohortabundus conianctivum poneret ; at non minus
licuit, quid facere vellet, indicare: eodem igitur nos argumento utemur. Et coniunetivo
et futuro uti licet in huiusmodi dictionibus, neque facile dignoscas, ubi
utrumque libris commendatur, coniundtivnm an futurum scriptor exhibuerit.
Coniunctivum plurimi codices exhibent, pauciores sed optimæ notæ libri
futurum habent. Inprimia codex Bodleianus nominandus est, ex quo
rectissime Stallbaumius XpTjtiobfieSct in ordinem verborum recepit. vuv,
ou ovx ini OxhjQov fiatvei, aXX ini fiaX&axov. E xa ax ha
8>) xal ryitlg xQxjOaiie&a xcxfit]QCq) mgl ’ 'Egaxa ort ccnalog.
oi5 yaQ ini yijg jS aivu ovb ’ in i xqaviav, a idxuv ov naw /icdaxa,
ctkX’ iv xolg palaxaxaxoig xav ovxcov xal ficrivu xal olxu. Iv yaQ
xj&cdi xal xpv%aig ftecov xal av&Qanav x rjv oixyaiv
idQvua, xal ovx av e£ijg iv nuGcag raig xfn>%aLg, cllV xjtlvl av
OxlrjQov xfiog l%ov<5r) lvxv%y, antQXitai, y 8’ av fictkaxov, olxifcxai.
anxoptxfov ovv ad xal noal xal navxy iv /laAaxtoxaxoig xcov (laXaxmaxaxv,
anaXuixaxov avay- 196 xrj uvai. veuxaxog (iiv oini xpaviav, a
idxtr ov naw pa\axa. Hoc loco
confirmatam habes, quod supra de ov naw vocularum potestate
monuimus 79. Nam
prorsus non mollia virorum capita hic intelligi nullo modo possunt.
Sed et rectius explicata hæc verba ita comparata sunt, ut non possis non
mirari inconstantiam Agathonis, qui modo laudata Homeri in
describenda divina mollitie peritia nunc eundem corrigit atque
capita virorum non admodum mollia censendo auditorum risui poetam
exponit. r xal ovx av k%i}S, Ficinus i» convertit : neque
tamen in quibuslibet animis. 'E5)}€ significat continua serie;
dicitur igitur non promiscue in omnibus animis habitare, sed
selectu facto eas tantummodo .! sibi eligere, quarum mollis sit ac
tenera indoles. xal 7todl xal itdrtfl* Fedum mentio fit
propter comparationem cum Ate homerica, cuius non nisi pedes teneros
fe 8tj lau xal anaXaxaxog' cit poeta. Riickert. Qnao
sequantur verba, iv paXaxcatdtoiS tq5v paXaxcotdtcDV, ana XcJraroVf ipsius
Agathonis mollitiem describunt, quæ si audiret Persius Flaccus, rursus diceret
: Hæc fierent, si testiculi vena ulla . paterni
Viveret in nobis? vypoS to eidoS *TypoS verbum est latissimæ
significationis. Primitus videtur li umidus, madidus significasse. Qnod
autem madidum, idem etiam lubricum est atque haud raro splendore
quodam insigue* Hinc apud Homerum sexcenties legitur vypa xiXevSa,
quod non minus de splendore undarum dicitur, quam de earnm flexibilitate;
utramque autem notionem micandi verbo expresserunt Latini. Qaarn
notionem nostro loco habeat, e dxXrjpoS nomine colligitor, quod
paullo infra positum illi opponitur. Recte Stallbaumius monet, vypoS sæpe
de rebus lubricis, lentis, flexibilibus, mollibus dici atqæ
frequenter ngog is Tovroig vygog ro tISog, ov yag av olog r’ rjv
Ttdvzy itiQi7trv66ia%ai ovds Sia itdayg ipv%ijs xai tigudv to ngcotov
Xav&aVBiv xai i^iav, fl tSxlygdg yv. dvfiiiiTQOv 81 xal vygag ISiag
jitya ttxjirjgiov y svC%t]fio6vvt], o St/ duaptQovrag i» nuvrav
djiokoyovfiivcog "Egag %%u' a<fp/fio<Svvy ydg xai "Egeni
ngbq aU.rji.ovg «si Ttouaog. %goa g 8s xaUog y xar’ av&y SLaira
tov fteoi 5 ayfiaivH ’ avav&e i ydg xal ihtyvfty-. xori xai (Suijiati
xai ipvx\ j xai aUn oraovv ovx lvl£ei B "Egag, ov 8’ av tvav&yg
te xai tvuStig zoitog y, Iv rav&a xai i£ei xal (i&ve a ad
Amorem transferri. Apposite Riickertus Piat. Theæt. laudat 162, B.
/n) SXxeiy itpos xo yvpradiov dxXjjpov rfdrj orta (h. e. ætate
provectiorem atque corpore robustiorem) rc5 8 fc 61 } vecoxipoo re
xal vypotipcp ovxi TCaXaUiv . 6 vppixpov 8 i x&l t5 y p
aS 18 iaS. Acute vidit Astius, dvppetpoY referendum esse ad
7tepi7Ctv66E6$ai, Amor enim, quia potest itav xq itEpiitxvddE C$ai, recte
dvppsxpoS vocatur. Itaque ne hic quidem
audiendus est Orellius, qui dvppEXpoS pro (Svjijiixpov legendum
putabat. Aristænet. I. 1. 4. ed. Abr. ov xcd pivxoi dvppsxpa xal xpv
pEpci. xrj5 Aat8oS xa plX 7, coS vypo<pvcZs avxtjf XvyiZEdSai ta
odxa ro3 7CEpi7txv66opivcu. Stallb. Ficinus habet in conversione: aptæ
vero t compositæ jlexibilisque formæ, vitio, ut videtur,
typothetarum. Non dubium enim est, quin scripserit: apte vero compositæ
et quæ •eqq. o 8rj diatpepovTGoS Pronomina relativa
haud raro præcedentis nominis, ad quod grammatice referenda
sunt, genus non sequuntur, ut indicetur, nomen collectivum, quod
vocant, ipsum illud nomen esse, atque complures notiones in so
continere, quæ genere neutro pronominis relativi consummentur. cfr.
Matth. Gramm. ampl., ubi et noster locos laudatur, sed addita auto
SiaqjepOYXojS vocula xai t quam ex optimorum codicum auctoritate
Stallbaumius expunxit, Riickertns uncis inclusit. Eandem prorsus delere
Y. D. noluit, quod vim habeat h. 1., quæ ad rem pæne necessaria
videatur. Etiam Bekkerus xai expungendum curavit, neque idem in Ficini
conversione expressum est: qua (sc. figuræ concinnitate) Amor
omnium maxime procul dubio decoratus est. ?/ xax * aY$ij 8 ia ix a.
Notabis levitatem argumentabdi, quasi non cogitari possit, ejun,
qui deformis sit, pulcra amare, turpia fugere. Respexisse videtur Agatho
ad proverbium, quo Cap. XEX. IIcqI /J-lv ovv xdklovg tov
&bov xal tccvru txavcc, xal l'rc itoXka Xtfottzai. Jlcgl ds agsrijg
"Egarog (X£t« similis simili gaudere dicitur. Verum noti probatur
tamen eo, quod probandum erat hoc loco. Sequentia verba quod attinet,
ov 6* dv ivavStS te xal evo odtjS roitot y), ivxavSa xal i£ei
xal pavet, cfr. Soph. Antig. v. 781 seqq. "EpooS dvixaxE
pdxctv *EpcoS y o? Iv xxypadi niitTEiS o? iv paXaxalS
napsialS r e dy id o S ivvvxzv eiS • Adde Aristæueti
Platonicorum verborum imitationem II. 1. 73. Abr. avavSet yap xal anrjv^ijxoxi
dojpaxi ov netpvxe TtpoSulavEiv 6 "EpcoS, nspl Sh dpetijS x.
r. A. Laudat Agathio AMORIS virtutes ita, ut,eius iustitiam,
temperantiam, fortitudinem, prudentiam ordine celebret j quæ
quidem virtutum cardiualium, quas vocant, recensio et ipsa habet nescio
quid inanis ostentatiouis atque redolet ingenium hominis, qui præter
poesin etiam philosophorum sapientiam degustaverat, sed fortasse nonnisi
primis labris degustaverat. Observes præterea, quam artificiose
Agatho verba composuerit, quara lepide paria paribus retulerit et ut
similiter caderent, elaboraverit, S tali b. otid’ afiixei. Prorsus
repugnant hæc cum aliorum poetarum sententiis, tum iis, quæ apud Sophocl.
leguntur in Antig v« 191« dv xal dtxaiav aShtovS (ppevaS napadnaS
ini Xcofict dv xal zo6e veixoS dvdpcov B,vvatpov %x £l S
rapd£aS. ov te y a p avtoZ piet 7t uCxti* xi re a <Sx £t ‘
Hæc verba Schleiermacherus convertit : Denn weder widerfahrt ihm
selbst gewaltsam, weon ihm etwas widerfahrt. In Schulthessii conversione
exstat: denu er selbst leidet nie Gewalt, es wi- ' derfalire ihm,
was da woile. Ficinus verba interpretatur: non enim ipse vi patitur, si
quid patitur. AvxoS pronomen ita explicandum est, ut oppositum
1 cogitetur verbo cuidam, quod nunc non comparet,
quoniam structuram verborum, quam in mente habuisse videtur,
Agatho immutavit. Dicturus videlicet erat : ovxe yap avxoS
pia na<Sx £l > Xl itddxsi' ov r* d A A o s oSxiS ovv
pia nadxtt x. x. A. Structuræ verborum ita mutatæ, ut cogitatam
structuram singula verba sequantnr, quæ cum structura revera posita
uon satis conveniant, exempla non rara sunt atque a grammaticis ita
explicantur plerumque, ut ad sententiam, non ad verba directa esse
dicantor. Verba pia icadx^i quod attinet, quæritur, qui fieri possit, ut
aliquis patiatur aliquid, neque tamen plexv experiatur. TlaSoS
enim ne cogitari quidem potest nisi coniuuctum cum vi quadam exruvTu
Æxteov. to fiiv [ityiOrov, ou "Egag ovt’ dSixEi • oik’ udixEitai
ov&’ imo 9eov ovte &eov, ov&’ vn av %QUitov ovte
av&Qonov. ovte yaQ avrog (Ua nuOyEi, si' n ita<S%ET m (ila yaQ
"EgaTog ov% uxtetcu ' ovte xouiiv jtoiEi onag yccQ ixav "Equu
ndv vji)}$eteZ' cc 6’ pv C trinsecas illata. Ov ftitt jradxEl
contradictio est in adiecto, quam rocant, quam hic admissam esse ab
Agathone admodum dobito. Aliud quid poeta videtur exprimere voluisse illis
verbis, quod quid sit » e rectius explicatis et T i 7tadx £t verbis
patebit. Supra monuimus annotat, 169. Græcos haud raro, ubi
infinitivus verbi alicuius ponendus esset proprie cum finito aliquo
verbo couiunctus, omisso hoc verbo infinitivum eo tempore
collocare, quo finitum verbum ponendum erat. Sic legitur Piat.
Alcib. I* . c. 7. ovxovv Tctvrct fiovov oldSa, a netp* aWcov
ipaSeZ rj avtoS i%evpeS, quo loco iam supra monuimus, oidSct positum
esse pro eldevat AfyeiS, Eodem modo Agatho nostro loco ad fubulas quasdam
respiciens, in quibus rtdSrj Erotis narrantur, et r i itauSx El posuit pro et
xi itadxsiv A eyerai. Hinc sententia verborum existithæc: Weder er ist
es, der etwas erleidet, wenn man gexneinlich sagt, dass er etwas
erleidet, cett. filet autem positum est, ut eo 7cddx £iy verbi potestas
augeotur, ad utrumque autem negatio præcedens tanquam ad notionem unam
refertur. ov re itoidov Ttoiel. In paucis quibusdam
codicibus, in Vindob. uno et Paris, uno itoidov participium non
comparet, hinc Bvickertus ad h. 1.: habet, inquit, primo adspectu speciei
nonnihil hæc omissio, quid enim iucundius procedit, quam hæc oratio:
ovte avtoS fila Ttddxsi, ovte itoiei ? neque tam necessaria est h. 1.
conditionis additio, quam altero iu membro; agere enim Amorem
aliquid nemo dubitat, utrum patiatur an minas, incertum. Attamen non
puto n Platone omissam vocem esse, sed solam duarum similium
viciniam hanc lectionem peperisse. De hoc genera corruptionis vide quæ
annotavimus. Præterea codices nonnulli exhibent ovte filet noiGDV noiei,
quod ab iis additum est, qui bene sentirent, fila nostro loco e præcedentibus
repetendum esse. Sed ut clarius videas, fila non Platonis manum
esse, posita vox est in loco ineptissimo, eodemquo modo se habet,
quasi supra scriptnm exstaret ovte yap avroff Ttddx&f st Ti fila
Tta6x E t* naS yap kxcov. Si dixisset poeta b<Gjy dixovrl ye
SvjMp, nemo eius verbis offenderetur. 'Exgdv nude positum multorum poetarum de
sævitia Amoris querentium refutatur exemplo. Moneo hæc, ut habeas,
quorsum referas verba Socratica 198. E. to dpa OV TOVTO 1}V TO ■HOLXgjS
htOLl veiv ltiovv y aXXci to coS peyidxa dvctTiSlvcti tgj
npdypart xat oo» HaWtdTUp idv te y ixmv Ixovtt ofioAoyydy, cpadlv ot
itoAtag padiAijg vopoc dlxaia tlvca . itgog ds ry dixaiotivvy daxpgodvvyg
hÆItizyg iitxk%u. ilvai yag opoAoyElzæ dGJtpgodvjnj r 6 xgpr elv ydovav xal
lsu9v(uav 9 "EQCozog $6 [lydsutav ydovi]V xqeizzco uvæ. eI 6e ytzovg,
xqozolvz’ av vtc "Egorog, 6 de xgaz ot. xgarcov dh ydovtdv xal Irtidv/iuav
6 "Egeog diacpEQovrcog av Gcocpgovoi. xal fiyv stg ys dv~ D
dgsiav "Egooze ovde "Agyg dvftlGrarai. ov yag e%el "Egeor
a * 'Agyg, dAA’ "Egeog "Agtj, 'Atpgodlryg, wg Aoyog.
xgeizzcov ovtajf $xovTO£ f iav re fiTf' el tpevSrj, ovdtv dp
* tjy Ttpay pa. Nostro loco Erotis æquitas probanda erat, quod quibus
fieret argumentis, verisne au falsis, non magnopere curabatur. fn
sequentibus verbis d 6 * dv Ixojy e paucissimorum codicum auctoritate tiS
ante kxcov positum servarunt Bckkerus, Stallbaumius, alii.
Riickertus, quem secuti sumus, voculam expunxit. Qui factum sit, ut
in ordinem verborum irrepserit, per æ intelligitur. ol
noXeco? /SadiXijS vdpoi. Hæc Bodleiani codicis lectio est. Florentini
quatnor fiadiXixrjS habent, vulgo ftadiX ilS legitur. Bastius conferri
iubet Arist. Rhetor. III. 5tqdy ndXecov fiadiÆlZ vdpovS. In Piat. Gorg, 484.
B. dictum Pindaricum laudatur: vdpoS 6 ndvTcjy ftadi\f.vS Svcctqjy
te xal dSavdtGJV. elvai yap opoXoy eit ai 6<o<p p
o dv vt) . In Definitionum libello 'Platoni vnlgo ad•cripto 412. A. legitur:
do>tppodvvTf o perpidtrjS ttjs i>vxrf$ irepl tds iv avr?j xata
<pvdiv yiyropevccs &m$vpias te xal ySovaf.
eficep/iodrla xal eutaB,ia ipvxyS xpds rds xatei tpvdiv ijdovd? xal
Xviraf. Adde Aristot. Rhet. I. 9. ~GD(ppodv~ vrj dpetr}y 6i' ijv
npoS taS 7/<5ovaS tov dajpatoS ovta>S %X ovdiVy goS d vopo£ xeXtvei.
Neque aliter monente Stallbanmio ad h. I. da)(ppodvv7]Y definit
ipse Plato, cfr. Phædon, 68. C. de rep. IV. 431» A.
xpat&v i}8oygjv. Facta conclusione hac nemo non videt, in
dwtppodvvjjy aperte illudi ab Agathone, homine huius virtutis, ut
videtur, expertissimo eodemque Pausaniæ amasio, quem non puduit Xenophonte
teste Symp. c. VIII. 32. dnoXoyeldSai vitep tgjk dxpadia
dvyxvXivdovpevcDY. Sed non dubium est, quin ipse Agatho behe
senserit, huiusmodi nugas sophisticas auditoribus minimo probatum
iri. Ut igitor haberet, quo posset futuræ convivarum reprehensioni
sese subtrahere, in fine orationis suæ hæc apposuit: ovto? o nap * ipov
XdyoS tca 3eoj avaxeioSco, rd p\v Ttaidids ta 81 ditov 8ijs petplaS
perlxoJY. xal pyv - eZs ye . De * /
ds 6 ffccav rov ixofiivov. rov d 9 dvdgBioxdtov rcov &U.C3V
xgaztov stuvrav dv dvdgEiorarog sYrj. xsgl fiiv ovv dixcuoOvvrjg xai
OcocpgoOvvyjg xai dvdgelag rov fteov BiQqtca, TtEQt de Oocpiag teliterai.
o6ov ovv dvvcctov, nugaxeov f vi ) Ikteinuv. xai TtQwtov pav, iv 9 av
xai iycb x t\v fj^Exigav xeyyr\v n^6co, agneg 9 Egvlzt[ia%og rqv
iccvxov, Ttotrjrtjg 6 {#£05 6o(pog ovxcog, Sgts xai dklov E %oii\dai %
ndg yovv itoirprig yiyvEtai, xuv cl[iov6og $ ro xgiv, ov av "Egcos
aiptjtau to drj ngirtu Tjpag pug Kai fiijv ye voculis vide annotat. 64.
Patet autem, Homericam narrationem hic taugi, quæ legitur Odyss. VIII. v,
267» seqq. Ceterum non opus est, ut ad A<ppo8ixt 7? nomen,
quod fiaullo infra legitur, nomen appellativum ipaS suppleatur. Dei
enim nomen sæpissime appellativum nomen simul exprimit. Unum exemplum ut
laudem, legitur 197. B. o$er 6r) xai xaxstixEvddSrj 'xeov $eojv tot
itpdypaxa "EpcoroS iyysyopi vov 8t]\ov ori xaAAovf. it Etp
ariov ptf l\\ei7 tEiv. ÆiitEiv verbum cum iv præpositione compositum iis
verbis adnumerandum est, quæ amissa vi transitiva non actionem aliquam
exprimunt, sed absolutam verbi notionem indicant ; iXXflitElv icitur idem
significat atque iXXEiieoyra elvai . Hinc accedente indicio rei,
quam aliquis prætermittit s. negligit, genitivus casus exhibetur, non
accusativus. Vide, quæ de hoc genere verborum diximus 87» tv*
av xai iy cJ. Tres Bekkeri codices exhibent 7va ri xai iyoo. Non
male. Sed nihil videtur mutandum esse. Etenim av vocula
reiterationem significat actionis, quæ indicata est 186. B. tva xai
TtpEoflevoofiey r tjv xtxvrjv ; xai autem pronomini additur, ut
significantius indicetur, aliquem olim fuisse, qui idem fecerit.
Verum inest tamen nostro loco, quod attentiorem lectorem merito
offendat. Nimirum notum satis est atque a nobis commemoratum annotat, 5.,
Græcos scriptores comparationis membra ita exhibere, ut nat iu
posteriore comparationis membro ponant, quando idem in priore
positum sit, contra id illic omittant, si in priore comparationis
membro non comparuerit, Iam nostro loco, quoniam &$7tEp vocula
duæ actiones indicantur inter se comparari, Platoni scribeudum erat
vel dicendum Agathoni ex præcepto supra laudato : iv av xai iyoj t?/V
r/jiExspav xix v V y Tl ~ ptjdco y GD^TtEp xai 9 EpvB,ipaxoS t 7}v
kavxov sc. ixiprjdev. Potuit etiam hoc modo hæc enuntiatio proferri : tr
* av lyco x tjv rjpexipav xkx v7 l v Xtptjdoo, u tS7Up 9 Epv£i/j.axoS
xtjv kavxov. Exemplum est xai in comparatione dupliciter positi Piat. Phædon.
64. G. tixiipai 8ij, <3 14 ^ - A xv (fla
xofi<S%ai, 3« xoiTjttjS o ”Eqg>S «yafrog lv xecpcclala ituGciV
noiri<5iv rt]v xaxct (lovOutrjV « yciQ ng i} flfj ?J(El 1 J fd/ oldtv,
OVt’ Sv BTEQCp SotT] OVl' CCV «AAoV ’ya$h, <fav apa xarl 601
E,vv doxy, a«rtp wai. i/io/. Alia huius structuræ exempla Stallbaumius
laudat nnnot. ad Piat. Apol. Socr. 22. D. Nam præter nostrum locum
aliud exemplum apud veteres scriptores reperiatur, quo in priori
comparationis membro xai positum, in altero omissum sit, vehementer
dnbito.i ita 5 yovv nonjxifS y iyvEtat x. X. A. Audi Stallbaumium
annotantem ad h. 1.: Alludit iudice Valckenario Diatrib. in Eorip* Fragm.
207* ad versus Steneboæ Euripideæ : iroiTjxtjv 8* dpa.
*EpGo£ 8t8d6xei xdv apovdoS y xo npiv . Quæ sequuntur verba, aliquid
vitii contraxerant, quod facta verborum incisione duplici optime sanari
videtur. Annotat Stallbaumius : Ne quid desideres in verbis sequentibus,
rtuoav noiy- 6iv X7jv xata povtiixyv arcte connectas cum ctyaSoS.
Perperam enim in vett. editt. post ayaSof interpungitur. Addit vero
xj)v naxa jiovdixtjv propterea, quod deinde TtoirjtitZ et itoirjxyS
latiore sensu de cuiusvis generis procreatione et generatione dicit.
Itaque nunc de poesi, quæ in carminibus pangendis cernitur, cogitari
cupiens, commemorat jcoltjdiv rrjv xaxd povdixtjv Exhibet
Schleiermacherus in conversione: Uml zucrst nun, damit auch ich uusere Konst
ehre, Vtie Eryximachus die seinige, ist der Gott so
knnstreich (dotpoS o vxgoS') ais Dichter, dass er uuch andere dazu
macht. Iedcr wenigstens vrird ein Dichter» war er
auch den Musen frerad vorher, den Eros triilt. Was wir also wohl
koonen ais Beweis brauchen dafiir, dass Eros ein trefdicher Kiinstler ist
( [itotij X7/S ayaSoS) iedes hervorzubringeu, was zur Konst der Musea
gehort. Ut Schleiermacherus, ita ceteri interpretes non satis accurate
interpretati sunt verba docpoS noiyxyS et dyaSoS noiyxyS, quorum verborum
rectio^ explicatio viam aperit totius loci rectius explicandi.
Eryximachus medicos, ad cuins exemplum Agatho suam artem
celebraturas est, de theoretico et de practico medico {xexyixoS,,
iaxpixcotaxoS et dyaSoS SypiovpyoS) disseruit 186. C. et D, ; vide
annotationem Puri modo nuno Agatho de theoretico et de practico
poeta agit ita, ut docpov itoltjTljv vocet eum, qui poeticæ artis
theoriam calleat, dyc&or Ttonjtyv practicum poetam nominet. Mens
Agathonis igitur hæc est : Die Theorie der Dichtkunst liat der Gott so
iune, dass cr auch andere iu Dichtern macht. Ieder wenigstens
wird ein Dichter, den Eros ergreift» wenn er vorher der
Dichtkunst auch nocli so fremd war. Quæ sequuntur, revocata post
ayaSoS interpunctione vulgata hoc modo scribenda sunt : co 8y
TtpETtEt ypdS papxvplcp XPV O^ai, oxt tcoiyxyS o^EpooS ctyaSik, lv
xz~ vSida^nc. xccl [ilv di] zijv ye rav £aa v holt]6iv nuvzmv 197 rtg
lvavtt(i}<Stzai ]iij ov%i "Eqotos tivca 0o<plav, y yiyvtzat te xai
cpvEzai navza tu £wa; aXka zyv rav zr/vuiv qraXaioo Ttaticcv xohjdiv,
rrjv, Tiarcc povdixijv. Sensus est: Dies raag uns zum Beweise
dienen, dass Eros practischer Dichter ist, wie iiberhaupt in aller Kunst,
so in der, welche sich auf Poesie bezieht. Sed ne hoc quidem modo
verba Platonis satis recte se habere videntur. Fortasse scriptor exhibuit
ordinem verborum hunc : iv xecpaA aleo nadav noitfGiv, xata trjv /iovtiixijv.
a yap riS i} fi rj 7 ) firj ol 8 ev. Præcedentium verborum
explicationi favent ix £ltr et eidevai verba, quorum alterum ad artis-
usum, alterum ad eius theoriam refertur. Idem ia sequentia verba
cadit didovai et SiSdtixeiv. Ceterum cavendum est, ne quis ovre dv
præcedente ovte av minus elegans iudicet aut rei exprimendæ non
satis conveniens, ideoque facillima litterulæ unius mutatione
scribat ovre av: frequentissima est, Stallbaumio annotante ad Plat. Apol.
Socr. 81, E. in huius modi dictionibus dv particulæ repetitio. Sic
in Apol. Socr. loco laudato legitur
ndXai av anoXdoXr) xal jovt’ dv vfidf cocptXijHTf ovSev ovr*
dv ifiavrov. Addit Stallbaumius Piat. Fhileb. p, 43. A. SrjXov 61 }
tovro ye, do Saoxpdrrff, coS ovre ijdovj) ytyvoix* dv iv r<w
xoiovrco itork, ovr* dv ns XvTtT}. Xenoph. Hier. V. 3 . dvsv yap tijS
tzoXeodS ovr* dv 6qjZs6 $ at Svvairo, ovr * av evdaiftoveiv .xal p.\v 81} tTfv
ye. Picinus in conversione: Quod utique per Amoris sapientiam animalia cuncta
gignautur atque nascantur, quis dubitet? quod sane negligentius est
interprer tandi genus, quandoquidem xai ftlv 87 } yk vocularum
potestas delitescit. Fischerus scribendum censuit xa\ ftijv 6?/, quæ
nonnullorum codicum hodie ab omnibus editoribus improbata lectio
est. Kal ftkv 8rj yk eadem prorsus potestate adhiberi videtur atque
xal firjv yk, do quo vide annotat, 64. ; utrumque enim ita ponitur, ut
commemorari significet, quod aut præter exspectationem accidit, aut
quod fidem superat hominum, aut in rebus summæ gravitatis.
aXXa ovx t dfiev. Lenis ironia
htiic dicendi generi inest, quæ adhiberi solet, ubi plane fieri
nequit, quin nesciant, quod nescire confitentur, qui ita loquuntur.
De aitofialveiv verbi tropico usu vide annot. p, 88. Aoristicum
autem tempus positum est de re, quam experientia docuit, cfr.
annotat, p, 144. Ceterum Hesycluus, quem Stallbaumius laudat, habet:
tpavov' '(pcoreivox xal XafLTCpov . Apte Schleicrmucherus: in Ruhm und
Glanz . ' % r o&ixijv ye ft?}v. ri particula
argumentatioui inservit ita, ut indicetur, alia multa exempla ailerri
posse, sed pauca nunc sufficere. Diximus de hoc osu yk particulæ
anuot. di/f uovpyluv ovx ttf/uv, on ov uiv av o deos ovto$
616i«5xcdos ylvrjtai, iXA.6yi(ios xal (pavos axe^rj, ov 6’ av "Epa s
(irj iyayrjtai, Gxozuvog ; to\ixi { v ya f irjv xal latpixrjv xal
pavtixqv 'AxoXXaiv uvevpev, ixidv(ilas xal "Epotos rjyefiovevGavtos, dgte
xal ovtos Ii "Epotos av iitj (la&tjtris, xal MovOtti fiovGixrjs
xal "HtpaiOtos %«A)££ia:s xal 'Adrjva iOtovpyias xal Ztvg
xvfieQvijGEos &edv te xal avdpdxov. < o&ev 61 ] xal
xatsOxEvdadi] tdv de ov tu xpayiiata "Epotos eyye et 1S6, In
seqnentibns ma. iuscula littera scribendum
curavimus Erotis nomen, ut alibi sæpe, nal enim h. 1* explicati vum est,
de quo vide anuot» ISO. 132. «1, De ijyti<53«i, verbi absoluto usu
supra dictum est annot» 59. nal Movtiai ftovdinr,^.
Magnopere in explicanda horum verborum structura interpretes
se torserunt. Astius eam ita expedire studuit, ut nominativos casus ad
avevpev referendos censeret et ad pc&rjxijS av ebj, genitivos autem
casus e verbis imSvplaS nal "EpootoS ijyepovavdavxoS e præcedentibus
repetendis exaptaret. Annotat Riickertus ad h. 1. : Simplicissimum hoc
esse videtur, ut proxime præcedens membrum GdfXB fiotSrjTTjs plane
negligi in seqq» dicamus et quasi in’ parenthesi positam, de
reliquis autem sic statuamus, sensisse Agatliouem, AMOREM illum, quo
duce Apollinem dixisset artium inventorem exstitisse, non esse alius
rei, quam ideæ artis, apud mentem couceptæ et spectatæ; quum igitur
dicendum esset Mov6ai pQvtiiHtfv avtvpov"EpGotos ijys
povev6avroS 9 quia povtiinrjS ille AMOR esset, contrahentem omnia hæc,
quæ plene posuisset de Apolline, unum in membrum, subiectum
posuisse, omisisse prædicatum ex superioribus repetendum, suo cum accusativo
supplapdo illo ex genitivo, quem apposuit, quique ab ’'Epa>Ti
aptus est, quod et ipsum supplendum. Stallbaumius ad nominativos e superioribus
mente repetendum censet EpcotoS av elrjxSotv paSrjxai, ut genitivi pov6ixi}S,
goAxela? cet, a nomine jia^rftai peodeant. Et Astii et Riickerti
contortior est explicandi ratio. Quam Stallbaumius laudat, ea proxime ad
verum accedit» Nollem autem, genitivos jiovdtxf/S, xodneiaS cet. cum
paSrftai coniungendos ceosiiisset. Nihil certius est, quam pov6i HfjS
ceterosque genitivos ab Erotis nomine regi, quod in verbis supplendis
"EpaxoS av elrj6av pa% 7 }Tcti continetur. Musica autem ut xoB,vnr}
9 laxpinr}, pccvxi Tcrf . inventa est imSvpiaS nal EpcotoS (sc. povtSinijS
xo^tni)S f iaxpintjf, cet.) rjyepovEvtiavxoS. Ut igitur Apollo,
illarum inventor artium, paSijXrfi vocatur Erotis, ita Musæ, musicæ
artis inven tSTMnomoN. vousvov dijkov ori xakkovs' ai6yti yag
ovx l'mdriv "Egeas- n go xov 61, togjr tg tv cegxfi tinov, jroAla xal duva
fnois lylyvsto, tog Uyttai, dia rfjv rrjs 'Avceyxrjg pcctidttciV Inudi)
6’ 6 &eo$ ovtog %<pv, ex rov igccv zav xcdeav navi’
aya&ct yiyove xal C ^ £0 r S xal txvftguTtois. orneas fftol 6oxu,
<J 6gs, ’ 'Egeas ngeotos avros uv xalXmos xal agi «jtos fj.tr et
rovto tois akkois akkeov zoiovxeav ainos elvai. trice», hoc loco
diicipulæ vocantor "Epatot /jovOixfjS, Vulcanus discipulus EpGaTOS X a
^-~ xelaS x. r. A. xa i -ZevS xi ipepvg tSea>S. Mira
lioc loco codicum varietas repentur, cuius originem caussamque frustra quæsivi.
Undecim libri Bekkeri exhibent: HVfispvdv pro HvfiEpvi/dEGoS, tres alii
apud eundem HvfiEpvdv xa habent, in uno xvfitpvwv repentur.
xqdy S ecvv xa itpaypax a. Iutelliguntur rixæ illæ, quarum iam supra
Agatlio mentionem fecit 195. C. : xa S\ TtaXaia npaypaxa nepl
ScovSf et quæ paallo infra verbis insigniuntur: noWa "nat
Stiva StolS iyiyvEXO. In sequentibus "EpooxoS
iyyevopivov Sijlov art TidXXovSj rursus nomen proprium ita positum
habes, ut simul appellativi nominis potestatem obtineat. Hinc xff AAouf
genitivum explicabis. aldx Y*P ovh iite (St iv *EpoS . In Basii, uno
legitur ivEdtiv pro SltEdxiv. Unus Paris, paucissimique ulii libri
exhibent idtiv ; Porsonius Advers. p, 58. tvi scribendum coniecit,
qua coniectnra facile caremus. Ut supra dicitur. U. ovh ini
dnXrjpov fialvEi aAA Ini paXSaHoi ), ita quidni hoc loco dicatur:
aXdxti ovh inedxiv ? Neque audieudus est Astius, qui collitis verbis
201. A. al 6xpMV ydp ovh Eli] " EpGJf scribendum esse ceusuit
aXdxovS ydp ovh Idxiv "Epcof. JlpdjxoS avxoS «jv
ndX\ldxoS. Ficinus habet in conversione l Ila mihi videtur, o Ehacdre,
AMOR ipse primum pulcherrimus optimusque esse, Legisse igitur videtur
npcZzov pro npoozoS. Illud etiam apud Stobæum reperitur, atque
WolHo adeo placuit, ut in ordinem verborum recipiendum duceret. Frustra. Agathonis
mens hæc est: Ante natum Erotem pulcrum non erat; ille omnibus et
diis et hominibus pulcritudinis auctor; ipsuna igitur deum prius, quam
omnes, alios, pulcherrimum et optimum fuisse necesse est: nam quæ
quis ipse nou liabet, alii haud facile largiatur (vide p,
196. E. fin.) iitlpxeta* V 01 k' *• «ubit me
dicere, valetque IxipXitiSai de ea memoria, quam no« verbo
unwillkuhrlich ’ 'E7ciQ%eTttt, SI fioL n xal lymttQOV tlneiv, ott,
ovzog bsziv o xoicSv elprjvrjv fiev iv dvSpaSicoif, iteXdyei Sh
yaXrjvrjv, vrjvepiav dvifjoov xoizrjv, vicvov z’ ivi xijdeu
insignimus. Ceteram nt versas 195. D. ita laudati sunt, ut sua
mollitie, quæ cum in ipsorum verborum placidissimo quasi flumine, tum in
finibus similiter cadentibus conspicitur, Agathonis ingenium ad mollitiem
proclire depingant, ita nostri loci versus non dubium est, quin
habeant in se, quo Agatho notetur. De qua re nemodum' interpretum
quicquam annotavit. Notatur autem, •i quid video, in bis versibus
artificium, quo siugula verba carundem litterarum repetitione iuter
se comparantur. Sic pijvrjv ykv iv av $ p QJitoiS positum ita
habes, ut inverso ordine, quæ litteræ in verbo eipijvrjv
continentur p et r, easdem habeas in dv^JScoiCoiS nomine positas;
idem cadit in sequentia verba iceXdtyst 81 ya %l}vijv. Idem artificium in
verbis VTjvepiav dvejiGDY conspicitur, sed auctius et clarius, quod verba
sunt eiusdem radicis. Restat, ut de xoIzt\v vicvov z 3 ivi xr\8ei
dicamus, in quibus videmur equidem nobis aliquid vitii deprehendisse.
Lectio vulgata ivi jajSei a Bekkero, Stallbaumio, aliis iu ordinem verborum
recepta est, ac Stallbauraius quidem ivlxijSei ita explicat, ut esse dicat iv
zols xtjdopevoiS, Accuratius opinor verba ivi XjjSei explicantur zt6lv
ivi xr\8ei ovtfiv. Sed sire hanc, sive illam explicationem probes,
certum hoc est, hominum, maris, ventorumque præcedente mentione non bene
commemorari zovS x?]8o/.iivov£ s. zivds iv xrj8ei 6vraS t et cum
eipijvrjv iv dv$poJ7toiS non aliter intelligi possit, quam iv
xijfiop.lv oiS, hoc loco iv x?j8ei admodum friget. Ac ne quis cum
Stallbaumio censeat, non offensurum ess^ queroquam iu sententiæ
ratione parum diligenter expressa, qui meminerit, Agathonem hos
versiculos ludere a Platone iussum esse, ut sibi ipse quasi
illuderet: alio loco de consilio Platouis dicemus, excusationem autem
Stallbaumianam quod attinet, vide, ne probata ea, ne
manifestissimum quidem in huiuscemodi versiculis vitium mutando tollere
possis. Quicquid
euim vitiosum ibi deprehenditur, poetæ, non scribarum negligeritiæ vel
ignorationi imputabitur. Magna autem est in codicibus varietas
lectionis. Ero vicvov Z 3 ivi xi/Sei Vindob. unus habet vicvov ze
vtxrj8et . Quatuor Flor, aliique non pauci vicvov ze vrfxijSij s.
vicvov zevijxi]8ij exhibent. Hinc variæ doctorum hominum coniecturæ.
Dindorfius scribendum censuit: vijve/dav dvipoiS, xoiry
vicvov vrpoj8ij. quæ coniectura verissime monente Stallbaumio
propter zi alieno loco positum improbanda est. Vix commemorandum Bastii
commentum est vicvov z 3 ivi yij^tt, Ficinus, quem veram Platonis muovtos
ds rjficcg dJJoTQioTijtog fiiv xtvoi, olxetoTTjtoe D fia nJrjQol, rag
TOiagde |j woSovg (itr’ dZJ.Tjt.av natiag u&tlg £vvi tvai, iv toQTatg,
Iv %oQolg, Iv Ovoiaig yi~ yvojuvog rjyifiav ’ jrpaorijra [ilv x oql^ov,
aygwTTjra nam habuisse suspicor, versiculos sic convertit: qui pacem
largitur hominibus, qui mari tranquillitatem, qui ventis requiem, cubile
viventibus omniumque ( Stallbaumius somnumque rectissime censuit
legendum) securum. Viventibus autem verbo adhibito animalia, ut
videtur, exprimere voluit, quæ videtur et ipse Agatho in mente
habuisse, sed more poetarum adhibito unius animalis nomine expressisse, ad quod
nomen reperiendum ultro duxit TteXayovS commemoratio. Scripsit enim
Piata: : KoitTjvvitvov r * irlxtjte t Ut autem melius intelligas,
quam facile xtftEi in xijSst mutari potuerit: Hesychius xijtei
affert pro dTEprjdEif iprjpla, dicens xrjroS esse non solum
«Snr\ol66iov ix$vv nappEye^rjy sed etiam ait o piar . Iam
aliquis olim Platonis commentator non indoctus, cum xjjtEi de fero
marino non intelligi posse opinaretur, dc ait opia verbum dictum
intellexit, atque, ut intelligentiæ faciliori versiculorum
consuleret, xffiEi scripsit. Ut autem præcedentia verba earundem
litterarum reiteratione inter se comparantur, ita nunc Sioiirjv et xrjTEt
eodem ornatu gaudent. raS roids 8 e b,vv 6 8 ov S fitz* aWijXtoy,
His verbis conventus significantur similes Agatlionis convivio. Ilinc
uiiuus accurate legitur iu, Schulthessii conversione: indem er
manclierlei Vereine und Zusammenkiinfte stiftet. Schleiennacherus verba
convertit: Und dieser eben entlediget uns dea Fremdartigen und
sattiget uns mit dem Angehorigen, indem er nur solclie
Vereinigungen uns unter einander anordnet cet. Non reddidit V. D. itddaS vocem, quæ et nobis molesta est. Si
quid video, vitium liis verbis iuest, quæ hoc modo emendari
videntur: raS toiasSs gvvodovS juet' d\Xi}Acjy narras ti$e\s B,vvikvai.
Ne quis autem hanc scripturam iusto audaciorem censeat, facile fieri
potuit, ut scribarum aliquis, cum præcederet feminini generis
substantivum, ad id dirigendum censeret itavraS verbum, idque in itatiaS
mutaret. Sensus est: Hic solitudinem a nobis cohibet,
familiaritatis studio nos implet, quippe huiusce modi conventibus omnes inter
se conciliari iubens. Quæ sequuntur nopi^Go^, i&opiZooy participia
optime a Schleiermachero conversa sunt : Mildheit dabei verleihend,
Wildheit aber zerstreuend. Captat enim Agatho et hoc loco et in
sequentibus syllabarnm similes sonos. qn\o 8 <n p oS ev psr
siaS x. r. A. Hæc verborum structura, rarior apud prosæ orationis
scriptores, propria est tragicorum poetarum, vide Matth. Gramm.
ampl. §. 339. 647. ubi præter alia laudantur Soph. Oed. C. 6’ 1!-oqI%cov'
(pMSaQOS «vft tvuag, uS&qos dvgtit vsictg’ iliag dyaSolg, Statos
6oq>oT§, ayaot og Seoig' iijXatos dfiOiQOts, xtrjtos tVfioiQOig ‘
TQVcprjs, afigo TJJTOg, JjAlfljjg, JJKpfcwv, IflSQOV, XO&OV JtaTlJjJ ’
SJU,. drrfve/tos xbcvtwy xafiajrcav, Eurip. Med, 671. ovx idjuby evvrjs
&%vysS yapjjXiov. Eur. Phocn. 834. axex\oS (pocpioov .
fAsca? ayctSotS. Consentiant codices in scriptura! quam FICINO in
conversione expressit: propitias, beneficus, spectandas sapientibus. Sed nemo
non videt, aya 2uS scriptura probata singaloram huius enuntiati memborum
concinnitatem turbari, qaam studiose ab Agathone quæsitam esse supra
annotavimus. Rursam igitur exemplum habes corruptelæ, quæ omnium codicam
consensa tuetur. Apud Stobæum ayc&o~i$ legitur, quod primas
recepit Wolfias, quem ceteri editores secuti sunt. Mollities,
deliciæ. Derivatum nomen est a #1 /m verbo, calore solvo, mollio,
deliciis frango. Stallb. Timæus habet Lex. V. P1 . x A 1 8 V *
ZxXvdif yal paXocxUx. tiprytai 8 e arro rov IxkictvSai a6$tvzia
xov Sepjiov, ad quæ verba vide annotationem Ruhnkenii p, 176
. i V 7t 6 Y6J, iy (pofiMy lv Tioyco x. t . A. Magno
iugenii acumine de his verbis egit Schutsias in Ltct. Platon. Specitn.
I. 4. Quam ibi verborum emeodationem profert, quamquam ut eliis,
ita nobis minas probatur, tamen ita egit V. D., ut non sine fructu
et delectatioue lectorum eius dissertatio repeti videatur. Sententiarum,
inquit, iuter se relatarum oppositionem turbatam esse, nullo negotio
perspicitur. Primum enim inter nova et A oyoj prorsus nulla est relatio,
quæ inter (poficp et noSw satis clara intercedit, deinde qnorsnm
omnino hic iy A oyco pertineat, aut quam vim habeat, intelligi vix
potest; denique quatuor illi nominativi xvfiepvijrrji, imfiaTTji,
napadrdtrff xai deorijp quomodo ad quatuor dativos iv itovGO, iy <pofiax y
iv no * £ca, iv A oyoj referantur, ut singula singulis ad sententiam
respondeant, haud apparet. Itaque cum vix credibile ait, Agath^uis
operam in concinnitate sententiarum assectanda positam extrema in parte
claudicasse, librariorum culpa nonnulla hic turbata esse arbitamur. Ut
paucis defungamur, ita nobis Plato videtur scripsisse : iv (poficp,
iy itoScpy iy itovep, iv poyoo, xvfispvT/T inifjdxifi, TtapadrarrjS xcci
6cor ijp dpi6roS . Iam primum totam imaginem e re nautica petitam
esse existimamus. Nautis eoim sæpe timor naufragii, desiderium terræ, 1
abor in difficultate navigandi, ærumna nauseantibus, fame
periclitantibus, cum tempestatibus conllictantibus accidere solet. In timore
igitur illo quid guberuatore, in desiderio t fitXfjS
aya&av, dfieAys xaxcov' iv nova, iv (popa, iv no&to, iv Aoyta
xv^egvi/ttfg, inifiarijs, n«QaOta- e zrjg *s xa\ (Jot?)p aptoroc,
gvfindvrav ts %ciav xal dv&QojTcav y.udfios, t)yeiiav xdXhtito $ xal
cptSroff. a quid socio itineris et comite ( irtifidry ), in labore
quid auxiliatore (xapadxdxp) in ærumua quid sospitatore (Gartij pt)
optabilius? Hæc igitur officia uuum Amorem omnia præstare amantibus
docet. Deinde hac unius litteræ mutatione uniusque vocabuli
transpositione hoc efficitur, ut 'singula singulis ad amussim
respondeant. Ut enim iv q>of$Gp ad malorum, sic iv arJad bonorum
exspectationem refertur; ut itovoS molestiam iu agendo, sic poyoS molestiam
in patiendo designat; tandem xufiepv?jtrj3 ad tpuflov, ixifiarijS ad
noSov ( quis enim flagrantis desiderii sensum melirfs lenire
possit, qnam socias itineris, qoicam colloqueudo horas tardius euntes
fallere possis?) itapadtdT rjS ad icovoVf similitudine a remigantibus ducta,
deniqne 6corr/p ad poyov aptissime refertur. Hæc Schutzii ingeniosa et
periucunda explicatio ideo non probanda est, quod codicum lectioni
adversatur, quæ et ipsa commode explicari potest. Neque tamen Asthma
verborum explicatio placet, quam Stallbaumio probari video. Censet
nimirum Astius, Xdyov h. 1. bene habere, quod nouuisi inanes
verborum similitudines Agatho quæsiverit; ad negamus nos, quamvis
o* fxv$oS ICqd^tj, o XdyoS djtajXeto apnd Platonem sæpe reperiatnr.
Verba iv ito vgj, iv iv xoSgo, iv Xoyw e * j AMATORIA depromta
sunt, affectusqne amatorum exprimunt, donec congrediendi confabulaudique cum AMATIS
potestate fruantur. JIovoS curam denotat, quam quis animo coucepit AMASIO
conspecto; tpoftoS timorem, quo cruciatur, qui AMAT, ne ab alio AMASIUS
sibi præripiatur, indicat; jr 6$oS DESIDERII summi indicium est, A
J-» yoS confabulandi cum AMASIO potestatem quæsitam describit. Atque A
ofov 7iv (jEpVTjzijS Eros dicitur, ut qui ilumen orationis
largiatur idque ad optatum finem dirigat, izoSov irtifidtTjS Eroa
audit, quod cupienti se adiungit, itapadrdrrjS iv <p 6(i&, quid
significet, sponte intelligitur, dc ux ifp autem iv itovcp nc quis
opiuetur non recte dicr: periret amans, nisi Eros accederet animosque ac
spem potiundi amasii adderet» eu XPV Sittd&ott. Hæc,
est codicum plurimorum lectio. Vulgo dei tnedSai exhibetur. Recte
illud recentiores editores probarunt. Non enim de necessitate quadam hic sermo est, quam propter non possit
nou sequi, quisquis est humana conditione natus, sed de lege agitur,
quem quisque ipse sibi imponere debeat. Vide de 6el et XPV verborum
significata auuot.» Recte verba Ficinus convertit: quem profecto
sectari debet præclarisque hymnis venerari vir quisque cantilenæ
illius parti %Qrj iittG&ca nrxvTu &v8qk itpvjivovvxcc xakag,
xalrjg adi]s jiBxejjovta, ijv i xSet ndvxav &tav te xal
dvxtQbjTtcov vorj(ia. Ovzog, tcpij, o jt ag’ ifiov /16yog, (o 0c/.l8qb, x aj
&eoi dvuxu6&(j, xd jj.lv
itat8idg, x a de 67tov8ijg jiixQLtxg, xad’ voov lyo J dvvajicu,
jiixlxav. 8 Efot&v tog de xov Ayd&avo g nuvxug l'<pt] 6
’Aql exoSrjjiog dvu&OQv(lijatn xovg tcuqov xag, wg icqizovceps, qaam
Amor ipse concinit, mentem deorum horainumque permulcens. KaXijS post
xaXojS positam permulti codices non habent. Potuit facillime,
cum præcedat xaXdoS, scribarum incuria vel addi vel omitti xaXijS,
ln textum id receperunt Bekkerus et Stallbanmius,. Astius scribendum censnit
xf/S a o8?jS /iexeXovta y Orellius scribere maluit nati rfjS oodijs
/iexExovxa y Riickertus verbum uncis inclusit* Sed neque uncis opus est,
neque mutatione verbi. ‘7fv
^stXyoov pro rjr ddcov SeAysi positum est, de qua verborum
structura vide Indices. ta /ilv itaiSiaS. Si quæris, quo consilio hæc
verba ab Agathone proferautur, vide annotat. 208. dv aS o pv
firj <3 av. Prorsus eodem modo in Piat. Protag. 334. 6. eItcovxoS ovv xavxoc avxov ol
TCapovxeS aveS opvfSijoav goS ev Xiyot, Ut 1. 1. nudus optativus, ita nostro
loco genitivus participii opinionem exprimit eorum, qui magno cum
clamore exsurrexisse narrantur, vide annot. 158. fiXlty avxa
EiS xov *Epv Zipaxov. cfr. 198. E. 7t(Xi El /17} B,VV7j8ElV
^GJTfpdxEl xe xal ’Ayd3covi dtivols ov6i TtEp\ xd ipcorixd.,
itdvv av i(poftov/i7jv, /n) aitopi}<5<M)6i Ao'ycov 8ta rti noXAd
xal itavxoSana eipt/CSai, vvv o/igdS $a fi ad quæ verba
Socratis allocutio nunc refertur. aSs^S TtaXai 8ioS 5«'SiEVai.
Suid. laudatus a Stallbaumio habet T. I. 48. ddtlS 8e8ias 8eoS Xeyo/iEvov
n £oxi ini xgov xd /n} q>o(jEpa <pofiov /livcov. JldXai exprimendæ
præteriti temporis notioni ita inservit, st cum perfecto tempore
coniunctum plusquamperfecti temporis notiouem efficiat, quæ cum præsente
tempore aliquam habeat couiuuctionem : Nuni frustra metus,
quem habeo, fuerat meus? Convenit cum hac notione Ammonii explicatio 8eoS
verbi: ÆqS xal q)6(ioS 8ia<pipet. AioS /itv ydp i axi
ito\i>xpovioS xaxov vicovoia, cpufioS 6 i i} napavxixa 7CX07}6iS,
8io7tep t Hpo8oxoS iv xy xexapxy • ' H/ilaS ex « cpoftoS xe xal
8eoS. Contra nbi cum præsente tempore naXai coniongi. rmg tov vsavtOxov
ilgrjxoTog xal ctvtcS xal r<u &Ba. Tov ovv 22axQa.Tr) ilntiv
(iAhparna tlg tov 'Egv^ifia%ov, ’Aga Ool Soxa, (pa vca, a nal ’Axov(tevov,
adiig ituAai Sto g deddvca, a AI’ ov (luvuxag, « vvv 8rj £Æyov, ilrtstv,
ori ’Ayd&av %avpuGTug Iqol, lya 8’ dxogqGoifu; To fiev etiqov, tpavai
tov Egvli)ia%ov, HavrLxdg Soxtlg (ioi rfgtjxiva*, on ’Ayct& av iv
Igel' to di oi ajioQijOuv, ovx oiuat. Kal jtdg, to (laxagtE, B '
tlntlv tov 22axQurr), ov gula ctxogeiv xal lya xal aAAog ogugovv, fitAAav
Ai\uv gixd xaAov xal nuv totar, perfecti notio efficitur, at in Piat.
Apol. Socr. 18. B. ipov yap itoXXol xaTt/yopoi yeyovatit itpds
vpd$, xal ndXai noXXa tjStj Itrj xal ovSlv dXrj^tS XiyovreS, quo loco
izaXai XiyovxeS idem est atque ei prjxoreS . Noluit autem ipsum perfecti
temporis participium exhibere Plato, ut significantius et præsenti hora
accusatores meras nugas proferre dicantur atque credularum anicularum
inanes susurrationes. vide aonot. 107 Ceterum schol. ad h. 1. habet:
dSete 8iof M tav rd prj a%ia tpofiov SeSioxuv. opoiov xovxo xal to
ijtofpoberjs avSpconos. d vvv 81 } iXeyov . Nvv 8 r} sæpissime
a librariis confunditur, neque pauci loci exstant, ubi pro vvv 8 tj
scriptum reperitur 6j} vvv, et pro 8 rf vvv vice versa vvv 8 f\.
Utraque verborum compositio propriam potestatem habet, ac 8 ?)
vvv quidem in adhortatioue soleune, atque nostratium also nun
apprime respondet, aut ad rem præsenti tempore notissimam refertur cfr. 191.
A. o 8 /} vvv optpaXov xaXovOiv 191* B. I o St} vvv yvvaixa xaXovpev, Nvv 81 }
autem de tempore accipiendum est, ut signiheet nunc igitur. Vide
Boechhiuui ad Piat. Min. 90. et Stallbaumium ad Piat. Phileb. 105
seqq. on 'AydScov $ av pati t cos ipoi. V ulgo legitur ipei,
quod ferri nequit propter insequentem modum optativum; accedit huc Bodleiani
aliorumque optimæ notæ codicum auctoritas, qui ipoi optativum reprææntaut.
In sequentibus dnopijtiaipi vulgo edebatur. Recte Bekkerus, Stallbaumius, alii,
futurum in ordinem verborum receperant., xal Tt&Sj cJ paxdpie
. Kat h. 1. mere expletivam est, de quo vide annot. ai. MaxapioS
nomen quod attinet, haud raro apud Platouem ita reperitur, ut blaudæ
appellationi exprimendæ inserviat. Interdum id apud eundem, docente Stallbaumio
ad Piat, de rep. I. 335. E., ad ingenii sapicutiæque præstantiam
refertur, cfr. Piat. Menon* 70. B. xlvSwsvcj tioi Soxeiv paxapioS xiS
elvai, dpextjv yovy f site SiSaxrov, t Sccnbv ovto
Aoyov gq&ivTa ; %a\ ra piv aXla* ovy ouolcog &avpcc<5Tu; zb de
In l zetevzijg zov xaXXovg fl'3’ oxrp xputfcp irapayiyvetai,
eidevat. Adde Piat. Menex. 249. D. M.
N?) Ai ', cj 2d■xpaxeS, paxaplav ye A eyeiS ttjv 'A6na6i(xv, ei yvm)
ov6a toiovtovS A oyovS oia z' l6x\ 6vvri%ivai. xal
rtOLvroS artov ovxcj. Apud Bckkerum legitur pera xa\ov ovxco xal
7tavxo8ait6v A. /5» Uterque verborum ordo codicum non paucorum
auctoritate nititur» Equidem non dubito, quin ovxco vocem ei verbo Plato
apposuerit, quod maiora cum vi pronuntiandum est; igitur 7tavxo8a7tuv
ovxco in verborum ordinem recepi. Recte autem Stallbaumius ad verba
xal TtavroSartov ovxcd annotat ‘Multiplicem vocat Agathonis orationem
quippe quæ videatur omnia attigisse et percurrisse, quæ ad laudem
Amoris pertineant» xa\ xa p\v aWa ovx 6 poicoS $ av pa6x a\
Sic Beltkeriis et Stallbanmius omisso piv] quod post opoicoS in
omnibus fere codicibus reperitur. lliickertus ad li. 1.: Habet sane,
inquit, quod mireris, piv particula in eodem orationis membro repetita.
Attamen hoc ipsum cautionem imponit critico, cni nihil magis est
mctnendnm, quam ne librariorum vel grammaticorum' correcturas in textam
recipiat. Quos quum multa hic illic correxisse constet ex iis libris, in
quibus ipsa correctoris manus cernitur, quid est magis
consentaneum, quam iis quoque in locis, ubi insolentius
dictum aliquid pars codd. non agnoscat, omissionem ab antiquiore
critico institutam in libros receutiores receptam esse. Quam ob
rem, ut ratio reddi nullo modo possit repetitionis, servandam tamen
particulam equidem existimo. Sed vide, an possit sic defendi,
ut prius pev membrorum oppositioni, alterum sententiæ inservire dicas; et
cetera quidem, non sunt illa quidem similiter admirauda. Si
recte Riickertura intellexi, eius explicandi ratio nullo modo probari
potest; non perspicio enim, quomodo membrorum oppositio non item
sententiæ oppositio esse possit. Ceterum exempla nonnulla laudavi supra (
cfr. annot. 21. et 216.), quibus probatur, interdum falsum esse,
quod omnium codicum consensu coniirmetur. Nostro loco duo Bekkeri codices
piv post opoicoS positum omittant, ex quorum auctoritate id recte
omiserant Bekkerus et Stallbaumius. Ceterum male post SavpaOxa
punctum ponitur. Schleiermacherus verba convertit : und wemi auch
das Uebrige wol liiclit alles eben so bewundcrnswerth gewesen
ist; aber die Schonlieit der Worter und Redcnsarten am Ende,
welcher Horer ist nicht- uber diese erstaunt? Hæc quamquam cum oratione
Agathonis apprime conveniunt, tamen quoniam vitoperium continent prioris partis
orationis, præter consuetudinem Socraticam sunt, de qua vide annot. 191 Signo
interrogandi post $avpa6xa posito locus sanatur. Sensus est : Et cetera
qui tiov ovoficciav xal Qijuatav tlg ovx av it-utXcc ytf axovav; ixu
syays Iv Sv[iovjisvog, on avios ov% ol6$ dem nnm non pari modo præstantissima
sunt? to Sh iitl xrjXevti) S rov ndXXov 5 . Hæc verba
Riickcrtns ita explicat, utro' de voculas censeat cum sequeDte rov
xdXXovf genitivo arctius cooiungeudas esse. Addit idem, genitivum nominis
alicuius coniunctiim cnm nominativo articuli genere neutro positi prorsus
non differre ab ipso nomine, quod cum suo articulo
exhibeatur; perinde igitur esse, utrum to rov xaX XovS, an to
xdXXoS scribatur. Idem præceptum Matthiæus dedit in Gramm.
ampl. 285. 574., quod ta-, men neutiquam probari potest. Nominis
periphrasis effecta illa per articulum neutro genere positum semper
aliquam nominis adjuncti conditionem indicat, quæ e verborum
contextu facillime eruitur. Posses igitur nostro loco, y scriptor
ro' 6e tov xaXXovS arctius coniungi voluisset, verba convertere l Vim
autem pulcritudinis et verborum et dictionum cet. Non aliter, quam
Riickertus, verba converterant Schleiermacberus in conversione 427.
et Schulthessius 106. ed. Orellii. Persuasam nobis est, to 61 irci t
eXevTrjS ita positum esse, at, cum præcedentia verba Ta plv dXXa reliquam
ab initio orationem denotent, hoc nihil aliud denotet, qqam:
verba posita sub finem orationis» Tov xaXXovS autem genitivus e
verbo oi^enXdytf pendet, de quo genere structuræ vide annotat, 197»
et Matth. Gramm. ampl. $. 868. 681« Sensas est; Quod autem verbaattinet
snb finem orationis posita, quis pulcritudinis verborum
dictionumqne non summa admiratione tenebatur audiens? Ceterum aoristo tempore Plato usus est temporis rationem habens, quo
Agatbonis audita est oratio. Rarissimo verba magnum animi affectum
indicantia alio, quam aoristo tempore ponuntur. In caussa boo est, quod
animi commotio maior, ut subitanea, ita fugitiva est, non dnrans,
ut iam præterierit necesse sit eo tempore, quo qnis eius mentionem
facit. Perfectura tempus infra babes«p» 211. D, ad
quem locum vide annotat. T&v ovopaxcov xa\ farfp d T os v . *
Ptjpctxa sententiæ ' sunt, ovopata singula verba» Hinc
Eryximachus non singala Heracliti verba, sed integram sententiam
vituperans male verbis expressam 187. A. dicit J coSTtep tdcoS xal
'JIpdxXeiTof ftov Xexat XeyeiVj inel t ois ye fir}padiv ov xaXwS Xeyei.
Infra legitur 221. E. Toiavxet icotl ovo pax a. xal fjTjpara
i&<vBev itepiapnix°vTai x. r. X. Adde Piat. Apol. Socr. 17.
H. ov pev t ot } pa dt\ avdpeS 'ABp vaioi, xexaXXieTtrfpkvovS ye
AoyovSj (Ssxep ol Tovxoovy fitjpa6 i Te xal ovopadiv ovde xexodprjpevovS x. T.
A. Piat. Cratyl. 899. A. otov 4il < piXoS * tovto iv a avzl fiijpar oS
ovopa rjpiv yhnjrai, ro te Vxepov avxoBev iooxa igiiXoper x. t.
A. ixel iycoye ivBvpov psvoS x. r, A. Pe ixei vocis C t’
iaouca <rv8’ lyyvg rovxav ovStv xttXov elnelv, v% a.ia%vvr/g oXlyov
dxoSgdg cjj%6fit/v, sl xr/ tl%ov. xal yuQ f ib Togylov 6 loyog
dvE(ii(ivt]6xsv, agtE drejrvag rd tov 'Ofit/Qov EJiHcov&rj'
i<fojioi\u>]v, fit/ /ioi xiktv caussali. potestate atque de
eias origine supra diximus annotat. 151. Ad verba, quæ sequuntur, oXlyov
dnobpaS qtxoprjv Stallbaumius rectissime aunotat; ne quis scribendum
suspicetur oXi* yov dnodpaS ar Gajfppijv, €en ~ tenti a verborum hæc est
: ego præ pudore pæne aufugeram, siqua potuissem. Vide præterea
annotationem 159. et ny elxov. Vulgo legitur 71 oi pro ny»
Hoc optimi plurimique codices præbent* Atque videtur, Riickertus
inquit, ny etiam verius est; non tam enim, quem in locum
fugeret, curandum Socrati fuerat, quam quæ fugiendi ratio et via
esset, possetue an non. Utrumque licet, sententiam si spectas, in
sermone familiari, et locum, quem versus aliquis fugam parat, et
rationem, qua fugi possit, sine maguo sententiæ discrimine commemorare,
neque nostratium vituperaretur, qui diceret: ich war schon halb auf der
Fiucht, vrenn ich nur wusste, wohin aut wenit ich nur wusste, wie.
Sed araatrt ' Græci, ut supra indicavimus annotat. 28., verba motum
in aliquem locum significantia cum quietis notione coniuugere;
hinc non dubium est, præsertim cum codd. optimi, quorum in numero
Bodieiunus est, ny exhibeant, quin Plato Ttoi non exhibuerit, Ceterum
dnodidpatixeiv verbum de servis soleune, qui, quod hero debent, id
non solvunt aufugientes. Debent autem hero servitium. Apte igitur ano6
paS h. 1. Socrates dicit, quod claucnlum aufugiendo, quam promiserit, non
præstiturus esset Erotis laudationem. xal ydp pe Topy io v
o XoyoS. Gorgiæ Leontini celeberrimi sophistæ et dicendi magistri
illius ætatis, cuius omne artificium in verborum ornatu et
magnificentia (Xap.nd. 8 eS, vide annotat, 196 ) constabat, id quod
abunde discimus ex Phædro Platonis. Duæ declamationes, quæ eius nomine
feruntur, Helenæ encomium et Palamedis defensio quibus de coussis suspectæ
fidei habeantur, nescio ; id scio, proprietatem Gorgianæ eloquentiæ
in iis reperiri. Riickert* cfr. Pliilostratus de Vit. Sophist. I.
xat 'AyaScov dt 6 rijs tpaya)6 iaS noitjzi}s, ov 77 xoipcpSla Cotpdv re
71 al xaXXienij olde, noAXaxov tg5v lapfieicjv yop yidZei. in
enbvSrq * Hanc formam Atticis usitatam cum parum notum habuissent
librarii, factum, est, nt sæpe mutarent. Vulgo legitur InenovSeiv.
Bodleianus codex inenovSet exhibet, cfr. Matth. Gramm, ampl. J.
198. 4. 360 Buttmanni Gramm. uropl. T. I. 432. Rem extra
dubitationem ponit Eustathius ad Ilom. Odyss. 1946. ed Rom., quem
Stallbaumius laudat: napaStdcodi ydp 'HpaxXeidTjS, ori 'AttihoI tcov
6 'Aya&cov rogytov XEcpakrjv dsivov liyuv Iv r tp Xoyca ini rov iftov
koyov nipt^ocg ccvtov pe At&ov ty atpavl-a itomtius. xal ivsvorjOa
tote aget xocrayii.a<5rog coV, 7 jvlxu ifiLV cS [toAoyovv iv rui pigti
pE&’ vp& v tOVS TOlOVtOVt V7tEp6wte\lXOVi iv
rui ijra povcp icepazov6iv f TfSrj Aiyovzef xal ivero/fxrf
XoA i 7t£7COirfX7f HOLI OVZGD tprjoi llavaizios ex £ tv
ypettpaS Ttapa IlXdzoavi' xal &ovxi8i8?}S 8h xixPV rat X( p toiov zrp
*Aztix<j) cfr. Stallbau mius ad Piat, de rep. I. 329* B. ubi
eadem eiusdem verbi forma in omnibus fere codicibus depravata reperitur.in
ijC£7t6v$£iY, Fopyiov he < p aXtjv 8et v o v Kiytiv . Annotant
interpretes, ad Homeri Odyss. A. 632. respici, ubi hæc leguntur:
’Ejje 81 jkmtpov 6ioS yp£i, 'Mt/ poi ropyeujv HEtpaXrjv
6ci VOIO TtEXttpQV. *E% at8ov 7tijitl>£i£v ayavrj
Il£p de<p6v£ia. Gorgus adspecto capite mortales in lapides
mutari, veterum opinio erat» Iam vide, quam lepide Socrates in LEONZIO
(si veda) Gorgusque nominibus lusit. Tanquam conspecto Gorgus capite,
audita Agathonis oratione, ue in lapidem mutaretur h. e» lapidis
instar avavSoZ sederet, veritum se esse dicit. Ceterum quod apud
Homerum est 8£ivolo neAcopov nunc satis festive Seivov Aiyeiv
dicitur adhærente notione monstruosæ dictiouis. ini rov ipov A
oyov. AoyoS hoc loco orationem significat, quam Socrates habiturus
est ; igitur verba convertenda sunt: io faturam orationem
meam. Rependit autem Socrates satis festive, quæ ab Agathone
dicta erant 194. A, qtappdxzeiv fiovA-El /i£, cJ StOXpaztS
Uva $opvfiri$(Z. Pro A faov zy atpcovia consuetius dicendi
genus est p?) pl dfpaovov noi rjCEitv
aSTTEp A i$ov, sed multo lepidius est atque præcedenti comparationi
convenientius Ai$ov zy dgxovia. xal iv ev 6 t} 6 a zoze apa
xazayiAadxoS gjv, Aoristicum tempus positum habes tempore præcedente
imperfecto, ut momentanea actio a durtua discernatur, de quo
significatu temporum vide annot. 36. xaxayekadxoS nominis
siguificatum supra tetigimus annot. p» 148. Ceterum cave zoze cum
iv£vo7fda coniuugendum censeas, pertinet enim ad sequentia verba
tempus accurate exprimens, quo tempore Socrates deum laudare
promiserit. "£lv imperfecti par* ticipium est : oratio enim
recta audiret: zoze apa xazay iAatfzoS 7)V i/vixa x. z. A. Respicit
autem Socrates ad 177. D. ovSeiS doi, gj *Epv£,lpaxe, ivavzia
< pielxai . oirze ydp av itov iyoo (iizoLpaidaipt, o£ ovdiv
cptpit «AAo InidxadSai i) za ipeozixd x . r. A. iv reo pipet
pe$’ vpdSv. Socrates sibi ridiculus videri sc simulat, non tam,
quod Erotem laudare promiserit, quam quod iis promiserit, quibus
nemo elegautiorem et pulcriorem Ero D iy%(d[iucCs6ftat rov "Epota
xctl l(pr\v ilvcti dsivos tu iCQOtuccc, ovdlv Side os cepa tov npciy
fiatos, os edsi iyxa(ucc£uv btiovv. iyd (ilv ydp vit dfieXreplas
(S(i?]v detv tdXq&ij kkyuv sceql exccGtov rov lyxo(ua^0(iivov 9
nat tovio (ilv vitdp%eiv, avxdv 81 xovxov tu xaU.i<Sza ixktyo(iivovs &s
evxQSTt&Ctaza ttdivau xal itavv tis laudationem exhibere
possit. Vides igitur» accentum orationis in verbis ponendum esse iv
roa fxipEi vficjv, quo facto ironiæ acerbitas
incredibiliter angetur. Quæ sequuntor verba .xai tcpr\v eivai
betvoS xd ipeo» nxd non satis cum Socratico dicto 179. D.
conveniunt. Modestius euim illic Socrates locutus est. Ne mireris igitur,
quid sit, quod vehementius Socrates hic t se vituperet : omne
vituperium in convivas convertitur, qui non veriti sint, coram Socrate,
homine maxime erotico, rerum eroticarum imperitiam suam pro sapientia
vendidisse. iyd p\v ydp vn* dfte ArepiaS x.
r. A., Hi* verbis auditis verisimile est, erubuisse, qui de Erote verba
fecerunt. A(i£\xeptocS teste Stallbaumio Bodleiani codicis lectio est
aliorumque plurimorum librorum. Riickertus non nisi in Bodleiano,
Vaticano ono, Angelico uno, ct(iE\tepiaS reperiri annotat. Iloc certum
est, codices permultos afiefarjpiaS præbere, quæ lectio unde
originem duxerit, haud dif-" ficile est ad explicandum. Librarii
enim cura non ad etymologiam respicerent df\eX.TEpia nominis, sed ad
analogiam vocabulorum in ?jpta desinentium, ad dfieXxrjpia lormam
recipiendam proclives erant. KEp\ kxccOxov rov IYt xcj
yidS,oy iv ov. Ficinushæc verba convertit: Putabam equidem ob ruditatem
meam, do quocunque quod laudatur a nobis, vera oportere referri; quod si
verbis exprimere voluisset Plato, scripsisset haud dubie o
iyx&judZExai. Schleiermacherus exhibet in conversione; Ich duchte namlich
in meiuer Einfalt, man miisse die Wahrheit sagen in iedem
Stiick von dem zd preis senden, quam conversionem verborum nemo facile
probaverit* Kiickertus idem esse contendit Zxatixov x o
iyxa>yiaZ6j.ievov 'atque xo æl iyxa>/ucu}6y£vov f sed exemplis hic
loquendi usus probandas erat, quod V. D. facere omisit. Vulgo legitur :
Ttipi Ixa <Sx ov xoov lyxooptctZofiivGDv, quæ lectio Schleiermacliero
placuisse videtur. Nobis ea- non est, nisi coniectura eorum, qni
TCepl bcatixov xov iyxGopiaZoflivov explicari posse diffiderent. Scripsit
fortasse Plato : TCepzkxdOtov iyxG>yta£o/i£rov h. e. de omni re, si
laudatur; fortasse etiam verba xov iyxGDj.uaZo pivov glossema sunt, quo
facillime, si abesset, careremus. Nam cum præcedat ovbtv eISgjS dpa
xov itpdyyaxoS, cJ? ibtt iyHGoyid?,Elv oxiovVf satis patere opinor,
izepl kxaoxov per se positum rem laudandam significare. dfj (ieya
IqiQovovv m$ tv Iq<ov, wg flStd g ti/v ftuuv xov ixaiveiv ouovv. xd de
ccqb, cog Houctv, 01J tovxo rjv xo xakmg htcavelv ouovv, dlXcc xd tog
(ii- E yufxa uvaxitiivtu xa Ttodyuait, xal d>s xedhaxet, iav xe
y ovxag £%ovxa iav xe (irj. ei Se 4>tvSij, ovSiv «p’ tjv XQayfia.
XQOv^Qtjdy yaQ, mg foexev, uxiog exuOtog xal tovto fitv vnapXBtv,
Bastius paru*n perspecta VTtapxetv verbi potestate 7tal tovto npdotov pkv
rei pkyiStov fikv vnapx&y scribendum couiecit. Frustra. Rectissime
Stallbaumius xal tovto plv vnap inquit, est: et hoc debere orationi
subiectum esse argumentum. Nam verissime Scbneiderus ad Xenoph.
Oecon. XXL 11. vnap X&iy dicuntur a Platone quæc ungue fundamenti loco
adesse debent, ubi quis quid exsequi voluerit, to SI a, pa,
cjsHoihev, ov tovto 7/r x, t. A. De xo 6 k vocularum significatione
vide annotat, 111. Adde Stallbanmium ad Flat. Apol. S. 23. A. " Apa conclnsivæ notionis
particula hoc loco ironiæ augendæ inservit. Præteritum tempus falsam opinionem
aut spem fuisse indicat, quam aliquis olim susceperit atque per
aliquod templis veram habuerit. Utuntur autem hac formula satis cum
dolore aut acrimonia ii, quos eventus docuit, aliter atque antea
putaverint, rem se habere. Eodem modo paullo infra legitur 199. A. aAAa ydp
iyco ovx ydij apa tov tpoxov tov inai•vov x . T. A. Egit de hoc
genere dicendi Stallbaumius ad Piat. Phæd. p* 68. B., ibique Homerum
laudat, Odyss. XVI, v. 418, 'Avtlvo', vfipiv £x gdv *
xaxopkjXav&, xal 61 6k tpa6iv iv Stjpoo 'l$axi]S pe$ *
optjXixtxS ippev' dpidtov fiovXy xal pvSotdi * 6v 6 *
ovx apa toios hjdSa. Pro irpporfccto interdum in hoc
dicendi genere præsens tempus reperitur, v. c. in Piat. Gorg. 469-
E. t /2 'ScoxpaxE5 i ovtgj pkv navtES av pkya Svvaivto, IkeI
xav ipnpjjdSEirj olxla rodtqo ra5 tponoo rjytiv' av 6oi do - / xrjy
xal ta yE 'ASrjvaicov vsapia xat rpii/pEiS xal ta nXoia navta xal ta
drjpotiia xal xd idta. aAA’ ovx apa rovt* l6ti xd pkya Svva6$ai, to
not eiv d Soxei avtqj, DiiTert a præteriti præsentis temporis usus
ita, ut illo posito evento aliquis indicet se edoctum esse, rem aliter se
habere, atque olim existimaverit, præsente autem tempore indicatur, indicare
aliquem ita, ut iudicium eius adhuc uoa probatum sit eventu.
aAAa to goS pkyitira avatiSkv ai t& npdypa ti. *Avaxi$kvai
verbum solenne est de donis, quæ diis ab hominibus consecrantur» Idem
etiam eum significatum habet, quo aliquis alicui aliquid attribuere
dicitor. Neutra verbi notio ad nostrum locum satis quadrat. Nimirum
ironia consueta Socrates usus et pietatem d£ia diis 15 ijfiwv
xbv "Eqcotu lyxauiateiv dot-ei, oi>% ortas lyxa(uaGtxai. 8ia xavxa 8i),
olfiat, rtavxa kbyov xivovvxcg avati&exs xa "Epazi, xal ycczt avxbv
xoiovxov rs 109 tivcu xal xoGovxav aixwv, orta$ av (patvtjxai tbg
xakliOrog xal olqiCxos dijkov oxi xoig M yiyvuGxov- consecrantiam et
mentientium impudentiam notaturus est. Deest vernaculo sermoni
verbum, quod utramque notionem exprimat; nam quod mihi nunc in
mentem venit, aufhiingen, de fore suspendendo intelligas facilius, quam
de corouis, quibus templorum parietes exornabant veteres. Sed pone,
vernaculum illud Græcorum verbo dvaxpEfxairvvvai apprime respondere, alteram
notionem adde, qua dicimus : i e mandem etwasaufhiingen, et expressum habebis
avariSivai verbum. In Latina liugua verbum est, quod Græcorum verbo
ad unguem respondeat: imponere alicui aliquid»
iepovf$f>i}$7}ydp,G)Sgoixtv. Socrates ex orationibus, quæ
hucusque habitæ erant, conclusionem facit ad Eryximachi medici
voluntatem. D», eiusque verba ita interpretatur, ut non veram Erotis
laudationem, sed arbitrariam, hoc est, vel veram vel falsam laudationem
exegerit. Hinc verba explicabis coS UotxsVf quæ ita proferuntur a Socrate, ut
ad convivarum orationes respici significetur. Sensus est: Deun die
Aufgabe war, wie aus den gehaltenen Hedeu crhellt cet. iy xoo
fiiaZeiv 8o%ei t ovx 0 7tQ3s: iyxooj^iiddETat. Fiemus bæc verba
convertit : Nihil ‘fenim referre, faisaue an vera sint, cum
propositum sit, non quomodo Amor ipse laudetur, immo ut quisque AMOREM
laudare quam maxime videatur. Indicativo futuri rei veritas indicatur, quæ
arbitrio opponitur, quo quis Erotem laudandum censent, Paullo
obscurius Socrates loquitar. Verborum sensus hic esso videtur: Convivas
non Erotem, sed se ipsos landasse ita, ut suam sententiam de Erote
laudando maxime celebraverint» xavxa Xoyov xivo-vvxeS avaxiSe te x
&"Ep gdxi. Ruckertus ad h. 1. XoyoS 9 inquit, utrumque SIGNIFICAT,
orationem et orationis materiam, xtveiv Xoyov, excitare sermonem vel
excitare, de quo dicatur» Hinc sensus est, nihil, quod dici possit
ullo modoy prætermittitis, quin AMORI tribuatis. IldvTot Xoyov
xiveiv neque de oratione neque de materie orationis accipiendum est, sed
de genere dicendi ac de modo res animo concipiendi; verba
converterim: iedo mogliche Rede- und Be- trachtoqgsweise auwenden. cfr.
Piat, Phileb. 15. -E. o 8 l xpcotov avrov yevodpevoS hxddTOTE XGOV VECJV
tfd$ElS ttfS* XlYCt dofpiaS EvprjHooS Sqdavpdv vq>* ijSovrjG
ivBovdia te xal xavxa mvtt Xoyov h. t. A. Adde Piat. Theæt. 163. A
* tovxov *aptv td xoXXa xal arojta rav-<Siv' ov yaQ av otov xotg ye e16o6l
xal xctAag y' £%ei %al asfivag o htatvog. uM.it yaQ lya ovk ydq
figet rov x qotcov xov BTtctLVOv, ovd’ eidas vfilv c o^oAoyijtia otul ainog iv
% c3 hbqu ineat ve<SE6&au y yXdrta ovv viti6%ETO, fi (pgqv ov.
drj. ov yitQ ra ijiivrjdctjJTjv . Piat. de re pub. V. 450.
A. o6ov Aoyov itaAiv, QjSXEp apxy$> xivsixe zepl rijs noAixtlaS. Ad
avatLSeze cogitando repetendum cenæt Riickertus navia A ayov vel
supplendum avxov, quod ad jtavxa Aoyov referatur. Frustra,
*Avazi%kvai hoc loco absolate positum est, ut idem sit atquo
txvd%i6iv itoeltiSat. t oiovtov xe elv cti xa\ r o 6ovx av ah
iov . His verbis indefinite positis et natura Erotis et utilitas dei
vario modo in convivarum orationibus descriptæ insigniuntur. Igitur
roiovtov talem significat, qualis a convivis diversis modis
descriptus est, lodovicjv talium auctorem tantorumque, qualium et
quantorum auctorem illi Erotem prædicaverunt. xal xaAas y * $\eix.
r.A, Eadem fere ironia Socrates utitur in Plat. Apol. Socr. 20. C.
xai iyco i ov Eutfvov ipaxdpitfa, ei aS aArjS&S lx £l T<xvrr,v
xifv xix v V y Ka ' L °vxcjS cpptXdii 8i8a6xei. lyd yovv noti avios
ixaAAvvo/njv te xa\ JjftpVV OflTfV <XV y eI 7/7tl(jxdp7fY xavra
* «AA* ov ydp initira/ tat, ($ uvdpES ’A$rjvdioi. Cave igitur, serio dicta censeas verba xdi xaAd>S y ’ tx £L
tepraf o Zrt aivoS. a A A d ydp iydf. Duæ cogitationes insunt
in sequentibus : Promisi me verba facturum esso de Erote ;
Ignaras eram rectao laudandi rationis, quam vos secuti estis. Ad olterum
cogitationem yap refertur, ud alteram aAAd. Huiusmodi cogitatione*
quoniam sæpius in nna enuntiatione comprehenduntur, aAAd ydp haud raro
coninnctum reperitur. Quod sequitur ov8 ’ e1dtuS' Latine expressum audit r
Sed enim ego non noveram buuc modum laudationis, non scieus autem
vobis promisi, ut ceteri, ita et ego ipse dei laudationem. Positum
igitur habes ovd’ eido oS pro ovk e16gj£ 86. Efficitur autem illa scriptura, ut
accentus orationis, proprie in ovh lidcoS 8i ponendus, in sequens
finitum verbum transeat. ?} y A arra ovv v it e 6 x £ to, 7 ) 8 fe
tppTrjv ov. Legitur apud Euripidem, ad quem Socrates respicit li, 1.,
Hippolyt. v. 612. 7 } yAc566 * ojjgSjjqx’, 6t tppi} v
avapox oi Haud raro in Platonicis scriptis ad hunc versum alluditur,
v. c, Theæt. 154, D. EipiitlSeidv xi HvpjpijdEiai' tf plv ydp
yAdoxxa aviAtyxxoS ijpiv forat, 7 } cppifv ovx avEÆyxxof. Adde
etiam Cicer, de ofif, 111, 29* 108,: Nou enim falsum iurare
periurare est, sed quod ex animi tui senteutia iuraveris, sicut verbis
concipitur more nostro, id 15 *ftt lyxafua£<o rovtov rov rgoxov ov yag
av Swalfiijv' ov (iknou akka ta ye dkqdq, el fiovkte&e, non
faceie periariam est. Scite enim Euripides: Iuravi lingua,
mentem iniuratam gero. Ad Socratem nt revertamur, Euripideis
verbis laudatis hoc efficere voluit: Promisisse sese quidem Erotis laudationem,
sed non talem, qualem ediderint, qui ante 6e locuti sint. Aut
igitur tacendum sibi esse, quippe promisso suo ad Erotem illa ratione laudandum
non obstrictus, aut eam laudationem proferendam esse, qualem, cum
promiserit, in animo habuerit., ov ydp kri iyxapiaZa xovxov tov
tporcov. Breviloquentia est : hæ enim sententiæ verbis insunt: laudaturus
eram, at non amplias laudaturus sum, si huuc in modum laudatio
instituenda est. Riickert. *EyxoopidS,co absolute positum est, ut
non tam actionem, quam ipsam verbi notionem cum vi repræsentet :
iyxcjpia^cov el/ii. Hinc facile intelligitnr, quid sibi velit
hi hoc loco. ov ydp av dvvaiprjv . ov /jLevxoi . Admodnm
dubitant viri docti de horum verborum iuterpunctione recte ponenda » alii
punctum post ov f.Uvtoi ponendum, alii omnem prorsus
interpunctionem post ov fievtoi delendam censent. Atque sic
Bekkerus verba edidit, quem Riickertus secutus est annotans ad hunc
locum: tftraque verba interpuogendi ratio vera est grammatice; sensum si
spectes, roirere, quid sibi velit tam fortis ac vehemens negatio,
qualis fatura sit, si ov pkvtoi cum præcedentibus iungatur. Contra si
iungas ov pkvtoi aXAa, multo lenior erit oratio, sensumque præbebit
hunc: Vestro isto modo AMOREM laudandi consilium plane abieci, non possim
enim, etiamsi forte velim. Attamen hoc ita accipi nolo, quasi
dicere omnino recusem, immo vera quidem cet, Equidem non dubito,
quia Ov pevtoi verba per anadiplosin rectissime ab Stallbaumio
explicata sint, cuius exempla si quæris, adi Stallbaum. edit. Sympos. 97»
Quod autem scire se negat Riickertus, quid sibi fortis negatio velit h.
1., exprimendæ veritati enuntiatiouis negativæ inservit, ut verba
convertenda sint : ich konnte es auch nicht, wirklich nicht,
ei ^fiovXedSe, i$k X oj xa x 9 ifiavxov . De (5ov Af6%at et kSkXeiv verborum significatu vide aunot. 44. Ka T a præpositionem
quod attinet, vide Piat. Apol. Socr. 17. B, el phv ydp tovro
Xiyovtiiv, opoXoyoiyv av iycoye ov nata. xovtovS elvai jirjtcop.
Piat. Prot. p, 517- A. iyd 8e tovtoiS aita6i xaxet tovro elvai
ov Hvp<pepopai t de quo loco supra diximus 41. Adde præterea
annotat. 134. n Iva prj ykAo ota o(p\cD . cfr. Apol. Socr. 17. C. ov ydp av di/ itov Ttpk - 7Toi, cj
dvdpeS, tp8e ry uda toSjzep psipaxlaj TtXatTovti A dyovS eis vpaS elsdvai,
quem locum eo aptiorem hic censebis, l&tfaa tljteiv xcct’ Ifiatnov,
ov itqos rovg v(istigovs B koyovg, ivu (lij yikattu. ocpfao. oga ovv, cj
<X>aidQt, {I > i qno certius est, Socratem ætate
provectiorem fuisse eo tempore, quo Agatho ItuyIxuk celebravit, h.
e. 412. a, Cfi. Ceterum ocpXt o cum quadam ironia in malam partem
dicitur, ut supra 183. A, a ei xiS
toXpoSrj itotetv aXX oxiovy nXrjv tovto, za piyidxa xotpnoiz 9 av
oveidrj. Eodem modo d.7ZQXav£iv verbd Græci utuntur, cfy* Piat, dc
legg. 910. B. xal itada ovtgdS f\ TtoXiS aitoXavxf xgdv
adefi&v zpoitov riva dixcdcof. opa ovv, <u $ai8pe t
ei xi xal zotovzov Xdyov 6iei 7tep\ "Epcox os . Stallbaumius
per epexegesin verba addita censet zdXifSif Xeyopeva dxoveiv, cuius
structuræ permulta exempla reperiuntur. Unum exemplum ut laudem, cfr.
Piat. Phæd. 103. A. cap. 51. xal ziS eh te xdov xaporxcov dxov 6aS
itpoS Secjv, ovx iv roiS XpodSev r\piv XoyoiS avxo to ivavxlov xdbv
vvvl Xeyouivcov copoXoyeiro y ix xov iXaxxovoS zo pei2,ov yiyvedSai
xal ix xov pdZovoS xo tXaxxov, xal axeXv&$ avxTj elvai j/ yivedi?
rots ivavxioiS, ix xoov ivavxi&v; Ceterum male rerba disposita
sunt, quandoquidem comma non post diei ponendum est, quo loco id
posuerunt editores ad unum omnea, sed post "EpGoroS. Sensus est: Vide agitur, o Phædre, num forte tibi etiam
huiusmodi Erotis laudatione opua sit, ln e. vera, non mendaciis
cuiusvis generis referta. ovopadi 81 xal Sidet firf/idxGov roiavtg. *Ovopara et fi?jpaxa quo significatu poni soleant, supra dictum est
annotat, 221. Sententiam quod attiuet, duo suut, quæ a Socrato in
orationibus couvivarum vituperantur : sententiarum falsitas, verborum
enuntiationumque nimius ornatus. Igitur seri' ptura non opus est uqius
codicis Vindob., quæ magnopere placuit Schæfero (ad Dionys. de
compos, verb. 28.), ovopadei 81 xal Sidet fcrjpdruv toiavXXf* In
sequentibus ditola av tiS XVXV iiteXSovda additum reperitnr in permultis
iisque pptlmæ notæ codicibus di particula, quæ nullo modo ferri potest. Admissa
ea sententia verborum existit hæc: Vere dicta pudire, nominibus
autem et positu enuntiationum tali (b. c. vero) et qua lis cunque
forte «eæ obtulerit loquentl. Fortuitum b. e. non exquisitum sententiarum
verborumque positam facile probes, verum positum quamquam cum veritate
rei convenientem interpretari possis, tamen minus probabilem h, 1. indices.
Igitur di post ditola collocatum, quo efficitur, ut zotctvxy ad præcedentia
non ad sequentia verba referatur, atque ut commemorata posituras
veritate simplicitatis notio adiungatur verborum atque dictionum, ex ordine
verborum semovimus. Idem fecerunt Bekkerus, Stallbaumiua, alii. Ficinua
verba convertit: Vide itaque, Phædre } Xi xal toiovtov Xbyov diti
'Egcotog, Talr^si] Xi yufiwu uxovt iv, vvofiaGi 8s xai &i<Ssi
gtjfiatav roiavry, inoia &v ns hul»oS6a. Tbv ovv QaidQov
tcprj xai rov S cckkovg xtkivuv Uyuv, bny aixbg ot 'oiro Sstv ilnsLV,
rctvry. "En roivvv, tpavuv, a <I>aldQe, xaQig fiot Aya&mva
a/iwg’ arta Igia&ca, tva, «voC fioXoynHansvoe ««?’ «vtov ovtag r/St] Uya.
’AU« TUiQiyi-u, tptxvca tov OcuSqov' ulk igata. Msza tavra brj rov
2axgdrg hv Lvd&vSe xoftlv aglaGftca. utrum vobis 'placeat
orationem fiuiusmodi nunc audire, quæ de Amore vera duntaxat
enarret, verborum nominumque, utcunque accidit, compositione
procedens. Uri roivvv, tpavai, <a $ai8pe, TtapeS pou
Car ad Phædrum potissirauih et hoc loco et sapra Socratis eratio
se convertat, si quæris, vide 197* D # iyco 8} rjSioos; pkv
axovat ^SooxparovS 8ia\eyojitvov, dvayytaiov 8i poi ImipeXqSijvai
rov iyxcopiov ro5 "Epcon xal amo SeZadSai nap* bvoS
txutixov vjigdv rov Xoyov. o it q avro? olotro 8 si v elmeiv,
ravty. Commode abesse posset ravtft, quæ vox e præcedente on rg
suppleri solet alias haud raro. Posita nostro loco est, atque in fine quidem
totius enuntiati collocata, ut significantias Phædri ceterorumque
convivarum verba red-r de ren tu r, quæ obliqua oratione liunc
exhibentor. Dixerunt autem illi: omjf avtoS olei 8tiv Xeyeiv, ravry
elnk. ovrcoS rj8 tj Xeyco. vide annotat, 195* Schleiermacheras
verba convertit: damit icli mit ihm eioverstanden a 1 s d n n n
welter rede. Recte } displicet ta* men vocula w ei ter, qua rectius
carueris. Nam X£yco t ut XoyoS in præcedentibus sexcenties de
Erotis laude, vide annot. 187., de laudatione incipienda intelligeudum
est : Damit ich, wenn ich mit ihm mich verstandigt habe, alsdaun
den Eros au loben beginne* iv$£v$e Xo%kv. Vide annotat. Stndiose id
agit scriptor, ut lectores seraper admoneantur, orationes
convivarum non accurate neque verbo tenus referri, quod quo
consilio fecerit, in Comment* de Syrapos. Platonis
indicavimus. xa\a>£ poi lt8o%a$'KCC$TjyijtiatiSai rov
Xoyov, li, e. disputationem exorsus esse. Deest, quod mea culpa
potius factum puto, quam quod onmino nullum sit, sed deest mihi
exemplum verbi ita usurpati cum genitivo. Non desunt, ubi accusativus
sequatur, velat Thcæt. 200. E. 6 xaSrjyovptvos rov notapSv.
Riickert* Verba transitiva haud raro ita adhiberi, ut non tam
actio, quam verbi notio urgeatur, sæpius annotavimus, v. c,p. 22.
p» 59. Cap. XXL Kal ftijv, e» (pile 'Aya&av, xalwg fios
tdofcg xadyyrjtiaB&ai zov Ivyov, Isyav, 3« xqwzov tt£v 6'tot
ccvzov iTaStL^ai vnoiog zig iotiv 6 “Encog, vBztqov Ss tu k'pya avzov. zavzrjv
zr;v uQX>i v naw aya[itu. Xfh ovv uoi tcsqi "Eqsazog, insidi; xal ralla
xalag xal peyal07tQS7iu g 6iijl%sg olog ia ti, xal %6i$s D tizi'
jcotSQov iau zowvzog Hoias usa» ut unum tantummodo exemplum
laudem, legitur p, 178« C. o ydp xpi? dv^poonoiS?/yeuSSai navxoS x
ov filov xcdS ptAAovdi xaXwS fiicooetiSai, quod idem valet, atque o
ydp XPV tOtS CtV%pC£> 7 tOlS &mp ffl'EyGOV elvca navxoS x ov
fiiov. Sic no«tra verba posita sunt pro xaAo? fioi £doB,aS xaSrjyijxtjs elvat x
ov Xoyov. oxt np doro v p\v S eoi. cfr. Cic v de ofF. I.
c, 2. $. 7* Placet igitur, quoniam omnis disputatio de officio futura est
y ante definire, quid sit officium, quod a Panætio prætermissum
esse miror * Omnis enim y quæ a ratione suscipitur de aliqua re
institutio, debet a definitione proficisci, ut in !el ligatur quid
sit id t de quo disputetur * Ad hanc instituendæ disputationi»
legem Socrates etiam in Menone respiciens 77* E. docet: ante
dicendum esse, quid sit id, quod virtus appelletur, quam possit,
utrum doceri queat necne virtus, diiudicari. tavtrjv trjv
apxrjv navv aya pax. y Aya<S$ai verbo utuntur, qui et AMARI et laudari
a se rem aliquam indicaturi aunt. olog eivcd nvog o
Egag cfr. Piat. Protag. 935. D.Vl rtal 1 IititoviHOVy ct
ptkv Zycoyl tiov trjv <pi\o6oq>iav ayajiai, axap xal vvv
inaivdo xal cpiXco x. t. A. h. c. quod s em per facio, tuam sapientiam ut
amem laudemque, idem etiam nunc mihi contingit. Minus probem
Stallbaumii annotat, ed. 97. Haud cio, inquit, an alicui scribendum
videatur axap vvv xal btaivdr xal tpiXdo, quo clarius appareat
ratio oppositionis. Sed nihil mutandum, siquidem xal non cum vvv, sed cum
atdp arcte connectendum, ut significent voculæ: quin etiam .
olof etvai ttvoS o "EpcoS lp oo . Repentur hic verborum ordo apud
Bekkerum, Astinm, Stallboumium, qui Bodleiani codicis «t Vindobb. doorara
auctoritatem seguti sunt. Eum verborum ordinem Riickertus frustra
impugnat, dicens, minus bene habere subiectum inter prædicatum et
pendentem inde genitivum insertum. Nam huius structuræ artificium
et apud Græcos et apud Romanos acriptores æpennmero reperitur. Suspectum
autem fit mutatione sedfe $pa>S nomen j nam vulgo verba inverso
ordine exhibentor oloS 1 m f ovStvog; Ipcota 6’ ovx, tl
{v>itq6s rivos % noxios iou yiloiov yap av th] xo igatrjua, tl
"Epias bsxlv 1’gag scapos rj [irjtQos «AA’ to $jctp &v tl cnko tovto
xcatQa jpdrov, uqu 6 xarijp iaxt xarqp w ilvai nvof IpaS 6 "EptsaS,
Uodecim codices ipcoS nomen prorsus omittunt. Verbum omisimus nos, quia
sive ante J *Epa)S ponatur, sive eidem postpouatur, cum sequentibus nullo
modo convenire videtur. Etenim si scripsisset Plato oloS elvai nvoS ipGoS
6 "EpcoS s. rivos 6 *EpooS HpoaS, nemini auditori ac ue ipsi quidem
Socrati in mentem venire potuisset patris matrisve cogitatio, quæ verbis
sequentibus continetur. Iam cum omisisset SpoaS nomen, ambiguaque
potestate posnisset "EpaoS nomen propriam, ne interrogatio, ut potuit
male intelligi, ita revera male intelligeretur, verba statim
addidit: ipanco 6 * ovx, el prjrpoS t tro$ 7} natpos idxtv,
yeXoiov yap etrj to\ £ p oj r ?}/i a, Socrates Erotis nomine
ita posito in præcedentibus, nt non deum sed dei vini iutelligi vellet,
additoque vituperio eius, qui interrogationem sio interpretaretur, ut de
Erote deo, non de amore sermonem esse censet, satis acerbe
incu-r rium eorum vituperat, qui dei nomine adhibito tum deum,
tuut vira eius expressissent non indicantes, utra potestate nomen
proprium accipi voluerint» Aliter Ruckertua de his verbis indicat, cuius verba
hæc sunt; Id nihil, inquit, habet ridiculi, rogare, Amorne patrem vel
matrem habeat, id quod infra rogat ipse SOS, A, At ita rogare,
ut prædicatum ponas ZpcoS, ac deinde genitivi sensum velis
esse lionc, quem negat esse, id vero ridiculum est. Ridiculum igitur
hoc quoque, si quis, quod recte interrogatum sit, ac ne male accipi
possit, addito prædicato ipooS præcautum, tamen ita accipiat aut
accipere simulet. Pertinet igitur hoc ad sophistarum captiones fraudesque
deridendas, babetque vim hand exiguam ad firmandum io præcedentibus positum
IponS contra libros eos, qui id omittunt* ei avto tovto
itatkpet iJpojtGDV . Imperfectam cum el particula coniuuctum in
hujusmodi enuntiatione aliquid sumi fieri indicat, quod revera nou
fiat ; aoristus addita av particula actionem exprimit, quæ sine
dubitatione futura esset, si fieret illud, quod fieri tantummodo sumitur.
Paullo aliter Stallbaumius ad h. 1. : Imperfectum, inquit,
indicat id, quod nunc fieret, si fieret: aoristus autem SIGNIFICAT rem
ita esse comparatam, ut e vestigio possit perfici et abaolvi. Avto tovto
icatipa minus recte Stallbaumius censet idem plane esse, atque
natipct avto tovto, oitep l6tw. Neque recte Schleiermacherus verba
convertit: Wie wenn ich nach ei nem Vater selbst fragte. Schulthessius
eodem fere modo: wie wenn ich grade vom Vater ftagte. Avto tovto
sequente uomine articulo tuo destituto significat, vog, ov; tfæs av
6>'j xov (iot, d IfiovXov xa%w$ axoxQlvaO&at,, oti t&ziv visos
ys V dvyccTQo s 6 xatrjQ ittttrjQ • ij ov ; ITavu ys, tpuvca rov
'Ayafrwvtt. Ovxovv xai rf /tijtijQ ascevras; OfwkoysiOftut xai E
V verbum, quod in superioribus commemoratum sit, nunc materialiter,
ut verbo hoc utar, usurpari, «t conversio audiat : Aber gleichwie wenn
ichdas Wort Ttaxrjp selbst aufnehmend fragen wollte cet. Plura exempla si
quæris verborum materialiter positorum, indicata reperies in Indicibus*
tlitet av Stj itov poi, el iftovXov* Ei ifiovXov positum est b. e.
imperfectum tempus fiovXe6$cn verbi, quod ponitur velle Agathonem respondere,
sed revera non fieri, ut voluntas illa respondendi se ostendat proptserea, quod
responderi nequit, ubi interrogatio nulla proposita est. EhceS av
rursus eodem modo positum est, ut paullo supra, significatque,
Agathonem haud dubie dicturum esse, si interrogatus a Socrate respondere
vellet* xai 7) pptpp gdS avtGD$ . !i* e. Stallbaumius inquit,
ovxovv xai nepl pjjtpos ooSavtaS %X £L ? dubito, nam recte. Nam ut
taceam articuli ante prjxpoS ponendi omissionem, quo carere non
possumus io huiasmodi enuntiat io ne, expletior oratio audit potius:
ovxovv xai r\ prjrrjp vlioS ye rj SpyarpoS prjtpp. o
poXoy ai6$ai xai tov ro* Hæc tredecim Bekkeri codicum lectio est, mups apud
eundem opoAoysid&a habet, tinus &>poAoyai6$ rursum unus
oi yel<$$& poAoyeidSaz. Editores excepto
Riickerto, qui opoXoyetdSai dedit, vulgatum opoXoyijdai in ordinem
verborum receperunt. Hiickertus ad h. 1* aut opoXo yEioScti scribendum
esse censet aut 6fioXoyti6$G). Posterius, inquit, propterea
improbandum, quia addi debebat, si hoc Piato dedisset, <pavai
vel alius dicendi verbi infinitivus, vpoAoyetdSai autem non habet, quod
offendat, modo passivum esse teneas: concessum esse, immo commendationis
aliquid ex eo. habet, quod in sequentibus quoque
præsentis infinitivus opoA oysfa- et infra p* 20 1. A* «wpoXoyat imperfectum
non aoristus legitur, Dedimus opoA oyau5%at codicum auctoritate moti, nou
quod præsens tempus magis nobis placeat, quam aoristicum tempus, neque
magnopere curamus præsentis atque imperfecti usum in sequentibus,
nam et imperfecti et floristi infinitivus in huiasmodi
enuntiatis frequentissimus est. Neque admodum probamus illud conces-
# sum esse, quod haud scio, an cuiquam satis probaturus sit
Riickertus, Alia de caussa in textu posuisse opoAoyatdSai libnit,
videlicet quia proxime ad PJatoaia manum accedere videtur, atque
viam aperit genuinam lectionem restituendi* Etenim scripsisse Platonem
arbitramur opoXoyatv nat tovto, quæ scriptura quam fa- tovto. "En
rolvvv, slnslv xov ZaxQ&xrj, dxoxgivca oUym itltiu, Zvu fiaXXov
xaxa/ice&ijg d |SovAof«a. si yuQ ipotftijv, Ti 6i; ddsbtpbg avxb
tovto oxsg %6nv, ioxi xivog a$iX<pog, ij ov; Oavai slvai. Ovxovv
aStlyov ij ddsAtpijg; ' OfioXoysiv. JTugdi Si/, cpdvai, xal xbv”Egaxct slnslv.
o "Egtog tgag ioxlv ovbsvog SOO ij xivog ; Tldw [isv o vv
’i<Sxiv. Tovxo /ihv xolwv, slnslv xbv Zu xguxrj, rpvka^ov nagd tiavztp
fisg.v>]fitvog cile potuerit xai, ut fit, incuria
scribarum dupliciter posito in opoXoyeTtiSai mutari, e
verbo maiusculis litteris perscripto patebit, Scriptum nimirum olim
exstabat: OMOAOrEINKAI KAITOTTOy ex quo factum est OMOA OrElCQAlKAI
TO TTO, ei yap ipoiprjv, ti 8e; d8e\<po $ avtu tovto oitep
iZdtiv* Optativo modo coninucto cum ei particula iubetur boc loco Agatho
sibi cogitare ea, quæ revera fiunt, tanquam si fieri possint. Utuntur
autem hoc dicendi genere ii, qui interrogare aliquem aliquid cupiunt,
neque tamen interrogationem cautione adhibita nulla proferre audent. Nostrates
dicere solent: Denke dir einmal, ich fruge, quibus verbis
interrogationem ipsam annectunt. Hinc vides, ipsa interrogatione
posita facil4 lime abesse posse supplementum, quo in huiusmodi dicendi
genere opus esse interpretes passim annotare solent: ti av tpaitjS
; Ipsi autem interrogationi, h. e, non suspensæ ex aliis verbis,
apprime convenit interrogandi signnm post ti de; Riickertus edidit ti dk
adeXtpoS duabus de caussis, quas nullius momenti eise existimo:
quod, postquam de matre dictum sit ovxovv ?/ pi\trjp cjSavtGoS;' ad ea
commodius adiungi videatur interrogatio ti de a8e\(p6s ; quid porro
frater, quam ti de; d8e\g>oS, . . quid autem ? frater ., « qua
novi quid, non tertium exemplum proferri videatur, deinde, quod ea
distinctio esse videatur librorum omnium. Alterum nobis argumentum, quo
probemus ti 86; scripturam, hoc est, quod adeA(poS arcte cum
insequentibus verbis coniungendumest; nam adeA<po$ avto tovto oTtep £($tiv
nobis est: Das Wort a8t\(pu$ in seiner absolutesten Bedeutung. Hinc
ne comma quidem post adeXfpoS posuimus, quod in iis editionibus
comparere videmus, in quibus posito interrogandi signo, ti de; a
sequentibus verbis disiunctnm est. Restat, at de
8ad vocula dicamus, quæ h. 1. et apud Bekkerum et apud Stallbaumium
in di particulæ locum substituta est. Aai non ponitur, nisi ubi
maior animi commotio indicanda est, ut admiratio, indignatio, ira ; vide
annotat 191* Merito igitur mireris, duumviros criticos eandem retinuisse
in tam quieto disputandi genere, quale hoc loco est manifestissimum, CODEX
BODLEIANVS exhibet aliique libri non otov ' roOovSe Se elice, itoregov 6 v Eg
uq ixelvov, ov $Onv 1’otog, exirtvfiel avrov, rj ov; Tlavv yt, (pavæ.
Tlvtegov iyav avro, ov iiudv/tei re xal iga, elrcc bu&vfiEL re xal
iga, rj ovx lycov; Ovx iyav, costo elx og ye, tpavai. Uxoitet S>), ebttlv
tov Zaxgar>] t avrl tov elxvrog, el dvayxq ovrag, ro liri&vfiovv
ha&v(iecv ov ivSeeg lOnv, rj perj eici^vuilv, iav iu ) iv~ deis r].
ifiol fiiv yag &av/ia0 rug dumi, co Idya&av, B pauci ; non
dubitavimus igitur iu ordinem rerborum id recipere* Idem Riickertus
fecit. c pvXagov itotpd davrc 5 fi£ pvrjpiv oS otov. Ilæc
verba hodierni editores plane non distinguunt interpunctione,
iunguntqne Astius certe et Schlei-ermacherns sic : <pv\a5,ov itapd
0avT(fi nefivrjfiivoS tovto otov *c. itiriv. Sed in hac interpretatione
displicet nimis magno intervallo a tovto pronomine, quocum cohæret,
divulsum otov eo magis, quod, si a /iSfivTjfiero$ seiungendum est, sic
nude ac sine ulla vicina voce, quacum coniungatur, vix ullus
bonus scriptor collocaverit* Addidisset Plato, si ita verba
accepisset, idriv. Accedit, quod tovto h. 1. vix ad sequens
aliquid, immo ad præcedentem concessionem, Amorem alicuius umorem
esse, referendum est. Quibus de caussis veterem distinctionem verborum,
qua ante /.leyvipUvof comma ponebatur, revocavi. Est igitur sensus : hoc igitnr
apud animum serva ( sc. alicuius esse,) atque cuius sit, memento. Hanc Riickerti
ad h. 1. annotationem integram perscripsi, ut mclins possent, qui hoc
libello ntuntur, de ca iudicaro. Mihi non persuasit V. D.
Optime Platonis verba convertit summus Schleiermacherus :
Dieses nun, habe Socrates gesagt, lialte nocli bei dir fest
in Gedauken, wovou sie (er) Liebe ist. iit l$V fXEl OtVTOV.
Dc pronomine repetito vide annotat* 198* oJs ro' elxoS
y £ * Agatho finem Socraticæ institutionis atque stragem futnram rerum
suarum odoratus, nt haberet, quo posset rebus perditis salvus elu-»
bi, quæ non poterant non concedi, e verisimilitudine dnntaxat concedenda
censuit* Hinc ojS ro sixoS ys satis astute addit. Sequentibus
docemur, quam male ei hæc res cesserit. Nam aVrl tov eIhotoS,
Socrates inquit, videamus, eI avdyxrj ovtcjS x. r. A. Ceterum verba
dvx\ T ov sixoToS brevius quidem dicta sunt, neque tamen
obscurius. Sensus est: 2xoJt£i Si) av tI tov A iyeiv d>5
ro elxof ys, eI avdyxij ovtco S*. Convertenda verba sunt accentu
orationis in dxoitet verbo posito: Untersuche nun lieber, anstatt
dass du sagst, «wie es den An•chein hat,® ob nothwendiger \Vei&c es
sich so verhiilt* S av/Ltadrdjs 6oxei, cJ 'AyaZtov, wS
dvdyxrj tl* «6g dvdyxt] tlvca. <Jol dt noog; Kdftol, cpavai,
doxel. Kcd ag Xiysig. ciq’ ovv (iovXoit’ av tig fieyag av fityccg
tlvca, ij 1<>%vq6s av la%VQog ; 'ASvvmov Ix ruv afioXoytjfiivcav.
Ov yuQ xov ivdtijg av th) xovtav o yt av. 'Alrj&tj Xiyug. EI yaQ
xal lG%VQog av PovXolto IcJyvQo g tlvca, cpavai t ov ZkoxQuzij, xal
xa%vg av za%vg, xal vyirjg av vyujs, S yaQ 3v zig tavza oItj&uij xal
nuvxa tu xocavta v Oii, Non sine ironia quadem, et quo
gravius se opponeret Agathoni in re apertissima gqS to eIxoS ys dicenti^
Socrates verbis utitor SavpaQtGoS Soxei, goS avdyxtj x. X. A. Ceterum
Stallbaumius ad h. I, Ne quis, inquit, miretur, tanto intervallo ab
juaoTcoS remotam, alia huius ge* neris exempla notavimus Piat.
Phned, 95. A. Bastius Spec. Crit. 139. $av/iadT<oSi ooS verborum
seiunctione a$eo offensus est, ut de loci veritate dubitaret. Diximus de
coS cum aliquo adverbio coniuncti structura apnotat, 12., cuius structuræ
originem qui reputaverit apud se, is mirabitur magis adverbii cum ai?
artissimam conjunctionem, quæ epud Platonem veteresque scriptores Græcos
sæpissime reperitur. Unum exemplum ut laudem coS ab adverbio suo
disiuncti, legitur in Piat. Theæt. p, 157. D. Savpad Tt£( (paiyexai
cos fynr Xdyov . ix r&r oa poXoyrj /livar. Respicit
Agatho ad verba ro iiti Svpovv iitiSvpelv, 'ov IvdsiS idriVy ij fi?)
iittSvyeiv, iav p?) ivdelf y. Patet igitur, præsenti tempori
dpoXoyovpivoov hio non locum esse, quod vulgo edebatur. eI yap xal idxvpos < 3 * fi ov \oit
o . Socrates ad eum iinem tendit, ut Erotem omni ornatu privet, quo
eum, qui ante se locuti essent, donaverint. Et cum iu superioribus
esset judicatum, Amorem alicuius rei appetitum esse, cardinem rei nunc in
eo versari vides, ut, neminem id appetere posse, quod possideat,
atque vice versa non possidere, si quis, appetat, quod appetat,
probetur. In qua re ne sophistico quodam artificio circumveniretur, Agathoque
ad indoctiorum hominum sermonem confugeret, qui cum alia male, tum etiam hoc
sibi indulgeant, ut dicant iycj vyiaLvoav fiovXopai xal vyiaivEiv, ipsum
hoc dicendi genus Socrates nunc adit, atque quid sibi velit,
exponit. Singula verba quod attinet, anuotftt Riickertus ad h, 1.
rectissime: Protasin ponit auctor, cui deinde parenthesin subiungit, qua
rationem reddat eorum, quæ in protasi dicta sunt, atque cur liceat
ea ponere, ostendat. In qua quum plura fuissent dicenda, ita ut etiam
periodi complures existerent, non potuit simpliciter reddere protasi
apodosin, sed novam instituit: aAA* Ztav tiS Xiyy } quam deinde sequitur
apodosis, qua quid tali ho- zovs ovras ta tolovtovs xai iyovxag ravta
rovrov, C ancg $x ov(Sl > tTCL&v^iuv. iv’ ovv (irj
e^axart]d‘d (uv, rovrov tvtxa Xtya. rovtovq yccQ, w 'Ayaftav, d
Ivvodg, £%Uv fiiv exaOrov rovrmv Iv rai naqovri, avctyxrj, a %ovtftv, lav
re fiovXavtai tav re p 17, xai rovrov ye 6 rj tcov rts av haftvfirjætsv ;
aXX’ orav ng Xiyy, ori ’Eya vyiuLvcov fiovXouat xai vyialvuv, xai
aXov tav fio vXofiai xai xXo vreiv, mini respondendam sit,
demonstratur. Est autem inter utramque protasin hoc discrimen, ut» in
priore ponatnr aliquis hoc dicere simpliciter atque sic, ut plane non quæratur,
fiatue id rerera aut fieri possit, necne, in posteriore autem,
postquam demonstratum est, fieri posse, res pro certa' et vere eveniente
perhibeatur. rovrovS yap, 0 0 'Aya$gjv, ei kvvoeiS. Hæc est vulgata
lectio, quam præter Riickertum omnes editores improbarunt. Pauci sed ii
optimæ notæ codices rovtoiS exhibent» Utrumque ferri potest atque
commodissime explicap, sed magis placet accnsativus casus, ei ivYOErS
Ruckertus cum nostratium formula comparat: verstehst du wohl? quæ
formula cum Græca nihil commune habet, quam verbi finiti usum absolutum,
ei iv- YoeiS potius est: si sapis, wenn du verstandig sein
willst. .xa\ rovrov y e dij itov r is av litiSv p.rj6eiev .
Sic in omnibus editionibus legitnr, neque quicquam verbis inest,
quo offendaris. Sed quæritur, an non facillima accentus mutatione
scribendum sit: »al rovrov ye 6 r} nov us av ixi&vjLt?j(Seiev,
quo xai eni9v[ia avriav rovrov, Scriptura orationis accentus
in ijttSvpijtieiev ponitur, significantiusque indicatur, ne
cogitari quidem posse, ut aliquis, quod possideat, id possidere
cupiat. Ceterum Stallbaumius annotat ad hunc locum : Refertur rovrov
ad prægressum exadrov rovrajv, a ix.ov6tVy ita ut iu universam
intclligendum sit o Rectius, opinor, Mxetv suppletur, quo facto
luculentior fit insania eorum, qui et habent atque illud ipsum
habere concupiscunt» iytA vyiaiveiv (iov\opai jcal vyiaiveiv.
Vulgo Tccci deest ante vyiaiveiv et ante irXovreiv. Idem Ficinus
in conversione non agnoscit: At ego, sanus dum sum, volo equidem
sanus esse, et dives dum sum, esse dives. In ordinem verborum
voculam recepit Stallbaumius Bodleiani codicis aliorumque non paucorum
librorum auctoritate motus. Frustra Riickertus ad h, 1. : Profecto
dubitare, inquit, aliquis possit, an Platonis manus xai particulam
addiderit. Kat enim ut aliquem sensum hoc loco habeat, addendi vim
habere Oportet. Iam quod additur, non potest esse to vyiaiveiv et
ro likovreiv, quis enim ferat dictum; Ego qui sa- a i%a, £xoijisv av
avta, ori Zv> to avdpmxe, n).ovD tov xtxTTjtuvos 'Ma vytuuv xcd l(S%vv
(iovXu xal ilg rov ibici ra %qovov rubra xexrij<f&cu ' insl Iv roJ
ys VVV XttQOVTl, tltl (iouXu £LTB flT], fjJStg. (SXOXEl OVV,
OTUV tovto Xiytjg, ori Esn&v^ito rixiv naQovrcov, ei ccXXo
n Xiyus V toSe, ori BovXofiai ra vvv xaQovru y.cd tig tov Zituzu
xqovov TtccQtZvai. aXXo n ofioXoyoi av; X vptpavai ¥qnj rbv Aya&ava. Ebttlv
6tj tov 2koxQutt], nos sum, copio etiam sanus esse? Immo hoc
licet: Ego qui «ura sanus, etiam cupio ut sim. Quod igitur additur,
To (iovAt6$ai est. Iam quæritur, liceatne sic post illam vocem, cui
additur, xai particulam collocare, Addita xai particula optime
habet hoc loco, quo id agitur, ut error eorum clarius appareat, qui
huiusmodi dictione utantur. aWo ri o/ioAoyol av; o ti cum vi
hoc loco ponitur, cum in præcedentibus iam eo usus sit scriptor Cxotcei
ovv ei «AAo ti XfyetS rj tovto. Non raro autem Græci r/ cum
suis verbis omiserunt in interrogationibus brevitatis studiosi atque
nolentes, quæ facile ab auditore suppleri possent, eadem disertis
verbis commemorare. Sic nostro loco expletior oratio uudiret: «rAAo
ti ?} tovto d/*oA oyoi av ; Factum deinde est usu loquendi, ut etiam in
eiusmodi interrogationibus aAAo ti ponerent Græci, in quibus nihil
cogitari potest, quod cum ?] supplendo suppleretur* *w4AAo ti igitur,
recte annotante Matthiæo Gramm. ampl. 487. 9. 914, interrogativæ particulæ vices
obtinuit, ut cum vi ex* pvimeretur, rem nou aliter se
habere, atque in interrogatione expressa sit. cfr. Piat. Hipparch. 226.
E* <rAAo ti ovv oiyi <piXoxep8iiS <pi\ov6i to xipdoS;
Piat. Charmid. p, 167. B. aAAo ti ovv s tavta Tavra av elrj fiia TiS
iitldTlj/irf ; Vide præterea Hensdium Specim. Crit. in Piat. 59«,
Stallbaumium ad Euthyphr, 104, Paullo infra 200. E. aAAo ti S&etv 6 "Epcof
Itp&TQV p\v TlVCJVf httlTCL TOV tgdv, G)v av iv8nct rtapij avtw
; ovxovv tovto y * &6x\v ixeivov ipav. Vulgo post
ovxovv 6 1 / particula additur, quæ cum iu plerisque codicibus non
reperiatur, e textu semota est a EeLkero, Astio, Stallbaumio.
Btickertus, ne parum verecundus videretur librorum auctoritatis,
uncis 8 7f includendum curavit, quod nisi codicum auctoritas obstaret, in
ordinem verborum recepturus fuisset, u o viteo itoijiov
avTtjj i6tiv ov8h Sanissi mam horum verborum distinctionem deleto
post Zxett posito poat &6tiv commate Kiickertus corrupit. Negat autem
V. D., to iis tov hteita xpovov tu vvv Ttapovra esse posse
tovto pronominis defiuitionem accuratiorem, quod ipav ixeivov
non Ovxovv tovto y’ l6rlv ixelvov Igdv, o ovito eroipov avrei Itiriv
ovde S%u y ro elg rov Situra %gbvov ravra tlvai cwtc 5 Oco^opsva r a vvv
itagovra; Tlaw ye, cpa- E vai .Kal ovrog aga xal aklog itdg 6
hu&v[uov rov pr] iroipov liudvfjLSL xal rov [irj itagovrog, xcd o
/u?) Syei xal o [it] Sdriv avzog xal ov tvderjg i<5n y roiavz
arra iti tlv cov 7] hnftvpta rs xal 6 Sgcog Itiri. Tlaw y, elituv. *Iftt
di]\ tpavat rov 2koxgazr] y dvopoAoyrjtiarespondeat, tat elvai, sed r»
fiov \s 6$ a i elvai ravra avrc o 6co%6fUva. Fugit autem Riickertum e verbis præcedentibus
fiovXopai ra vvv itapovra xal cis rov Mneita xpovov xapcivai nostri
loci verba petita esse ita, ut, quoniam proxime præcedat fiovXopat
verbum, id ipsum e præcedentibus facillime supplendum omitteretur.
Conversio verborum hæc est: Also bedeutet dies eben, namlich ( vide
annot. 59.) (dass auch fiir die Zukunft der gegenwartige Besitz
crhaltcn werde, das bcgehren, vas cincm nicht zu Gebote steht und
er nicht liat. Ceterum ut apud nostrates, ita apud Græcos pronomen
relativum et subiectum est et oblectum enuntiatiouis, cuius rei
inde petitur excusatio, quod sive accusativum sive nominativum posueris,
forma pronominis eadem manet. xal ovtoS dpa xal aAX.oS it a S o* i
7Ci$ v /x at v rov p t} kzoipov IkiSv pcl x. T. A. Ne loquacitatis
Socratem nccoses, qui commemoratis rov pr) kzoipov verbis
insequentes definitiones reticere debuisset: hoc agit vir
providentissimus, ut ancoras penitus præcideret, quibus peritura
Agathonis navis teneri atque servari possit., Sy, (parat tor Sco*
xparrf. Utitur nunc Socrates ad refutandam Agathonis
sententiam hac argumentatione: Quæ cupimus, inquit, ea nondum possidemus.
Amorem autem cum dixeris pulcritudinis cupiditate teneri, necesse
est, eam ille non habeat. Alioquiu enim non cuperet. Quum autem pulcrum
atque bonum idem sit, caret Amor etiam bono. Stallb» av
opoXoyijdoops^a ra clprj pev a h. e. repetamus, quæ hucusque dicta
sunt ita, ut eodem modo, atque hoc factum est paullo supra, de iis
inter nos conveniat. Haud raro Græci scriptores brevitatis studio
verba ita commutant, ut pro verbo linito cum aliquo adverbio vel
adiectivo coniungendo verbum ponant eiusdem atque adverbium
radicis. Sic paullo infra 202. A. legitur prj roivvv avdytca^e, o
pi) xaXov idtiv, alCxpdv £tvai x. r. A., ad quem locum vide
annotat. dXXo n l6nv 6 *EpfoS. De trAAo ri significata atque
de jj particula omissa vide annotat, 238. iit e ira rovratr*
His verbis accuratior continetur definifu &a ru dQtjjikia. iikko n ItStiv 6
'Epos xqotov (ihv SOI TLvdv, Ibuira tovtuv, av av SvStia rtaQy avta; Neu,
tpavui. ’Enl Si] tovtoig dvafivrjG&Tjri, Tivav tcpyO&a iv tiS
koya tlvcu rbv ’ 'Egma . d Se fiovkti, iyd Ge avuiivijGa. oinai yaQ
<Se ovrwaL itag dntZv, ou roig &eolg xatsGxBvuG&r] ra
XQuyfiata Si "EQana xakdv’ mlo%Qav yotQ ovx Biy 'Epcog • ov% ovtaxsi
mog Hkeytsf Ehtov yuQ, cpavai rov 'AyaQavcu Kut limixdg ys kiysig, d izaiQB, qtuvai
tbv ZaxQazr]. xal tl tovto ovxag cikko w 6 "Eq os xalkovg av
tiij tio eornm, qnorom Amor amor i, desiderium est. Sensos est :
Erstlich ist Eros Liebe eu etwas (vide 200. A.) uud das ist zweitens das,
vroran es ihm gebricht. Ceteram ne mireris, cum ia superioribus Socrates
simplici verbo semper usos esset idtiv in eiusdem sententiæ efformatjone,
cur nunc compositum 7tapy exhibeat: itapeivai hoc loco non
attributum describit, sed aliquam Erotis conditionem internam, sine
qua ille ne cogitari quidem possit: ein Mangel, der ei ne fiedingung ist seines
Wesens, ei dfc povXei* Duplici modo consilii mutatio apud
Platonem indicatur, aut enim pix AAok di ponitur, de quo supra diximus annotat,
p* 15., aut ei Sl fiovXei. Multum interest autem, utrum hac an illa
dicendi forma utaris» MixXXov 6i poni solet, abi res e loquentis
iudicio apta est, qui vel ipse se corrigit, vel alium, nt se corrigat
aut aliquid mutet, adhortatur. El dfc fiovAu autem non nisi ita usurpatum
reperies, nt loquens suum iudicium ab re prorsus secludat, omnem
alius voluntati liberrimæ subiiciat» Sic nostro loco Socrates,
quicquid Agathoni placuerit» id se facturum profitetur. Contra 173* r\6av
roivvv rota de* paXXov di apxtjS vfiiv itEipa.6op.ai StTfyTjdad^at.
Apollodorus mutato consilic rectius se acturum censet, si ab initio rem
narrare studeat. aidxp^y y&P ovx elrj v EpajS, Dixerat
Agatho p, 197B. oSev 6t) xal xaredxevddSrf tgov $egjv x a 7tpdyjiata
”EpGQ~ roS lyyevofikvov 6rjA.ov ori xaAXovS. aldXEt yap ovx htedriv
"EpcoS. Hæc Socrates cum minus accurate repeteret, verba
addidit ovteodi TtcoS, Ceterum scriptum exspectaveris: aldxp&v
yap ovx eivai "Epcora* Optativo posito scriptor aliquid indicare voluisse
videtur, quod ad^ missa accusativi cum infinitivo coni aucti
struetnxa prorsus periret atque evanesceret. Hac nimirum structura
verborum nihil indicat scriptor, quam sententiam eins, qui priori tempore
locutus sit, nunc referri* Optativo contra, qui præcedenti accusativo cum
iufinitivo conjuncto annectitur, etiam verba il- ?gag, ai(S%ovg d’ ov; 'Slf/Myti. Ovxovv ofioluyijTca, ov tvdcijs
t<5u xal Ifca, rovtov Iguv; Nal,
ihtilv. 1 'EvSsrjg &Q* xal ovx %%u 6 'Egcog B xaXXog. ’Avdyxr},
epuvui. Ti 8 b; to tvStlg xdXkov e xal (iijCufiy xsxTtjfdvov xaXXog aget XiyEig
6v xaXov tlvai ;Ov Sijra. "Eu ovv onoXoyd g "Egatcc xaXov
Eivca, d reditu ovrag Kal rbv
’Aya&ava dittZv, KevSvvevco, to ZXbxQareg, ovdhv sidi T t r ~T7~ \ s
. . T f T vai ov tore euzov. n.ca prjy ’Ayuftov. alXa
tiptxQov lius referri significat, ant si hæc non repetantur
revera, tanquam talia, qualibus ille usus esset, referri. Ubi autem
ipsa verba laudantur, aut tanquam ipsa, consentaneum esse videtnr eum,
qui ita loquatur, illis verbis malus, quam aliis, pondus tribuere* Jam si
reputamus, Socratem id agere, ut ostendatur, Erotem polcro bonoque
prorsus carere, eam potissimum Agathonis sententiam ab eo tangi
consentaneum est, qnæ huic consilio maxime officeret: aldxp &Y
Y<*P ovx ^7t£6riv M EpcoS. Verba convertenda sunt: Denn ich
meine, dass du ohngefahr folgender JMaassen sprachst : dass die
Angelegenheiten der Gotter dnrch den Eros znm Schonen vollkomxnen in
Ordnung gebracht worden waren, denn des Ilasslichen wiire kein Eros.
Eadem prorsus verborum structura apud Xenophontem repentur Hell. III. 2, 23.
dxoxpivafjiivcov 6e tc3 v * HMdajy, ori ov 7tovj<Seiar xotvra •
iittXrjtS aS y a. p i xoi&v r a S tiqXeiS* <ppovpav iqnjvav
ol upopoi. Dixerunt autem, ut videtur, Elidenses: imXrjidaS yap
Uxopev yt umg, <puvcu, o thd • rayccfta ov udi C
x aS 7Co\eiS. Adde Hell. VT*. 5. 36. o 6e itXndroS ijv XoyoT,
cJ? xara xovS upxovS fiorjSriv dioi. ov ydp ddixj/tidvTGyv
6(pd>y ijttdparevotey ol 'Apxadss xal ol ptr * avrcjy xoiS
AaxeSaipoyiotS • Præter hos Jocos alios nonnullos Riickertns laudavit
anmotat. ad h. 1., quam vide. ov ivSeijs idri xal pi) Non
opus est, ut accusativum pronominis relativi repetas e prægresso ov
genitivo; verba enim xal p?j ixei posita sunt usu Græcorum liaud
infrequenti pro wSre p?j Ixziv; p?} IjttV autem absolute positum
est, atque nihil nisi meram verbi ZxttY notionem negat xal prjy
xaXco $ ye el7teS. Annotat Riickertus ad b. ]*: Et tamen pulcre quidem
dixisti. Laudaverant omnes convivæ Agathouem, ut qui pulcre et præclare
dixisset, nec minorem, ut videtur, ipse de se habuerat opinionem. Quare
quum postremo eo sit deductus, ut nihil se scire confiteatur eorum,
quæ tum dixerit, hæc subiicit Socrates; quibus quanta sit- ironia, qua et
ipsius Ag?thooi« fa16 f y.uMi Soy.EL aoi ilvai; 'E/ioiyt. EI
ccqci 6 "Eq ® g rcSv xaJhov IvdsrjS ^OTl, tu di ayn&cc xaXu, xav
tuv riyuftuv ivdltjS sttj. Eyd, (pctvca, oJ EdxQOlig, 6oi ova av
Svvcdfirjv uvrdiynv, ais.’ ovtwg ^trra, dg Gv tiyug. Ov fiiv ovv ty
dhftilu, qjavai, d tpUov/iEvs ’Ayaft av, dvvaGat. civuliyHV Inii Ecoxqutu
yc oudiv %ttkiit6v. stus et amlitornm vani opplansos
perstringantur, etsi nemo non debet sentire, tamen locum plane non
intellectum video a Schleiermacliero, qui verterit : Gur recht m a
g s t du daran wohlhaben. Tmrao vertendam : Und da hast ia doch
tchoo gesprochen. Socrates acerrimus haud raro eorum cavillator,
qui fasta maguiloquentiaque vanitatem suam obtegere studebant,
mitem iis statim sesc ostendere solebat, qui errores suos confiterentur.
Quod cum præter exspectationem subito fecisset Agatho, homo alioqnin pollens
ingenio, xai fxt}v xa\wS ye elzeS verba Socrates ita exhibuisse
consentaneam est, ut id remissa omni ironia atque cavillatione
fecerit» Rectissime igitur Scbleiermacherus verba cepit, ad quem
Riickertus recurret, quando desierit nat fitjv et tamen interpretari. Vide
annotat, 6» rdya$d ov xat x aXd x. r. A. Habes syllogismum
per inversionem, quo qui utantur, id agunt, ut alterum
membrum enuntiationis, quod priori loco positum atque in
conclusione repetitum est, præ ceteris verbis extollatur vique augeatur.
Ilem quod attinet, concessa pulcri bonique æqualitate Agatho gravissimam
stragem suæ orationi ipse intulit, eiTecitqne, ut ne bonus
quidem Eros esse diceretur. Xam mireris vel inertiam Agathouis, qui
noluerit, quod argumentis non confirmatum sit, id itnpuguare, vel
Socratis negligentiam, qua non argumentis probarit, quod ab Agathone
impugnari posset facillime: bonum idem esse atque pulcrum» Sed
monendum est, Græcos boni pulcrique notionem ita animo conceptam
habuisse, ut alteram ab altero seiuuetum non cogitarent. Quod pulcrum,
iisdem et bonum fuit, neque bonum iudicatum est ab iis, quod nou et
pulcritudine gauderet; Ilinc Socrati uon metuendum erat, ne forte Agatho
negaret, bonum idem esse atque puierum, adeoque argumentis sententiam
confirmare supersedere poterat, ut si addidisset, nimia sedulitate
id factum auditores existimaturi fuissent. i y co do i ovy<
dv 8 v • vaiyLi}v dvxiXkyziv, Utrumque et non pulcrum et non bonum
Erotem esse, Agatho concessit sed diverso modo. Non pulcrum, sincere et
candide, non bonum, adhibitis sophistarum artificiis, ut non rem ita esse
concederet, sed suam disputandi imbecillitatem confiteretur. Igitur
accentus orationis in vocalis €yoo et doi ponendus est, quns *cri~
I Kal fl£ n&v ye tfdrj hx<Sa> • tov 6s Xbyov rov xtfA
D tov "Eqcjtos, ov jcot’ jjxovect yvvcaxbg Mavttvtxrjg zhotlfiag, ?}
tccvtu te <Socpr) i] v y.al aU.a aro Xla, v.al ’J%qvaloig note
dvaafUvotg arpo rov Xoifiov Stxa foj ptor, quo validius præ
ceteris verbis eminerent, ipso enuotiati initio collocavit» Sensus
est: Mea imbecillitate, non falsitate sententiæ meæ factum est,
ut ego a te, homine peritissimo disputandi vincerer. Verborum
conversio hæc est: Ego, (homo imbecillis), tibi, (peritissimo disputandi)
(etiamsi vellero,) contradicere non possem, sed (vincerer, st
contradicerem, igitur) res se habeat, ut tute dicis. Ad verba ovx ar
bwaipjjV supplendam est, ut in conversione indicavimus, ei xal
fiovXoifitjri soletque haud raro in enuntiatis conditionalibus
alterum enuntiati membrum omitti; exemplum huius omissionis si quæris,
vide annotat, p, 201. Pro aXXa particula aliam exspectaveris, quæ
non oppositioni, sed conclusioni indicandæ inserviat. Ni fallor,
brevitate quadam dicendi Agatho usus edt, quam commotiori eius animo
apprime convenire arbitror. In loci conversione indicavimus, quomodo verba
expleri possint atque a\Xa præpositionis usus excusari. ov ovv tp aXtj$
eip h. e., Stallbaumius inquit, imo vero cobtra veritatem non
potes disputare: nam con tra Socratem tibi facile est. Ov f.ibr ovv voculis Socrates ita
utitur, ut indicet, recte quidem Agathonem negasse, sed non in re
negationem adhibuisse, quæ revera necanda esset. Exprimunt igitur ov fikv ovv voculæ lenem correctionem h. e.
rectiorem
interpretationem prægressæ sententiæ, quæ aliquid veri contineat, sed cum
veritate non prorsus conveniat. Das heisst also, lieberAgatho, du
Jcannst der Wahrheit nichtentgegen sprechen, deun dera Socrates ist es
keine Schwierigkeit* xai p£vyei/8y£d~ ($<o. Respicit
Socrates ad 199. B. Uri xoivvv n apeS fioi ’Aya$&iva dpi?cp *
artet £p£~ 6$ai X. r. A. > ut verba nostra significent: Ac te
quidem, quem pauca quædam interroga rp me velle supra
indicavi, nunc mittam.,o rror* rjxovdaywaixo S MctvtivixijS. Vulgo pavttxr/S
legitur; illud pauci sed optimæ nolæ codices commendant. Vulgatæ scripturæ
originem solertissime indagatus est Stallbaumius: Vocatur, inquit,
Diotima Mavtixi } ut infra 211. D., quum proprie deberet Mavtivif
* 16 avu(ioXr)V Inolrfii rrjg votiov, rj drj xcd Ifie r a tgat
<x« Ididafcev, ov ovv Ixtivtj PXtye Xoyov, nugaOoaude factum est opinor, ut
grammatici scriberent / lavxixijS. At enim solent nomina possessiva
liaud raro occupare locum nominum gentilium, de quo loquendi genere vide
Davis* ad Max. Tyr. \ p, 588* et Fischerum ad Welleri Gramm. Non recte
autem addit V. D. : Neque eatis ad rem accommodatum est, quod vu/go lege
batur, f.tctvziH7}. Quæ enim Viotirna de amore disputasse narratur, ea non
vaticinandi arti debuit y sed ingenii sui præstantiæ ac virtutis. Eodem
enim iure cogitare possis pavxiKt) positum eæe, quo scriptum
legitur paulio infra dvaftoXrjv inolyde tijS vodov, neque
necessariam est, ut, cum dicatur orationis auctor fuisse mulier fatidica,
vaticinandi arte orationem compositam censeas. Porro mulieri eique
peregrinæ datam esse orationem hanc, ut convivæ rideantur, qui, quum divinioris
amoris vim et naturam plane non caperent, tamen in dei laudibus
celebrandis mirifice cxsultareut, Stallbaumio non credimus. Quem
enim pudeat a femina meliora doceri, cuius sapientia præclaro facinore, h. e.
dvaftoXy TtjS vodov probata sit, et quam ipsius Socratis,
sapieutissimi hominis, magistram fuisse, huius loci verba testantur. Num
Periclem autipsum Socratem puduit Aspasiæ Milesiæ præceptis edoceri
? Addit Stallbaumius: Cur Diotimæ potissimum has parte* Plato tribuerit,
neque Aspasiæ aut alii chidam nobili feminæ illius ætatis, id quidem
exquiri nullo modo potest propterea, qnod a scriptoribus æqualibus
aut snpparis ætatis de ea nihil memoriæ traditum est. Quæ autem seriores scriptores de eadem narrant, ea maximam partem ex
hoc ipso loco hausta, aut temere conficta-esse, exploratum habemos.
Quæ quum ita sint, hoc uuum tenendum putamus, quod, ex hac oratione
discimus, fuisse eam mulierem prudentia et vaticinandi arte
nobilem, quæ quum diutias Athenis esset aliquando commorata, magnam nacta
esset sapientiæ famam. Diximus de Diotima Mantineensi in Comment. de
Symp. Platonis, ubi, curStallbaumii iudicio non adstipulemur, indicatum
reperies. xal 'AStjv aioiS 7torh $vdap£voiS repo rov X.o tr
pL o v . Pestis
Atticam terram invasit Peloponnesiaci belli anno secundo h. e. a» 450.
Impetum in eandem fecisse etiam a, 440» ex hoc loco colligi possit;
cfr» Thucydidis L» II. c. 47* p* 214. ed. Haæk. xod ovtoov avtcjv
(sc. tcov Aaxedcujuovlcor) ov noXXds 7 Cgj rjpepaS iv xy *Axxttc\}
ij vodoS Ttpcoxov ypBfCtxo yevkd^at toiS *A$rjvaioi$ Xey o/t ev ov xa\
icpotE pov it oWaxo 6'E iyxotra.d x f/il* a i xal 7tspl Aijpvov nai
iv dXXoiS Pro $v dajiivoiS H. Stephanus scribendum coniecit Svdapevy,
videlicet ut esset, quo explicetur ratio et modus xrjS avaftoArjS.
Frustra, Suspicari licet, quo l wa vpXv dtfXfttlv l x tav dfioKoyrjfihov
Ifioi xctl 'Ayaftcovt, avtog l%* ificcvtov, oncog av dvvofiat.
d'ec modo retere* pestem abigi potaisse crediderint, mutare verba eo
minus licet, quo certius est, .Platonem ipsum xijs avafioArjS modum
indicare noluisse. ov ovv ixeivrj £\eyev . Redorditur
abruptum sermonis filnm ita, ut, quæ illustrationis caussa addidit,
ca nunc paucis comprehendat illata particula ovv. Nam omitti
poterant hæc: ov ovv ixeivjf £A eye Aoyov. Sta11b. avxoS ix *
ijiavx ov. Vulgo legitur avxoS an* ipavxov ; illud Bastii coniectura est,
quam præter Riickertum editores omnes iu textum receperunt.
Riickertus autem avxoS an* ipavxov ita explicat, ut nolle Socratem
contendat reliqua ex alio elicero per colloquium, sed quæ audierit, ex se
ipso proferre ano jAVTjfiTjS. Sed aligd est an* ipavxov, aliod avroS an*
ipavrov t atque illis verbis concedimus sensum, quemRuckertus ait, inesse
posse, verbis contra avxoS <x7t* ipavxov nihil aliud exprimitur, atque
mea sponte, AvtoS in* ipavxov legitur io Piat. Alcib. I. p 114. A.
el p\v fiovÆi, ipoox&v pe, Ssnep iyco 6 e, ei 61 xal avxoS ini
6avtov, \6ycj 8ie&e A£e, quo loco ex oppositis colligitur, avxoS
ini (jctvxov esse: disputatione remissa, continua oratione aliquid
proferre. Probatur hæc verborum significatio etiam Piat, Soph, 217.
C. itoxepov elcoSaS fjSiov avroS ini davxov paxpti A oytp dteSttvai Æyajv
topro, o av iv8ei%a6$al xcp ftovAjjSpS, rj 6t* ipcjx?f(jeaov,
x. r. A. Igitur hoc loco cum ceteris editoribus avxoS in* ipavxov
in ordinem verborum posuimus. Schleiermæberns verba convertit: vou
dem ausgehend, woriiber ich mit Agathon iiberein gekommen bin,
sonst aber ganz fiir mich allein, s o gut ich eben kanu. Sensas es* potias:
N&chdem ich mit Agathon iibereingekommen bin, werde ich
versnchen, Diotimas Rede in einer zusamrænhangeuden Darstellung euch
iviederzugeben. Verba autem ona>S av Svvcduai excusantis sunt
orationem minus elegantem atque incultiorem; quæ verba, quoniam Socratis
dictio bona est et recta, in eorum orationes convehuntur, qnæ nimia cura
elaboratæ sunt atque inutili ornatu condecoratæ. &snep dv
dirjyrjd co . cfr. 195. A. ovrco 6rj z6v"EpGoxa xal ijpds
dixaiov inaivedai npdoxov avxov, olds idxiv, innixa xaS doOeiS.
Eiepa xotavta iÆyov. n ExepoS vocis significatio primaria est:
alter: respicit igitur ad alterum, qui alteri vel similis est vel
dissimilis. Hinc iit, nt ixepoS diversum denotet, cuius
notionis exemplum est Sp mp. 186. B. Zxepov xe xal pcvopoiov i6xiv
. Nostro contra loco, ubi similitudinem inter alteram et alterum exstare
comparatio instituta docuit, ixepoS verbum fere idem siguificat.
Recte Stallbaumius verba con- 6>), m 'Ayct&av, agntg Gv
8iryyi)&», 8uX%t tv ainbv jB ngatov, xlg iGuv 6 "Egeo g xal nolo
g ng, Inura xa igycc ccvtov. Soxst ovv fioi gnGxov tivai ovrca ditXSftlv,
as xtox' kfie rj £,tw) avaxgivovGa Snju. GytSbv yag xi xal lya ngog
avrfjv triga toutvta D.tyov, olccntg vvv ngos (fit ’Ayd9av, as &>1
w *Egas ptyas &toS, ili) 8t zav xaXav. koyoig, olgntg
iya rovtov, vertit : itidem talia. cfV. Gorg. 482. A, vo/iige
toiwv xa l nap* ifiov xPV y0( * £xepa rotavta dxoveiv % Adde
Protag. 3^6. A. Interdum comparatione admissa nnlla exepoS novæ rei accessionem
denotat, at in Alcib, II. p, 138. C. tcepot rtpoS xoiS vnapxovdi
xaxijpd ro, h. e„ nova mala præsentibus addidit precando. Ibid. 149.
evprjdEiS de xal nap 9 t Opijp<p &c£pa itapanXijdioc xovxoiS
elpr/pfra, p£yaS SeoS, Sydenharaius dyctSoS $£of scribendum
esso censuit. Nisi fallor, minus est «pitheton, quo omnia
continentur,. quæ ab Agathone Eroti attribuuntur, quam 5eoV substantivum
urgendum, Quamquam enim in proximis de epithetorum veritate agitur, tamen
de iisdem iam disputatum est in superioribus, Nunc retractantur eadem, ut
facilius ad sententiam eam aditus pateat, qua deum esse Erotem
Diotima negat. Insequentia verba rectissime Stallbaumius interpretatus
est: KaXcjv, inquit, pendet ex "Epeo? t quod etiam hio positum
est, ut Ip6. D. Adde præterea 204. D. l<$n /ily ydp 6tj Toiovroi
nal ovtcoS yeyorwi q "Epca*, $dxt 8k xooy rjXtyyt di)
fit Tourotg rotg ag ovxt xaXog tii ) xatci xaXcSy. cfr.
annot. 209. Verba convertenda sunt: Dass Eros ein prosser
Gott, und dass er die Liebe des Schdnen sei. ovx ev deis .
Rii ckertus ad hæc verba h. e. inquit; bona verba, quæso. Dubito, nuru
recte. Bona verba apprime respondet nostratium : Nur gemacli, nicht
za liitzig, iisque verbis utuntur, qui iratos, minitautes, iuiuste
accusantes illudunt. Sic Davns in Andr. Ter. Act. I. Sc, II, v. 33.
cum herus dixisset; ubivis facilius passus sim, quam in hac re, me
deludier, Bona verba, quæso, respondit. Cui herus rursum; Inrides, inquit, nil
me fallis. EvqxtjpElv verbo respondet Latinorum favere linguis, utrumque autem
dicitur, ut sibi caveat aliquis, no mali ominis verba pronuntiet. Sic in
Piat, de rep. I. 329. C. f cum aliquis Sophoclem ætate provectiorem
iuterrogasset Ixt oloS X * el yvyaixl dvyyiyvedSat, respondisse ille
fertur; LvcpijpEt, qj avSpGD1 te. Adde Alcib, II. 143. C. *A\x. Evipiput
npoS JioS, gj 2o oxpocfEf,, JS, ot; xoi roV A iyovxa, gJ UXxifipadtf, goS
ovx dv iS&ots: dot xavxa TtEnpd.XSaij Exxprjpeiv det de
xeXeveiv, d\Kd pdXX ov noXv ei xts tei ' . ETMnOEION.
24 ? tov 1/J.ov koyov ovxs dyu^og. xul iyui, /7ws ktytig,
k'(fr]v, a z/tortfta ; cda%Qo g uga 6 ’Ega g loxl xcd xaxog; Kal i/, Ovx
tvtpTjyyOtis ; £<PV' V olet, <" xi av fijj xakbv y, avuyxatov
avxo uvul alaygov, Md- £oi h&ca ye. *// xal dv yy <Soq>ov
ctyaDig ; y ovx yO&yOai, on latt n yuxu.lv <Soq>tæ xul
aua&lag; Ti xovxo ; To 6 q9cc
do|«£av xal civiv tov I^hv loyov Sovvai ovx oi<J&’, irpy, on ovx e
hititix aGftui ivavxla Xiyoi' iitel (67) ov' toj doi Soxei
(jtpoSpa 8 e iv 6 v elvai r 6 7t p a y fM)C f &ST 9 OUfifi
f>7fTEOV tlvai ovzcdS elxij x.x.X. 7 / xal av fxrj
docpov df.ia3 Astios ij, qucd vulso legitur, servandom duxit, ut
quod ad præcedens tj ^ *• 1,0 tn fortasse censes,
referendum sit. Frustra. Illic male vulgo 7 £ exhibetur, uostro
contra loco 7 plena interrogatio est: Num etiam censeas . vide annot. Ceterum
frustra huno locum vitiosum censuerunt viri docti. Stephanus ori post 1
/ inferciendum censuit, Wolfium ossentientem habuit.
Stallbaumio e superioribus zi repetendum videtur. Nos deleto post
do(pov commate pleniorem orationem audire arbitramur: 7) xat
av otoio ’/«/ docpov apaSis ; vide quæ dicta sunt 10. Probari autem vides, quæ illic de r/ et 7 / dillercntia
disputavimus; num 7 / 0 U 1 cum veritatis specie profertur, quam reddere
latine possis fortasse. Ea veritatis species, ut mutata particula remaneret, ad
verbum post 7 supplendum dv additum est. xal dv£v tov ix etv ^oyov
Sovvai. Stallb. HCCf deleto, quod ab inepto grammatico additura
censet, sententiam verborum ait haac esse: llccte indicare ita ut
iudiciitui non possis reddere rationem, nonne putas esse neque scientiam
neque inscientiam? Cum eo Sclileierm. consentit verba convertens:
Weun mau richtig vorstellt, ohue iedoch Ilechenschaft davon gelren
zu lednnen. Stallb. addit præterea si xal verum esset, reliqua
haud dubie sic se habereut : xai 0*'X £xeiv Xoyov Sovvai. Multo
deterius Huchertus in explicandis his verbis versatus est :
AoB,a2,eiy u/jSa xal dvev tov %x £iv yov Sovvai h. c. : vel ita,
ut non possit, aucli ohne Reclienschaft gebeu zu kounen. Qu« in
sententia quum bene habeat part. xai, nolim eam deleri, quæ
Stallbaumii coniecturafuit. Num fieri posse censes, ut recte opinetur
aliquis ita, ut rationem reddere possit? Non credo equidem.
Quid igitur sibi vult vel ita, ut non possit rationem reddere? Aov,a apprime
respondet Latinorum opinioni, 8o&a?,eiv igitur opinari est.
Diilert autem opinio a iudicioita x ut hoc cum ratioue iudicii couiuuctum
sit. Qui opinionem habet, nationem reddere uon potest. $6uv ctioyov
yctQ nguyiui nas «v eYij ; ovtt auccxHu' t o yaQ tov ovxos x
vy%uvov nas «v &1 ccfta&lu; taxe 6i 6y nov xolovxov fj uq&i)
56|a, fiexa^v (pQovrjGtas y.cu duu^dlug. ’A?.7]&fj, xyv 6 ’ eya,
Jitytig. B Mtj xoLvw dvdyxage, o fiij xaXov laxiv, alaygov eheu,
False et recte opinari aliquis potest, ut iudicare eum crederes, si
haberet sententiæ suao rationem. Fieri potest autem interdum, ut aliquis, qui
rationem reddere non possit, tamen interrogatus rationem reddat
forte fortuna repertam, non mente atque iutelligentia quæsitam. Iam
agnosce Platouis voluntatem, quæ clarior fit suppleto ad roy
infioitivo \6yov 6ovvai." Sensusest: D i e ( zu f a 1 1 i g) ri
chtigeMeinung and d i e ( z ufcillige) Angabe des Grandes, ohne eigentlich
einen Grund augebeu zu konnen, das weisst du doch, sagte sie,
dassman diese weder wahrhafte Wissenschaft, nochganzliche hn
wissenheit nenn en kaun. d\oyov ydp ^pctypct, h, e.
Denuein Gegenstand, derwirklich ohne Hechenschaft ist, (wenn gleich
dieselbe aus Zufall einmal gegebeu wird), wie kdnnte der Wissenschaft
sein? Nam qui recte opinatur aliquid, rationem interdum reddere
postest, sed quæ aliis sufficiat, 1 non sibi, ntpote quam mente atque
jntelligentia non teneat. ro yap tov ovroi xvy Xdvov, To ov SIGNIFICAT
id, quod revera est} id quoniam opponitur ei,, quod esse videatur
tantummodo, revera noo sit, factum est, ut ro ov absolutam veritatem denotet.
Recte igitur Stallbaumius ad h. ]. ro ov idem esse monet, atqne ro'
aXijSte, atque ne quis de ideis dictam accipiat, caveri iubet. To
tov bvroS r vyxctvov autem non tam eum animi habitam describit, qui
veri compos fiat, quam eius, cui forte fortuua accidat, ut veri sit
compos» £drt 61 8r} irov toiovtov, Convertit Schleiermacherus :
Also ist offenhar» Astius exhibet: Est igitur nimirum. Riickcrtus,
qui de addendo post ToiovTov o v participio cogitat : immo est, qu.um
talis sit, vera opinio inter scientiam et inscitiam. aJ£ particula neque conclusioni
indicandæ inservit, neque est 6)j itov immo. Nescio, cur noluerint
interpretes verba convertere: Es ist aber doch offeubar wohl cet.,
quæ verba ita dicta sunt, ut præcedenti ovts - i<$Tiv, ovte $6riv cum vi quadam opponantur. Ac
ne forte, quod Riickerto acc disse video, t i ante toiovtov additum
desideres-, toiovtov nude positum accuratissime alicuius rei notionem
describit, ut prorsus tale aliqnid esse dicatur, quale insequentibus verbis
esse significatur» Ti addito pronomine indefinito vis ilia
minuitur, neque prorsas talo aliquid esse indicatur, quæt (njSs o (irj aya&ov, xaxov'
ixtidi] avros ujiokoyug (irj (itjdiv tl liakXov oYov dsiv rivai,
aXXa n fiera^v, itprj iya, ofioXoyuTal ye ttaQa le sit aliud,
sed ita comparatum, ut fere tale esse æstimetur, cfr* Piat, de rep.
I. S40. E, xoiovxov ovv drj 601 xai iph VTCuXafte vvv ye
drtoxpivcttiSai, quo loco falsum foret atque Thrasymachi sententiæ
contrarium roiovro»' n. Adde ib. IX. 590. E. Jrj\oi de ye, rjv o iyoo, xai 6
vopos, oxi xoiovxov fiovÆxai, tcu 6 i xoiS iv x y noA ei KvppaxoS
gjv. y,i} xoivvv av ayxaS,e, Supra diximus annotat. de
verbis, quæ ex adiectivo proprie cum elvat verbo aut ex adverbio
cum dicendi verbo coniuugendo conformantur. Mrj xoivw avayxage igitur positum
est pro prj xoivvv avayxalov elvat A eye. Minus apte Schleiermacherus verba convertit: Folgere also
nicht, neque recte Astius exhibet: Ne igitur coutendas.
Possis etiam alia ratione avayxa^etv verbum explicare, quæ
tamen nobis minime probatur, ut avay xageiv cogendi potestate rebus
adhibeatur, quæ cogi ifequeunt, quasi cogi possent : Zwinge doch
also Dinge nicht, die uicht sclion sind, hasslich zu sein. Inverso
ordiue Agatho, cum neque turpem neque malum Erotem esse intelligeret,
pulcherrimum optimumque deum esse censuit. Ceterum o prj xaAov i<$ xiv
idem fere est, atque d pij xaA.ov elvca opoAoyovpev, de quo di
ovtfo da xai rov "Eqcoto: rfvcu ayaftbv firjSi xaXov, av rov
aitJxQov xai xaxov tovroiv. Kal fiijv, r\v d’ ttccvzav [tsyag
&ebs rivat. cendi genere vide, quæ annotavimus 207.
ovxcj dl xai x 6 v "E p gj X a. Legitur ia nonnullis libris 6
rf pro de, neque confiteri dubitamus, illud quam hoc nobis multo magis
placere. Sed rectissime ad h. 1. Riickertus ouXoj d?f, inquit, per se non
male. Nam quum a generali sententia nd certum et deiiuitum aliquod
subicctum transimus ita, ut,' <£uod ia universum valeat, ad hoc
quoque pertinere doceamus, colligimus aliquid et concludimus, idqne licet
conclusiva particula significare. At non est hoc ita opus, ut tam
exigua librorum auctoritate mutari quid liceat, immo sufhcit etiam
addidisse signum transitus ab una re ad aliam, quod fit de
particula» ceAXa xi pexaB,v, %(prj, xovx oiv . M E<prf
si abesset, nemo desideraret. Cave tamen, id otiosum censeas. Solet
enim dicendi verbum verbis apponi, quæ ab eo dicta sunt,
cuius oratio refertur. Diximus de hoc usu dicendi verborum
annotat, 56. Hinc non mireris dicendi verbum duplex positam v. c.
in Sympos. 177. A. <PaidpoS ydp kxddxoxe 7 tpoS pe dyavaxx&v
Akyei’ ov deivov, qjffdlv, eo ’Epv£ipaxe, aAAotS plv et quæ
sequuntur Phædri ipsa verba. Eodem modo 202. C. legitur xai iyoo
ebtov, vcgdS t i
Tia v f ii ) eldotoVj »7ravTG)v” Xtyeig /J suet tujv etdv rcuv;
Sv^avrov {liv ovv. Kal i) yeAdOafSa, Kcd Ttvog Sv, B(p)j, w IkixQCCTtg,
vfioXoyoiro {ityccg fteog uvai C TtCCQGC TOVtOV, 01 (pCCOtV CCVTOV
Ovtil &EOV llVCi l \ TL~ Vtg qvtoi; y\v d’ tyfp- Elg (iiv,
t<prj, <Sv, pice d’ iycu. rovro, itptjr, XlysiS j Ac ne forte,
L r (p7 ? cet. verborum inediæ oiationi immixtorum significatum
minus recte a nobis indicatum censeas, si interdiim alicuius verba non
verbotenus repetita auimadverteris, nam liuiusmodi exempla reperiuntur,
tenendum est, eum, qui illo genere dicendi utatur, si revera alicuius
verba non repetierit, tamen eo nnimo fuisse, ut ipsa verba proferre
voluerit idque addito dicendi verbo indicaverit. TGJV f.nj HSo ZGDV,
e<pv, andvroov XeyeiS. Verba ita disposita sunt, ut ex eorum
ordine facillime possis Diotimæ voluntatem agnoscere. Nimirum ( pm
dixisset in proxime præcedentibus Socrates: maguum deum Erotem vocari 7C
apd itdvtGov, Diotima istud jxdvtaiv, inquit, Citrum de iis
intelligenduin est, qui rei,non periti sunt, au etiam de sapientibus.
Urgendum igitur pronuntiando est rtavTcov, quod quo fieret facilius,
ndvTGJV «nite A iyeiS positum est. Genitivum autem casum Diotima retinuit
non tam propter antecedentem irapd præpositionem, quam quod vocabuli,
quod aliquis pronuntiando urget, ea forma repeteuda est, quam, qui
antea locutus est, exhibuit. Uiuc ne iucomtior existeret oratio hæc:
rovS fir) clduTOtS y £<ptf 9 TtdvXGDV XeyetS x. x. A„ xqvS fitj
ecduras verba eodem casu posita habes, quo lictvTCDVt
’ S,v fX7Z d vx w psv ovv . Ovv particulam in
responsione adhibent ii, qui obfirmate aliquam rem affirmant, quam
sunt iuterrogati. Eius notionis origo hæc est, quod, qui
interrogantur, ut fortius respondeant graviusque affirment, ita statim se
comparant, quasi rem negasset Ss, qui interroget, atque huiusmodi
interrogationem proposuisset; OVH OVV %V).l7cdvtGDV fibV i Ad hæc verba
igitur respicientes, iisdemque utentes excepta negatione, non nisi mutato
verborum ordiue respondent : B,vpndvrcov pdv ovv. Schleiermacherus verba
convertit: Von allen iusgesammt. Sed neque hæc couversio Græcis
verbis satis respondet, neque scio, an orouino dicendi genus in
vernaculo sermone reperiatur, quo illius via responsionis commode
reddatur. x al ?/, fi a 6 i cj S £ q> ij. h. e,,
Stallbaumius inquit, facile ac uullo negotio rem tibi explicabo.
Aliter uobis de huius adverbii explicatione statuendum videtur. Eo docemur,
qua potestate dicta sint verba 7tdSs rovro A lyeiS. Sbcrates
nimirum summopere miratus Diotixnæ sententiam, qua et ipse Erotem dicatur deum
negare, hacc profert: ndtS rovro A iyeiS li. e. Wie k anu st du das
sagen? Vide de hac verborum potestate Kal iyu airov, Ilag rovro,
Srptjv, liytig; Kal rj, 'PaSiag, $<py. Xiye yag fiot, ov itavxag ftiovg
cpijg tvSaifiovag tlvca xai xaXovg; y roliiyOaig ccv uva fiy tpavai xaXuv
xs Kal ivtSalaovc: &cuv elvai; Mu xli', ovx i'yay ’, 'iyyv. EvScdfiovug
Se Sy Xiyug ov xovg annotat, 169. Ad hæc Diotiroa: perfacile, inquit, sc.
hoc dicere possum. xaXov te xal ev Saiji ov a. $e&v
elvai, Vulgo legitur 3eoV, quæ lectio, umle orta sit, neminem latere
potest. Nobis rectissimum videtur SeGoV t quod Bodlcianus exhibet
aliique libri non pauci, Etenim, si Seov probaveris, riva prouoræn
indefinitum mirum quantum displiceat : An auderes aliquem negare pulcrum atque
beatum esse? Ssaiv contra a verbo, ad quod pertinet, verbis
interpositis nonnullis disiunctum, quanta vi ponatur, ex annotatione patebit 59. Sensus est: An aude res aliquem bonum
beatumquo negare deorum? Respicit autem Diotima quæstione hac
proposita ad vulgarem de diis opinionem, quos nemo fuit, quin
felicissimos beatissimosque prædicaret. Eius .opiniouis et se,
antequam cum Diotima disputaverit, Socrates narrat participem fuisse; hinc
graviorem negationem explicabis Ma di, ovm iyoayB» Veritum euim se
ostendit, ne negata re deorum iram odiumque excitaret, ev 5 a
i j.i o v aS 8 8ij Aiyei$ x. T. A. Annotat Mattii* Gramrn. ampl. Ilaud
raro ov negationem in interrogatione verbo finito postponi atque verbis præfigi
iis, quorum canssa tota interrogatio suscepta sit. Præter nostrum locum
idem laudat Piat, de rep. IX. 590. A. jj 8’ avSaSeiec xal 8v6xo\ia ovx
urav X d 'A.eovx6o8eS te xclL o(pc(a8ES <xv%7jxai; Caussam huius
strncturæ Riickertns censet esse, quod incepta sit enuntiatio ita,
ut nulla iuterrogundi voce opus sit. Licuisse enim dicere evSaljiovaS 8l
8tj A iyeis rovs xexxyffiEYOvS salvo
tenore sententiæ. Media autem iu sententia loquentem paullulum substitisse,
quasi exspectet, ut addat reliqua interlocutor; quod quum uon fiat
statim, perrexisse ov xovS xctyaSa. xal xa\d xexx ?/fxkvovS ; Nobis ita
statuendum videtur. Cum in præcedentibus id ageret Diotima, ut dii pnlcri
beatique esse concederentur, in sequenti enuntiatione id verbum iuitio posuit,
quod beatitudinis notionem exprimeret, ratiocinantium videlicet exemplum
secuta, qui semper ab eo verbo enuntiationem ordiri solent, de quo
iu proxime præcedente enuntiatione ab adversario concessum est. Migravit
banc ratiocinandi normam Plato 201. C. t quo loco cum præcederet
pulcritudinis notio, Socrates hoc modo perrexit: rnfya%a ov xal xa\u 8oxel
6oi elvai; Illud verbum autem cum plerumque penderet e finito
verbo, ut nostro loco Ev8<xiiiovaf D tayafra xal xa?.ci
xextyfiivovg ; Tlavv ye. 'A).fo'<
/irjv "Egesta ye wfioloyjjxag St' evSnav ttov ayadcov xal xakav
Im&vfitiv avtiov tovttov, tov tvtier/g iotiv. ^ijiokoytjxa yag.Ilcog S’ Sv ovv fteog ety o
ye nov xaiav xal aya&wv aftoigog; OvSafiag, Sg y’ ioixev. ;
'Ogag ovv, ?<p »;, ori xal Gv "Egcrca ov frtov vo(it£eig;
XkyeiS, non mirum videri potest, si id statim assumitur
negationi præpositum. ov t ov S xdyaSa xal xaXa.
Bodleianus ftalii nonnulli codices xayaSa xal x d xaXa exhibent,
quam scriptaram Bekkerus et Stallbaumius receperunt in ordinem verborum.
Annotat lliickertus ad h. 1. rectissime : t dya$d xal xa xaXd res
bonæ sunt et res pulcræ, quæ diversæ esse declarnnturj contra r dyaSa xal
xaXa res bonæ et pulcræ. cfr. 202, D. 6i’ £vSetav zaiv ayaSaiv xal
xaX&v et Trois 6 * av ovv SeoS efy o ye tgov xaXcov xal ayadcov
ayoipoS. 203. D, iniftovXoS idxi xols dyaSoiS xal xoiS xaXoiS x. t.
X. Aliam legem in articulo nominibus substantivis præfigendo Græci scriptores
secuti sunt, de qua fusius disputavit Engeihardtus ad Piat. Menex, 237. B. $. 6. ed. 252. ojyo
Xoyr/xd ye. Assensus Socratici vestigium in præcedentibus reperitur
nullum. Erotem earum rerum, quæ appeteret, expertem esse, Agatho concessit 201.
B. *Ev6er)s ap * £dxl xal ovx k'xet o " EpcsS xccXXoS. 'Avdyxtj,
tpavai. Iam cura Socrates eadem fere Diotimæ se dixisse dicat 201.
B. ( dxedoy yap ti xal iyco itpoS avtrjv £xepa xotavxa l\tyov,
oldnEp vvv npds £/il *Ayd$GDV ) quæ Agatho sibi dixerit, verisimile est,
Socratem, eadem Diotimæ concessisse, quæ Agaibo Socrati. Hinc
opoXuyrfxa positum explicabis. ov 6 apeo S, &>S y *
Eoixtv. Socrates Erotam deum non esse' ita tantummodo concedit, ut
e Diotimæ ratiocinatione id colligi posse dicat. Piuribus disputavimus de
verbis (Ss y* £oixev a Socrate hic adhibitis in Comm. de Symp.
Platonis. Opds ovv, oxt xal tft) "Epoox a ov $ e 6 v v o
pi^eiS; Stallbaumius laudat ad h. 1. Piat. Apol. Socr. 24. D. xov
61 6rj fieXxiovS noiovvxa tSi eiitk xal pjjvvdov avxolS xis
idxiv. opiis, oJ MiXexe, ori dtycis xal ovx £x El $ elicelv; Piat.
Menon, 80. E. yavSavGo, olovflovX et Xkyeiv, dt Mtvouv * 6paS
xovxov cos ipidnxov Xoyov xaxayeiS ; Verissime addit: In his locis
omnibus opaS ita præmittitur reliquis verbis, ut alterum rei præsentis
statum et conditionem ipsum iam perspicere indicet, non sine aliqua
admirationis vel etiam irrisionis significatione. x i ovv av,
£tprjv, eirj 6 "EpmS . *Av particula a modo verbi, ad quem
pertinet, haud raro seiuncta reperitur. Scriptum Cap. XXIII.
Tt ovv clv, Sq>tjv, drj 6 "Eqcos ; &vt]t6g ; "HxiOra
ys. 'AXka r l firjv ; "Slgneg za xgozega, iuza£v tivrjxov xal
d&avazov. TL ovv, u Aiotljia ; Aciliiuv (liyag, a Eaxgazig. xal yag
itav zb Sai autrm exspectaveris ti ovv, Etpyv, ehf dv 6
"Ep&S. Non perfode est, ntro loco dv particulam posueris, neque
ti ovv dv, £<prjv> ii?f idem prorsus siguificat atque ti ovv,
iqnjv, eXrj av. Iam videamus, quid inter se hæ dictiones differant. Optativus
modus aliquid fieri posse indicat ita, ut non addita sit vel
probabilitatis vel dubitationis notio, "Av particula adiuncta
efficitur, ut, quod fieri posse fodicatur optativo modo, id certis
quibusdam de caussis fieri posse significetur adhærente notione
verisimilitudinis. Iam patere opinor, ti ovv eXrj o "EpuS eius esse,
qui de Erotis natura incertissimus nesciat prorsus, utrum ait
aliquid necne Eros, fieri tamen posse opinetur, nt sit aliquid,
idque nunc sciscitetur. Contra ti ovv iXt] av 6 "EpwS eius
verba sunt, qui compertum habet, Erotem aliquid esse, idque quid
sit, iam quærit. Ad nostrum locum ut accedamus, av positum
quidem habes, sed disiuoctum ab optativo modo, quo dicendi genere
scriptor exprimere voluisse videtur aliquid, quod medium esset inter ti
eitf et ti bXtj av . Socrates nimirum Diotimac argumeutatione captus necdum
liberatus a popularis superstitionis vinculis huc illuc vergit
plenissimus dubitationis, atque revera aliquid esse Erotem potat et
rnrsnm aliquid esse posse dubitat. Verba convertenda sunt: Wasware
denti nun also wobl, sagte icb, wenti er etwas ware, Eros.
Eodem modo explicandus est locas Piat, de rep. A. ttpoS ys
vnodrfpdtaiv av, olpai, <paijjS xtijdiv, h. e. (palrjS av, ei
<pair}$. . A. quo loco cave, indicium tuum impediri patiaris
verbo addito 60 x 01 : *I 6 ooS yap dv, Xcprj, 60 x 01 ti Xiyeiv 6
tavta Xtyoov. Adde Protag. 312. D. X6co5 dv, i/v 6 * iyoj, dXrjSij
Xtyoipev, ov pivtoi IxavooS ye, Gj? 7 tep ta itpotepa, $<prj.
Hæc verba convertit Schleiermacherus: Wie oben, sagte sie, zwischen dem
sterblichen and nnsterblichen. Recte. Sapplendum autem est ex prægresso
ti ovv dv eXrj tempus præsens X. 6 ti, nt verba explicatius
perscripta audiant tovto, o l 6 tiv wSitep ta 7 tpotepa (cfr. 202»
A. % 6 tt 6) j tcov toiovtov rj opSr) 6 o£a, pEtagv d/taSiaf
xal ppovr/tieoDS ) petant) Svijtov xal dSavatov. xal
yap 7tav x 6 6 aipo viov ♦ b. e. denn die gesammto Damouen welt liegt ZWISCHEN
GOTTHEIT UND MENSCHHEIT raitten foue* Ad nostram locum multos
fuisse seriores scriptores, qui respice- r E poviov
[isra^v ititi ftsov te xal ftvrj tov. - TLva, rjv 6 i lydt^ dvvccfuv
%%ov; 'Equtjvevov xal 6ia7ioQ%ptvov •O £olg ta xaQ 9 avftQconcov xal
dv&Qciiioig rd Ttccpcc 8ewv, x cov (iiv xag dEifieig xcd ftvtilag,
xdjv 61 xag faixat-Big te xccl d(ioi($ccg xav &v<2l(5v. iv piceo
61 ov rent, Stallbaumius ad h. 1. annotat. Addit idera: Quid quod
a Proclo in Parmenid. ap. Rentlei. Epist. ad Millium 455. ed.
Lips. hæc omnia e doctrina Orphicorum repetita esse narrantur ? Quæ quidem
sententia quum confirmetur quodammodo eo, quod carminis Orphici
fragmentum ap. Clem. Alcxaudr. Strom. V. 724. fere eadem coutiuet, quæ Diotima
hoc loco Socratem docuisse narratur; eo minus de huius narrationis veritate
dubitamus, quo certius exploratum habemus, Platpncm non raro ad
Orphicorum doctrinam allusisse et respexisse. hpfxrjvevov xa\
8ia*> 7t O p$ /.l£VOV $EOlS tCCTtap* dvZpaJrtGOV X. r. A.
Satis notum est, Græcos in formulis, quæ ex articulo et nomine
aliquo cum præpositione coniuncto compositæ sunt, præpositionem haud
raro mutare atque eam poiiere, quæ cum verbo enuntiati principe conveniat,
cfr. Fischerus ad Platonis Phæd. c. 22. Stallbauroius ad Piat. Apol.
Socr. ed. 63* et 64. Mattii. Gramm. $. 596. a. b. p, 1193*
Engelhardtus ad Piat. Lachet. ed. 23. Huiusmodi formulæ ubi per se
spectantur, plerumque præpositionem quietem significantem repræsentant, ut
nostro loco rd nap* dv^pconoiS et t d napa Accedente enuntiati
principe verbo, quod motum siguiiicot, illa præpositio aut in præpositionem
motura exprimentem mutatur, aut, ut id factam est nostro loco, cum
eo casu coniungitnr, qui motum exprimat. Non satis recte autem napa præpositionem
cum genitivo coniuuctam putant propter antecedens SianopSuevov,’
non item propter kppj/vevov, neque satis placet Schleiermacheri
conversio: zu verdolmet— schen und zu iiberbringen. Non rectius
apudFicinum legitur: interpretatur et traiicit. Non dubium est, duplicem
itineris rationem indicari illis participiis, atque kppTjvsvov quidem,
quod cum verbis consociandum est dv%pG)itoiZ tartapa $Ecby t
viam describit, quæ a diis ad homines ducit, diaitopSpevov autem
de via dicitur, qua proficiscitur, quicquid ab hominibus nd
deos se confert. AiaitopSpEvov nimirum cum Gharonte cohæret, qui
itopSrfiEvS a Græcis vocatus est, et qui animas solebat c terra ad
sedes deorum transvehere 5 £ppifvevor eiusdem est, &tx\ucEppr/S
radicis, qui deorum iussa hominibus obnuntiabat, non vice versa ad deos
transferebat, quod ipsi ab hominibus mandatura esset. Significat igitur
Mercurii instardeorum iussa obnuntiare. Iam patere opinor, non solum
propter StanopS/iEvov, sed etiam 'propter kpprjvtvov cum genitivo
coniuuctam esse Kapa præpositionem. Hinc non d/i<poTsgm’
avfinbjQol, i3gre ro xav avto avrq) £w8sSeO&cu. Sici rovtov xal rj fiavuxi]
xdau %uqu, xal ?/ rav ieQtuv xiyyrj rmv re xeni rag ftvaiug xal rag
relerag xal rag tnipSag xal rr\v (tavtelav ndoav xal 203 yorpceiav.
&eog Se dvQQaxco ov jxLyvvrui, alia Sia placet Stallbaumii annotatio
ad h. 1.: J&eoiS' td it ap* av S p cJ it cd v . Non dixit it a
p* dvSpciitoiS et ita pa SeolS : nam alteram constructionem
requirebat verbum SianopS/f sii ov. CvpitXif poiy (Ztxe ro
itdc v x. r. A, Ficiuus liabet ia conversione : In utroqnc medio
constituta (sc. dæmonum natura) totum complet, ut universum secum ipso
tali vinculo connectatur. His verbis seduci se passi sunt Keynderslus)
qui td o\ct dVfUtAl/poi scribendum coniecit, et Orellius nd Isocr. 331*»
ubi (SvpitXripoi ro itdv, dista avto avroj &vv5c8i<j$ai manum
Platonis esse suspicatus est. Sed nihil mutandum est, neque
quicquam supplendum. Sensus ?st: indem er aber in der Mitte sich
befindet von beiden, bildet er die Ausfiilluug, Vermittlung, s.
fiillt es aus ; nam nostra quoque lingua transitiva verba in terdum ita
adhiberi patitur, ut non actio, sed notio verborum urgeatur. Vide
de hoc usu verborum transitivorum apud Græcos annot. 230* xal i)
ftavrim } itd6a Xoo p ei. Duplici potestate hæc verba intelligi
possunt, ut aut de felici successu, qui dæmonibus debeatur, aut de spatio
viæ, quod eundo superetur, accipiantur, Ficioas verba convertit: Per
hanc (sc. dæmonum naturam) vaticinium omne procedit cet., ubi verborum
ambiguitatem servatam habes, neque dubium videtur, quin eandem et
Plato de industria admittere voluerit ea de caussa, ut de
felici successa et de meatu per medium inter coelum et terram
locum verba accipiantur, SeoS 6 e dvSpfoitM ov piyvvr ai x. r.
A. Articulum omissum habes in utroque huius enuntiati nomine, ut
indicetur, sententiam proferri generalem quam vocant. Vide Indices
s. v. Artic. Ceteram dæmont medium inter coelum atque terram
locum obtinere dicuntur ita, ut per eos esse atque meare artes
perhibeantur omnes eæ, quæ; homines cum diis arctius coniungant. Hæc
coniunctio quoniam potior est eo, quod homines deorum iussa exsequuntur, quam
quod dii hominum precibus obtemperent, recte ponitur h. 1. ?} SidXsxtoS
SeoiS irpoS dvSpGdrtovS, non item avSpdmoiS itpoS Seov?, quod
Heusdius in verborum ordinem inferciendum censuit, ut esset, quorsum
referrentur verba sequentia xal lypijyopodt xal xaSevSovtiiv.
Annotat Stallbaumius ad h. 1. : Defendi potest lectio vulgata ita, ut verbo-
' rum constructionem dicamus couformatatu esse potius ad sententiam
ipsam, quam ad grammati- « tovvov naOu iativ i } byuliu xal %
Sudexrog dsoig itgog av&QixiKovg, xal lyQijyoQo 61 xal xa&ev 8 ov
6 t. xal o f ilv xcqI tcc Toiavxu 6 oq>os 8 ca[ibviog avrjQ, b 81
cclXo tl tiotpog coV rj' jrfpl r(%vug rj %UQ 0 VQyLag uvag, fiavav6 og.
ovtoi dr; oi Salfiov eg nokXol xal nurrcoSanot tl 6 iv' slg 81 tovtqv
J<Srl xal 6 "Egag. Iluigog Si, t)v 8 ’ lye>, tivog Itfrl xal
[ir^Qog; Muxqotiqov (iiv, %<pr], d^yr/Oa cam subtilitatem ac
diligentiam. Quum enim dicatur opiXslv rivi et diaXeyeCSai rivi,
etiam opiA ia xal didXsxroS rivi recte dici potuit» Et quum antea
non dixisset: 7ta6ct idri SeqI? tj opiXia xal 7 ) didXExro?
avSpcS7COi?, sed perspicuitatis caussa usus esset præpositione
TtpoS addito casu accusativo, nunc ad legitimam constructionem
revertens, neglecta grammatica diligentia, dativum post accusativam recte
inferre potuit. iiuiusxnodi grammaticæ diligentiæ negligentia si ullo loco
ferri potest, huic loco apprime convenit, ubi Socratis sermonem non præmeditatum
illam, sed ano rov tiro paro?, ut Græci dicunt, habitum refert
Apollodorus. Verum est tamen aliquid in hac verborum explicatione, quod
displiceat. Negligentem esse structuræ grammaticæ verborum licet quidem
interdum in sermone familiari, sed ita, ut verisimilitudo adsit negligentiæ, h.
e. ut verba ita remota sint ab iis, quorum structuram sequi
debeant, ut eius revera obliti esse,, qui loquantnr, videantur.
Nostro loco verba proxime adiuncta sunt f verbis, quorum structuram
sequi debent, ut saue intelligi nequeat, cur dativum maluerit, quam
accusativum scriptor exhibere. Cer tissimum
est, aliquid exprimere voluisse' scriptorem structuræ mutatione,
quod quid sit, iam videamus. Si scriptum exstaret iyprjyopipiozaS
xal xa$evdov~ ra? t interpunctio delenda esset, quæ post
avSpGoitov? in omnibus editionibus posita reperitur, unoque tenore
legendum esset $Eoif rtpof dvSpwitovS iypTjyoprjxora? xal xaSsvSovtaS.
Dativo admisso participia a præcedentibus verbis seiunguntur ita, ut
verba 7 } opiXia xal 7 } SiaXexToS $eoi$ rtpo? avSpaSTtov S unam notionem
efficiant, quam cum uno verbo exprimere non posset’, structura
verborum Plato assecutas est. Verba convertenda sunt: Gottliches
be ruhrt das Menschliche nicht, sondern alie gottliche
Offenbarung wird Wachenden und Traumenden vermittelst des Dani on is oh en zu
Theil. 7 ) xstpov pyla? riva?, fiavav6oS . Schol. ad Theætetum
in Bekkeri Comment. Critt.: fiavav6ov'‘ ol kdpaloi ZExyirai xal
7(apde fiavvcp, o ion xapivaj tl £pyov dianSipEvoi, ol 6 e fiavav6 ov rov
anavSp&ndv xal vtce pr\<pavov.
bnoi 61 fiavav6ov XEipds zijs vfipi6xixij? f) rsxyt 0%at' 0 /nag 8b Gol
Ipw. ote yap lytvtxo 7j 'AtpQoblrr;, ttotiaino oi &£ot, oi ts aXIoi
jmm 6 trjg MijtiSos vios IIoqos. trcEiSrj 6s iSiijivrjGav, XQoqaiTqGovOa,
olov iva%La$ ovaris, mpixeto rj IJtvia xal rjv jiiqI rag dvQag. 6 ovv
IIoqos fiidvGfrels r.6v vextuqos oivog yag ovjto tjv tls *ov tov Alos
xijrtov dscl&tov (Sepugr]litvos rjvStv. rj ovv Ihvia iiCi^ovIevovGa dia
ttjv av StjXoi dk tovS’ x 6l Porixv<x£ xal drjpiovpyovS. Diotimæ
mens hæc est: virum dæmoniam recte appellari eum* qui cognoscendi* diis
deorumque consiliis operam navet coniuuctionis illius gnarus, quæ
inter deos atque homines per dæmones exstet; contra j SavavOov
vocari, qui terrestribus rebus intentas deorum consilia minas curet.
< o tf ydp iyiveto. Quæ hucusque narrata sunt a
Socrate, Erotem cx senteutia Diotimæ e dæmonum ordine esse, h. c.
medium inter deos atque homines, atque pulcro carere quidem, sed
yehementissimo eius appetita teneri, ea nunc repetuntur in mytho insequenti,
quem vario modo FILOSOFI interpretati sunt. Hac narratione mythica
certissimum est, Diotimam s. Socratem non confirmare voluisse, sed
explicate potius atque illustrare tamquam imagine sententiam suam. Satis
notum est autem, Græco ram iugeqium ita comparatum fuisse, ut facilias
iutelligerent, cupidius arriperent, memoria melius tenerent, quæ mythica
aliqua narratione, quam quæ nuda demonstratione exposita essent.
Pluribus de huius mythi fine diximus in Commeat, de Sympos.
Platonis. olv oS ydp orjTCco 7/ v . Adduntur hæc, ut tempus
indicetur, quo facta sint, quæ hic narrantur. Vinum antiquissimis
temporibus Græcis notum fuisse, Homerus docet atque Hesiodus. Hinc
iudicabis de rei narratæ vetustate. Ad nostrum locum respexit
Porphyr. A. A. c. 16. ni? itapd nXdr&vt d TIcpoS tov rhirapoS
7tX?]6$tis • ovnto ydp olvos ?}v. eis tov tov AioS
H7J7COV e lseX^GJ v. Cave credas meta pho ricam significationem h.
1. verba habere A 10 S xi}7Cov t Horti mentionem Diotima
fecit vitæ quotidianæ usam imitata. Hortam enim hospitis convivæ
bene poti adire solebant atque loca frigidiora sibi eligere, ubi
hausti vini calorem mitigarent animosque concitatiores somno
compescerent. Adde Stallbaumii annotationem verissimam : Quæ de
hortis, inquit, lovis hic narrantur, non solius ornatas gratia adiecta
sunt, sed properaodum necessario commemorari debuerant. Qaum eDira
Pori atqæ Peniæ natura et ingenium tantopere discreparent, per se parum
verisimile videri debuit, illum cum hac potuisse habere consuetudinem.
Itaque quo narratio maiorem nancisceretur similitudinem, poeta
philosophus 17 C r jjg txxoQlav stcaSlov xoirjGaGftca
Ix toti JJoqov, xataxXlvEtcd te scccq’ avtcp xcd ixvt]GE % ov "Eqmtcc. Sto
Srj xcd ri ~js 'AcpgoSiTijg 'dxoXov&og xcd &EQcc3icov •yeyovcv
o 'Egag, yewtfteis iv roig ixslvqs 'ysff&Xioc g, xcd d(ict tfvOtc
iQtt6Ti)g uv jceqI to xuXdVj xcd r>]s ’A(pQ0SultjS xaXijg ovdrjg. ktb
ovv Ilogov xcd Ilevtag viog i ov 6 *Egag iv roiauzi/ tv%]/ xu&l6xr t
xE. tcqutov filv nivtjg ini sdn, xcd xoX/.ov Sei ol itoXXol
oiovTcu, txXXcc Pornm finxit in convivio illo in Veneris
honorem instituto ebrium factum se in hortum Iovis contulisse, ibi vero
Peniaxn, quæ ei struxisset insidias, sine arbitris convenisse. Vides,
quam necessaria sit hæc fabulæ particula: nt profecto miranda sit
operosa industria eorum, qui de istis Iovis hortulis splendida quædam
commenti sunt mendacia^7 Ci ftovXev ovd a 8ia xyv avxijs ano piav .
’EirifiovXevelv verbum sequente infinitivo eam potestatem habet, nt
studium significet cum insidiis coniunctum. Prorsus eodem modo legitnr in
Xenoph. Symp, IV. 52. ald^avopai yap rivaS i7tifiov\£vovtLXS
SiaupSelpai avTov. Adde Piat, de republ. VIII* 566. B. idv di ddvvaxoi
ixfidWeiv avxov gqoiy t} ditoxxiivai biafidWoYteS xy rt 6A ei, fiiaia) 8ij
Savaza iitifiov A evovdtv areoxtivvvvai A aSpac. Plura huius structuræ
exempla si quæris, adi Stallbanmium ad Piat* Protag. p, 343. C. «d. 119* 8ia rr/Y avtrjS areo pia
f'. Indicatur his verbis, anccXog te xcd xcdog, olov
CxXijgog xcd avftiijpog xcd cur Fenis mater esse cupiens, e
Poro potissimam concipere voluerit. Etenim qaoniam ipsa, quod futuro
filio daret, non habebat, ut minus olim sentiret puer maternam egestatem,
Porum, deum omnium ditissimum, patrem ei esse voluit. Minus explicate
Schulthcssius in conversione Symposii exhibuit; Nun sann Penin ihrem
Mangel zn steuetn, anf die List cet* dio 8 1 ) xal tij S 'A
<ppoSixyS dxdXovSof . Veneris comes
ac minister Eros dicitur, quod est pulcri amator, et quod Venus
pulcra est. Minus clara verba sunt yevvrjSeiS iv xols ixELvyS
yEYE$\ioiSj ad quæ verba 8io præcedens spectat præcipue. Nam si quis ipsis
alicuius natalitiis oritur, non sequitur inde, eundem comitem esse atque
ministrum illius. Videtur autem mens Diotimæ hæc faisse: Erotem
Veneri ortum debere; nam si ad huius natales celebrandos non convenissent
dii, Peniam nunquam e Poro concepturam fuisse. Igitur
factura esse cura pulcri appetita naturali, tum pietate, nt Eros se
Veneri adinnxerit. uwxodTjtog xal aoixog, %a[iai7UTrig asl uv xat
a6re>m- D ros, t7cl ftvQaig xal Iv odoig vxai&Qiog
xoip.cou.Evog, t ijv tijg firjTQog <pvOiv £%av, dii Ivdiice. ^vvouog.
xara Si av xov xaxtQu ixlflovXvg late xoig dyu&oig xal xoig
xcdoig, avSgdog av xal Xxtjg xal Ovvxovog, &)f Qiirxijg Suvog, ad
xivag xkbxav [ir^avag, xal cpQoinjCiag tm^viirjxtjg, xal xuQtuog, xpiXcGoxpav 6
ut navxog xov §lov, Suvog yorjg xal (paQpaxivg xal CotpKSxrjg' xal
ovxb tbg a&avaxog nitpvxBV oilte ag Qvtpbg, E axe ovv Ilopov
xal IIsvlaS vloS. Erotis nator», qoaiem sibi Socrate* effinxerat, factum est,
at Porum atque Peni am parentes putaret. Inverso nunc ordine a parentum
iudolo ad blii naturam concludit, ut, quod in illis conspicias, id
coniunctim in se habeat filius. Probatur igitur et his verbis, et sequentibus
p, 203.,C. xard 81 av xov naxepa, quod supra annotavimus 257.,
mythicam hanc narrationem ideo proferri a Diotima, ut imagine
quadam proposita indoles atque natura Erotis illustretur. In
sequentibus Erotis epithetis xal habes quater repetitum, quod, ut
molestiam quandam parat audienti, ita epithetorum indicandæ multitudini
apprime inservit. ini SvpaiS xal iv o*dois’ vn aiSpioS
xotpcope- oV o f. Paullo supra de matro Erotis dicitor, 203* P-
a<pi7MTO xal r)v nepl xds paSy quapropter nostris verbis ap-*
positum habes trjv xijs ptjtpoS (pv&lY 'ixatv, quæ verba cave
epitheti loco posita ceuseas $ caussam enim indicant præcedentium
epithetorum. Ceterum pro vitafa pioS, quæ optimorum codicum
lectio est, vulgo edebatur vitateploiS, Male. av 6 p eioS c ov xal
Ixrji . Schol. habet: IxrjS' Hdx&p, ini 6X7}jj.c*)Y> <aV
ivxai>$a. flaverat 61 xal ini xov ixapov xal SpatieaS, Nisi forte
aliunde hoc scholion depromtum est, sane mireris verba oJs’
ivravSa, quæ rectissime haberent, si post verba legerentur:
Xapfldvexai xal. Hesychius, 1'ti/S, inquit, IxajioSy $pa6vS. rj
Xtixcop tj initixi/pav . Cum dvSptioS nomine couiunctum legitur
KtrfS etiam Piat. Protag. 349. E. noxepov xovS dvSpelovS
SafiflaXiovS XiyeiS r\ dXXo xi; Kdtl
l'xaf ye t Eqnj, Itp* d ol xoXXol qjoflovvxat iivat h. e. xal ixas
ye ini xavxa, l<p’ et x . r. A.
Ceterum haud scio, an non vitii aliquid in his verbis lateat, quod
xal ante tivvrovoS posito removeatur. Nam ut sequitur STjpevxijs
6etvo>, ita fortasse melius habeat xal ItrjS (SvvxovoS, quam xal itifl
xal tfvvxovoSi xal tppovi} 6ecoS iiei$v» firftrj i f
xal nopipot. Riickertus ad h, 1. deleto post iiti * $vpi \xrfi
commata: longo, ia* 17 *, aU.lt tots ficV Trjs crinrjs ftakXti
rs xal %y, orav ivitOQyOy, tots fis azo&vrjiSxu, itai.iv fis
avapiaCxEtca duc rijv tov itargo $ cpydiv. rd 6s itogigo/ievov a£t vzexqh,
c&grs ovre. ccjtoQti ”Eqb>s zots ovt e zlovttl. Oocpictg te av xal
a[ta9lag Iv fuflw idziv. quit, liæc cumDindorfio in unum, ut
hæc sententia prodeat: Amorem et cupidum esse prudentiæ et ad parandam
idoneum. Astius 7 topt/ioS esse censet: opibus et co piis affluens;
Recte 8nidas Ttopi/ioS, inquit, 6 dvvdiv 7j htivdiav ££<»k. Quæ
sequuntur verba rpi\otio<pGJV 8ia rtavzoS tov fjiov, præcedentis
epitheti caussam continent, et ipsa epitheti vices obtinent. Sensus
est itopipoS vocabuli: der alie s durchsetzt, iiberall durchkdmmt, dem
u11es, vas er uuternimmt, von Statten geht. d eiv o S y
d rj S n a\ q> a ppaxevS xal 6o (pKSrjj $ . Neminem fugiet, quam
prudenter philosophus hoc loco vulgares de Amore opiniones et fabulas
coniunxerit cum suis ipsius placitis. Stallb, a\\ct x 6 1 e. ptv orav e vir opi} 6ij h, t. A.
Ficinus verba convertit : neque immortalis omnino secundum naturam
neque mortalis: sed interdum eodem die pullulat atque vivit,
quotiens exuberat, interdum deficit cet» Sic interpretes ad unum omnes
Platonis verba explicaverunt, neque quicquam eos, quod miror, in iis
offendit. Pugnant autem hacc verba cum iis, quæ. A. seqq. de Erotis natura
dicta sunt. 'Docuit illic Socrates s. Diotima: Erotem non esse AMOREM
h. e. DESIDERIUM nisi eius rei, quam ipse nou possideat. Iam quæritur,
qui hoc loco dici possit 3-aAAn re xal ?,jj, ozav tv7topr}6xf.
Nullus dubito, quin pro orav evitopt}<$rf Plato scripserit orav
aitoprfoTf. Ad sequentia autem rore dizoSvijtixei e præcedentibus
supplendum est '-orav et hropytiVf qaod supplementum quum aliquis forte,
ut fit, margini adscripsisset, scribarum incuria vel imperitiorum
Platonis interpretum industria pro aitopijdp in ordine verborum
tvTtoprjo^f positum est. Id fieri potuit eo facilius, quo magis in hac re
a ceteris dæmonibus diisque differt Eros. Solent enim Erote excepto
omnes, quo maiorem rerum suarum evito picer experiantur, eo magis, ut cum
Platone loquar, efflorescere atque vigere. AMOR contra rerum
expetitarum potitus perit, sed paullo post rursum emergit .novarum
rerum, quas possidet pater, DESIDERIO reviviscens. 5 1 a r ifv
tov it a r pos <pv6 iv. Ilæc verba quid -sibi velint hoc loco, a nemine
interprete explicatum reperio. Scriptoris mens hæc esse videtor: Erotem
mori, ubi ea sibi comparaverit, quorum desiderio antea Eros fuerit. Quoniam
antem Poros, h, e. deos divitiarum atque omnium rerum summæ
ab t%u yctQ aSi. 9u ov ovSeIs tpd.oeotpti ovS’ Soi
Coipos ytvtOftcu. tori yaQ. ov3’ ti rtg aAAog Goipbg, ov
<piXoGocpti . ovS’ c.v oi afia&Eig ipikoOoipovOiv ovb’
lm9v(iov6i Gotpol yevtO&ca • cevro yaQ rovr 6 ion [ lalizov ]
„d/itt&ia,” xo ptj bvta xalbv xaya&bv fnjdi cndantiæ finem non
habeat regni sui, sed aliis alia semper addat, rerumque facultates
in infinitum augeat, fieri solere, ut Eros, ubi desiderio expleto
perierit, novarum reruta desiderio tangatur atque reviviscat* dei
vitEKpei. 'VjtExpciv verbi significatio hæc est, ut exprimatur,
abire aliquid atque evanescerfe ita, ut nescias prorsus, quomodo id
fiat ant quo abeat. Apprime respondet Græco verbo nostratium: es
gelit ihm nuter den Hiinden verloren. Schleiermachcrus verba convertit:
Was er sich aber acbafft, geht ihm immer wieder fort.
«uro' yap tovto id ri IxttXettov] ajuaSta, Hæc verba non
recte sc habere, iam pridem ab interpretibus annotatum est. Sydenhamius
a/taSiqt scribendum coniecit vel «urco Tovtgj ; illud in cod. Veneto
reperitur agnosciturque a Ticino: JJoc enim habet ignorantia pessimum,
quando qui nec pulcher et bonus est neque sapiens, sufficienter hæc
habere se censet, Attius corrigendum vidit: amo yap tovto idn
^«Acjr ov d/utx ov fit) ovtcl xa\ov naya$ov pj/de (ppovtpov Soxtiv auro ixavov,
Idem etiam fyet verbis Platonis inferciendam ceusuit vel scribendum
apaSiaS pro apaSla. Annotat Stallbaumius ad hunc locum: Hæc ne cui
in posterum sollicitanda videantur amo tovto absolute positum
est, ut idem sit, quod 5i amo tovto : quæ autem sequuntur: ro pi)
bvxa ixavov, ea per appositiouem, quam
vocant grammatici, addita sunt. Nec Sydenhamii neque Astii verborum medelæ
placent, neque satisfacit verborum explicatio Stallbaumiana. Concedo
quidem, quod permultis locis probari potest, «uro' tovto ita dici,
ut significet 81 * avro tovto, nusquam autem ita positum reperias,
ut non sequatur particula finalis. Deinde ne Græce quidem
dici videtur: auro tovto idn ^aÆTtdv apaSlot pro amo tovto idn
xarAftfoV ?/ dpaSia. Differt enim subiecti forma a prædicato suo ita, ut illud
articulo insignitum sit, hoc articulo careat. Sententiam autem quod
attinet, merito quæras, cur de difficultate quadam molestiave rei
maluerit Socrates, qcain de ipsa re dicere? Si quid video,
XolXe7Cov inutile est otiosumque scioli alicuius additamentum, quo
enuntiati facilitas admodum impeditur. Auget voSiiaS suspicionem sedis mutatio,
quandoquidem in duobus codicibus F>ekkeri pro £aA«roV dpaSict legitur dpaSia
£« A ejcov et dpaSitt XaXEnov . Igitur uncis inclusimus x«A ETtov, quod
neque cum verborum structura satis conveniat, neque, dialecticum
acumen <Pq6vi[iov Soxuv avrc : > tlvai txavov. ovx ovv
ixudvfiit 8 (iij oiouevog Ivdpjs tlvcu ov av fiy oirpzæ
hudttti&eu. Ttvcg ovv, %cptjv iya, to Acoztfia, o t
epiloCoepovvxts, B ll (l/jzs o£ Cocpol /lyre ot ttfiu&Hg ; Afjlov Srj,
fg np, Tovzd y£ fjSij xai jtaiSl, ori o i fiezal-v zovzav dpiq)otsq(ov,
tov av xal 6 "Eqi ag. l&u yaq dtp tcov xcdHCzcov i) Coepta,
"Eqcos 8’ Icrlv iprag mgl zo xakov, agzs avuyxalm "Egaza
tpilbaoepov uvæ, qnXoGoepov •S respicis, quo Socrates hic utitur, sententiarum
consecutione probatur Sensus est verborum : Dena das eben ist ia,
was vir Amathia nennen, vide annotat. dass einer, der nicht schdn
und gut noch verstandig ist, •ich selbst geuug zu sein vermeint.
6i/\ov Stf, Icpyjy rovxo ye 7/677 xat xaidl. Hæc prorsus
conveniunt cum nostratium: das kann ja schon eia *Kind einsehen. Utitur
autem hac formula Diotima, non tam, quod res ipsa intellecta
facillima ait, sed quod, qui præcedentia vecte ceperit, is adhibita
analogia possit verum reperire. Hinc additam habes: oov av xa\
6 Epeo?. Sæpius enim in præcedentibus præpositis rebus duabus vera
neque altera fuit neque altera, sed tertia quædam, media inter utranique,
reperta est Anget autem narratæ rei verisimilitudinem Diotimæ hæc indignatio,
quandoquidem et lectores Socraticam inertiam (quam care non simnlatam
habeas) non possunt non mirari. oov av xal 6 ’Epaf, Vulgo
legitur oov av xal o"E-s poDS ; quod cum nullo pacto hic ferri
posset, Brkkerus e duobus libris dedit av, quod præter Riickertum
editores recentiores in ordinem verborum receperunt, Biickertus
autem annotat ad h* 1 . ; Ne huic quidem, inquit, particulæ satis
commodus videtur locus esse. Qua re suspicatus sum, essetne Jorte
neutrum verbum (av, av) a Platone scriptum, sed av quocunque modo ortum
ex oov, inde autem in ctv mutatum. Quapropter voculam, ut dubiæ
fidei, uncis inclusimus. Frustra. Sæpissime av particula ponitur in enuntiatis
iis, qnæ minus accurate exposita ad prægressæ alicuius
enuntiationis formam effingenda erant. Nostro igitnr loco quoniam
præcedit ori ol ptxa£,v rovrcjv apepoxipoov, av particula indicat,
av av xal 6 "EpaS proprie sic proferendum fuisse: per a&,v cuV
xal 6 "EpooS idriv. <pi\o 6 o(p ov 6k ovxct
apaSovC. Sequitur hoc ex iis, quæ supra disputata sunt. Nimirum qui
cupit aliquid, is non potest, quod cupit, idem habere. $i\odoq)OS igitur,
quoniam est appetens sapientiæ, sapientiam non habet, neque vero
ignorantiæ addictas est; nam qui ignorat aliquid, is id ipsum, quod
ignorat, non appetit* de Sirtct (lEtalv elvca docpov Y.cil d K
uct&ovg. alrla de avrco xal tovrov f} ylvedig' iturgog fikv yag
docpov Idn xai evxogov, fiyrgbg de ov docpijg xal dxogov. i\ ftlv
ovv (pvdtg r ov daipovog, co (pile 2?o r/.gcctsg, ccvxi]. ov de 0v
wq&qg "Egeor a elvca, a YavpacSzbv ov - C dev eituft eg.
cirjfojg de, cog ifiol doxec texficagofievj/ *£ cov dv leyeig, ro
Igcopevov ''Egeor A elvca, ov ro Igcov. dea renixu doi, o l^ca,
Ttuyxcrf.og lepedvexo o alrla 81 avt cJ xal r ovr cdv i / y iv e 6
iS . Vide quæ supra annotavimus ad verba 203. C, ed. 259. ov Se dv cjtj
$i]S*Ep ait a tlvai, Savfiadrov x. r, A. Frustra in horum verborum
explicatione Rtickerti industria versata est censentis, dv pro uti
roiovtov poni non posse; id enim Plato si exprimere voluisset, non dubium
esse, quin scriptum exstet olov Se dv gJt}$7/£. Addit autem Riickertus:
Mihi cogitationum seriem iutuenti sic res se habere videtur, quod mirum esse
negatur^ non esse illud præcedentibus verbis contentum, sed verbis
quidem non expressum, humauitatis caussa, ex iis autem, quæ et dixit
Agatho et statirn addit Diotima, facillimum ad intelligendum sc. ori
icdyxaXoS oo i i<podr£To, cuius erroris caussa prior error est, quod AMOREM
cum AMATO confudit. Certo sic omnia bene videntur cohærere. Quem autem tu
opinatus es AMOREM esse, nhiil tibi mirum accidit (quod pulcherrimum
esse putabas.) Opinatus autem es AMATUM AMOREM esse, non AMANS. Ea
de caussa videlicet pulcherrimus tibi AMOR videbatur. (Id autem non est
mirum), Nam cet. Semper meminerint lectores, orationem hanc tanquam
vere habitam coram convivis Agathonis hic proponi, ut interdum aliquid
etiam pronuntiationi singulorum verborum tribuendum sit, qua assequuntur
haud raro loquentes, quod verbis positis non indicatum est,
"Ov igitur relativum ubi pronuntiando argetur, uti Diotimam hoc
lecisse consentaneum est, tantum abest, ut pronominis relativi potestatem
solam obtineat, ut ei rei indicandæ inserviat, de qua præcipue
agitur. Quam autem tu opinabaris est igitur accentu orationis in
pronomine relativo posito: Quod autem talem tantumque deum esse
ominabaris. Vide de hac relativi pronominis significatione Mattii. Gramm,
arapl. §, 480. 3. 899. seqq. Sia x aio x a. doi, oipai,
7 t dyx aXo ff l<paivero. cfr. 201. E. dxeddv yap ri xal iyco
itpoS avtjjv t.ttpa xouxvtoc HXtyov, oldntp vvv rcpbs iph 9 Ayd$cov,
caS etrj 6 "EpcjS peyaS J9coV, eiij Se t&v xaXcov, r 6 rcS
ov tt xaXov xal afipov. Mirum est, StallbauEqcos. xai yccQ Etfw ro
IguCtov tb Ta bvtt xa kov xal ajigbv xccl ttltov xal . (laxagiGtbv•
tro 5s ys igav aU.7jv ISiav zoiavrtjv £%ov, oiccv lym
Svijl&ov, mias inquit, istud dppov, quod suspicor ia ayaSov esse
mutandum. Neque enim DE AMORE nunc sermo est, sed indicat Diotima in
universum, quid illud sit, quod ab hominibus soleat summo studio expeti
ct desiderari, videlicet ipsum pulcrumpcr se spectatum (ro t<o
ovxi xaX ov) ct quod supra dixerat cum pulcro artissime co ni
unctam esse, ipsum per se bonum. Hinc addit deinceps xal xIXeov xal
jxaxapitixdv, Non dubium est, quin verissimum sit appov verbum. Quamquam enim
concedi potest, pulcro per se spectato melius convenire propter aute
commemoratam cum bono coniunctionem dyaSov nomen, quam appov
epitheton : tamen boc maluit Plato pro illo exhibere, ut clarius indicetur
verisimiliusque videatur, quod 201* E. legitur, 6 o cratem idem fere de
Erotis indole atque natura Diotimæ dixisse, quod Agatho supra
protulerit. Vidimus autem, poetam mollitiei teneritatisque laudem
{dnaXoXTjxa') Amori attribuisse, ut verisimile «it, Diotimam appov
epitheton ita exhibuisse, ut consensisse olim cum Agathone indicaretur
Socrates, simulqne Agathonis illa sententia leviter carperetur. Addit
antem Diotima, ne qnis posito dppov nomine de veri pulcri natura
dubitaret, commemorarique forte indicaret aliud quid, quam ipsam
illam pulcri ideam, tiXeov et /laxapitirov. aXXrjv
i$£ar x oiavxrjv ix° v sc. i<Sxiv . Cave dXXoi xoiovxoS
confundas cum £r epoS xoiovxoS', de quo supra diximus annot. 245.
Sensus est verborum: Contra id, quod AMAT, aliam naturam habet et i
n d,o 1 e m atque talem quidem, qaalem ego descripsi. ele v 8 i) 9
co xa AoS? yap XeyeiS^ Diximus de elev verbi potestate
annotat. p r 36-, ibiqne annotavimus, hac voce uti eos, qui facile
aliis aliquid concedant, quo facilius possent illis pacatis, quid
ipsi sentiant, aperire. Non prætermittendum est autem, elev verbo
adhibito ita seraper concessionem fieri, ut nesciæ prorsus, utrum persuasum sit
necne •i, qui aliquam rem concedit, de ipsius huius rei veritate.
Hinc additum habes nostro loco xaXcoS yap \iyeiS t quibus verbis
indicatur aperte, Socratem Diotimæ sententiam probare. Recte Fictuus
verba convertit: Esto, ut ais, hospes, præclare enim loqueris. Non
igitur audiendus est Stallbaomius docens annotat, ad Piat, Phæd., A. ed.,
caassale enuntiatum, quod post elev positum reperiatur, non tam ad
$lev pertinere, qnam ad insequentia verba, quibus præpositum sit. Specie non
caret hoc % •* Cap. *xrv. Kdt lym
sTnov, Elev Srj, « fa»j’ xcdcog yag Hyeig. toiovtog <Sv 6
"Eqg>s xlvcc xQstav ijrK xolg præceptam, si ad verba
respicis. Piat. Phæd. 117. A., quorum rectiorem explicationem dedimus annot. 36.
Restat, ut dicamas de verbis 213* E. ineidi) St ■yiaxtnXivTj, ih
telv * Ehv Srj, avSpt$, Soxeixe yap fioi vrjtpeiv . Rursus enim
etiam in his verbis, ut supra 176. A*, supplemento quodam
opus est, quoniam non comparet, quorsum Alcibiadis
assensionem referas, habeat autem necesse est, quiassentitur,
dictum aliquod, cui assentiatur. Neque supplementum illud diu quærendum
fuit» Consentaneum est enim, couvirarum aliquos, cum consedisset
Alcibiades, hominem rogitasse: Nam liabes, qui hilariores esse
possimus te præsente? Ad qnæ ille, ehv Srjt inquit, Soxelts ydp pot
vtj<peiv. Possis etiam ita rem tibi informare, ut statuas,
Alcibiadem, cum consedisset, vulta subtristi circumspexisse specumque edidisse
eius, qui magno alicuius rei desiderio teneatur. Quod cum
animadvertissent convivæ, Alcibiadem rogarunt : Num quid est, quod minus
apud nos tibi placeat? Ad quæ ille, id vero, inquit, sit revera,
videmini enim mihi nimium vino abstinere. t OlOVtOS GJV O
*£pGOt' II. Stephanus post toiovxoS inferciendum censuit 6£
particulam, quæ res documento esse potest, eum prorsum eandem verborum
interpunctionem habuisse, quam nos unice probamus. Riickiertus quum ehv Sij
nihil nisi transitum denotare censeret, elev Sr/, xoiovxoS gjv
convertit ; Age iam, hospita, quum talis sit. Nos neque H.
Stephaui commentum probamus, neque Riickerti conversionem verborum
laudabilem censemus. Asyndeton autem quod attiuet, notandus usus
est Græce loquentiuto, quo post €i£V Si), cui caussale enuntiatum additum
est, Si particulam aliamve copulam omiserunt. Neque ratione caret hic usus loquendi, quandoquidem satis constat, asyndeta
gravitate quadam augeri. Ei gravitati autem inprimis locus est ibi, ubi
aliquis aliquid facile concedit, ut ant suam sententiam celerius
proferre possit, ut pl 213. E., aut ad novam quæstionem studiosius
abeat, ut hoc fit nostro loco, et Piat. Phæd. A. ehv, $cprj> et fttXxitixe,
6i) ydp xovxgov iititixtjjtGJV. ti XPV xoietv. Ceterum gjv participium
quod attinet, supra annotavimus ad p» 174. D. dp* ovv dyojv p£ ti
aTtoXoyijdei, participiis ita interdum scriptores Græcos uti, ut
obiectivam veritatem cum subjectivo loqæntis indicio coniunctam exprimant.
Nostri igitur loci sententia est; Si talis est, et credo talem
esse, qualem descrip si st i, natura Erotis: quam utilitatem affert
hominibus? av&Qcoitoig ; Tovto di] ]itvd rccvt 9, ?<p;, cJ
Z*5x(>aDTfg, 7tELQ<x<5o}iccL 6s didcc^cu. e6ti (ilv ydg dt) t oiovrog
wxl ovzcsg ysyovag 6 EQag, %0 xl, oh xav xcd&v, ioc 6v qpyg. ei de ng
'tjixug Iqolxo ' TL rc5v y.cdcov 10 xlv o*Eqg>s 9 w 2Ti oKQdttg re xai
Aiotipcc; c ode dh 0ayictEQov lga> '0 bq(5v tcov xak&v xi iga ; Kcd
riva xpelctv Ox £t * cfr. 201. IT dei 67 /, cJ Uyd^ajv,
&67tep 6v 8 17] y i)(5gj, 8ie XSeiv \ r av7ov icp&xov xis ioXIV
O*EpG0S ycal noloS xiS, hteixa xd Opyct itvtov. Quæ sequunt u e
verba tovto 8t) pexa xavxa x. r. A\, rernacolo sermone expressa
audiunt: das ist nun der zweite Punct, den ich dir auseinaoder zn
setzen versuclien will. 0 . 6 x 1 pev yap 81 } x,oiov roS n. X. A.
Socratica sciendi aviditas cum tanta esset, ut percepta priori
disputationis parte nimio impetu ad alteram ferretur, id quod asyndeto
expressum est : xoiuvxoS qdv o "EpwS riva Xpciav xols
dvSpanoiSj Diotima, ut impetum illum paullisper retardet, ac ne
inceptus ordo dispatatiouis turbetur, veretis, verba adhibet: 06xi
jxhv ydp 8t} xoiovxoS u. r, A., quibus cum gravitate positis Socrates
admonetur, ut et quietius cum Diotima agat, et partes disputationis
memoria teneat studiose. Tecte autem ipsis ' his verbis carpitur Agatho,
qui cum in ipso orationis exordio recte indicasset, quo ordiue
Erotis laudatio procedere debeat, ordinem disputationis male
turbavit, 7 (a\ ovxa>$ y ey ov qjS . Dindorfius,
Stallbaumius ovxcoi, quam Florentinorum librorum lectio uem esse
accipimus. Sed caussam hic, cur ovxcoS' scribatur medio in commate et
sensu, non videmus. Riickert. Iam supra annotatum est a nobis,
non omnino nobis probari præceptum eorum, qui omnibus in locis ovTco
ante consonam scribi iubeant, neque ovx&f probent, nisi id
verbo cum vocali incipiente præpositum sit. Satis docemur haud
infrequenti consensu codicum meliorum, Ovxgj? etiam subsequente consona
Græcis in usu fuisse ibi, ubi aut ipsum ovxcoS not enuntiati
particula, in qua ovxcjS’ collocatum sit, cum vi quadam proferatur.
Hoc in nostrum locum cadere nequit negari, igitur recte ovxoai servasse
nobis videmur, cfr. præterea Stallbaumius ad Plat. Gorg. 516. C., 522*
C. ad Protag, p* 351. B. el 80
tiS r}pa$ Opoiro. Omissæ apodoseos exemplum habuimus 199. F. el
yap ipoiprjv, Ti 80; dBeXcpoS avxd rovxo oitep l6xiv, 06xi
xivoS aSeXtpoS rj ov ; $dvai el vat f ad quæ verba vide annotat. 234. Nobis
pari modo præsertim in familiari sermone loqui licet: Wenn uns aber
ie— mand friige : In wiefern eigentlich ist denn, o Socrates und
Diotima, Eros die Liebe zum Scbduen ? ich will es aber deutlicher so
ausdrucken : Einer, der tyit turov, oti Ftvia^ai avtcji. ’Al\’ in
no&u, iyrj, ?; cjroxpwJtg tQCDtt]( J lv toluvSb' TL i&tui
txtivcp, <J ct.v yivtjtai tu xala ; Ov ndw itpijv in i%nv lyco
ItQUS tttVTl]V tljV igattjOlV TCQOXcLQCJS dxOXQlVUCS&Ul.
'AI /i, itp>], bjgxfQ uv ii ng fitzapuldv, dvzl zov xu- E lov
zcj dya&cS %Quynvog, hvviHxvolzo' (frige, a 2.(6- . das Schone liebt,
was liebt dena der eigentlich? ori Fer id $ a i a v reo
. Mecum fatebuntur lectores*, se haud facile responsuros fuisse,
si Diotimæ illa quæstio sibi proposita esset, quod Socrates respondit,
mirarique licet, Socratem, cum alias fatuitatem quundam simularet, ut et
infantem ca videre posse Diotima censeret, quæ ille non videre se
simulabat. D.,
tam feliciter ac subito respondisse. Sed quæstio Diotimæ revera facillima
est ad expediendum, si ipav verbi potestatem accurate perpendas, et si
accentum orationis non in xi ponas, sed in ipet verbo. Diximus. de ipav et <pi\tiv verborum discrimine, illud viris
hoc feminis atque amasiis attribuimus. Atque ut
illic annotavimus, (piXelv eorum tantummodo esse, qui capi se ac
teneri patiantur, ita h. 1. addendum est, ipav non nisi eos dici, qui capere
atque tenere concupiscant. Haud multum igitur differt ipav ab ixiSvpeiv;
tantum modo ab eo discrepat, quod, qui ipav dicitur, h, e. stadio
cupiuudæ alicuius rei teneri, is virili robore gaudere cogitatur
atque viribus, quarum auxilio possit, quod amet, eo potiri, cfr. 200.
E. xal ovro? apa xoii «AA oS itaS o ixi$vpd>v tov prj ktoipov
ini$vpel xal roO pij i rapovroS xai o pj/ £*« xal 8 )i?)
icJnv avcoS xal ov ivdeyS icriv, rotavi arra itiriv, cov 7j lxi$ v
pia te xal 6 "EpcoS iOziv. a A A* ixi xo$ei,
£(pij. Bodi., Vat., Vindob, Angel. habent «AA* ixixo$il. ceteri d\X* 7
... i iri XO$ti. Hoc præstautius illo est. Suspicor tamen,
quod et Riickerto in mentem venit, utramque lectionem coniungendam
esse Platonemque scripsisse: aAA*^ri ixixo$Ei f præsertim cum
legatur in Piat. Protag. 329, D. rot>r itirtv, o in
ixixo$<» f h. e., das ist es, was ich noch hinzuwunsche. Paullo
infra p» 205. A. xal ovxin x poSvei ipi<5$ai x. t. A. Ceterum x
o$£iv s. ixixo$Eiv de rebus inanimatis dicitur, ut i$i\etv 9 fiov\e6$ai,
(fiiXeiv, ut vis quædam describatur rebus illis iuhabitans, quæ cum instinctu
animalium comparatur. Diximus de hoc usa verborum annotat, 144.
< oSxep av ei tiSp.£tafia Aalv. llecte Ficinus participium convertit:
mutatis vocabulis. Nimirum cum 201. C. concessum esset ab
Aguthone, pulcrum idem esse atque bonum, in pulcri locum substitui
iubet Diotima bonum, ut Socrates, cum viderit, quid futurum sit ei,
qui bono potitus sit, deinceps dicat, i TCQceas,
6 iodv tav dycc&eiv zL Iqu-,
rtvio&ai, r\v d' iya, aurei. Kal n ttizcu ixtiveo, « av
yivryzai 05 V nycc&cc; Tovz’
evzoqcotcqov i]v d’ iyio, 'tya dn oy.QivaG&ca, ozi Eudalfim’ tazeu. Kzr/SEi
yag, leprj, dya&cov oi EvdalfiovEs tvdcdfiovEg. Kai ovxizi ngogdei
.tQiG&cu, ‘ "Iva xi di pwltzai svSalficav sivai 6 (iovXu[ttvog; cilia
zU.og do xtl zyziv r/ dnoxQKSig. 'Alrftrj liyug, linov lyde. Tavzijv dij zijv (iovlijdcv y.cd
zov quid ei eventurum sit, qui pulcri facultate gaudeat. Ceterum cur
hoc loco aofisti participium probrmus, 174. B. nou nisi præseutis
participium admiserimus, ratio in propatulo est. Illic enim de actione, quæ
lutura sit, agitur; hoc loco conditiouale enuntiatum habes, in quo
exemplum continetur, quoil noti tanquam fiat, proponitur, sed quasi
factum revfera Socratis animo inducitur, 2tnx paxeS, q
t{>VY rcDY dy aS ojy . Hæc est unius Bekkeriani codicis lectio, quam
et Bekkerus et Stalllaumius in textum receperunt; undecim codices apud
eundem habent (jcoKpaxtS i pii o ipcov, in uno tiatxpctref ipd
iptor comparet. V ulgo 6conpaxeS ipcj p ipGOY legitur, quod Rticker-
r tus iu textum recepit convertens: Feriude ac si quis
mutatis vocabulis roget ^«ic, age Socrates, dicam, qui amat cet.
Epeo autem ea de caussa non spernendum censet, quod iu familiari
sermone sæpius dicendi verbum præter necessitatem mediis verbis
iuscratur. Sed illud præter necessitatem minime nobis p lucet ;
vide annotat, neque ipeo ad dicendi genus revocari potest, quale est C.
7 <ou iy<o funoY, n&S rovto, i<ptjv, \iyetS ; quæ
sententia Ruckerti est. Nara ut ne commemorem quidem, quod Ipeiv
nusquam inseritor hoc modo, sed (pdvai verbo scriptores semper
utuntur, etiam prima persona ipeS verbi, quæ in tertiam mutanda erat,
Riickerti sententiæ officit. Postremo ridiculum foret, inserto dicendi
verbo ipsa alicuius rerba indicare eo Joco, ubi præcedentibus
oaSlttp av ei verbis satis demonstratur, certi alicuius hominis
verba non afferri. Restat, ut dicamus, qui factum sit, ut in tara
multos codices ipeo verbum irrepserit. Scribarum aliquis cum
iutelligeret, bono in pulcri locum substituto eandem quæstionum seriem nunc
repeti, quam iu præcedentibus Diotima Socrati proposuisset, atque verba o
ipcov jcov ayaScov xi ipd apprime respoudere præcedentibus o’
ipdjv Tcoy xaXcov xi ipd, factum est, cum alteram quæstionem
cum altera compararet, atque illic ipoj præpositum reperiret, nt
id verbum vel negligentia vel imperita quadam sedulitate iu nostrum locum
transferret. HXtjdei yap oi evdaiiQttta TOVTOV 3t&t£Q« XOLVOV
tXtt tlVtXl ItUVTOV (IVftQcbitav, xal ltavzag t aya%u flou/.eOftca avroig arca
Kfi, ij nag liyug ; Ovtag, rjv 8’ tyto' xoivov ilvai navTCJV.TL 8rj ovv,
Scpr/, ai ZkbxQateg, ov ndvtag egav (pttfilv, si 'juq ye itavTf g twv
avrav £qg>Oi xal B ubi, «Ua nvag (pauev egav, tovg d' ov; 0avfiaia
i, f t v 8’ lyd>, xal avrog. ’yJ/.ka fit] &av(iat;’, Stptj’
cttpeXovxeg yaQ ccqu tov fparog tv eidos 6vo(ii£o[iev xo lioveS . Hæc Terba
ita conformata sunt, at Etprj non addito ea facillime putare possis uon
Diotimæ sed Socrati aduumerauda esse. Neque opus est, ut affirmandi
vocabulum supplendum censeas, ad quod yap rereferatur. Diotimæ verba arctius
cum præcedentibus coniungenda sunt, ut perinde esse indicetur, quis dicat,
Socratesue an Diutima, modo veritas dicendo eruatur. Iluiusmbdi
dicendi generis permulta exempla aperiuntur. cfr. 200. B. dp’ ovV
fJovXotz* dv x is pfyas cdv jtiya? elvai, ij idxvpoS wv idxypoS ; f A8vvaxoy ht xcdv cJ- s poXoyjpuvojv.
Ov yap z ov ivSei)? dv eiij tovtaov o ye &v. Piat. Gorg. 492.
E. 2?. ovx dpa opSoHS Xtyovtai ol pi]8evoS deopevoi evSaipove? elvai
. K. ol A i$oi yap dv ovtao ye TiOLi ol v ex pol
evSaipovidxaxoi elev . xv a x i de (i ovÆt ai. Dicitur ira xi
ilermauno annotaute ad Viger. 849. per ellipsin. Plene, inquit, in
constructione præsentis temporis iva xl yivrjxai, in constructione præteriti
Hva xi yivoixo. Sclileiermamacherus verba convertit: Und hier bedarf es
nun keiner weitern Frago mehr, w e s ha1b docli der gliiclcselig
sein will, der es virili. Haud facile vernaculam dictionem reperias, quæ
Uva xi verbis respondeat. Ceterum ut recte huius Idci sententiam percipias,
(iov\E6$at et hic, et paallo infra ftovXl]6i5 nomen ad
significandam eum vim, quæ hominibus innata est atque cum oatura eorum
couiunctu, adhibetur : der Trieb. Vide qnæ <1& fiovÆOSai
verbi potestate, atque quomodo id differat ab iSeÆiv, diximus 44.
Igitur xo fiovke6$at tvdal/tayv ELvai caussam primariam describit studii
beatitudinis, ultra quam caussam progredi nemo possit. xi 6l)
ovV. Sententia liæc est: Si omnes homines eiusdem rei, h. e.
beatitudinis sempiternæ AMATORES sunt, mirum videri potest, cur alios
amare dicamus, alios non dicamus. Sed explicator hoc eo, quod a
notione xov ipdv seiungimus partem aliquam, qua pariendi et
generandi studium exprimitur, idque xov ipdv atque xov
"EpcoxoS verbis insignimus, aliis nominibus ad ceteras tov ipdv
partes describendas utimur. xiv ds q> apev xov? 8* ov.
Scriptura exspectaveris xov? ) uev
xov? 6 ov . Positum tov
oXov htitiXtivng ovo/ia rpcorce, ta Ss &XXa aXXots xaTayguixs^a
ovofiaGiv.''SlgxEQ rt; ijv d’ lya. "SlgittQ tads. oiO^ oti itolrjOig
iori n TtoXv. ?; yag ZOL EX TOV fit] OVTOg ctg TU OV loVTl OTlpOVV
ahtU XatStt iGtl jioir\Gig, «gr£ xal cd vno xaScag rafg rlyyai g C
igyaoiai xoujtiu g tlol xal o i tovtcjv SrjtuovQyoi itavTig itoitjzaL 'AXiftij Xeyeig. AXX’ o[ia g, j; d’ ij,
olo&’ autem habes pro TovS jiev, quibus verbis uequa conditio
prioris atque posterioris membri indicatur, TivuS, ut lector moneatur,
pauciores esse, qui amatores et amare nominentur, inulto plures, qui et
ipsi AMATORES AMANTE AMATO sint, aliis nomiuibus insigniri. dtp
e\oyt e £ ydp d p a. In permultis codicibus dpa omittitur, velut' in
Bodleiuuo, Vaticano uno, Vindob., aliis. Rectissime Riickertus ad b. 1. : Ægerrime,
inquit, caream dpa particula, qua id efficitur, ut sententia hæc non . pro
certa et explorata ponatur sic simpliciter, sed colligi tantum ex aliis
videatur hunc fere in sensum: si recte ego observavi, noiqGis
s6ri r i 7toXv h. e. scis id, quod itotydiv vocemus, latioris
significationis esse notionem ( ein weitschichtiger Begriff).
Quicquid euim, cura nihil fuerit antea, post ita movetur, ut sit aliquid,
huic caussam ortus fuisse dicimus noit}6iv. Apte laudant interpretes ad
h„ ]. Piat. Soph. 219- B. ritiv dreep dv prj npoTepdv TiS uv
vtizfpov ds oixuiav dyy, tov /ikv dyovxa noielv, t 6 dyojævov 7toiei6$ ai
tcov tpapev . Rodem modo, quæ latissimi signi ficatus verba sunt,
adhibentur a nobis ita, ut certum quondam, eamque artioribus
finibus circumseptam -actionem exprimant. Sic dichten de arte poetica, w i rken de textoria, handeln de
mercatura usurpari quem fugiat? it oirjtiiS ydp tovto poyoy. Ad
tovto repetendum est e superiroibus ro 7(Ep\ r ijv jnovdl W/v xai td
fihpa. In sequentibus exovteS tovto eodem supplemento opus est, quod ne minus
convenire censeas cum £ xoy rtfparticipio poetæ enim non habent id, quod
dicitur ro' 7tepi tjjv f. iov6iw)v H. r. A., sed eius periti sunt
ita, ut in carminibus paogeudis eo utantur, tenendum est: Ix&v verbum
haud raro idem significare atque cognitum habere, ea de caussa,
quod qui aliquid animo percepit atque ita mente tenet, ut eo recte
uti possit, idem id etiam habere dici possit commodissime.
ovtgj Toivvv Tiai rtepl Tov £p G>xa. Hæc brevios sunt
dicta, non item obscurius. Diotimæ mens hæc est:
Quod de poesi modo dictum est, idem in amorem cadit. Poesis proprie
de omnium rerum caussa efficiente dicitur, sed usu loquendi factam
est, ut pQcseos nomen ou ov xcdavvTM n oirjrctl, alia alia tyovGiv ovo
fiam aito 6s TtnarjS xijg itoirjGsag %v (toQiov ucpoQia&iv rb
jrfpi rtjv fiovGix tjv xal xa fiixQci x ra xov oAov bvbaaxi
xCQogayoQtvixca. noi^Gig yag tovxo (tovov xaltixca, xal o t k'%ovx£g xov
to x b uoqlov xljg noitjGtag noirycai. kiyug, ttpijv.Oura xolvvv xal
niQi xov Squtk ' xo jitv wtpuktubv £<J« nuGa rj rcov aya-
D noii niii ad eam poi-seoa particulum describendum
adhibeatur, quæ in re musica et metrica versetur. Iam ad verba
accedamus to fihv xEtpaXaiov ipoaS Ttctvziy quæ ad hunc usque diem
interpretum studia misere eluse* runt. Stallbaumius expungenda
censuit verba o piyidTof te xal 'HoXepoS SponS itavxi.
Riickertus contra se ita semper sensisse annotat, quoties vel secum
hunc locum tractaverit, vel cum aliis, miro eum ornatu spoliatum
iri, si vel una hic litterula sublata aut mutata foret. Recte
igitur Lticiauus ait epigr. V, v. 3. Antholog. Iacobsii . *
ovdlv iv ctv^pGDrtoiui SiaxpiSov idn voTjfia, aAA * o dv
$avj.id%EiS, rovt kxepoidt yiXaS, Ratio verba tractandi, quæ
Stallbaumio placet, ut audacior, ita miuus commendabilis est. Riickertus
autem totius loci sententiam plane non perspexisse videtur: Ut particulam
tantummodo eorum hic repetam, quæ in eius annotat, ad h. 1. ed.
169. leguntur: Quod vos de vestro soletis Amore prædicaro, maximum deum
esse et callidissimum, qui neminem non decipiat y id multo valet magis de
beatæ vitæ cupiditate, qua omnes omnino homines velint nolint plane
irretiti sunt du -* cunturque naturali quadam necessitate non aliter, ac
si magicis artibus sint delimti. Quo sensu ipse supra 203- -D. $£tvof
yoyS xal tpappaxEvS xal doq>idTtj$ audit. Diolimæ voluntas hæc est; Loquendi
usum ut in poesi, ita in amore nomine insigniendo versatura esse,
atque amorem et amare et nomen amatorum iis tantummodo tribuisse,
qui amoris particulam unam sequantur. Summam autem amoris omnem
bonorum cupidinem esse, atque beatitudinis quidem cupidinem esse maximum
doXcpoy) amorem (iravtl). Vides igitur, to /xk v xEtpaXaiov et tov
svbaipovtiv sc. T tjv &itl$vp'iav sublecta enuntiati e$e. To XEcpdXaiov
autem primariam alienius rei notionem describit ut in Piat. Gorg. 453.
A, hiystS, otl izeiSovS drj/uovpyoS Idxiv ?/ fnfxopixi } y xal 7 }
7tpaypaxdot avxijS aitada xal to xecpdAaiov eIS tovxo TEXevxa h. e.
Stalhbaaraio interprete : dicis rhetoricam esse persuadendi
opificem omnemque eius operam atque summam ad hos tanquam ad finem
suum referri, ut aliis persuadere possimus, quod volumus. Iam nostra
verba convertenda sunt: Der Grundbegriff &av hiitivula xal tov
tvSaipovsiv, 6 lilyctitog re xal SoIiqos %qg>s navtL • <x)J.’ ot
fiiv ciXbj rgexofiivoi. ltoX}.a%rj in’ avtov, rj xaxcc xgr^auGfiov tj
xaxcc qii}.oyvava6rLav ij xaxcc cpti.oGocpiav, ovt’ igav xaXovvT at, ovt
IgaGtai, oi de xaxcc tv n elSog tinnis rs xai IcSnovSaxoTig ro tov oXov livocia
ia%ov<Uv, agaxd re xai iQuv xal igccGzaL KcvSvvevus dh]&rj
Xiyuv, hcpijV lya. Kal Xiyetai fiiv ye ug, icprj, Xoyos, co$
der Liebe ist iedes Streben nach dem Guten, and das Strebcn nacli
dem liochstcn Gute, d. i. nach Gliickseligkeit, ist die
grosstc Liebe. Restat, ut dicamus de verbis xal doÆpoS TtOLVXly quæ
nou dubium est, quin corrupta sint. Antiquitus scriptum fuisse suspicor:
KAIKOIKOCEPflCTIANTI, in qua scriptura tripliciter peccatum est a
librariis. KOI enim, quod haud fere multum discrepat a KAI, omissum
videtur ab cq esse, qui xai dupliciter posituin putaret. Hinc enata
est, cum forte, ut fit (vide annot, p* 170.) J$F£IC duplicaretur, hæc
scripturæ forma: KAI NOCE mCErflC ITANTI i ex qua dictum est, una lineola in
littera N deleta, ut non nisi A figura remaneret: xal Sodtpt HpGDf
Tiartl. Ex hoc autem sciibam aliquem, qui callidum Erotem sciret,
fecisse verisimile est xal doXepof ipoot itavxi. Ut autem
couiecturam nostram xal Xoivds^EptoS itavxi ipsi probemus > præcedentibus
verbis efficitur 205. A. rort;t 7jv Sl Tt}v ftovXvdtv xal tov i p cata
tovtov itotepa xoiyoy oi n . etvai izdvrayv dv^pcjitcov xal navtaS
xayaSa fiovÆoSai avtolS tivai adi, ?)' tzcjS Æ yeiS ; OvtcoS, jjv d
* iyco et quæ sequuutur, quibus verbis accurate examinatis
doceberis, nostro loco xoivvS nomen vix abesse posse. In
Schleiermacheri conversione legitur: Soauch vas die Liebe betrifft, ist
im allgemeinen iedes Begehren des Guten and der
Gliickseligkeit die grossle und heftigste (?) Liebe fiir ieden. Iu
Schnlthessii conversione edita ab Orellip 123. exstat: Im Allgemeinen niimlich
ist iegliches Yerlangen nach dem Guten und nach Gliickseligkeit fur
iedeu die grbsste, ihn bestrickende Liebe* Ficinus verba
convertit^ Nam summatim quidem omuis bonorum felicitatisque
appetitio, maximus et insidiator amor est cuique. aXX*
ol p\v ot-Wy x. x. A. UAXd particula adhibita, a rei
commemoratione, qualis revera est, ad loquendi usum traositur, quo
non res integra suo nomine vocatur, sed rei alicui parti inintegræ rei
nomen attribuitur, cfr. 204. A. £n. rl 8if ovv, gJ ^GonpaTtS, ov
izdvxaS ipdv (paptYy eh zep ye itavxeS xcav avtaiv ipcAoi xal æl }
dXXa xivaS epapev ipdv, xovS 6 * ov; Tpenopevoi de indole
atque naturali quodam instinctu dici— ot av to SfoutSv iumav
fyjTuGiv, ovroi IqucSiv ' 6 6’ E ifiog koyos ovxs ^fiiæog <pt]6iv
ilvcu tov £q(otcc cirts olov, eav fit] xvy%ctv]] yi xov, m Itcciqe,
ayaQov ov' ix fi avrav ye xal xodag xal x^Qctg tfttlovOiv axot
tftveiS&ca ot «v&qcjxoi, iciv avtoig doxjj r a iavtav XovtjQa
efoai. ov yaQ ro iavtcSv, otfuu, txaGtoi aona£ovtai, tl fit] i'i ng to fiiv
aya&ov olxtiov xaXil mi eavtov, to 61 xaxov akkotQiov. ag ovdiv ys
aUo tor, at 191. E. udat Si tdcrv yvrauaSy ywaixoS
d (5iv y ov Ttavv ctvxai xols av~ Spa6i tov vovv TtpoSexovdiv,
d\Axx pctWov itpoS xaS yvval xaS xexpajupivai eidlv. Pro ol ptv a\Ay vulgo legitur non male
oi ptv aWoi f quæ scriptura quoniam codicum optimorum auctoritate
improbatur, e verborum ordine expellenda est. Minus nos movet
Ruckerti argumentum dicentis, ol piv et ol Si sibi opposita esse.
Quem enim fugiat, præsertim cum æqualitate quadam careaot, oppositionis
membra interdum verborum numero et conditione non apprime sibi
respondere. xal Xeyexai jxiv ye, Miv ye particularum cognoveris vim
et potestatem, qnando xal Xiyexat ykv et xal Xiyexai ye seorsim
utrumque posueris. Altera particula efficitur, ut Diotimne sententia
hominum quorundam opinioni opponatur, qnam Aristophanes protulit, altera
vis oppositionis augetur atque extollitur. ovxot ipaititv. Sæpias
iam diximus de transitivorum verborum usu absoluto, cuius ea natura
est, ut casu adiuncto nullo non actio quædam, sed notio prematur verbi.
Positum igitur hoc loco habes ovxot ipadiv pro ovxot IpcovxiS
\tidiY, Ceterum Wolfius annotat ad h. l.j Was Aristophanes liber die Trennung
derMenschen sagte, wendet Socrates hier zu einer ernsteren Absicht
an. Alles, was iener vorgebracht hatte, beruhte anf einem falschen
Gebrauch eines Ausdrucks, der damals beinaho spriichwortlich gewesen za
seia scheint, dass Liebhaber ihre aaderen Ilalften aufsuchen.
&itel avxcvr ye xal noSaS xal xelpaS x. r. A. Do iitil
potestate vocabuli supra dictum est annotat. Ceterum adhibito pedum manuumque
exemplo, qnas sibi abscindi iubeant, qni illas non bonas esse
cognoverint, Aristophanicao orationis argumentum concidit* Fieri
enim nequit, ut dissecti homines tanto ardore, qnantom Aristophanes
descripsit, alteram sui partem expetant, cnm et ex altera, cuius
ipsis potestas sit, exscindi patiantur, quæcunque vel mala sint,,
h. e. morbosa et doloribus afiecta, vel ad usum parum idonea.
ei / 11 } ei rtf. De ii particula post ei jujj repetita M&t18
206 i&tlv ov igoldiv av$Q€Oitoi r) tov aynftov. rj dol 80xovdr, Ma At
ovx &iiovy£, yv 6* lyeo. *Ag ovv> y S’ ijy ovtcog aizlovv It Iri
Xeyeiv, ori ot av&QGMot tov i fcc&ov igcSac; 2 Val, Zcprjv. TL
de; ov XQog&et&ov, iqrrji ori xai eivai 1 6 dya&o v avtotg
egco6i ; IJpog&8TSOV. r Ag ovVy
%<p*h xcu ov (tovov eivai, akka ual dei uvcu\ *— Kcd tovxo
itQogftexiov» "Edtiv thiæns egit in Graram. ampl. $.
617. d. 1249., obi laudantur Thucydides I. 17. inpa%Sjf di z* ctvteHv ov6\v
ipyoY dZioAoyov, ei fit} ei xi npdt tteptoiHovS tovS avtdSv
kxdOtoiS. Piat, de rop. IX. 581. 1 ). tl ftt/ ei nS ckvtqSy dpyvpiov
Ttoiei. Prorsus eodem modo LATINIS id usu est nisi si. Ditfert autem
el fit } ab ei fit/ el Ita, ut el fn} nihil denotet, nisi
exceptionem, quæ ad id refertur, quod sequentibus verbis expressum est;
el fit} el autem, exceptionem per se poni indicam videtur ciqne
conditionem quandam subiuugi, ut si nliquid fiat aut non fiat,
exceptionem revera adesse docearis. ov Ipcodiv avSpcjirot, jj tov
dyaSov. Aliquot libri ol dv^pamoi, Sed non opus articulo, cuius omissio
admodum usitata est in eiusmodi vocabulis, qualia snnt dvt/p, d8eA(pot
f yvvtj t yij, alia, quum de genere posita sunt. Stallb. De
genitivo, qui in verbis continetur ?/ tov aya&OV Mnttbiæus disseruit
in Gramm. ampl. $. G31» 2. 1299., ibiqnc ?/ r ov acya *' 3ou
positum esse monet pro t) tq ayaSov. Nominativum incepta verborum
structura exigit quidem, sed cave, tov aya $ov minos recte habere
censcaa aut loqueudi usui parum accommodatum. Nam verba, quorum
terminatio ad præcedentium verborum structuram conformanda sunt, loquendi
usus iubet, ubi duplex structura in præcedentibus reperitur, ad eorum
verborum structuram accommodari, quæ vi quadam præcipue emineaut.
Cum gravitate nutem h. 1. dictum est ipaidiv, quandoquidem nou
de actione verbum accipiendum est, sed de efficacia notionis, quæ
verbo finito expressa est. Vide de liac verborum transitivorum potestate
annotat. Positum igitur est ov ip&idv arSpooTtoi pro ov ipadrai
el6iy ar^pooicoi. Ad geuitivum autem relativi pronominis, cum
deberet proprie ad verba d)S ov~ 6iy ye dXXo Idxiv referri, relatum
censent interpretes i/ tov Ctya^ov. Recte, Possis
fortasse t/ cum genitivo etiam ad id diceudi genus referre, quo
ponitor haud raro præcedente aliquo comparativo ?/ cum genitivo,
cfr. Mattii. Gramm, ampl. §. 450. 2. 844. t ) 6 vi 6
oxovdiv sc.dAAov TtvoS ipadtai eivai i/ rovxov. Tf vulgo edebatur
olim, quod primns fuit Astios, qui in y mutandum censeret. aga
fcuZAyjldi/v, fqyij, 6 1'gog rov to ayccdov avxw elvai de L
'Jhj&etixaxa, ErpijV 4yw, liyet-g. Cap. XXV.
"Oxe d>j rovxov 6 Eqoj g eOxlv, rj 6’ i}, ruv riva, xqo- B
xov duoxovtav avxo xal Iv xLvi xgdfei tj Cxovdrj xcd ap 9 ovVy rj
8* 7/ 1 ovroaS anXovv, Vulgo legebatur i/6rj pro 7} 8* rjt quod
Bekkero debetur. Illud potest ferri quidem, sed
hoc non dubium est, quin sit rectius atque verius. OvtooS ditkovv
est: non addita accuratiore definitione, tam simpliciter» Non
perinde est autem, utrum præponatur an postponatnr ov^goS vocabulum
verbo, ad quod pertinet. Ubi postpositum est eidem, ovtooS ad præcedentia
verba respicit signiilcatque .* hac, qua diximus, ratione; contra suo
verbo præpositum, quamquam illum SIGNIFICATVM non amittit, tamen notionem
aliquam adiungit, quam dubitativam interpretari possis» Eo nimirum animo
est, qui verbis ovtgdS aitXovv utitur, ut qui aibi rem non plane probari
indicet. Hinc mireris simplicem Socratis assensum val, £<p7jv 9
qui documento est, Socratem fatuitatem quandam simulare, de qua supra
diximus annotat. xal ov jiovov elvai t exXXd xal æl elvai.
Vulgo ctXXdc oiel elvai legebatur omisso Hod vocabulo, quod hb iis
deletam est, qui putarent, xal iam in præcedentibus positura esse xal ov
povov elvai. Frias istud nui autem non du bium est, quin ad totam
enuntiationem pertineat, additumque sit, ut significetur, aliquid,
quod in præcedentibus contineatur, hoo loco repetendum esse, ut
expletior oratio audiat: ap’ ovv, Hqrtf ov xal 7tpo6Seriov a ov
povov elvai y aXXa xal dei elvai . Diximus supra annotat, p» 74. de
ov povov dXXa xal et oi * povov aXXa. Hectissime autem Stallbaumius
ad li, 1. ov poyov aXXdj^ inquit, omisso xal Tion nisi iis dicitur
locisy quibus alterum orationis membrum tantam habet vim et gravitatem,
ut quod in priore membro dictum erat, id corrigatur et quasi prorsus
tollatur . ore dr) rovrov o $pv)S idriv. Additur vulgo
dei post ititiv, quam voculam suspicor eidem deberi, qni 204E. scripsit
$epe, cJ ZSoZxparef, ipdo, Toiy dyaScov rl ipa. Vide annotat, p
268. Explicabilem tamen voculam censuit atque iu ordinem verborum
recepit Riickertus, qui et vulgatum rovro, quod Bastio praccunte
editores fere omnes' iu rovrov immutarunt, probavit annotans ad h.
1. Dejendi librorum structura posse videtur . Quamquam enim
quid vulgari in usu rebusque humanis amor vocetur, nondum est
probatum, tamen quid esset, 18 * jj Cvvradiq egas Sv xctXoito ; tl
tovto tvy%dvu ov r o £gyov;' £%hs tlxiZv ; Ov plvz *&v <5s, Bgnjv
iya, ut AwtlffM, tfrav[iaf:uv tnl (Sotpia xal tcpokav tcuqu ai avta
tuvra iia&rjaofievog. ’slXX’ lyco tfot, h<p>J, iQu>lati yciQ tovto
tonos *v xaXa xal naxa to Odifitt xal xctta tt/v ipv%7jv. Mavtilus, tjv
8’ iyco, SsCtat o tl affatim docuere, quæ præcedunt. Si
igitur statuamus huiusmo di hic Jieri • transitum: quandoquidem AMOR
hoc est sernper (bonorum sc. sempiternæ possessionis appetitio), age iam
quid vulgo AMOR appellatur ? quis est, qui reprehendat? At hunc ipsum
sensum verba fundunt, si tovto legitur ♦ Becte tovto lUickertus
retinuisse videtur, quamquam minus recte enuntiationis totius
sententiam explicavit. Non enim commemorata erotis natura quæritur,
quid vulgo amor appelletur, sed a theoria, quam vocant, erotis ad
praxia transitur ita, ut cui studio Erotis et cuius rei appetjtui erotis
nomen conveniat, Diotima sciscitetur. Ceterum perinde est, utrum
dicoxovtoov avto scripseris, an 8icdxovtcov ccvtov y adest enim in præcedentibus,
quorsum utrumque referri possit. Vulgatum hoc est, illud codices
optimi præbent, idque a nobis in verborum ordinem receptum est,
quod sane Sigjxeiv commodius ctyn re aliqua, quam quis
persequitur, quam cum Erotis nomiue consociatur. rt tovto
tvyxaY&i <> v ro tpyov ; txeiS elrcelr; Post tpyov
interposui signum interrogandi, quo maiorem haberet oratio vigorem et
alacritatem, Qna in re secutus sum auctoritatem Heindorfii ad Piat. Charmid.
p.l62.B. nbi hæc leguntur : tl ovv dv elt) nort td rd tavrov npdrteiv;
txetS dnetv ; Infra 207. B. rd Sc Sijpla r/S ahia ovrutS iputnxutS
SiariSe6$ai ; A tyciv ; S t a 1 1 b. ov pevr’ dv di, tcppv
lycd, ut dioripa, iSavpa^ov irci dotplqi. De altero conditionnlis
enuntiatiouis membro omisso vide quæ supra annotavimus annotat, 242.
Ceterum Græci accuratiores quam nos Savpapeiv riva irci rivi
dixerunt pro Savpd&iv tl nvoS. Illius structuræ exemplum est Tlat.
Menon, 70. B. co Mtvutv, rtpd tov ptv fltrraXol evSdxipoi rjeav iv
rois KAA 77 Qi xal iHavpdSovio iip’ Inmxy re xal nXovrut, vvv St, cos i
pol Soxei, xal ini doqtiqc. tPoitdv verbum frequentativum est, atque ire
et redire significat, cfr. Plat. Critou. 43- A. SvvifiqS t/Sij pol idrty, ut
2utxpateS, Sia rd no XX a XIS Sevpo qtoitdr. Hinc solenne est de
discipuli» scholam frequentantibus. Iam expendas Socraticæ modestiæ acumen, quo
ille etiam alias haud raro utebatur, ut sententias aliorum facilius
eliceret. Diotima autem missis ceteris verbis, quæ ad rem non
pertinerent, quasi nihil aliud, quam ovx olSa iyatye Socrates dixisset,
trAA iyut iput respondit. xors Xlyeis, xal ov fiav&ava. 'AIX'
lya, y 8’ i}, Oatpi- C Crepor £pta. xvovCi yccQ, Ecptj, w Xaxqcxxes,
narres av&qaxoi xal xara ro (Sapa xal xara rrjr xtyw/fl», xal
baiSccr Er rivi j/Atxta ytvcavxca, rlxreiv badvpsi rpiav rj < jniGig .
xixxtiv d"s iv fuv alc%Q<p ov Hin) cacti, Iv 6h rcy
xaltS. xal ov par Sarto. Interdum Græci, quæ per caussalem
particulam proferenda erant, copula adhibita cum præcedentibus coniunxerunt.
Sic hoc loco pro xai ov pavSava), quibus verbis caussa continetur,
cur dicat Socrates pavxsiaS delxat, o ti 7tote XlyeiS, ex nostra
certo Latiiiorumque dicendi consuetudine scriptum exspectaveris: ov
yap fjiavSttVGd. Exempla non rara sunt huius dicendi osus. Unum ut
aderam, in quo vis illa xal vocabuli præcedentis verbi significatu
tectiore panllisper obscurata est, legitur in Plat. Lachete 194. c. 22. 2.
jjxovtias, do AapjS ; A.*Ey<oye* xal ov (jtpodpa ye pavSdvcj D
Xfyei, quæ verba rectissime explicata suut a Ribbekkio, quem
Engelhardtus laudat ad Lachct. ed. 60. Annectitur, ille inquit, ov
yavSavcj ver iis fycoye axtjxoa non ut oppositum, sed ut effectus,
Minus id quidem sentitur, quia negativum enuntiatum sequitur, sed
inest ei affirmativum • SavpaZoo (ov ydp pavSdvGo o ti Tfyti) Sic nos
optime diceremus: Ia ich habs gehort und wundre inich, wie er so
etwas sagen kann. Displicet in hac verborum explicatione uuum hoc,
quod affirmativum verbum negativo enuntiato inessc dicitur.
Illud 3 « vfictdjiiv inest potius iji Socratica interi ogatioue
i/HOvdaS', co Aaxqti quæ verba 8ocratfcm protulisse
consentaneum est vultu summam Critiæ admirationem exprimente:
Eodemne, quo ego, o Laches, stnporo atque hominis admiratione verba
hæc audisti? Cui ille, audivi, inquit, nam haud æque, quid sibi
velit, i ntelligo. tjpdov rj tpvdif, Cum præcedat itdvxeS
avSpaoitoi, scriptum exspectabas avxcov rj <pv<5iS. Nihil ad hunc locum
annotatum reperio ab interpretibus, ut mirer, neminem in verbis
rjpdtv 7 ) tpvdiS offendisse. Schlciermacherus verba convertit : Alie
Menschen namlich, o Socrates, sprach sie, sind fruchtbar sowol dem Leibe
ais der Seele nach, und wenn sie zu einem gewissen Alter gelangt
sind, so strebt unsero Natur zu erzeugen. Mitigata est Platonicæ
dictionis durities Ficini couversione hac: Omnium, o Socrates, hominum prægnans
et gravidum corpus est, prægnans et anima; et cum primum ad certam ætatem
per venerimus (ysvcjyXOLi ), parere 'nostra natura cupit, Illam duritiem, quæ
mitigata est, ut dixi, Ficini conversione, non item excusata, quomodo ego
excusem, non habeo, nisi fortasse in 6crmone familiari, qualis hoc loco
refertur, dicendi quamlam licentiam at'r 'H yag avSgog xal yvvruxbg Svvovala roxog
idrlv, ?<m da tovto &uov to ngdyy,a, xal tovto Iv
&vrjrc3 ovn tc 5 %com afravarov Ivtativ, t/ xvrjdtg xal rj
yivvrj<5ig. ravra 8’ iv ta avaguoStm ddvvarov yevtci&ai. D
avdguoOrov 8’ fOrt to alo^gov navrl rta ftdip, ro di xalbv dgjiovcov.
Moiga ovv xal ElXtl&via rj xakXovi} quo negligentiam concessam
esse credideris. ?/ ydp avtipdf xal yvvaiHoS 6vv ovdia xoxof
Itiriv. His verbis adeo offensi sunt Astius et Ruckertus, ut delenda
censueriut. Hiickertnm audi annotantem ad h. 1« : Verba hæc qui
legat, nec ceteram Platonis rationem perspectam habeat, non potest is aliter
existimare, quam unicum Platoni eum amorem esse, qui utriusque
sexus mutua consuetudine contineatur, Neque enim aut præter
cetera hunc quoque significat partum esse, requireretur tum
xal semel vel bis positum, aut primum se hunc amorem tangere
velle indicat, ac deinde de ceteris generibus, immo in sequentibus de universo
amore agit ita, ut nihil in præcedentibus de singulari quodam eius
genere dixisse videatur. Atque Plato tantum abest, ut solum illud commercium
amorem putet esse, ut in hoc ipso congruat vel maxime eius Tatio
cum ceterorum Græcorum ratione, quod nec solum existimat, nec potissimum
hunc amorem immo ad vilius hominum genus eum putat pertinere. Hæc
verba licet habeant aliquam speciem veritatis, tamen non ita nobis
persuasit V. D., ut cum eodem verba delenda censeamus. Neque
probumus, quæ Stallbauinio placuit, verborum 'explica tionemhanc: Nam nt
primum dicam de viri mulierisque coitu, is nihil aliud est nisi
ToxoS, In quo protecto cernitur divina quædam vis, ut hominum
genus propagetur atque nanciscatur immortalitatem. Diotimæ mentem verba
declarant xvovdi ydp itdvreS avSpcoitoi xal xara ro deupa xal xard
tt)v iftvxVYy quibus aperte indicatur, disputationem de partu in
duas partes divisum iri, atque in altera parte de corporis, in
altera de animi partu sermonem futurum esse. Ac de corporis quidem
partu disserens aliud exemplum laudare non potuit, quam viri mulierisque
conjunctionem, neque opus erat additis quibnsdam voculis indicare, etiam
alterum genus esse toxov, quod hæc indicatio satis manifesta facta
est verbis xal xatd njv fvxqv. xal tovto er SvTjTa
orriTu{uffi dSavazov Ir edriv h. e. xal o Iv $v7/r<jS orti roJ
Zcitp d 3 rixar ov {veOtiv, tovto iOT iv, 7} XVT/Sif xal ij y
tvY7]<Sl5, Sententiam quod attinet, cfr. Piat, de legg. IV, 721.
C. yap&v SI Siar 0 T/S>cvTa, a )S iOrir, y to drSpooTtivov ycvoS qiv6et
Ttrl ptxdhjiptv dSavadiaS • ov xal trttpvxey ImSvpiav idxzry
ttuCar. 46 ydp yevcOZtai xAti itft* rj/ yevldsi. 6ux taura ototv [tiv
xaXeS jr&o&ieia$y xo xvovVj ilscov x s yiyvsxai xal
evq>Qaiv6fUvov dutis Itat xal tlxxu ts xal yiwa * otav ds
cdOxQMy tixv&Qaaov ts xal Xvnovfisvov CvtinuQaxca xal anotQhtsxat xal
avelXXsxai xal ov yswa, «AA* Xti%ov xo xvytia xalenws qp£$£t. d&ev 6
i] zcp xvouvxi xs xal vdv, xal jxp dvdovvnoY xeidSai ter eÆvtjjxdxa,
xov xoiovxov idrlv imSvyfa. yivoS ovv dv^pdmaov itiri • xi
%vft<pvh& x ov navtoS xpovov t o 8ia te AovS aura) dvvenetat xal
6werpetcti, xovtw xo5 x poncp d$avaxov ov' xoo xaidaS naiSoDV
xaxaXiitopevov, xavtdv xal %r ov dei yevetiei, rijs aSavadlaS 4
iexetXytpevca. xovrov 8rj anoeSxepelv bcdvxa kavtov, ovSenore odior. ix
npovoiaS 8* dxodtepel oS* dv naldcov xal yvvatxds dpeXy. Adde. A.
xal 8r/ xal 3 rd, fynpodSev tovtcdv fnjSlvxa, ds Xpy Xfjt
deiyevvovS (pvdsajS dvxtxxGScti, rci5 TtaldaS jratS&iv xaxaÆiitovxi
dei r<f> Stco vnt/ pexaS JvS’ avtov napadi8orai. Motpa ovv xal ElXei
3 vt a ?} xaAAovj} x. x. A. Quia dv8poS xal yvvaixd S dvv ov 6 i a est
divinam quiddam, divinum autem non nisi cum pu1cto habet
couionctionem; proptcrca pui erit udo est qnasi qvædam
obstetrix et conservatrix (?) vitæ. Stallb. Non mirum, Moipocv
una cum Ilithyia hic commemorari. Nam ut apud Homerum sexcenties cum Morte
coniuncta repentur, tTl numen SIGNIFICATVR, quod fiocm vitæ
adduxerit, ita eadem h. 1. propter iuitium vitao laudatur. Convertit
verba Schleierraacherus: Eine einfiihrende und geburtshelfende Gdttin also
ist die 8chbnhcit der Erxeugwng. iÆojv te yiy vexat. Repentur
post xe particulam vulgo 8ij additum, quod sane habet, quo se
lectori commendet; verura qaoniam in codicibus plurimis optimisque non
comparet, ex ordino verborum expellendum fuit. 8iax^lxai verbum, quod
paullo infra legitur, summam animi liilaritatcm indicat, qua prueeprdia
quodammodo explicantur atqno dilVunduntur. 8ut][ii(j$at verbo nostratium
aus gelassen sein apprime respondet. E coii; trario vernaculum Angst
ab angusto Romanorum derivatum eam animi conditionem describit, qua præcordia
contra huntur atque nimio sanguinis confluxit premuntur. Hinc
explicabis dvdneipdxai verbum, quod paullo infra occurrit, et quod
Scbol. explicat: dvdn Elptixai • tfvdtpetpexat. xal dvelAAtrai.
Summa exstat apud Grammaticos discrepantia in scribendis verbi
ftMfct* A td$ai formis. Nostram scripturam, quæ et apud Bekkerum et
Stallbnumium reperitor, Bodkianus exhibet, adde Vimlobb. tres,
Florentinos duos •liosque non paucos. Vido lltrfuikenium «d Tim. L» V,
Piat. E fjdrj Citapywvn itoXlrj rj
Ttrotydig ylyovs nsgl xo xaXov dia xo psydXijg codivog dnoXvtw xov Inorna.
Idti •yccQ, cJ ZaxQares, ignj, ov zov xaXov 6 tpcog, tSg dv oXh.
AXXa rl iirjv; Tijg yswijdBGig xal tov
roxov Iv r« xaXa. Elsv> v\v d’
kyej. JIaw plv ovv, &pi]. Tl
drj ovv tijg yswqasag; "Ort
dsiyBvig Idzt xal d&avazov cog &v7jza rj yewrjdig.
dftavaoiag 207 dh dvayxalov itudvjuZv (iszd dyaftov Ix zav «S /toAo
69. In uno Bekkeri codice aViXXexai legitur, quod Atticum esse censet
Astius ad h. 1. Apud Phrynichum exstat : dvetXeiv fitfiKior 81 * IroS X
xaxidzov «AAa 8ia r qjy duo avdXXEir, ad quem locum vido
annotat. Jjobeckii 29* «AA* tdxov zd xvypa X& Xs7C
gjS '<pep£i . Notabis Jioc loco Græcæ linguæ idiotismum, quo verbum
finitum est, quod participio Expressum esse oportuit, participio
expressum est, quod verbum finitum esse nostra dicendi consuetudo
exigit. Proprie igitur verba scribenda erant: <*AA ?<?£« z o xvypa
xaX£7tu>S tpipov. Vido Indices» o&by 8 y t<jj
xvovvxt T 8 Hal y8y dTtapycjYTii apyuvxt quid significet, schol. ad
li. !. explicavit: oppcoYXt, opyoovxi, zapaxxopivoD, y av~ Sovyzi.
XapfldvEroci 81 xal in i zgjy padS&iv TCinXypoapkyody ydXaxtoS. Timæus
habet: dnapvcSda • zapatxofikvy vito 2A iif>£G)S xal 8eopivy
IxxpiCtooi tiyoS. Coniuncta participia habes za5 xvovvxt zs xal fj8y
dnapytavxt ita, ut posterius prioris notionem contineat quidem, sed
eandem impense augeat. Describit autem dnap - yacv verbum ad
philosophiam translatum eius hominis conditionem, qui ardenti
cupiditate sciendi ductas haud procul a sciendo se abesse sentit,
idque iam ia eo est, ut consequatur* Iu sequentibus vulgo
legitur itoXXt) y itolydiS, quæ scriptura nullo modo ferri potest.
Felicissime Abreschius io Dilucid. Thucyd. 420. scribendum esso
vidit itoXky ?} ictolydiS. Jlxoly6 iS animi
commotionem exprimit, qua efficitur, ut aliquis impos sui reddatur.
Hacc nominis notio quam bene cum dnapyntv verbo conveniat, neminem
non videro arbitror, 8 ia zd peyaXyS foV IXOYza h. c. quod sciant magnis
doloribus se liberatum iri, si phlcro potiantur. Repetendum igitur est ad
Ixovxa participium avzo. doS dv oIei. cfr. p, 201. E. dx^dv
yap zi xal iyoo npoS avxyv izspa zoiavxa. iXeyoY, car efy d "EpooS
piyaS SeoC, ely 81 zcoy xaX&Y. Paullo ante ne mireris i<py
additum esse in enuntiato, cui oou præcedant alius personæ, sed Diotimao
verba, vide annotat, 249. Verba nostra
convertenda •uot : Es iit nam licii, oSo- $ ytjiiivav, dbtSQ
rov raya&ov £ correo tivat as i 5 sgas iozlv. dvccyxaiov 8fj Ix
zovrov rov ioyov xal zijg u&avaoiag rov Spara slvat. Cap.
XXVI. Tavta ts ovv navta IdlSaOxs fis, bnvts ftegl riov tgauxcav
Xfryovg jrotoiro, xal aors ijgsro' TL oi'st, u crate», waren
IhreWorte, die Liebe nicht das Streben nacb dem Schdnen. Quibas auditis
Socrates sciendi motus aviditate, quo celerius, cuius rei Eros
esset, edoceretur, verbo eo usus est, quod Diotimam proprie adhibere
oportuit: dWdc, Stallbaumius post ri pyv supplendum esse censet
aAAo, de cuius verbi haud infrequenti post T i omissione supra
diximus annotat. Nostro loco minus hanc aXko verbi omissionem probaverim
j accentus orationis nou in ri, sed in prjv ponendus est ;
respondent autem Socratis hæc verba apprime nostratium: •ondern was
d e n n f Elert yy 8 9 iyco. Lineolam posuimus post iyoS, qna
indicetur, Socratem nimis impatientem disputationis tardius procedentis,
coucessisse quæ audisset, inconsiderantius, ut celerius cetera
perciperet. Sed priusquam novam suam quæstionem institueret, Diotima
gravitate rem . rursum affirmavit quasi admonitione hac usa; Hem
accuratius perpende, neque quod non aatis perceperis, concedere
noli. Diximus de fikv ovv voculis annotat. 250. rt 8y ovv tyt
ytvrr} 6eoof; Haud dubium est, quia aliam quandam quæstionem in
mente habuerit Socrates, cum elev responderet. Admonitus autem 9t
Diotima, ut consultius rem examinaret, rl St) ovv TtjS yevvygoS dixit. Nihil
auteih ad xrfi ysvvjjdeooS genitivum supplendum est. Petitum enim r
yS ytvyjjOscoS verbum esuperioribua est ita, ut indicetur, hoc
potissimum in Diotimæ enuntiato præcedente accuratiore explicatione
indigere. Ceterum 5?/ ovv et ovv 8y ita diilerre ait Stallbaumius
annotat, ad Piat* Critonem ed. 128., ut differant vernacula also nun
et n[un also. wf Svyto) h. e. quantum eius fieri
potest in eo, quod per se spectatum morti obnoxium est. Recte igitur Riickertus ad hunc locum, verbis $vf]T(k) limitationem
quandam inesse censuit. cfr. Matth. Gramm. ampl. §. S88. a. 710*,
ubi Sophoclis laudatur Oed. C. v. 2Q. jxctxpdv yap, oot yipovxi
t npov6rd\yi o8ov . Piat. Soph. 226. C. r ax&ocv, coS ipoi,
tixhpiv licixdxxzis, elitEp rov rdyaSov kcrvza) elvai asl d
HpatS i 6 X i v . Sic Bekkerus et Stall2koxQcct£s, vtTttov tlvat xovxov
tov iourog xai xijg tiudufiiag; y ovx alo&dru tog dsivwg diaxt&sxai
navxa xa &yqLu, Insidar yswav im9vity6jj, xai xa ns£a xai xa B nxyyu,
voSovvrd rs navxa *ori igauxws diaxi9i(iBva tanmius locum
emendarunt, qui vario modo depravatus repentur* Vulgo legitur
elitep tov ctya$ou. In Vindob, ono rayaSov comparet, hinc
emendationis illius præstautiam expendas. Sed etiam, Biickertus inquit,
vulgata lectio, quam plurimi libri tuentur, proba est. Construe : ehtep
Toi) dyaSov EpaS idtiv, quibus iZyyTftiXGoS addita sunt verba
iavtco tlvat dei. In quibus supplendum est subiectum 6 EpcoS, quod adest
EpcoS, prædicatum est, nisi forte mavis cum Bekkero, Dindorfio, Astio,
Stallbaumio inserere 'sine libris articulum, quo fiat, ut subiectum adait, prædicatum
supplendum relinquatur. OltOZS Tt£p\ ZGJ n ipGDtl xtxdUv
\6yovS noiolxo* Sæpius igitur Diotima de rebus eroticis cum Socrate
disputabat, id quod etiam colligere licet e verbis 206- B.* ov
pAvx* dv dfe iSavpafiov iic\ docpu* xal iipoircov irapd de aind
ravra paSr/dopevoS. Ceterum ne forte scribendum censeas esse
xovS XoyovS Ttoiotro, vide quæ annotavimus 12. Fingit autem Socrates hoc
loco, factum esse aliquando, ut, cum iu eroticas res disputatio
incidisset, Diotima et alia, et hoc quæsivisset: xl ohi altiov eivat
zovtov TOV EpCJZoS hol tijS liti3t yilaS ; -, v f V
ovH.aidSacvei cu s det rc &S x. t. A. Non statim patet, qui
fiat, ut Diotima animalium mentionem faciat hoc loco* Commemorat ea ideo,
opinor, ne fortasse A oyidpov caussam eroti a Socrates dicat Paullo infra
habes : z ovS pkv ydp av^pamovS oXoiz * dv ziS bt Xoyidpov zavxa Ttoielv
xa 61 Sjjpia z ii ahia qvxgdS iputixoaS 6 tariS e6$ai; quæ verba lmic quæstioni
præmisisset Diotima haud dubie, si accuratius loqui voluisset*. Sed et hæo
cogitationum series ferri potest iu sermone familiari* 8eivgoS
explicatur insequeutibus vodovvzd re -jcdvxoc xai ip&TixcoS
SiaziSe/ieva. litcnim magno dolore afficiuntur, ut indicatum est supra p*
206. E.» omues, qui procreare gestiunt* Optime Schleiermacherus
verba convertit: in ivelchem gewaltsamen Zustande sich die Thifero
befinden* Ceterum vodeiv verbum rectissime annotante Stallbaumio ad Piat.
Phacdr. 228. B. aTtavTvda? rrJ rodovm 7Ctp\ Aoycoy axoi/v, ut
Latinorum ægrotare dc vehementioribns cupiditatibus poni solet, quao
homines vclut morbo quodam afficiunt. xat Et oi pd idziv vnl-fy r o v T a> v . Cave post 7tai o
superioribus cjS particulam repetendam censeas, quæ etsi possit suppleri,
tamen, qui Græci ingenii volubilitatem compertam hubet, structuram
verborum hoc itQtotov filv 71 fq\ ro | vftfuyfjvai dlhjXoig, httira n tgl
ttj v rgorprjv to£f ycvofihov, xal ixoifia tdtiv vn I q tovtov xal
du<(iux£(}&ott, tu da&ivsercna zoig l<J%vQOTceTOig xal
vxepanodvfoxsiv, xal ama roi Xiiiio xciQuzuvuatva [<3sr’J loco motatam
non ægre feret. Neque sine caussa huiusmodi mutationes structurao a
scriptoribus admittuntur. ."Negari enim nequit, suspensam orationem,
quæ longiuscula sit, languidi quid habere atque molesti, quod mutata
structura felicissime removetor. Deinde inesse senties ipsis ocrbis, quæ
ab incepta structura recedant, gravitatem, quæ nostro loco apprime
convenit, ubi amoris vis atque potestas describitur. Exempla huiusmodi
structuræ mutationis ubivis obvia sunt. C. Zv$v/nrjSel5 cJs* SeiyojS
SiaxEivtai Spaoti tov ovojiadtol ytvkd^ai xal xXkoS eis tov irceita
Xpovov aSdvatov xata&kdSat xal vn\p tovtov xivdvvovf te
xivdvveveir Ztoi/ioi eidi x. r. A. Nos eodem modo loqui possumus: Oder
weisst du etwa nicht, in welchem gewaltsameu Zustande sich
alie Thiere betinden, wenn sie zu erzengen streben, sowohl die
ungefliigelten uls die gelliigelten, nud wie sie sammtlich krank
und von Schnsuclit geplagt sind zuerst in Beciehung auf die Begattung,
dann wegen der Nahrung des Erzeugten, und sie sind bercit, fur
diese zu kampfen, die Schwacheren mit den Starkereu, und fur sie zti
sterben. Ceterum ne (^nem oilendat pluralis numeras viil.p rovtaov
præcedente singulari tov ytropkvov, 1 6 ytvoftevov e genere est collectivorum |
quæ post se positum singularem numerum rarius admittunt. xal avta t o5 Xipcj
itapateivo pexa [cJsV] ixeiva ixt pkcpeiv. Hæc verbA non dubium esse
arbitror, quin labem contraxerint. Namque qui totius loci
structuram accuifftius examinaverit, eum non fugiet, opinor, verba
xal avtci rc5 Azp<j> 7tapateiv6peva x. r. A. b præcedente xal
Ztoipa Zdtir pendere. Huius structuræ non intelligentes grammatici,
ut loco mederentur, <juem depravatam censebant, ufcr textui
intulerunt, quod vocabulum nostro quidem arbitratu inutilissimum
est. Ficinus verba convertit j et j>ro illis occumbere parata sunt,
ac fame dejicere, modo filios nutriant, et aliud quodlibet audacter
aggrediuntur. In Schleiermacheri couversione exstat : u m nur ienes zu
ernabren. Sed coSte particula nunquam ita adhibetur, ut consilii
notionem exprimat, quin potius necessitatem consequcutiæ describit
et alicuius rei couditiouem eam, quæ alia propter ante commemorata
esse nequeat. Hiuc vides, quam male habeat præcedente xal avta tep Xipd*
napateivofieva verba gjS t Zxelva Zxtphpetv. Ridiculum enim est: animalia
Fame ita extenuari, ut liberos nutriant atque educaut. Ferri toSte posr.et hoc
loco, si scriptum exstaret (ySt * kxfiva ix Ixuva IxtQitpuv, xccl aU.o
nav noiovvzct ; rovg f ihi yag uii&Qchjcovg, ecptj, oeoiz’ av rig ix
AoyiGfiov ravra C noetiv • t« de &rj()ia ri g ahia ornas tgarexag
Suxti- o&£tf&eu ; *3C £1 S Æyecv; JSfai iyd av D.tyov, ou
ovx bIScltjv. "II 8’ dite " Aiavoil ovv 8uvog Xotc
yivrfizC&cu, ra iQauxa, lav rccvrce f ir/ tvvoijg ; AXXa 8 ea rccvTtt
m, <b Æozi(iu, oxeg vvv Srj tlt iov, nagee <Je fjxa, '
J Tpi<pe6$at, quamquam etiam verbis in hanc modum conformatis
inesse senties, quod admodui# displiceat. Hinc factam est, at &SX£
insiticium censerem, idque uncis includerem, ne, si ex ordine
verborum reiecissem, audacias egisse censear. Sensas est : et parata s
d*n t ipsa fame pæne enecta illa nutrire et educare. Quæ
sequuntur verba: holi aXXo nav •noiovvxoL, artius ea cum verbis avx
d tgj Xifi. c3 itapaxetvopeva coniungenda nihil habent in se
offensionis, tgS Xipd i. Supra 191. B. legitur: ank5v7\6xov
vito Xipov xal xfjS olXXtj? apyiaS x. x. A., ad quæ verba
Stalibaumius, inepte', inquit, vulgo vito xov Xi/iov, Quæritur, cur
illic damnaverit articulum, hoc loco ne verbo quidem tetigerit? Mallem
etiam hoc loco articulas abesset,- quem certissimnm est a nemine
desideratum iri, si revera non compareret. o vxgoS i p goxixgoG . OvTcuS
h. 1. significat, eo modo,* quo in superioribus indicatum sit,
nmore affectum esse. Vide uuuot. 58. De
interrogationis genere tis alxla, UxeiS tiTtslv ; supra diximus annotat, 276.
xal iyoo av ZXeyov. Vulgo legitur av pro av ; hoc Bekkerus et Stalibaumius ex
optimis codicibus receperunt. Merito Ruckertum mireris, qui,
cum constet, av et av sæpissime commutata esse in libris,
tamen av iu textu posuit. Ut bene, inquit, haberet av, si sæpius
sibi exposita narraret Socrates, ut respondere sæpius posset se nescire,
ita, quum semel tantum hæc disputata perhibeat, av ineptum videtur, av vero
eo aptius, quod in prioribus iam suam ignorantiam confessus est* At
superest tamen, ut minus iiic dicas Platonem curasse, quod semel tantum hæc
dicta fingeret, indeque av posuisse negligentius quam verius» Qua
de caussa probatis licet av nihil tamen mutare volui. Hoc argumentum
fateor mihi prorsus videri nullum. Est autem, cur rursum se nou habuisse
Socrates confiteatur, quod responderet» Simulat enim, ut sæpius iam
annotavimus, fatuitatem quatidam animi, qua facilius atque tutius aliorum
seuteutias elicere possit. yvovg, oxi SiScaSxdXav 6eo pai. ccXla
(ioi Xlyt xal xovrav xfjv cdtiav xal xav ctf.lav xi5v xegl xa igcoxixa. EI xol
vvv, %xpi], iu<5xtvug Ixtivov tlvai cpv6ti xov tgaru, ov xoXkdxig
«SftoA oytjxafitv, fiy &av(ia&. tvxav&u yag xov avxbv txuva Xoyov y
ftvytrj qjvtiig D fyftti xaxa xo Svvaxov ad xs tlvai xal
d&avatog. dvvaxai 81 xavxy (ibvov xrj yivtGti, ou dtl xaxaXtiSiavoet
ovv 8eivo? itote. Haud raro apud Græcos et Latinos continuandi
alinsque potestatis particulæ ita adhibentur in interrogatione, ut
indignationem quaudam interrogantis exprimant. Mutata
interrogatione in quietius dicendi genus verba audirent: Lass dir
nur nicht einfallen, irgend Erotischer Dilige kundig zu werdeu, wenn du dessen
dir nicht bewusst bist. Sic tlta. reperitur in Piat, Critone p, 43»
B., quo loco Socrates postquam iam diu Critonem in carcerem
intrasse audivit, elta, inquit, n&S ovx evSvS inijyeipaS pe. Hæc
verba recte intelligent, qui cum indignatione dicta arbitrabuntur: Wie
kommt es denn nur nun, dass du mich nicht sogleich wecktest,
ciWd 8id tavTct. Elliptica et hoc loco, ut plerumque in
responsionibus oratio ita supplenda est, ut addas cogitando: non puto,
aute aWct, quod est immo convertendum. Videtur autem hoc, quod de
responsiouibus dixi, repetendum esse a summa Græci ingenii
alacritate et in cogitando celeritate, qua fiebat, ut cum mens
longe præcurreret linguam, in dicendo etiam, quæ ullo modo possent,
omitterent vel in unam contraherent, Riickert . Oitep vvv 8t) etirov
• cfr. 206. 11. ov / tivt ’ av iqnjv iya>, <y Aioxiya,
i$av— jiaZov ini Coepio. xal icpolx gjv itapd avrd xavra
paSTjtiopevoS. el roi vvv, £<py, ittdteveiS x. t. A. In
omnibus editionibus legitur xoivvv pro toz vvv, quod nobis
placet. Apud Ficinum verba conversa sunt: Si credis, illius natura
amorem esse, cuius sæpe iam diximus, ne mireris, Schleiermacherus
exhibet: Wenn du also glaubst, sprachsie, dass die Liebe von Natur
auf das gehe, woriiber wir uns oft schon eiuver— standen haben, so wundre
dich nur nicht. Socrates rem, quæ in superioribus sæpius
tractata est, memoria non teneBs, eandem rogatus a Diotima, obmutuit non
habens, quod responderet, Eadem res igitur, quoniam hic repetitur,
Diotima hominis memoriæ, ut videtur, illudens, Noli mirari, inquit,
si nunc firmiter tenes memoria, caussam naturalem AMORIS esse
eandem, de qua supra sæpius inter nos convenit, r)
Svtjti} epvCiS Zytti xatd r o 8vv atov. Vide annotat, ad verba 206,
E» net eicQov vaov dvzl zov
italaiov' htu xal Iv to tv sxaarov rav £iocw £ijv xaXslzat xal tlvca zo
avzo, olov Ix naiSaglov 6 avzug llytzai eas «v xgeofiuzrjg
ori aayevis l6xi xal aSavazov tus 2vijrc3 r) yivvr)6iS. ravzx!
yovov x-jj yevi6ci. Caminate post yovov posito Riickertus sensum verborum
esse ait: liac sola ratione, per procreationem. Dubito, num recte
interpunctionem adhiberi liceat ibi, ubi scriptor advocata generis
assimulatione arctiorem demonstrativi pronominis cum insequente nomino
substantivo coniunctionem admisit, Hoc certum est, verba proprie audire:
tovtoo novor, ty yevidei, sed ab huiusmodi dicendi genere utpote
incomtiore, excultior Græcorum actas abhorruisse videtur.
Assimilutionis exemplum est 190. E, noti dweXxGov 7tavraxo5ev zo
6epfiet ini r?jv yadzipa vvv xaXov pivTfv, ad quæ verba vide
annotat, p, 163, Nemini, autem Riickertus persuadebit, tavxy h. 1.
adverbii vices obtinere, quo ratio describatur, qua quid possit, quod
mortale sit, immortalitatem adipisci. inel xal iv gj Sr ix
actitor ZGOV %GO GJV X. T. A, Nam etiam eo tempore, quo unumquodque
animal vulga* i opinione vivit atque seraper idem est, nullam
que experiri mutationem partium suarum putatur, veluti quum quis,
inde a pueritia usque ad senectutem idem semper esæ dicitor, tantum
abest, Qtiumper unum idemque maneat, nt aliis partibus quasi de nuo
iuvernescat, aliis privetur et orbetur. Verborum
sententiam per se minime obscuram paullulum impeditam reddit structuræ
insolentia . Quum enim pusi TCpedfivTTjf yivtjrai subiici deberent hæc:
ojigoS ovdinote zd avzd ix El et avrcJ, a\Xd td pkv dei vior
yiyvtzat, zd anoAAvdiv, quæ referrentur ad primariam sententiæ
partem: ab inchoato orationis tenore sic deflexit, ut reliqua omnia ad
eam accommodaret particulam enuntiati, quæ continet exempli rei clarius
illustrandæ gratia interpositi commemorationem. Itaque nihil mutandum censemus Stallb, Hæc Stallbaumii explicatio et a
difficultate structuræ nobis improbatur et a sententiæ incommoditate.
Exemplo nimirum Socrates explicaturus est, quo sensu æl elvai dicatur atque
dsdvatzov elvai T7}V Svi/xr/v <pvdiv, ut non verisimile sit, exordium
huius enuntiati esse posse: inel xal iv g5 ev Sxadzov zgjv
P.oocjv S, i}v xakzLxea xal elvai zo avro . Astius huius rei
iutelligens, scribendum coniecit: iv cj tv Zxadzov tgov
Zcjgdv xa\eizai xal elvai zd avzd, quam scripturam ipse post improbavit.
Nobis scribendum videtur inel xal iv d> ' ev txaoxov xd)v Zidcjv
$f/v xaXtlzai, xaA etzai xal elvai fd avzo. Neque audaciorera censemus
hanc coniectux&m iudicatum iri, cum yknjtai ' ovrog (ibroi
ov&tnots, zu ccvra tyav Iv iavto), ofwog 6 ttvzos xaXilrat, akla vio g ad
yiyrofitrog, xot bs ai roUvg, -/«l scaia rag ep^trg jtal Capxa «c«l
satis constet, Verba dupliciter posita haud raro librariorum incuria
simpliciter exhibita esse, et vice versa dupliciter interdum posita
esse, quæ simpliciter a scriptore posita essent. Exempla si quæris huius
rei, vide quæ annotavimus 171* et 254. Qoac sequuntur verba
otov ix izcuSaplov 6 avxoS Xeykxeti ( sc. tIs" ) x % r. X. optime
cum nostra præcedentium verborum scriptura conveniunt. ovxoS pkvxoi
ovSkxox 8 xa. avxtf $X a,v «vtcj x. x. A. In FICINO (si veda) conversione
legitor: JZnimvcro eo ipso in tempore, quo animalium unumquodque vivere
dicitur, idemque esse, (ut a pueritia ad senectutem) quamvis idem dicatur,
nunquam tamen in se ipso eædem contine t, sed novum semper efficitur et
vetera exuit. Sic etiam ceteri interpretes ovSbtoxs negationem ad
verba trahunt ta avxct V.xoov iv lavtoj f quæ verboroui struendorum
ratio propter insequens aXXot vtoS asl ytyvopevoS minimo nobis none
probatur. Inepto enim loco positum habebis hoc, ai illam explicandi
rationem probaveris. Neque defueruut, qui de verborum transpositione
cogitarent hoc loco. Facilior verborum struendorum ratio hæc est, ut
ovSiitoxE negatio a'd primarium enuutiati verbum xateixai referatur. Verba
autem boc modo scribenda censemus: ovx oS pkvxoi ovd£7roxc, rcr
cxvxa iioav iv avia?, u/ici?5 6 avioS xaXslxai, aXXa vkoS æY
yvyva/ ievoS x. x. A. Sensus est : Dieser iedoch wird nietnals, w e i 1
er ein unddasselbe au uitd in’ sich hatto, gleichermaassen
derselbo geuannt, sondern (er wird in dem Sinue dersclbe
genaunt,) wreil er sicli immer ver iiingt, iudera er das Veraltete
abwirft. Ut boc loco, ita etiam in Piat. Euthyphr. B. c. 2. opooS in
o/idoS mutandum est: xcu ipov yotp xot, oxocv xi Xkytm iv xy
ixxXr/6ict 7tEp\ xcov SeIgov, itpoXeyGor auXotS xti pkXXovra,
xixxaytAdo<xiv gdS’ jiaivoitEvov* xai xot ov8lv o xi qvh aXrj^es
sVpiptet GOV 7tpOEl7COV. aXX* dpooS (p$o— vovfov 7/piv Ttdoi xdis xoiov
xuiS. Minus aptum est, quod vulgo edi solet, opwZ : Nihil nisi vera
dixi, tamen nobis omnibus vera dicentibus invident. Qain potius
commemorans Euthyphro, quid ipse perpeti soleat, cum vera dicat,
Socratis exemplo præmisso, communi vera dicentium iufortuuio sc
consolator. Iam ut Diotimæ sententia melius perspiciatnr, rem
breviter repetam ; Quod supra de hominum AMORE dictum est, idem in
animalia cadit et in omnem naturam rerum Vult nimirum natura, quoad eius heri
possit, semper vigere» atque immoTlalis esse idque generatione
assequitur. Neque hoc ita inteljigeudnm est, ac si singula quæque res
immortalis esse dicatur: sed ut homo aliquis a pueritia usque ad
se- E 6q za xal al[ia xal %u[ixav zo GiJfia. xal (iij ori xara to
(Scotia, aAA a xal xarcc rrjv ‘tyvxftv ot zqoxoi, za tj, dofci,
htcdvjilai, rjdovai, Xvxai, tpufioi, rovtav exutSta ovdexoze za avra xuQeaziv
sxaGzcp, «AAa za (itv ylyvszai, za de axdilvzai. xoiv de xovrnv
azoxdzegov In, on xal at extOzfjiiui (i>) ori at 208 ftw'
ylyvovxai, at de axolXvvrai yiiiv, xal ovdexoze of avzoi icS/iev ov de
xara rus kxiGztjtias, a AAa xal f ita txuGrrj ziov eXLGzrjiudv zavzov
nu6%u. o yag xai.eizai (leltzav, u>s l^wvOris heri zrjg exiGxrjfirjs'
tiftrj ydg exiGrr^firjs ifcodos, fieXirij Ss xui.LV xaivtjv t/xnectatem
idem Tocatnr, non nt qui habeat in se setnper easdem corporis partes, sed
quod eas mutando, inveteratas abiiciendo quasi novus semper existit, ita
etiam animalium genus rerumque natura partium renovatione immortalitatem
consequuntur. rd 6h drtoWvS. His verbis, quibus non præcederet
rd p.iv, multi interpretes offensi aunt. Wolfius rd plv
nposXajj,fidvoDV vel simile quid addendum censuit, Bastius ad ra de addi
iubet itaXaia. Alii
alio inodo locum, -in quo librariorum peccatum reperisse sibi viderentur,
sanare studuerunt. Stalibaumius aWa vkoS de\ yi~ yvofievoS idem
valere censet quod aX\d rd pkv vkoS æl yiyvojievoS. Maluerim ita
statuere, ut Græcis licuisse contendam quotidianæ vitæ sermone utentibus
interdum omittere, quæ e sequentibus facillime suppleri possint, eque ra
fiiv supplendum esse videtur, sed ra /ikv aAAa. xal
ptij ori aXXd xaL Ne forte ante oAAa' xal requi ras prj povov,
efficitur povov omisso sententia hæc: At quo ut mittam ea, quæ
ad corpus pertinent, etiam quæ animi sunt, consuetudines, mores,
opiniones, cupidines, gaudia, tristitiæ, metus, hæc omnia nemini eadem
manent, sed alia oriuntur, alia depereunt. Ceterum apposite ad h.
1. Riickertus : Noli, inquit, ex his colligere aliisve similibus iu
iis, quæ sequantur, Platonem sibi non constare, quod, quum alibi natura ‘
sua immortalem animum dicat humanum, hic eatenus duntaxat ei
immortalitatem tribuat, quatenus et ipse, quas sui partes amiserit,
assamtis aliis suppleat. Non ipsum enim animum, naturam divinam, hic iu
mente habet, sed ea tantum in animo, qualis in hisce terris est, quæ
ex coniunctione cum corpore enata cum eodem intereunt. Ex quo
genere omnia sunt, quæ deinceps recensentur. Quas enim mox
liti(Sripxa£ affert, earum vel unus pluralis numerus satis est
argumento, non loqui Platonem tioiovtia dv rl xrjg diuovGxjs (ivrjfiyv
(Scissi x yv IrnCtrjiiTjv, SgtE xyV avxyv Soxelv elvca. xovta yag xc>
XQoitcp xtav x 6 dvytov ov x<5 TtavxdrtaGi xo avxo dzi elvat,,
SgxtEQ xo fteiov, dM.cc xc) xo ditirbv xal xaAaiovfievov bxeqov vtov
lyxata- b Mbtuv y olov avxo yy. xavxy xy ffl%ctv y, co 2Jc6 XQctteg, Zcpy,
%vyxbv d&avaolag (iEze%eiy xal Gcopa wa xaM.a itdvxa, aftavaxov Se
&M.y. yy ovv &avpafey el xo avxov ditofyXaGtyya rpvtiei ndv xi\La'
d&avatilag yuQ %ccqiv ttavzi avxy y Gzovdy xal 6 tgcog 67csxau
de ipsa scientia, quæ nna est eademque semper, quamqoe non
potuit animo informare nisi perennem et immortalem, quin ipse sui
oblivisceretur. Immo notitiæ sunt rerum in sensus cadentium, quæ nec
affuerunt animo prius, quam vitam hanc ingrederetur, neque ultra eius termiuos
apud eum permanebunt. itoXv xovxcjv aro itaSxEpov Irt. Pro £tt, quæ
Bodleiani aliorumque paucorum codicum lectio est, vulgo i6xiv legitur.
Illud Bekkerus et Stallbaumius in ordinem verborum receperunt, hoc tuetur
Riickertus. * Eri, inquit, ut vulgato melius esse concedam, attamen
tam paucorum fide recipere eo minus ausim, quod quam sæpe liæ voces
intfr se permutentur haud sum ignarus. Utor his Riickerti verbis,
quibus £ti recte habere probem. Nam si melius est sententiæque
convenientius, quod in melioribus codicibus reperitur, id verum est haud
dubie. In ceteros autem plurim osque libros irrepsit id, quod facillime
cum illo permutatur. 6 ydp xaXeltai pe\e rav cof i ZiovtirjS
id t\ xyS ixidxy /iy $ . Vide de hoc placito Piat. Phæd. 72. E. xal
prjv, iqyq o KiftyS VTtoXafidrv, xal xax* ixelvov ye x ov Ao'yov, cJ
SwxpaXEff, si dXy^yS itixiv, ov 6v ettoSaS $a/ia MyeiVy on ypiv r\
paSydiS ovx a\Xo XI 7j dvapvr]6iS x vy- Xctvet ov6ot, xal xata
xovrov avayxy itov rjfiaS iv xpoxipaj xivl xpovw pEpaSrjxivat a
vvv dvapipvytixopeSct x. t . A. vSiCEp xo Ssiov, Auctor
Definitionum 411. A. J GteoV, 2,ajov dsdvaxoVf ctvxctpxsS npoS
EvSaiuoriav, ov6ia dtSio?. ’At8iov, xo xctxa ndvxa. xpovov xal TtporEpov
ov xal vvv prf 6iE(p$otpp£vov. a$ avatov dfc ct\Ay,
Displicent hæc Verba ideo potissimum, quod modo indicatum est, quomodo
id, quod immortale est, h. e. ro Seiov, immortalitate gaudeat. Hinc
factum est, ut Creuzerus Lect. Piat. 528. scribendam couiiceret: aSv vaxov
aAA#. Recte, ut videtur, Riickertus existimat Platonem, si hoc exprimere
voluis- Rui iya uxovaag rov tiryov Iftavuuacc re xal ihtov' Ehv,
rfi’ 8’ lydi, a Ooqxxnatr] Aiotlfiu ' ruvra C Sg db]&w$ ovuog l%u ;
Rui ij, cSgnsQ ot xtktoi tfo set, haud dubie tzAAp 81 dd vvaxov
scripsisse. Sed de veritate verborum aSdvazov 81 «AA r} nobis non convenit curo
eodem. Stallbaumius od liunc locum annotat: Hæc, inquit, addita videntor
propter verba extrema xal TaAAa itavxa, quæ ne falso intelligerentur,
sane cavendum fuit. Num credibile
censes, quemquam esse posse, qui cum verba legeret xal 6(n/ta t in
sequentia xal TaXAa ndvxa male intelligeret atque ro Stiov
admisceret, quo de paullo ante dictum est? Sed pone fieri posse, ut
aliquis verba illa falso iutelligat: num recte sibi opponi hoc loco
censes Svrjxoy et a$drazov, ubi Svjjxoy adiectivi vices habet, atque cum
insequenti xal dco/ia xal xctXAa rtavxa arctius couiungitur? Huc
accedit, quod ne ipsum quidem aSavarov, pro quo Selor scriptum
exspectaveris, satis recte habere videtur. Scribendum est, si quid video,
$dr ax ov 81 afAA#, qnæ coniectura et a
corruptiouis verisimilitudine, cum præcedens verbum in a desinat, et
a sententiæ veritate sese commendat. Ceterum ne mireris accusativum
casum, cum præcedat aSavadlaS fxtX ix ei: solent interdum Græci e
præcedentibus, in quibus compositum verbum contiuetor, noa compositum
repetere, sed simplex. Diximus de lioc loquendi ysu «uuotat. 89. eItxov
EleVf tjv 6 * lydi. De dicendi verbo in huiusmodi enuntiatis
dupliciter posito vide quæ annotavimus 249. Ehv verbum quod
attiuet, vide annotat. 86. et 264. liisequetis interrogatio xavxa d>S
aAr/SdiS ovxqdS lx ei > fatuitatis indicium esse arbitramur,
quam Socrates cum Diotima de Erote disputaus constanter simulat.
Nimirum quum, adhibito thv vocabulo quasi ad alia quædam quærenda
abiturus, confestim concessisset, quæ a Diotima dicta essent,
rursum ad eadem redit quærens : num revera hæc ita sese habeant?
gSstjt ep ol zlÆoi 6o<pid xal. Stallbaumius minus recte: Ridet,
inquit, sophistas, de quibuslibet rebus ita disputantes, ut videri
vellent earum veritatem prorsus habere perspectam atque exploratam. Neque
Wolfianæ ed. explicationem probamus Lips. 1828. 97 : die bei ihreu
philosophischen Vortriigen nicht ia dem zweifelnden Tone des
Socrates sprachen, sondern in dem entscheidrtiden Tone des Orakels
ihre Meinungen fur unuinstdssliche Wahrheiten ausgaben. Eadem sententia
etiam Schleiermachero probatur, ut ex eius conversione huius loci
videre licet: Und sie, wiedie rechten Meister im Wissen pflegen, sprach,
Das sei nuu versicliert, o Socrates. Quid Socrates ad <pi6Tal, Ev IWt,
H<pi], cj EdxQtttes' IntL ye xttl zav uvdQioitav ei i&eÆig tig
ttjv <pdon(ilav (i/.iipcu, &av[ia£oig av rrjs uXoyiag hiqi a lya
eipryxa, tl (irj Ivvoeig Iv&vfiij&elg ag deivag Euxxuvtai
%otc rov ovofiaOTol yevee&ai. bibitis illis verbis
efficere voluerit, optime e Protagoræ loco cognoscitur 328. E. seqq.
’«ft xai AjtoWoSoopov, a 's xaptv tioi ix&\ uti tcpovxpeifrd?
pe tvSe agtixkdSau noXXov ydp 7i oiovpai axyxokrai a dxijxoa
TIpGDTayopov' iyoj pkvydp kvxco ZfiTcpooStv xpoveo yyovpyy ovx
elvai dy^pconlyjjv iizipiXetav, y ol ayctSoi ayaSoi yiyvovtoa, vvv
8\ itiicet6jicn. nXyv 6pixpov ri poi kpizoSdbv, o 8ijXov t oti
Tlpojxayopa? fiaSlcj? heex8i8dB,u, inei8y xai xd noXXa xavxa iutdidafe.
xai ydp el pkv xi? nepi avx&v xovxgjv dvyykvoixo oxeoovy xaov
8ypyyopcov, xax* ay xai xoiovxov? Xoyov? dxov6£iev y IJepixXkov? 7}
dXXov xivoi Tcjy Ixavcov eliteiv * ei 8 e inavlpoixo xivd xi t S?7tep
fiipXla ovdiv ixovdiv ovx e altoxpiva6$ai ovx e avxo i ipitSSrai, a
XX* lav xi? xai Cptxpov lite p coxi)6y vide annotat.xi xaoy
prj$£vxgoy, d)?XEp xd x a Xxela nXyy kvx a paxpdv yx £ * xai a 7t 0 x eiv
e 1, kav jiy i rtiXa fiy x ai xi ?, xai ol pyrope? ovxcj
dpixpa i p coxi] 5 kvx e? 80X1x0 v xa •z ax e tv ovdi xov
Xoyov, Ipse autem orationis longitudini Socrates illudit, quod facere
solent, qui alicuius vitii alienam, reprehensionem evitaturi sunt. ei
iSkXeiS Savpd£01? av • II . Stephanus, ut verba usitatiori generi
loquendi adaptaret, iSkXoi? scribendum coniecit. Frustra. El
iSkXei? CxkipaL idem fere est atque el Cxk^aiS, differt tantummodo
ab illa dicendi forma optativus modus, quod hic cogitati alicuins
possibilitatem, quam vocant, exprimit, quæ et ipsa cogitata est, non
ducta e veritate rei. Illa contra aliquid fieri posse indicat, iit
prorsus ex alius arbitrio psndeat, utrum fiat revera necne. Exempla haud
rara sunt el particulæ coniunctæ cum præsente tempore iSkXeir s.
fiovXe6$aL verbi, cui adiectus est infinitivus cum optativo et «v.
Legitur paullo infra 221. E. el ydp kSkXet xi? r gjy ZZ&xpd*
xov ? axoveiv Xoycov, 1 pdyuev dv 7tdvv yeXoloi xo Ttp&xov. Cum
hoc dicendi genere care commutes exempla ea, quæ el particulam cum
præsente alicuius verbi tempore coniunctam exhibent et optativum av
particula adhærente $ cfr. A pol. Socr, 25. B. TtoXXr) ydp dv xiS
ev8aipovla efy 7tepi xov? vkov? y el el? pkv povo? avtov? 6 1 a <p 3
elp et . Adde Piat. Symp. p, 176» C. *Eppaiov av efrj yptv el vpel?
vvv dneipyxate, ad quem locum vide annotat, 38. Ceterum x&v
dvBpcj7ca>y in alieno loco positum videtur, quem ne mireris atque ut
Platonis voluntatem perspicias, Riickertam audi anno 19 * nai
xAioS eis tov æ\ xpovov aSavatov xaraS&SSiu, xai vniQ rovrov wvdvvovg
ts > uvSwevuv ttoifiol dii xdvras En iiallov jj vntQ ruv xcdSav,
xai tantem ad h. 1. i Qnod hic TGoy avSpGJrtaw addidit, idque
loco posuit illustrissimo omnium, propterea factum, quod ia præcedentibus
de bestiis non minus, immo magis fere, quam de hominibus disputatum est,
quanta cura esset sobolis tuendæ conservandæque. Quæ euim de humano
corpore animoque disputata sunt, nonnisi probandæ sententiæ inserviebant,
non esse alinm immortalitatis adipiscundæ rationem naturæ mortali,
quam per propagationem. Itaque iam de
solis hominibus locuturus recte lioius rei indicem in fronte
posuit. $ av paZoiS dv xrjt aXoyiaS Ttepl x. x. A. Verba FICINO
convertit: Etenim si gloriæ stadium', quod hominibus inest, considerare
volueris, admiraberis ruditatem tuam, quod ea, quae dixi, non
satis comprehenderis. Hoc sane mirum. Schleiermacherus exhibet; Denn
wenn du auf die Ehrliebe der Menschen sehen willst, «o miisstest du dich
ia uber die Unvernunft wundern in dem, was ich schon angefiihrt,
wenn du nicht bedenkst cet. Schulthessios verba reddidit : denn fassest
du nur der Menschen ehrsiichtiges Bestreben ins Auge, so kannst du ihre
Unvernunft in Beziehung auf das von mir angedeutete durchaus nicht
begreifen, wenn du nicht erwagst cet. Negari nequit, paullo impeditiorem
verborum structuram esse atque gravitate quadam inepta
affectam, qua usus esse sophistas consentaneum est, qui ad ante dictorum
explicationem atque enarrationem transirent. Sic tg oy dv$ poATtcoy,
principe enuntiationis loco positum, de quo Riickcrti indicium modo
retulimus, quid aliud est, rem si accurate perpendens, quam vanae
gravitatis indicium? Adde el iSiXeiS verba, wenn du dich
entschliessen, es iiber dich bringen kaunst (vide annotat, 44.) et
parnm definitura illud : xepl d iyoi eTpijxa y nonne haec plena suut
sophisticae artis? Proprie verba hoc modo dispouenda suut : eu Ixel
ye xa \, el £$iXeiS el£ x rc oy av^peonoov gnXoxiplav pX iipai,
Savpdgoi? dr x ijs aXoylaS ( b. e. Savpd Ce av ix ot rt J s
dXoyiat') xovxcdv, d iyoj elprjxa. Sensus est: Da gieb recht acht, o
Socrates ; denn auch, wenn du dea Ehrgeiz der Menschen ins Auge za
fassen gesonnen bist, koou— test du dich wohl iiber die Ungrtindlichkeit
dessen wundern, woriiber ich gesprochen habe, wenn du dir nicht
vergegenwar— tigest, indem du cet. (»s detvooi
Sidxtivr ai % Haec et sequentia ad eandem dicendi normam conformata snnt,
qua verba legnnter 207. A. r/ ovx aiCSdveiy aoS SeivdoS SiaxlSexai
Ttctvta xd Sijpia x. r. A., ut adeo idem valeat de structura
verborum xal viup xovrov (tara dvccXfoxsiv ml itovovg xovuv ovgnvagovv xai
D v7tEQcacoftvt]<Sx£Lv * ijtel o Xu 'Adprpov ajto&avEcv ccv,
ij vitEpcntoSvrjdxEiv, quod de verbis monuimus 207. B. xai Ftoipa
idtiv VTtkp xovxov XUL vTCEpaieoSvrftixeiY x. r. A. Ac de industria
quidem iisdem paene verbis Diotima usa est eademque mutatione structurae,
quo facilius et illius loci auditor recordaretur, et clarius videret,
de eodem et illo et hoc loco Erote sermonefti esse. xai
x\ io 9 elS tov d e l xat a$ £d$ ai h, e. Immortalem gloriam posteritatis
memoriae tradere conservandam. Nam xaxati$Ed$at est deponere custodiendum
s. servandum tradere, vide Valcken. ad Herodot. VI. 73. Stailb.
Ceterum neminem latet, hexametrum versum esse verba xai xXloS xataSedSai, quae a praecedentibus atque
insequentibus verbis seiungenda curavimus. Unde hic versus petitos
sit, nescire confitemur, hoc tantummodo comperti habemus, depromtum eum
ex carmine esso alicuius poetae, ad cuius auctoritatem atque testimonium
Diotima auditores ablegavit, xai vitip tovtov xivdvy ovS xivdvvEveiv.
Dicendi formulae, in quibus nomen aliquod cum verbo eiusdem radicis
coniunctnm reperitur, ita plerumque adhiberi solent, utrem, de qua sermo
est, quam heri possit maxime, angeant atque extollant. Jwy6vvovS
xiy&vyeveiv est igitur summa atque gravissima 6v, AkxtjOriv
vitlg Ayilkia IJarQoxkto tnaitopericula a^Hire, Igitur cum Riickerto
pro 7 tavta? 9 quod Bekkerus et Stallbauraius in ordine verborum
posuerunt, codicum meliorum auctoritatem secuti, vulgatum nuvttS
recepimus. Nam TtavtaS xivdvvovS xixSvyeveiv inutile additamentum
continet, quo non augeri sed minui senties rei augendae potestatem,
TldvtES autem etiam eo nomir ne nobis probatur, quod omnes haud
dubie a Diotirha significantur laudis atque gloriae studio teneri cfr. 205.
D. xd plv xetpakaioY idxi xtada 7 } xcjv dyaScox l?tiSvpia xai tov
tvdaifioveiv 6 /.liyidxds te xai xoivoS HpoyS Ttavti. Adde 208. D.
du IA*, olpat, vntp dpsxi/S aSaxcttov xai xoiav xij$ do&rjS evxAsovS
7t dxxeS itdvta itoiovdtx . Nostrae verborum explicationi Schleierma
cheri conversio favet : u n d d ieserhalb sind alie bereit, die grdssten
Gefaiiren zu b este lien. In sequentibus xdxovS itovEiv ovSXixaSovv
est : labores suscipere quam velis gravissimos, ubi ovStivaSovx non
nisi de iis laboribus intclligendum est, qui snnt gravissimi. Contra
minus probem Plot. Apol, Socr. 22. A. &ec &if vpix xtjv
ipijy nXxxvijv ixiSel&ai Gjsrttp itdvovS xixds noiovvroS, quo
loco pro xixaS scribendum esse videtur tixds. "AXxiidxiv
vnip *. 'A6p ?/• tov x.x.X. Exhibentur eadem, quibus Phaedrus usus
est, exem4 8 avtiv, TCQoaxo&avuv rov vfisreQov Kodgov vxlg rijs
(i aci 1 Atiu$ rov ncddav, (irj olofiivovg aSavcctov pvypTjv
apertis «£ qI avtav Etisadcu, yv vvv tjfius J'j£0{t£v; IIolAov
yt dtt, Stprj, uAA’, olycca, vittg ctQttfjg a&avazov y.al roitwtt ] g
So^rjs evxAsovs navus itccwtt xoiovOiv, 0 Oa Sv E afitivovs tofo,
xocSovrcp (idAAov * rov yag d&avdrov pla ; ut respici indicetur etiam
ad eas orationes, quae ante Socratis atque Agathonis orationes
habitae essent. Sed quoniam Diotima loquens inducitur, quae
orationes in Agathonis convivio habitas non audivit, ut casu vi-,
cieatur exemplis illis usa esse, tertium adiungitur, Codri regis
interfectio. Audi Scholiastam, qui de Codro haec tradit t oS nal V7t\p xijS narpidoS
attiSave t porca) roupde. voXepov roiS JcopievdiY qyxoS itpoS 3
J5tjyaiovS, ixpt}6ev 6 $eo$ totS JatpievfSiY aiprj6eiv xds ’A5ij*
vaSy ei Ko8pov rov fta6iXia / it} q>ovev6(M>6f yvovS 8k xovxo
6 Jjfodpo? 6xeiXaS kctvxdv evreXei tixevy coS ZvXidtTjv xal
SpertavoY XafioaVj izl rov xdpctxa rdov 7toXepicjY icpoyei, 8vo Sk
averi d7tctYxy6dvxcdv 7 toXepicoy tov pkv &va 7tardB,aS
xarifta^ Xev, V7td 81 rov hxepov dyvotf SeiS, otixiS 7 /y t * Xtjyc\S
dvi$avc, yaraXivcoY Xtjy dpxtfY Medovxt xri vpetifivxipoa xgoy T
taidcoY v. x. X . Hutus facinoris memoria superbiise Athenienses
videntur, ut si quis peregrinus ipsis adulari vellet, rov v pete pov
Kodpov diceret. Male vulgo rov yphepov legitur, quæ lectio prorsus
aliena ab hoc loco est, ubi Diotima, mulier peregrina, loquitur*
vvlp apextjS aSctYcctov . Hæc verba cum non satis apta reperiret Diotima
ad mentem suam exprimendam, alia addidit, quibus hæc explicarentur.
Kai igitur explicativum est, cuius exempla laudata habes in Judicibus.
Verba convertenda sunt: der unsterblichen Tugend balber d. h* wegen des
herrlichen Ruhms der Tugend. Nou licere igitur opinor aperi} S
nomen hoc loco virtutis laudem interpretari, quæ Riickerti sententia est,
qui frustra annotat: Non magnum discrimen esso inter dpexijS d^avaxov et
60 Ep]S EpxXeovS, sed aliquod tamen, quodque maius etiam videri potuisset
Platoni propter alterius vocabuli sensum latiorem* d$dv axov
pvypr\Y apeTtjS. Hæc verba, hexametri versus fragmentum a ceteris verbis
seiungenda curavimus» . Hv vvy rpieiS t x°P €v i ta dictum est, ut
aliquid supplendum sit, quod his verbis opponatur; futuro tempore
posteriores habebunt» Paullo iufra etiam verba eis rov iiteixa XP°vov a
prosa oratione secludenda curavimus, quod quo iure fecerimus, io
propatulo est» IquSiv. ot fiiv ovv lyxvfiovtg, stata Ouficaa
ovtcg XQog tag yvvalr.ag pallov tQinovzai xui tavtg tQomy.oi
d<Si, Sia stuiSoyoviag u%uvu6lav scca pvrj(iT]y suci tvdai[iovlav, wg
oiovtca, avtoig iis x oV bcetta xpovov xcivta xogi^ofiivoi' ol Se
scuta tyv ^vfl\v tloi yaQ £09 ovv,
'£<pri, di iv xaig il>v%aig scvovtiiv eu ftaAAov scal ev 8
axfioviar, c is olovtai . Cornarius pro coS oloviat scribendum esse
censuit coS olov xe t quam coniecturara Iliickcrtus, quamquam in
textu coS olovxat posuit, probare videtur. Nobis non dubium est,
quin Plato co? olovxai scripserit, quo adhibito Uiotima indicatura fuit:
eroticos, qui liberis procreandis immortalitatem sibi comparare
studeant et felicitatem æternam, falli posse sæpenumero. Non iniuria. Nam
moriuntur interdum patribus superstitibus liberi, interdum impietate parentes lædunt,
ut illi pro immortalitate exoptatissima magnum malum sibi
acquisivisse videantur. eidi ydp ovv, rdp ovv
particularum eadem pæne SIGNIFICATIO est atque ydp apa particulis, quæ exempli
causa. B. reperiuntur: dq>eXovxtS ydp apa xov ipcotds x i eldoS
oYopd^of.iEY x 6 rot> oXav iirizi$ivxeS ovopct Spooxa. Non promiscue
autem his particulis Græci scriptores usi sunt. Ubi demonstratum
aliquid est exemplo, ydp dpa poni solet ; ubi non nisi indicatum est, yap
ovy particulis locns datur. Nostro loco simpliciter
commemorator in præcedentibus : esse, quixaxa ipvxijv procreare
cupiant, contra B, poeseos exemplum affertur, ad quod, quæ deinceps
dicuntur, diriguntur. €eterum quæ post eidi yap ovy leguntur, inceptam
verborum structuram nou mutaut, sed prorsus destruunt. Nibil enim reperitur
in sequentibus, quod cum illis verbis consociari possit. Iucepta
sententia verbis absolvitur; x ou* xoav 6’ av oxaY xiS h.x.A., quæ
verba cum illis nullo modo couiungi possunt. Sunt autem huiusmodi
figuræ dicendi, gratæ uegligeutiæ indicia, præcipue in familiari sermone
haud infrequentes. o? lv iai$ ipvxaiS xvov6 iv. KvovdiV valgo
legitur; aliquot Bekkeri codices xvavdiv Labent, quod ipsi Bekkero
probatur et Dindorfio et Riickerto. Illud Stallbaumius aliique in
textu posuerunt. Buttmanni indicium in Gramm. arapl. 177., quod
ct Stallbaumius probandum censuit, ( lioc est: Den Gebraucli
festzusetzen von hvcj und xveco ist scliwer, da es in den hauligst
vorkommeudcn Forinen nnr eino Accentverschiedenheit ist, tvie xvei,
xvil u. s. w, Bei Flato indessen, wo der Accent sonst in allen
Handsclmfteu schwankt nud Tbeæt, 151. B. auch dic Schreibart xvoYta
und Hvqvy- TJ Iv Tols Gt0[ic(6iv, a Ipv%ij XQOgrjxa xai xvijGai xai
xveiv. zl ovv XQogrjxu ; qQovrjdiv %e xai rf/v cekbjv u qeztjv' dv S>j
eidi xai oi jcoiijzai xavtes yewf/votpes xai zav StjfuovQycjv 0601
Xtyovzai bvqezixoI tlvai. nolit de (leyiGzjj, eqirj, xai xaV.iGzt] trjs
tpQovytieas f\ %a, itt an folganden Stellen in allen
Handschriften Theæt. 210. A. xvovftev
Symp. 206. E. xvovvxij 209. C. ixvei, wodarch, wie mir scheiut,
fiir diesea Schriftsteller dei: Aus scMag gegebeo wird.
itpo Zyxet xai xvijdai xai xveiv . Ficinas verba convertit :
Hi sane concipiant ea, quæ animæ et concepisse et concipere
convenit. In Schleiermacheri conversione legitur: was der Seele ziemt z u
er-» zeugen and erzengen za w o 1 1 e n, Schulthessius yerba
reddidit: dena fiirwahr, es giebt solche, die rælir mit dem Geiste
ais dem Deibe zeugen und erapfangen, Haud dignoscas ex bis verborum
conversionibus, quo iare boc loco et aoristi et præsentis temporis
infinitivi ponantur eiusdem verbi. Aoristus autem non nisi notionem
exprimit actionis in universum spectatæ j præsens tempus actionem
cum efficaciæ notione coniunctam describit. Sensus est verborum:
quorum procreationem animus et cupere debet et revera efficere. ti
ovy itflQfjjxet; De interrogationibus medio sermoni interpositis, quibus
ad rem attentiores auditores redderentur, supra diximus annotat, 60.
xq\v' 51 peyiGtr] xai
yaWiixr) Xv s q>povrjGegjS. Hæc e Græcismo quodam dicta sunt, ut
adiectivo præmisso sequatur substantivum nomen com illo proprie per
nominativum casum coniungendum, casu genitivo. Vis huius structuræ hæc
est, ut adiectivnm extollatur atque potestate augeatur,, Verba convertenda
sunt: Die grosste und schonste Erscheinnng der YVeisbeit,
diaxotfpifdeif. Vulgo 6iaXodfirjdi^, quod ab eo profectum yidetur
atque in textum illatam esse, qui insequens pronomen relativum ad
præcedens nomen pertinere censeret. tovrcov 6 ’ av qxav
rts Xx t. Magna est difficultas horum verborum, quæ vario modo a
viris docti» sollicitata sunt. Quæritur %£iq£ cov verba atrum cum
præcedente %l}v ipvxqv coniungi oporteat necne, deinde ipsum jllud SeioS
miram quantam displiceat. Quod sequitur xai t eo melius careremus.
Primus H, Stephanus n)v Ipvxtfv $eio$ &v coniungendum Censuit.
Contra Stallbamniq* monet, tyxvficpY rrjy Tpvxrjv hic dici
oppositionis ergo, cum eorum i& superioribus mentio facta sit, qui
corporis auxilio immortales fieri studeant, SeioS V>v rrjy i/ivxijv
nos etiam eo pomine improbamus, quod SeioS Jtfpl rag Tav itoltav te
xal olxy&Eav diaxoa/iyUsig, y Stj ovoua lott, CatfQodvvy te xal
dixatoOvvrj. tovr cov 6’ ai orav ug Ix vtov lyxifiarv y TijV ilwpjv, B
ftuog <3v xal yxov6tjg rijg yfoxiag xixtuv te xal yEvvav ySy
Itcl&vueL famil Sn, oi[ica, xal ovrog uspudv to tvv to dcopa
ne cogitari quidem possit. Heusdius scribendum censuit Tovtcov 8* ctv
orctv r iG ix riov iyxvpcov y rr}v ipvxyv, tr/v <pv6iv
j&cZoS’ qjy x, r. A., quibus verbis verborum difficultas non
removetur. Kai ante 7/xovdr/S positum Stallbaumio videtur non
copulandi, sed intendendi potestatem habere, neque ad participium
tantummodo, sed ad totam enuntiationem pertinere. Sensum ait totius
loci esse: Horum fgitur si quis a puero prægnans est ad
animum, quippe divinus, etiam appropinquante ætate, quæ 'pariendo
et generando idonea est, parere gestit atque generare. Alia via II.
Stephanus xai explicandum censuit scribens iitiSvpy* qua coniectura
efficitur, ut apodosis non a tovtgjv 8 av terbis incipiat, sed ab
insequrnte enuntiatione; etyTEi 8i/ x. r. A* Probatur hæc
explicandi ratio Astio et Riickerto. Ficinus verba reddidit: Quisquis
ergo virtutum huiusmodi natura plenus et gravidus est ideoque divinus, ætate
debita imminente parere iam generareque affectat. In Schleierroacheri
conversione legitur : fFer 7 iun diese ais ein gottlicher schon von
lugend an in seiner Seele trdgt, der wird auch, wenn die Zeit heran
kommt, Lust haben zu befruchten und zu erzeugen. Nobis xai
indicium est, ante ijxovdr/S aliquid excidisse, quod quid sit,
facilius indicatur, quam qui factum sit, ut exciderit, cfr. 208. E. ol jtkv ovv iyxvfioveS, icpr/ f
xaid 6 capax a ovteS npoS taS yvy alxaS pdXXov xpkTtovrai xal ravty
ipcotixol tldiv, quibus verbis edocearis, quid sit id, quod nostro
loco .exciderit. Dicuntur enim, qui ad corpus præguantes sunt,
iidem ad femineum sexum natura ferri, atque corporis auxilio immortalitatem
sibi quærere. Qui ad animum prægnantes sunt, num verisimile est, eos ætate
appropinquante tam nude dici et pariendi et geoeraudi cupidissimos esse.
Nonne dictum oportuit; eos etiam ad animam ferri atque animi auxilio
immortalitatem sibi quærere? Scribendum igitur coniicio : tovtcoy 8 av oxav tiS
ix vtov iyxvpcov y tt/y ‘ibvxrjv, g ov, xal xara rt/v tf)v xf}Y
yxovdi/S r jjs yXixLaS tixrciv TE xal yEvvdv i/8 ?] ixi^v/tEl,
Sensus est: horum, inquam, si quis est a puero prægnans ad animum,
is, quippe divinus, etiam animo, si ætas advenerit, pariendi atque
generandi c upidus est. Verba autem xara ipvxtfY
nou intellexerunt, qui xai copulandi potestate positum censerent. Hinc ea
expunxerunt. 298 HA A TS1N02 xcdov iv tp
uv ytvvtjautv’ Iv t<p yuQ aiGxQtp ovSi-^ XOTE ylwijOH. tu TE ovv 6
wuuta tu xuXu (luV.OV Ij tu cd6xQu uexut,txai ats xvav, xul luv Ivtvxy
4'vxij xuXy xul ytvvulu xul ivrpvH, nuvv Sy uSTta&tui tb
fcwtXUtpotlQOV, xul 3CQ0S tovtov tov aV&Q(07t0V EV&V? tvxoQU
Xbyav Mgl uQttfjs xal jciqI olov xQ’l ^ val C tov uvSqu tov
ayu&ov xul XuiSeveiv. amo/ievo g yug, P,rftit St) to
xuAov, Iv m x. T. A. Primo obtutu sciiptum exspectarem Spjrei
6// xaAuv ti, Iv oj av yevvijdeiev. Sed optimo habet TO xa\bv
% Sensus est: Quærit igitur etiam hic (ut alius, qui ad
corpus prægnans est) multo cnm studio pulcrum illud, quod aptum
esset, in quo procreare at^ue generare possit, it a v v
8 rj d 6 Tt d% et cti. Tum rero plane utrumque, et corpus et animum
pulcrum amplectitur. Neque enim 87 } in his est scilicet, nempe, ut putabat
Astius, sed positum est nt in formulis iv$a 8 r), ivravSa 87 /, rore
8 rf, atque refertur ad prægressa illa £dv hvtvjft ipvx y
7ta\y* 8 tali b . xal Ttepl olov XPV vat tov av 8 pa.
H. Stephanus vitii aliquid in his verbis odoratus scribendum esse censuit
xal nepl tov olov XPV vat x. T. A. Bekkerns præpositionem nucis inclnsit,
Astius etiam xai vocula adeo odendit, ut eiiciendam censeret.
Stallbauraius olov non masculinum, sed neutrum genus esse contendens
ver u BTUtqdsvHV, na i hti%UQ& oi[iat,, tov mlov nal
opi /horum sensum hunc esse ait: quale sit, in quo tractando versari
debeat is, qui boni viri nomen et dignitatem ohtinere velit.
Riickertus improbata hac explicandi ratione Bekkeri exemplum secutns itepi præpositionem
uncis inclasit. Nostro arbitratu neque delendum aliquid est neque
addendum. Articulum solent quidem haud raro scriptores in hulusmodi enuntiatis
addere, sed necessitas additionis nostro loco nulla est* Proprie
Diotima dictura erat: Ttepl apeti/S xal olov xfiV tlvai x. r. A.,
quibus verbis nihil inest, quo offendaris. Sed noluit ea hoc modo
exhibere, ne parum explicatam sit, utrum de uno an de duplici
disputationis argumento nunc agatur. Præpositionem igitur repetiit,
liberiore dicendi genero usa, quod in familiari sermone excnsabile
censebis. In hoc nimirum dicendi genere aliquyl tribuendum est pronuntiationi
verborum, quatenus consentaneum est, Diotimam prolatis verbis Ttepl
dpetijS xal Ttepl linguam paullulum repressisse, post verba olov xprj
elvai tov av8pct x. r. A. ita pronuntiasse, ut auditor
intelligeret, eflicere ea unum argumentato disputationis, et qaasi luiv
ctvttp, a italai Ixvei, r Ixtei xal yewa, xal itagcbv xal dxdv
(isfivypivog, xal r 6 yswTjfrsv tivvtxTQttpzi xoi~ vrj fiet’ Ixeivovy
Sgre tcoXv xowmrlav tfjg rc5v Ttaidcov rtQog ccAkrjAovg ol xoiovxoi
ifjxovtii xal cpiHav fofiaLOTeQav, dts xakhovcov xal d^avatatigcov ncddov
XBxoLvavrjxotBg. xal ndg dv depacto iavtq) r oiovtovg itaidag paXlov yeyovevai
rj tovg av&Qanlvovg, xal D $lg "0(itjQOV ccTtofitiipag, xal
'Htiiodov xal xovg al- unam notionem ut præcedens
dperfjs. xal 7tapa>v xal aitcjY /i Epvij /x£roS .
Neminem fugiet, alterum participium, napcov, superfluum esse. Cave id prorsus otiosum censeas. Etenim au-? gendo orationis vigori
inservit. Satis notum est Latinorum nolens, volens; quo iure, qua
iniuria, simii. Paullo infra legitur, 215. C. T a ovY ixelvov idv
re dyaOroS av\ Ti)s avXy. iav te tpavXr) avArjtpif, pova xatkxE6%ai
noiEi xal SijAol x. r. A. Huius dictionis vim nou assecutus est
Astios, qui xal expungendum censet, quod in duobus codicibus
ante to yEvvijSiv omittitur. Eidem ' Kiickertus adstipolatur.
Quid enim, inquit, sibi vult pulcri invenis recordatio dum præsens
est? At procreati in eius pectore fetus, recte mentionem faciat,
cuius facile potest fieri ut obliviscatur, certe si voluptati
magis quam virtuti sit deditus. trfi T dSv naiScov sc.
xoivcoviaS. Frustra Bastius scribendum ceusuit tg&v naiSovS vgov vel 7 Cai
8 o 67 c 6 paov. Stallbauraius xoivcoviav tqjy rtaldoov esse censet
coniunctionem ex liberorum procreatione oriundam, Respici
consentaneum est ad maris femiuacque coniunctionem, quam sæpias Diotima
tetigit in præcedentibus, v. c. 208. E. ol plv ovv iyxvpovEf, £<prj,
xard dcopara ovte* icpoS taS yvval xaS fiaAXov rphtovrai x. t. A.,
ut h. 1. consentaueura sit coniunctiouem commemorari, quæ procreandorum
liberorum caussa inita post, procreatis liberis, auctior atque firmior
evadit. ola Ixy ov a havtdjv xa~ r aA$iit ovdir. Olo ? et 060
S haud rjjiro pro on T oiovtoS, oti T odovtoS poni, exemplis demonstravit
Mattii. Gramm.
ampl. $. 480. 3. P* 899. Pronomeu relativum o S in sermone
familiari eadem potestate adhiberi interdum, supra annotavimus 263.
xal eis “Opijpov djco /3 A hf)aS
ZijAujv. Participia interdum exhiberi copula addita nulla, sapra
indicavimus annotat, 94. Ibidem, qua po-^ testate participia
ddvrSETcHit ponantur, explicatum ieperios. Ea potestas quoniam hoc loco
non exprimitur, admodum nobis displicet participiorum ratio. Neque tamen
Astii medelam verXovg itoirpcag Tovg aya&ov g fyXiUv, ola ixyova iavtljv
xataXiMvrSiv, a ixtivoiq a&uvaxov xXiog xal fivijfujv 'Xttfjiyira.i
ama roiamu orna' el 81 flovXsi, icpij, olovg Avxoiifyog n alSag
xarsXixsTO Iv AkxeSaifiovi. OaxiiQag trjg AaxeSa!(iovog xal, ag Img. d7 tdv,
Trjg 'ElkaSog. ti/«os 8s tcccq’ vyiiv xctl EoXcov E Sia rtjv Tuv vo(i(OV
yivvrjOiv, xal aXkoi aXXo%i xoXf.axov uv&Qtg, xal iv "EXXrjOi. xal iv
(iag^agoig, %oXXa. xal xaXa axorpyvauevoi iQya, yevvrjtSavrsg Xav%qiav aQitrjv'
(Jjv xal uqci icoXXu rjSi] yiyovB Sia tovg Eorum probamus, qui
Sr/Xolr) pro S,r)X(Sv soribendum couiecit. Stallbaumius verborum
structujram ait esse: TtaS av SiUaiTO t avtd j xoiovtovS itai8aS jj.cc
AJtoy ytyoyivoLii r t rovs avSpa)nivov* Zrjk&Y xal r ' Ofirjpoy xal '
Hi>io8oy xal x ovS aAAo.v? 7totrj T uS xovS ayaSovS, eIs ixelvovS (tizofiXaipaS,
ola Ixyoya kavTgjy xata\Eiitov<$iY' Nemo negabit, hæc Yerba optime se habere
} sed nura eo ordine, quo PlntQ ea exhibuit, eum sensura habere
possint, quem StalJbuumius putat, alia quæstio est, quam certe addubitare
licet. Ruckertus commate post 'JitilodoY posito prius membrum
enuntiati esse censet xal elS "Ojityjov d7tofi\h{>aS xal 'Hoto8ov,
alterum xal xovS dXXovS 1 taij]T<}s tqvS dyaSov? Z?jXd>v.
Quamquam hæc explicandi ratio admodum nobis placet, tameu esse
aliquid censemus, quod merito vituperetur. Non recte enim dici arbitramur
xal eIs" O pijpov ct7tof3XixJxaS xal 'Htiiodoy pro xal Eis
"Ojirjpov ccTtoftMipaS xal .tls 'HtiioSov* Igitur post aito~
(3A.£lJ>a$ comma ponendum curavimu«, quo efficitur, ut cum
admiratione aliquis dicatur ad Homerum respicere, atque Hesiodum
ceterosque poetas bonos cum invidia quadam prosequi» ei 8 e
fiovXei, Hcprj,o?ovS Avxov pyoS . Brevius hic locuta est Diotima
quippe supplenda auditoribus relinquens, quæ facillime suppleri
poterant: ei 8 ftovXei, ZjjXtkiy Avxovp yov, otovS nalSaS x. r. A.
Ceterum assimilatiouem generis, dc qua supra dictum est annotat, p»
286., hoc loco admissam arbitror. Primitus neutrum genus relativi Flato
in mente habuit, cui TcalSaS odiungeret appositionem. Post elegantiæ
studio genus relativi mutavit, idque ad sequentis nominis genus
direxit» Pro xaxeXbzexo vulgo xate~ fehzEzo legitur. Recte illud
recentiores editores e codicum auctoritate in verborum ordinem
receperunt. &y xal lepd TtoWd. cfr» Wachsmuths Hellen.
Altertbumsk» xavxa p\v ovv
xdv 6 v pvTj $ elrjS h. e. quæ hucnsqne dicta sunt de
roiovtovs nalSaq, Sia de rovs uv%Qani^ovg ovSe* vog na. Cap.
XXVIII. Tavra (ilv ovv ru iganxa ”<Saq, m Xaxgarig, xav Ou
fivtj&ihjs ' tu da relta xai Inontixa, av tve* 210 xct xai Tavra lonv,
luv rig og&us fisruj, ovX oid \ tl olo s t’ av tfys- iga fiiv ovv,
£<pr ), iyiS x al ngo* Qvfiiag ovdcv unoldipa' nuga SI txiaftca, av
o!o$ ta ys- dat yag, rov og&ag lovra ini tovro Erote, cornm tu
quoque mysta iactus es fortasse* Iam iis, quæ Diotima
protulit, t d reXsa xai izontixd opponuntur, ut facillime
intelligatur, quid sub verbo Tavra intelligendum sit. Nimirum cum
illa verba ipsa arcana significent, ad quæ spectanda, qui mystæ
esse cupiant, non admittuntur, nisi ante quinquennali purificatione, quam
xaSapCiv Græci vocant s. xaSappov, ad rem idonei facti sint, tavra
ipsam illam xaSapdiv denotare consentaueum est. Qninque autem
fuerunt, ut Theo Smyrnæus narrat Mathem. p, 18. initiationis gradus,
quorum primus xaBap~ f.ioS vocatus est, secundus tJ rijS teXerr/S
napaSoCiS, tertius inonreia, quartus avaSetiif xai Crappareov btiSsCiS,
quintus ro' SaocpiXls xai Seotf Cw8iairoS evSaipovla. Harum
graduum verisimile est singulum quemque annum unum sibi
exegisse, ovx ol8* s el olo St* av eItjS. Hic quoque e
mysteriis similitudo petita est. Haud raro enim, qui mystæ fieri cuperent
atque arcana spectare, ^priusquam quinquennium præterlapsum esset, impatientes
moræ consilium mutabant atque a proposito abhorrebant, cfr. Piat*
Phæd. p, 69. C. eIcI ydp 6tfr <padv ol Ttepl rat r eXard? y
vap%rjxoq>6poi plv izoXXol, paxXoi Se re rcavpou Ut autem melius
intelligas, quo iure doctrinam de Erote Diotima cum mysteriis comparet,
pergit Socrates 1. c. : ovroi 8 ’ elcl Xard t tjv i/iTjv 6u£av ovx dXXoi
ij ol 7tE<piXo6o(pyxoTES Op3(ZS. gjv 6jj xai Sycaye xara ya
ro dvvaruv ovSlv dniXinov iv rui pico, dXXa itavrl t porceo npovSvpijSiiY
yevtCSat. eL 6 e opSdiS TTpov^vpij^tfV xai rl 7fvv6a/i?fv, IxeICe
IXSovteZ ro Cæpi S aldupaSa, idv SiuS ISeXy, oXiyov vdrapov, coS i
pol donat. Comparat igitur Diotima rei iosequentis difficultatem
cum quiuqueunii illius molestia, atque, ut mystæ impatientes moræ, ita ne
Socrates difficultate rei ab audiendo deterreatur, vereri se
indicat. TCEip GJ 8\ E7C SC$ ctl. "&71E CSat verbum sæpissime
adhibet Plato, ubi auditores excitari siguifieaturus est, ut attentius
aurb xgayfia %q%e6&iu (ilv vsov ovra levui 1x1 x « xala CtoftarK, xal
XQatov y.iv, luv oq&ws fjy^rai 6 xjyov/isvog, ivog avxbv Cioftarog
igav xcel ivzuvda diant accuratiosquo, quæ doceantur, percipiant. Petitum
autem hoc verbum est e mysteriis, ubi ducentibus ad arcana spectanda iis,
qui itept t aS te\er aS erant, mystæ sequi iubebautur. p\v v e ov
oV“ ra. Hecte Ficiuns verba reddidit: Oportet eum, qui ad hoc recto
sit tramite progressuras, statim ab adolescentia pulcra corpora
contemplari, et primum quidem, si modo recte ducatur, unum corpus
amare. Ceterum Sydenhamius, quem Wollius laudat, optime annotat: Der
Grund hiervon ist der, weil das innere Auge sich zur E mpfindung
der Schonheit eben so offnet, ais zur Erkenntniss der Natur. Unsere
Seele fangt immer bei einem einzelnen sinnlichen Gegen stande an,
geht da nn zu einem andern fort, vergleicht beide, und
siehtiniedem das, was beidegemein haben, So fiihrt sie fort,
sammelt und vergleicht mehrere andere Individuen dieser Gattung,
bis sie in allen diesen Individuen einerleildee, eine und
ebendieselbe Natur wahrniinmt, So gelangt sie endlich zu einem vo11standigen
Begriffe dieser sowohl de ii Arten ais der Gattung selbst gemein
schaf tlichen Natur, iener ewigen und un veriinderlichen Idee, die eine
und ebendieselbe in allen ist. Inseqnentibus singuli gradus percensentur, quibus initiari debeat is,
qui ceteram pulcri ideam concepturus sit. Itaque Diotima,
Stallbaumius inquit annotat, ad b. 1., primum ait initiationis
illius gradum esse, quo ad unum nos applicemus corpus pulcritudiiie
insigne, ex eoque virtutem et bonorum sermonum fructum procreare
studeamus. Secundum esse hunc, ut non unum aliquod corpus amemns,
sed omnia, quæ emineant pulcritudine, corpora amore complectamur.
Tum progrediendum esse ad consectandam animi pulcritudincm, præ qua
corporis forma omnino contemnenda sit atque id agendum, ut, quod iu
moribus, legibus, institutis pulcrum sit, id animadvertatur atque diligatur.
Denique perveniri ad sapientiæ atque philosophiæ studium et
amorem, quo qui incensi sint, eos demum ait intueri pulcritudinis
veræ, constantis atque æternæ divinam formam atque imagiuem. hv 6 S
avtOV dcbpLCtTOS ipav. Bekkerus e quinque codicibus edidit b>o$
avt&v yiaroS Ipav, quæ scriptura, nt Stallbaumius atque
Ruckertus iam monuerunt, nullo modo ferri potest. Pronominis
repetitio primo obtutu molesti quid habere videtur in verbis iittiTCt
ouroV x. T. A., re accuratius perpensa repetitam videbis, quo vaycwav Xoyovg
xcdovg' Exuta 6tl avtov xotavoijaui, ori to v.aXXog zo ixl ougovv Gci/ian
ra> Ixl triga B 0Bfiau aStXqjov lari, xcd tl bu dicoxuv to Ix’
lidias graduum enumeratio emineret, alterque ab aitero significantius
discerneretur. Et quum in huiusmodi singularum rerum, quarum altera
ab altera accurate seiungcnda est, usitata prope sit verbi finiti
repetitio non dubitavimus præclaram Stallbaumii conjecturam, quæ et a
facilitate commendatur, in ordinem verborum recipere, atque dei pro
de exhibere: ineita dei avtov Xatavoijdai. Verba autem quod
attiuet: kvoS avtov CcdpazoS £pav, quoniam præcedentibus adiuuguntur,
nontanquam novi gradus SIGNIFICATIO iisdem opponuntur, avtov pronomen nobis
quoque admodum displicet, ut Bekkero displicuit, ex cuius scriptura
eruimus, quod unice verum esse videtur: kvoS av toiv dcopazoov
ipav. Av particula, ut supra indicavimus annotat, 209., e
superioribus aliquid supplendum esse docet, ut expletior oratio
audiat: rtpajtov /Av dei rov op$qqS lovta ini tovto td npdypa ivoS zcdv
(jojpdtcjv ipdv. ori t d y d XX o S ad e A(p 6 v i6tt.
AdeXqjov rarius cum dativo casu coniunctura reperitur, quam cum genitivo
; in caussa hoc esse arbitror, quod rarius tropico, quem vocant,
quam proprio sensu exhibetur. Substitutum h, 1. est ddeXqjov nomen in
opioiov s. d/ioiotazov verbi locum ideoque eius casum adscivit. /
to in eldei xaXov. Wytteubachius ad Eunap, Yol, II, 247* h. 1. dicit to in* eT8ei xaA ov
dialectice dici pulcrum in specie, quæ generi opponatur. Gai assentitur
Stallbaumius. Male, si quid video. Est enim pulcritudo, quæ in
forma est atque sensibus percipitur» Hinc etiam ei dei dicSxeiv
dictum vnoSezixdiS. Ruckert. Schleiermacherus verba reddidit : und
es also, wenn er dem in der Idee schdnen nachgehen soli, grosser
Uuverstand wiire cet, Schulthessius ; uud weil doch das Schdne der
Gesummtgattung angestrebt werden miissecet. Recte Wyttenbachius et
Stallbaumius verba ceperunt. Ficinus habet : Et si sequi
decet, quod in specie pulcrum, absurdum est cet, yai eI det
diGJXEiv X a AA o S . His verbis tertius gradus
continetur, ut quinque etiam eroticæ initationis gradus nominentur.
Vide annotat, p, 3f)l* Sed hæc verba tauquam alicuius gradus
significationem Flato non attulit, ne nimia, opinor, singulorum membrorum
similitudine oratio laboraret. Proprie scribendum erat; eneixa dei avtov
Zv te xai tavtov ?}yei6$ at to ini niidi toiS dot/tadi xaXXoS xai
dicjxeiv avto ov in* eldei xaXov. Sed quoniam hoc gerius dicendi præcedeut|
enuntiato simillimum est, verens scriptor, ne nulla varietas esset
orationis, condilionali particula addita id genus dicendi exhibuit,
qi/od in libris comparet. Quæ uutem sequuntur > tovto 6* £v~
1 tiSst xalov, x oXlf/ avo icc (irj ov% tv re xal r avrov
cjyeiG&ai ro Icci ctaGi roig GiojiaGt xalAog • rovro 8 ’
IvVoijGccvrcc xaraOtfjvai ctavtav rav xaiwv Gafiarcov iQaOrrjv, hos 8 e
ro GqjoSga rovro %a)JcGai xaracpgovrjGavra xal G/uxgov tjytjGafiBvov ' ftsra da
ravta ro Iv raig pv%ais xaAlog ti/ucattgov rjyyGaG&ai rov iv
tfii Gajiau, agre xal, av btcuxrjg cov rqv us VOtjdavttt xara6ri]Vai
rursuni ad verborum præcedentium bt etra det avrov xarctvoij6ai exemplar
conformata sunt, quartum gradum eroticæ initiationis exprimentia, ut
expletior oratio audiat : httira 6ei avrov ivvorj-> Cavra
xara6ri]Vai x. t. A. bvos db ro dtpodpa rovro. 'EvoG sc. xaXov
tiooparoG. Sensus est: nimium autem illum unius corporis amorem,
(quo de supra dictum est 210. A. xal TZpcorov pbv IvoG av r cov 6copdxcov ipctV et quem
qaotidie videre licet,) cum contemtu remittere oportet. Minus apte
Ruckertus annotat ad b. 1.: quod autem rovro posuit, eo factum f quia cum
> Socrate loquitur Dio tima f est enim eadem ilpoove.iA t quam ubique
Socrates usurpat Platonicus j ut ad amorem puerorum propensiorem se esse
simulet. Tantum enim abest, ut propensiorem Socrates se ostendat Diotimæ
bis verbis laudatis ad puerorum amorem, ut potius cur non sit, et
esse nolit, eius rei rationem indicatam habeas. Prorsus autem rei
intelligeutiam Riickertus pervertit, de puerorom fimore hic cogitans,
*EvoG ro 15<po Spa rovro potius ad utrumque sexum pertinet, atque sive
femina sit sive puer qui ametur, unius amor (die ausschliessliche
Liebe ei nes Gegenstandes) vituperatur c Ii Sr e xal dv xal 6 pixpd v
avSoG i XV’ Vulgo iav additor ante Cpixpov. Annotat Stallbaumius ad
h* 1* : Horum verborum constructio quam valde laboret, etiamsi non
observaverint interpretes, tamen vel mediocri animi attentione neminem
potest latere. Quum enim doGre Xai referendam sit ad igapxetv avrqj,
apparet eorum verborum, quæ interiecta sunt, rationem iav bis
illato mirifice perturbati. Neque tamen medicina longe petenda est.
Deleto enim altero iav omnia sarta tecta erunt. Nam ita xal tipixpoV
positum, ut Piat. Criton, c. V. extr. et n xal 6pixpov ypcoV
ocpeXoS 7/v et sexcentis aliis locis. Idem de hoc loco nnper visum
esse Astio non sine animi lætitia video, Sententia igitur hæc
est: si quis proba sit animi indole et vel tantillum
pulcritudine corporis floreat, Multo probabilior et,verisimilior hæc coniectura
est, quam Sommeri commentum, qui cov participium in y immutandum
censuit. Pro iav, quod ante irtietxjjG positum reperitur inultis in
codicibus, vulgo txv legitur, quod Bekkerus iu oidi— nem verborum
recepit, quem xnl [lav] 6juxQov av&og lyy, eiagy.nv avrco xal
tgttv C xal xijdiaitca xal xlxxuv koyovg r oiovrovg xcd t^ryriiv,
omveg jtoiijaovOi fiO.rlovg rovg veovg, Uva avayxaod fi av
&taoua&ui ro iv rolg ixirrjdevfiatii xal rolg vofioig xakoi', xal
zovto ISnv, ort jcav ai no avu5 fcvyytvig tduv, tva to siegl ro Ouaa
xa/.ov tiiuxguv n %yrfii]rai uvca ' (tstic 6« ta tTti,xr t Sivy.ara Isti rccg
ixiOrrjfias secuti sumus, nt esset, cnr acribæ uon intelligentes
huius vim particulæ ante tijuxpov idv inseruerint. xal
t Ixxeiv \6y ovS t oi OvzovS x al ?,7/z etv. Verba xal ZtjzeIv Astius
ineptnm glossema habet, neque quiequam post rixxsiv \6yovs xoiovtovS
locum habere arbitratur, quam xat ix T pl<pEir, Quod verbum si
compareret in libris, a nemine non probaretur; sed habet etiam # 7teiv,
quo sese lectori commendet. Stalibaumius ctTjxsiv verbi patrocinium
suscipiens, Diotima, inquit, hoc dicit: talem amatorem uon modo ipsum
parere quasi et ex se procreare, sed etiam aliunde quærere et
investigare eiusmodi sermones, qui iuvenes reddant meliores. Quibus
verbis significatur maxima hominis contentio et stndium, qni niteri
omnibus rpodis prodesse cupiat. Recte. oltiVES It Oli}
dovtfl. Iland raro Græci scriptores futuro tempore utuntur, quo significent,
aliquid haud dubie futurum esse atque fere necessaria de caussa :
welche die Iiingliuge besser rnaclien m ii s s e n . tva
dvayxa.6$i/ ivct x 6 n spl x. x. A. "iva particulæ repetitio hoc
loco sutis molesta est. Huiosmodi repetitiones admittuntur quidem a
scriptoribus, sed eo fiue, qui a nostro loco alienissimus est. Nimirum quando
cum gravitate singulæ alicuius rei actionisve partes enumerandæ
sunt, haud raio scriptores voculis npdoxov pkv insita s. insita 64 utuntur. Hæ partes,
ubi per Runles particulas inferuntur, haud raro etiam illæ voculæ
omittuntur, atque particula finalis repetitur. Vide lud. s. v.
Repetitio. Quam aliena hæc dicendi ratio a nostro loco sit, sponte
intelligitur. Hinc Astio assentimur, ivct posterius expungenti, quod
quomodo ia ordinem verboium irrepserit, facillime potest indicari*
J*rnecedit enim idti, quod»' itpsAxioxixov dnte interpunctionem assumsit,
cuius vocabuli syllaba huulis iucuria scribarum duplicata ansam dedit
corruptioni. Totum Jocum Astius sic scribi iubet: iva avayxa6$EiS
av SsacSaCSai to iv tois Inixr}Qsvpatii xal rois vopoiS xaXov xal
xovt* i6slv, oxt ndv avxo avxcp ZvyysvsS i6xi, ro mpl to 6 copa
xaXov 6/Jtxpov . xi tjyjjorjxai slvau Neque probamus Stallbauraianum
argumentum, quo dicitur admissa conjectura Astii totius sententiæ ratio
perversa esse. Quippe ita, Stati 20 t t,
uyayuv, f 'vct TSy av ixusrtjfuSv xaiUos, xal fifJxav D XQos nohv
fjdrj r. 6 xaKov, (irjxtri ro xuq evi, montq olxttrjs, uyaxwv, xutduyiov
jkUAos V uv&qwxov uv os banmius inquit, ea par* enuntiati, quæ
continet rei longe gravissimæ significationem, participio indicatur,
altera, quæ rem minoris momenti denotat, per verbum finitum
exprimitur. De hoc verborum structura vide ludiccs 8 . v.
Participium, pera 8i x a kn iXTf Ssv para ay ay eiv, Hic ut taceam tot verbis
interpositis denuo novam periodum ab illo detV in principio posito
suspensam, nonnihil offensionis habere, illud vix excusare possum,
quod sublectum etiam mutavit Plato, atque ab eo, qui ducitur, transiliit ad eum,
qui ducis et magistri personam agit. Est enim plena sententia: Ssi Xov
7/yovp£vov dyayeiv avxov x. r. X. Hoc Riickerti iudicium est, quod
esse suspicor qui probaturi sint. Nobis neque 8« verbi omissio
incommoda est, neque vero sobiecti mutatio excusatione indigere videtur. Suut
enim verba magis ad sententiam, quam ad grammaticam subtilitatem
conformata, Atque mirari non possumus, hoc loco pro eo, qui initiandus sit, eum
commemorari, cui iuvenilium animorum initiation sit commissa, cum idem
etiam in præcedentibus commemoretur* cfr. p 210. A. 8ei yap,
£<prj, xov opSdfc lovxa btl rovro ro irpaypa apxtdSai piv
veov ovra levat irci ra xaXa 6(dpata r xal npcorov piv, iav opScoS
7\yr}tai 6 r\yox>pevof, kvoS av x. x. A. prjxixt xo 7tap * ivido Sf
tep oixirrfS dyandov. His verbis inesse quod minus bene habeat,
statim lectores inteliigent. Bastius SovXevgov ineptum glossema habet,
quod oixkxTjS verbi explicandi caussa margini olitn adseriptum post
in ordinem verborum irrepserit. In aliquot codicibus pfo ptpte xt xo
legitur pyjxit* ha), uude Bekkerus atque Schleiermacherus
scribendum ceusuerunt pTjxezi rw. Astius scribendum couiecit: prjxexi
xo 7 tap* ivi, QoSnep olxixifS, dyartGov xaXXof, y avSptanov xivoS 7?
ijtitTjdsvpaxo $ IvoS, x, r. A. Vulgo verba hoc modo interpunguntur
: 7£poS noXi) ijSjj ro xaXuv, prptkxi xo nap - ivi, ddsnep oIxext}?
ayandov naibapiovy xdXXoS, t} dv$pGD7tov x 1 YOS X. X. A. Stullbaumius ad
h. 1. Nihil, inquit, mutandum videtur præter interpunctionem, quam
nbi emendaveris in hanc modum: xal (iXincov npds noXv 7/drj xo
xaXdv, pTjxizt xo nap’ ivi, doSitep oixixTjS, ay vendor itaibapiov
xaXXoS x . r. A., haud scio au omnia satis expedita futura sint. Nara ad
ro nap* ivi, quod connectendum est cum dyaitdov, rursum intelligas
xaXov, Apto vero additur c Zsnep oixknfiy quoniam, qui unius tantum
admiratur polcritudinem, is ei tanquam servus quasi emancipatus videtur.
Porro nihil habent offensionis, quæ deinceps sequantur: naiSapiov XaXXoS
iittXTfSEvpaxo » ivoS, quæ nemo est, quin videat, apposita
esse *o \ y imTTjdlvfiaros {vug, dovktvmv (pavXog y xal 0
/jixqqkoyog, cAA’ tal ro nokv nikayog xecQamiivog rov xakoii xcd &taQdov
xolkovg xcl uaXovg ivyovg uai (it præcedenti ro nap* kvl explicationis
gratia, ita ut pro to xaX uv nunc dicatur nuiverse xaAAoS\ Denique nec
participiorum cumnlatio quidquam habet, quod ab loquendi
consuetudine alienum sit. Nam fiXbroDV npoS noXv ro xaXov arcte cohæret
eam pipiETi ro nap * kvl dyanckiv f atque indicat modum et rationem, qua
fiat, ut amator non amplius unius tantnm admiretur pulcritudiuem,
4ov\evgjv autem reiereudum est ad q>avXo$ y xal 6p ., ita ut
idem sit, quod dia Tu BovXeveiv* Quocirca sententiam verborum sic fere
reddiderim: post studia illa ad scientiæ genera adducendus est, ut
sapientiæ intueatur pulcritudioem, atque eo, quod latissimum puteri
campum spectat, non i a m unius, sicuti servns, admiretur
pnlcritudinem eaque servitute vilis existat et pusillus, sed ad immensum
pulcritudinis.mare conversus etc. Iloec egregia verborum explicatio
est, qua et codicum lectionem servatam fet Platonis ingenio haud
indignam gententiam repertam habes. Unum tantummodo est, quod in
hac verborum explicatione minus nobis placeat, oixBTt}? nomen. Satis
apertam esse reor, Platonem, si servilem conditionem eius
describere voluerit, qui unios hominis vel rei udmiratidne atque AMORE captos
teneatur, 6 o d\oS non oixittjS nomen ad hibiturum fuisse. Sic infra 219. E. xctTatdefiovXayiEro? re
DfCO TOV CtV$(XO7t0V G)S OvStlf V7t ovSeyqS d\Xov icfpiya . k, cui
innumeros alios locos addere possemus, quibus proburetur, ad servilem
conditionem describendam Platonem nusquam o fxkxyjS vocabulo nsum esse.
Scribendum est autem pro oixixtjS nomine 6 IxitrfSy quæ vocabula
passim confusa esse Iacobsins monuit annotat, ad Meleagri epigr.
XXXII. v. 2. De Initr/S vocabulo amatorem unius hominis
describente, vide Excurs. &it\ to noXv niXayoS tet
pappivoS rov xaXov . Picinus verba convertit: verum in profundum
pulchritudinis se pelagus mergat. Stallbaumius exhibet: sed ad immensum
pulcritudinis mare conversas. Videtur nemo ioterpretum verbis offensus esse to
noXv niXayoS, qoæ sane, præsertim cura præcedat xal ftXbtcov xpuS
noXv ydij to xaXov t nimis ponderose prolata snnt. Satis erat
dixisse ini to niXayoS rov xaXov vel ini ro noXv r ov xaXov
Utrumque verbum h* 1. adhibetur prorsus eodem modo, quo aX AofT cum nomine
aliquo coniungitur. Ceterum apte conferri iubet> Stallbaumius Plut. Quæst,
Piat. 1001. E. ro piyi6rov y ccdtoS iv Svpnodtco Sidatixoov, rttoS 6si toIs
ipoarixoir xpydZaij perdyovra rrjv i>vyt)v ano tcov afoSyrcov xaXdjv
ini ra votjrd, napeyyvd pijrs CooparoS tivoff pyz’ im20 • ‘yaXoitQtxtig rixrij xccl duevotjfuna tv
rpiioGotplct atpftovto, eag av ivrav&a QGXS&alg xal avfy&fls
xattSij tiva bu&truirp (ilav Toiavrrjv, fj loti xaXov toiovSt.
E IlHQa 6s ftot, hffj, tov vovv XQogt%uv tSg olov r t
(laXitita. Cap. XXIX. "Og yuQ av (lifflt
ivruv&a XQog t « iQatixa xaiSaya tijSev/icttoS fitjr’
btttirijftriSxaXAft fiids v7totErdx$cn xal 8ov~ A eveiv, aXX* dnoOtdvxa
xij$ itepl xavta pixpoAoylaS ini xo noAv tov xaAov itiAayoS
xpi7te<$$ai. $e&)pG)v
rixrxj xal 8 tay 01 } p at a x. t, A. ricina* exhibet ia
conversione : abi ipso iutaita multas præclaras atque magnificas
rationes intelligentiasque in philosophia abunde pariat. Attius, dqiSovGQ
verbo oifeusas | acpSova scribendam eoniecit. Nobis
transpositione verborum opus esse videtur propterea, quod præcedens
3en>pcjy participium sequente accusativo, qui ad id non pertineat, satis
inepto loco positam videtor. Supplendum censent ad $£(u)p(k)V interpretes avzo,
sed supplemento illo ordo verborum ^eoopGjy noAAovS xal xaAovS A oyovS
xal peyaAonpeneiS haud excusabilior redditur. Scribendum igitur videtur
esse: aAA* btl td noAv nekayoS ZExpappeyoS rov xaAov xal SEwpobv zoAAovS
xal xaAovs AdyovS xal 8iocvoi}pata xixxy iy <piAo6ocpia
dq>$ovaa. Seusus est: sed ut conrsrs o s a d 'im m e n sam
pulcritudiui.s copiam atque intuens pulcrorum atque præclarorum
lermonnm immensam materiem (vide annotat, 333.) pariens sit in
philosophia ditissima. De verborum transitivorum absoluto usu, quo nostro
loco xi~ XTQ dicitur pro tixxoDV y, sæpius iara diximus. Vide
Indices. tiva initixrfprfv piav x oiavtrjv h. c. scientiam
eam, quæ est ideæ pulcritndinis, ad quam cognoscendam Socratem Diotima
adhortatur ut animo attento essa studeat. Ceterum xazidy miuus apte
Schleiermacherus reddidit: bis er erblicke; xaxiSel-y est potius:
mit dem Blicke erfassen, agnoscendique notionem videndi notioni
addit. Sic 172. A. legitur roJv ovv yycopipooy r/J oxiCSe xatidcSy
pe xdfipcj&ty ixoÆde x. x. A. h. e. : einer meiner Bekanntcn, der
mich von hiuten sali and erkannte. Paullo infra 210. E npds riAuS
ySff icoy t&jy ipasTixcdy i^aitpyr/S xaxdip ex ai xi
SctvjiaCxov x. x. A. piypi iytav£a. Sic libri meliores
omnes pro vulgato //iXptS, Quod enim Phrynichtu 6., Herodian. Philet. 451., alii
grummatici veteres, pdxp* el axfn tanquam Atticam
probant, fttG>ntvo$ i<pt*fjs ts xal oq9& s ra xaXa, srpog
riAog fjdy iwv zuv igauxiJv t^alcpvyg xazvipizui n ftav(iciGzov tijv tpvGiv
xaXov, tovto txiivo, a £ioxQccceg, ov 8rj tvcxEv xal o£ ZfixQoo&iv
zcavzig novot zjaccv, ngarov (tiv ccei ov xal ovts yiyvofisvov ovts
utzoX!.v(1£- 211 vov, ovts av^avofisvov ovts qp&ivov, ezcaza ov zy
(ilv tcaAuv, zy 8’ alOxQov, ovds rora [ilv, rora 6 ' ov’, ovds
arpog (ilv ro xcdov, sgog da rd uIoxqov, ovd' Ev&a filxpiS
antem et axpiS improbant, id verissime dictum esso testantur Platonis
codices meliores omnes, qui tanto consensa tuntaque constantia ea de
ro consentiunt, ut vix sex septemvo apud Platonem loci'
reperiantur, obi altera forma communi firmetur librorum consensione.
Nam quæ Heindorfius ad Piat. Gorg. collegit, ea nunc omnia ex
codicibus emendata suat. Stallb. Secj/isv o$ i<pe£ijs
re pcal opS-d)? h. e. die Grado des Schdnen in seiner 1'olgp
und Richtigkeit. De tl pronomine indefinito,
adiectivis nominibus vel præfixo vel postposito, Matthiæus disseruit
Gramm. ampl., ubi et noster locus laudatus est. iCpoS tiXoS y$tf
ioov. TIpoZ tiXoS ikvcti dicebantur ii, qui superatis gradibus
tandem ad spectanda arcana admittebantur. Hinc factam esse
videtor, ut ipsa illa arcana, quorum caussa multi labores
suscipiendi erant, TfiSv teXcov nomine insignirentur. Rectissime
Wachsmuthius Hellen. Alterthomsk. I, 1. $24. annotat: Die Grnndbedeutnng
des vielsagenden VVortes tiXoS ist niclit die des Endes, ais
der eintretenden Nichtigkeit voo etvas Vorhandenera, des Eintritts
einer Leere statt der friiheren Fiille, sondern vielmehr, kraft der
Ableitung von tiXXca (zum Dasein kommen, hervorwachsen, reifen) der
Bcgriff, dass etwas •ich verwirkliche, eu dem Stande der Reife
kumme, sein Ziel erreiche, seinen Zweck crfuUe, rouro ixeivo sc,
idrlr. Diotima nunc de pulcri idea locutura, cuius caussa tota
oratio suscepta est, rouro pronomine demonstativo recte utitur.
Exeivo addit, ut significet, eiusdem pulcri ideæ iam prius mentionem
factam esse. Hinc rjdav explicatur, imperfectum
tempus. Significat enim : cuius caussa esse diximus labores omnes.
Ut Græci tovto Ixeivo, ita Latini hoc illud adhibent hand
raro, atque interdum satis cum acrimonia; cfr. Terent. Andr. A. I.
sc. 1. . Quæ sit, rogo. Sororem aiunt esse Chrysidis.
Percussit illico animum. Atat hoc illud est, Hæc illæ
lacryinæ, hæc illast misericordia. it pdotov æl ov xat o t’tfi x. X. X.
Satis notum est, atque eti«uu vernaculi sermonis (ilv xcdov, iv9a 8s
alcSynov, <5g rtfil (ilv ov xcekcv, ual Se alexQoV ovS’ av
q>avxa09^<Stvai avxo [16 xalov] olov TtQoganov tt ovfis jjfipfj
ovfis alio ovStv ov (Swfia [itte%sL, o vd£ xtg koyog oi)6a xtg btasximij,
ovSi jtov ov ev iteQa nvl, olov Iv £w<a rj Iv yjj rj Iv B ovgava
> jj l'v xtp aXXtp, alia avxo avxo fit& ttinov (iOVOuSeg a
et ov, r a fia alia navra xala Ixeivov (texixovxa xqoxov uva xotovxov, olov
ytyvofievav te xov allav wtl dzollv(dvav p/Siv exetvo (ii/xe te
probatur exemplis, duas res, quarum altera alterius explicatio
sit, copula adhibita haud raro arcta couiungi. Huius usus
exempla si quæris, ludices adi 8. r. xat explicativum. Sententiam
quod attinet, cfr. Cic. Orat, c. 8* Has rerum formas appellat ideas
Plato, easque gigni negat, et ait •emper esse, ac ratione et
intelligeutia coutiueri, cetera nasci, occidere, fluere, labi, nec
diutius esse uno et eodem statu. ovdfc npoS plv T 6 xa \6v. Hæc
verba ut vulgo ex*” bibentur, articulo gravi iusignito, aliquid iucommodi
habent} quis est enim, qui non censeat, si ro nocXoy exhibitum est,
articulum cum nomine subsequente coniungendum esse? Idem cadit in
verba to aidxpov, quæ paullo infra leguntur. Gravem igitur ia
acutum immutavimus, quem etiam exigit pausa, quæ, si recte bæo
verba recitaveris, post ovSfe TtpoS plv ro comparebit. Ceterum
TtpoS plr to, npoS TO duplicem rationem indicant, qua res
terre* strea spectari licet, ideam pulcrl spectari non licet,
ot>d* av <p avta<$$7j de *• tat avxo [r o xaXov].
Bekkcius, quem Dindorfiu* et Riickertus secuti supt, e codicibus, ut
videtur, avT(fi pro avxo edidit, Hoc avTcJ, Stsllbaumius inquit, probare
uoli. Idtelligitur enim ipsa puteri species et forma. Recte; sed mious
nobis placet To xaXov, quod, quam facile potuerit ab eo, qui avro
recte iutelligeret, in ordinem verborum inferri, statim apparet. Avxo
nutem prorsus eodem modo positum esse videtur, ut 210, E.
TOVTO IXEIVO, OV 6f) £VEHEV xat ol tyjcpo6$Ev TtavTES no voi
rfiiav. Uncis igitur inclusimus verba ro' xaXov, a XX' avxo xu$*
avxo peS* avtov. Apte Schleiermacherus verba reddidit : sondern an und
fur sich und in sicb liberali dasselbe seiend. t a Sb aXXa
narra 7cadx et y ptfdiv* Dicuntur emuia, quæ in terris pulcra vocantur,
sensibusque subiecta sunt, non ipsa ideam esse pulcri, sed cum ea
cohærere tautummodo, ut cum hæc oriantur atque intereant, illa neque augeatur,
neque minuatur, neque ulli ' mutationi obuoxia sit. Hæc pizijf ideaS
quomodo intelligenda sit, a Stallbaumio explicatum habes annotat, ad h.
i.; 4 nXiov (irjtt (Xctrrov yiyveidai (it]d's natixuv (itjdtv.
orav bt/ rts ano rmvSe dia r 6 oq&us naiScgaoniv Inaviav Insivo to
xaXov aQ%i}un xaQoQciv, 0%eSbv civ ti antoiro tov reXovg. tovto ' yrcQ
Sr) ian ro bgftug c ini ra iganxa livai $ vn aXXov uyso&a i,
ciqxoiibvov ano ravds tav xaXwv ixeivov tvixa tov xaXov clil
inavdvai, togneg tnavafia&ftolg XQwficvov, uno tvog ini 6vo, xal uno
dviiv Ini narra ra xaXa edficcra, xal ano tav xalav Oafidzav Ini ra '
xaXa InmjSsv- Quæ bona, pulcra, honesta sunt, ea putabat Plato bona,
pulcra, honesta facta esse eo, quod referrentur ad ipsam bonitatis,
pulcriludinis atque honestatis speciem, eiusque quasi partem
aliquam in se continerent. olor yiyvopevoov re tcov aXXoov x.
r. X. Dc olor sequente infinitivo vide Matth. Gramm. atnpl. $. 535.
Laudat Btallbaumius Piat. Apol. Socr c. 18. iyoo rvyxtxfc* tov
toiovtoS, oloS vTto tov Seov r y itbXei 8e8o6$ai. Adde Piat.
Protag. 1 >. 330. C. Msttv apa toiovtov t} SixaioOvvy olov
Sixaiov lirat. Ibid. n. 330. D TCoTtpov tibvtovto avto ro itpdypd (pate
toiovtov tCKpvxlvat olov avodiov elvat y olov ouiov ; ibid. 831. A.
ovx apa icSzlv odtorrj $ olov Sixaiov elvat rcpaypa, ad quem locum
Stallbaumius rectissime, li. c inquit, toiovtov Ttpdypa, olov
dixatov elvat, Pro ixtlVOf quæ optimorum .codicum lectio est, vulgo
exeivoo legitur, quod et Ficinus tuetur: cetera vero omnia, quæ
pulcra sunt, illius participatione pulcra, ea scilicet conditione,
ut nascentibus et intereuntibus alus nihil subtrahatur "illi
aut addatur y neque passionem ullam incurrat . Beue dativus
haberet ixeivoo y ai verba abessent py8h nadxetv pySiv, quibus
additis pleonasmus oriretur hoc loco non ferendus. Igitur Ixeivo
Unice probandum ducimus. ozav 8y ziS asto zdovSe Vulgo
legitur ozav 61 St} nf, quod Biickertus retinuit, quia defendi
posse videatur» Illud Bodleiani Codicis lectio, Vatie, unios, Vindobonens.
unius, quam Bekkerus, Stallbaumius, alii intextum receperunt. Rem hic
tangit Diotima, quæ iam in superioribus commemorata est, cfr. p 210.
E., ut nullo modo ferri possit Se particula. *dteo tcdvSe autem
ad præcedentia respicit yiyvopk voov ze tcov aXXcov xal ctnoX Xvpsvosv,
resque describit, quarum natura mortalis cum immortali idea pulcri aliquam
communionem habet. tovto yap 8 y itinv. His et sequeutibus
verbi* ratio agendi summa lim repetitur, qua uti «debeat, qui verus
AMATOR esse velit. Eam agendi rationem cum scala comparat Diotima,
qna ab imis ad suprema ascenditur. Hinc enaviivat verbum
positum et draPaH poiS nomen. Iu Flo(itera, scal ano x av xaXiov
Inixtjdev/idxatv in l ta scala (ia&y(iccta, igr’ av ano xav
(ta9t](idxav ts t ixtivo x 6 (idditfia xtievxytfy, o laziv ovx
dlXov y avxov ixelvov xov scaloti (id&tyia, scal yvoi auro xeXevxmv
o D Voti, scalas/, tvtav&a xov (iiov, a qitte Zcoxgarfg, itptj
rj Muvuvixr) | ivij, el' n I q jcov aXXoth, 0mo xov ctv&Q<ancp,
9eco(itv(p auro xo • scaldv. a tdv stors ’ftys, rentinis aliisque
libris non paucis avafiad/iOiS reperitur, quam scripturam etiam Phrynichi
iudicio probatam habes, qui 824.
fiaSfxoS, inquit, ' IotKov 8ict *ov 5, 8td xov 6 *Axtixov. Sed ut
vulgatum retinuerimus, Lobeckii annotatione factum ad !• c. Prorsus
igitur asseutimur S tali— baumio et Biickerto, qui ava fiaS/xoiS in textu
posuerunt. Ceterum ne parum accurate et initium, a quo exordium facere,
et finem, ad quem teudere debeat verua amator, descriptum
atque explicatum indices : numeri diversitate verborum aico xoav6e
tg ov xaXcov ixtivov i vena xov XaXov efficitur, ut de Diotiroæ
voluntate vix dubitare possis. Quæ enim in terris pulcra habentur,
quoniam multa sunt, plurali numero, contra, quoniam una est eademque
semper, idea pulcri singulari numero descripta est. $$t’ av rtXsvTt/dp»
Primus Stallbaumius monuit, nostrum locum si exceperis, nullam esse Platonis,
iu qno &V* av reperiatar Hinc sane oritor aliqua voStiaS suspicio, quæ codicum
nonnullorum auctoritate augeri videtur. Etenim Rodlciatitts, Florentini,
aliique libri m»u pauci pro £ft av habent xai, quam voculam u«
propter sequentia minus aptam iudices, pro teXevxiJujf in aliquot
codicibus TtXtvxiftSei legitur. Hinc Stall- baumius scribendum esse
suspicatur, xal ano xc5v fiiaSijudxoov in * ixetro xo jiaSrjua xtXtvxrjdtt. Sed
cum hac scriptura prorsus nou convenire videntur, quæ sequuntur: xal yvoS
avxo xtAtvxdUv o l6xi xaXov, quæ si velis in xal yvoSdtxat avxo x,
o l6xi xaXov immutare,, monendus es, ne iu uno quidem codice aliquam yvo o
scriptnræ varietatem reperiri. Verba convertit Stallbaumius: atquo
ad extremum cognoscat ipsam pul critudinis id e av, quod præcedente xal xtXtvrijdei qui probare potuerit, non
video. Licet igitur ist* av præter nostrum locum nusquam apud
Platonem reperiatur, tamen iu textum recipiendum est. KaL autim,
qaod pro iSx* av in aliquot codicibus comparet, ab iis profectum esse
putandum est y qui ist* av alias apud Platonem non reperiri
intellexissent. Ut nostro loco £sx* av, ita 191. E. T ioof relative
usurpatum habet, quo offendat; neutrum exceptis Jouis illis 'apud
Platonem reperitur, utrumque autem servandum est. quo magis a Platonica
dictione alienum < st, co studiosius. Ceterum xtXevtuv ov xtrccc
%qv6iov te xal ia&rjrct xal tovg xakovg xal6dg te xal veavicSxovg 56 |ei
eoi tlvai, ovg vvv vgav ixxixfojgca, xal eroiuog el xal 6v xal aU oi
xoUol, ogcovteg ta xacdud xal twovreg æl avtoig, tf ncag oiov t’
r/V, (itjte ia&ieiv [irjte xlveiv, aU.a fHdo&at fiuvov xal
jiweivac. xl drjra, Irprj, ' olo(it9a, el tat ytvoLto avto xo xakov ISe
Iv elhxQiveg, xa&agov, E < '.ni tt enatam est tx
Epxc<S3ai tcXtvruvia ini Tt, quod contractionis genus apud Græcos
scriptores irequeiitissimum, SeGopivaj avto xo xaXov. Recte hæc
verba a præcedentibus addita interpunctione seiunguntur, continent enim
accuratiorem ivravSa x ov /5iov verborum explicationem. Sensus est:
Si usquam alias vita vitalis. eat homini, tum est, quum ipsum illud
pol* erum in tuetur. ov naxa XP vtiiov h. e. non ad
aurum, vestimentum, al. comparandum illud iudicabis. Nam nata præpositio
ia talibus similitudinem indicat. Vide Piat. Apol. Socr, init. opoXoyohjv
av ty <*• ye ov nata xovxovS elvai (bjta>p. Stallb. Diximus
supra de hoc nata præpositionis SIGNIFICATV annotat, 4l. Ceterum
memorabilis locus est propter verba TtaiSaS xe nai veavidxovf.
TIaidcov enim nomen Attico usu loquendi sufficiebat ad pueros iuvenesque
significandos. Nemo autem mirabitur, veaviCnovS etiam commemorari, qui
reputaverit, Diotimam, feminam peregrinam, hic loqui. Eadem quæri potest
cur x di yvvalnai taS naXaS non commemoraverit. Ot)f VVV O p
GJ V ix7t£Verba eflectum animi judicantia aoristo tempore plerumque
ponuntur, de quo usu vide annotationem. Alia tempora admittuntur
tum, quum non de re vere facta sermo est, sed animi commotio
inmmaita tautummodo commemoratur, ut fieri posse vel solere indicetur.
Hoc in nostrum locum cadit, ubi præcedente oparv participio conditio expressa
est: quos ut nunc res* se habet, si vides, animo percelleris
atque paratus es et to et alii multi, amasios semper videre semperque
cum iis esse, si unquam id fieri possit, neque edentes neque
bibentes cet. Vides igitur, participia infinitivorum loco, infinitivos
participiorum loco positos esse, cuius dicendi usus. exempla indicata reperies
in Indicibus s. v. Participium. a\\a $ ea 6 Sai fiovo t nai
B>w eiv ai. Hæc verba grammaticam verborum juncturam ai spectas,
e præcedente na\%tot• po$ el nai dv nai aXXoi sroAA oi apta sunt; quibuscum, si
ad sententiam respicis, minus ea cotiveoire senties. Non enim
amatores parati promtique sunt tolo amasiorum adspectu atque eorum
societate delectari, Sed ¥ I1AAT&N02
afuxrov, «/Urc (irj tivanlmv «JorpxiSi» re avftQaittvtav xal % Qcofidrcov
xcd aXk.rjg Ttoklijg tpXvaQlas rjg, ukk’ avto ro &ciov xukov
dvvairo (xovoudis xazideiv; aatis est ipsis amasiorum societas et
adspectas. Igitur liberiorem verborum stracturam Plato hic admisit, quam et
alias ia familiari sermone haud raro reperias. Eius originem putare
possis participiorum usum opaovteS xal HwoyxeS, de quo modo diximus. Nam cum
dictum esset xal ixoipoS el xal 6v xal aAAoi 7 C 0 XX 0 I opdSvxtS
xal B,vv6vxe5 M 7 h £
i-GSieiv pi/XE itivEtv f illaque participia pro opdv ct Zvveivai
posita essent, facillime scriptor infinitivis uti potuit SeadSai et
B,wiivai in dictione, quæ præcedentibus infinitivis itiSUiv et
itivEiv opponitur. Ceterum de illorum verborum absoluto usu vide
Iudices. d\\a py dv ttitXzwY . Astius aWa abesse cupit.
Contentus esset, opinor, ai xal ptj scriptum esset. At Græci, ubi
nos dicimus and uiclit, ita ut prædicatum prædicato opponatur,
pariter xal ovh et aAA* ovh usurpant. Riickert. cfr. Piat. Protag. 841.
D. 7 roAAod ye 6 eI, £<py, ovxcoS $x Blv ' et IJpoSixe. aXX iyoa ev
016 dxi xal 2 ipovi 8 ijS xo *«A«roV E\eyev onep ypiit ol dWot, ov
to xaxov, aXX o dv py jbdSiov y, d\\d 8ia zoAXcov icpaypa -• Tvv
yiyvyxai. xal dWyS noWijs q>\vcr p laS 3 v tj x i} S’. I 11
Piat. Phædone, quem Stallbaumius laudat annotat, ad h. 1. 66.
C. legitur: ipojxoov xal £ict2v- picov xal epoftcor xal
eA8ooXgov itavxoSaizMV xal q>AvapiaS ipninXyCtv rjp&S jroAAt/f,
ubi Olympiodorns : cpXvaplaSxaA el 6 TJAdxcov nav to it£pixxdv t ov povov
xo iv \6yois, aA Ad xal xo iv IpyoiS. Convertit Schleiermacherus
(pAvapiaS nomen: nnd andern sterblichen FJitterkrames. Aliter nobis de
huius vocabuli significatione statuendum videtur. Schol. ad Apoll.
Rhod. 1. 275. habet: cpAv ?,E iv xvplcDS xovS Aifirjxds cpaptv xaiopivovS
avafidAAsiv xo vdop. Duplici igitur significatu tpAvapla, quod cuui illo
verbo cohæret, videtur a scriptoribus adhibitum esse, ut aut rem
significet, quam aliquis, qui commotiore animo est vel vesanus pvofert,
aut nugas denotet resque expertes veritatis, quæ strepitu vel splendore quodam
insignitæ sint. Priore significatu ipsum (pAv&iv usurpatum
habes iu Meleagri epigr. 119. 5. iroAAd 5 ’ 0 TtixpoS
aloxpd xaS 9 ypExipyS i<pAvde nap^EviyS 'ApxtXoxoZ.
Adde Piat. Apol. Socr. 19. C. xavxa ydp tapdxe xal avxol iv
t?J *Api6xo(pavovS xcopcpdto ; 9 2 cjxpdxy xivd ixtl itEpzpepopevov
(pcxdxovxd te dipafiaxeiv xal dAAyv 7to\ Ayv q>Avapiav q>\vapovvxa, quo
loco non nugæ commemorantur, sed vesaui hominis deliramenta. Altem
significatu positum habes £q’ oTst, tcprj, tpavXov ptov ylyvt6&itl
Ixtids (Ittxov- 212 x o$ avdQtoxov xal ixuvo Srj fteafievov xal £vvovxog
avta ; ij/ ovx Iv&vfisi, icprj, ou ivxav&a aura Piat, de
rep. IX. 581. D. h ctTtvoY xal (pXvapiav. d AA* auro xo
Setov xaA d v 6v v air o pov o eidis H. X. A. Abesse posseut sine
a! Ia sententiæ mutatione verba fitVairo et xariSetv, quia præcedit cf rw
yivotxo ISeiv, Posita autem sunt haud dubie, atque si ita dicere licet,
e præcedentibus repetita, quod præcedentia a nostris verbis interposita aliqua
enuntiatione nimis remota sunt. Sed mireris, si
particulam non item repetitam esse, cuius abseutiam nemo interpres
aliqua excusatione indigere ceusuit. El Platonem revera omisisse certissimum
est. Iluiusmodi autem omissiones in sermone familiari haud infrequentes
sunt, ubi et pronuntiatione verborum et habitu loquentis
excusantur. Ceterum Sydenhamius annotat ad h. 1. laudatus a Wolfio
: So lange der Mensch in dieser Welt lebt, und noch die Fesselu
des Korpers an sich tragt, ist er selbst nach Platons Ideen
uicht fahig, sich zu einem so erhabenen Anblick in die Geisterwelt
erapor zu schwiugen. xal ix e tvo 8 f} $ e GD/iev ov. Vulgo legitur
xal ixeivo u 6ei $£QOpkvQV i quæ lectio, quamquam non prorsus inepta
est possis eoim de necessitate dictam interpretari, qua, qui via a
Diotima monstrata incedat, divinum pulcrum non possit non videre, tamen admodum languet frigetqæ. In codice
Bodle t ia no pro o Sei reperitur oj Sei; hinc Astius,
quem Stallbaumius secutus est, oj 6ei scribendum coniecit.
Speciosissima fit hæo coniectura verbis intra positis opaUvti gj
opaxov: sed ut gj dei scribatur, qnoniam opajvxi oj opaxov paullo
infra legitur, necessitas nulla est. Vulgatum autem o, quam facile oriri
potuerit syllaba finali ixeivo vocabuli forte, ut fit, duplicata,
facile iutelligitor. Id in cj immutavit, qui iutelligeret, o admodum frigere ;
correxit fortasse etiam, quod in sequentibus legit opdovxi oj opaxov .
Iam pro Sei in tribus codicibus, Paris., Vatie., Palat. Vat.,
legitur fit/, quæ formæ sexcenties commutatæ reperiuntur. Hinc
Schleiermacherus scribendum coniecit xal ixuvo Srj $£GJ/i£vov,
verbaquo convertit: Me in st duwohl, dass das ein schlechtes
Lcben sei, wenn einer dorthin sieht und ienes erblickt und damit
umgeht? Hæc coniefctura Bekkero adeo placuit, ut in ordinem verborum reciperet.
Id et nos fecimus eius exemplum secuti. In Ficini conversione
legitur: Jtfum vitant huiusmodi parui facis ? hominis videlicet ipsius
t qui illuc suspicit, qui tam præclarum spectaculum contuetur, qui
illi cohæret . Ex quibus verbis colligi, potest, Picinum quoque 6rj
t non Sei, legisse. ( f iova%ov ytvtjOtTiu, Sqcjvti a 6q<xtov to
xuXov, zlxzuv ovx tiSala agetijs, ars ovx tiSm^ov hpaxzofiivco, akV
dky&rj, et re zov dfoftovs iqiamoftiva, zexovzi £s dgcTtjV
ahftij xai Qg^a^iiva vitaQ%ii %£ 0 <pi?.ti yevto9tu xai, eixeg toj di.ho
av&Qunav, d&avazn xai Ixelva ; B Tavzu Srj, <J
Oax&gi zs xai ol dXloi, Hcprj (tiv Aiozifia, 3 linueuat, d’ iyu'
Tttnuaatvog di iteigafica xai rovs aXJ.ov s ittiftEiv, ozi -zovzov zov
xzqfiazos are ovx eiSeSXov Itpasrtopev co x. r. A. Prorsus eodem
modo Pausanias 183- E. xai ydp ov6h povipoS i6tiv y axe ovdh
porlpov ipcov npdyfiatoS. 6 rov t/SovS Xprj6Tov dvroS ipatiti}*
dia fiiov pivei, are povipoa 6vv taxeis. Ceteram colligere licet e
nostri loci verbis, quomodo Diotima vel Socrates Orphei mytilum sibi
explicaverit, cui ex Orco redeunti <pa6pa ostenderant dii. cfr. p,
179. D. aAA’ d\rj$ij t Sæpias iam monuimus in superioribus,
repetendum esse haud raro e præcedentibus verbis, in quibas compositum verbum contineatur,
non compositam, sed simplex. Vide annotat, 89. et 290» Eadem
dicendi norm^ etiam in nominibus interdum admittitur ea lege, ut ex prægresso
nomine, quod rei notionem cam epitheti alicuius notione coninnctam
repræsentet, sola notio rei repetatur. Cave igitur eldoaXa et ttXrfSi}
sibi opponi censeas hoc loco, ut somniis falsisque imaginationibus, quæ
uno verbo cldooXcov comprehenduntur, veræ sc» imaginationes opponantur.
Hinc explicabis pluralem numerum aXrj^ij verbi, quem Plato nou
fuisset admissurus, si illam dicendi normam adhibere coluisset. Sed alia etiam
explicaudi ratio adest, qua ccA. 77 .Sj 7 singularis numeri accusativum
interpretari possis atque e prægressi» apettjv supplere; futuros
esse iam prævideo, qui illam explicandi rationem inclumaturi, neque oisi
faciliorem hanc probaturi sint. Utraque explicandi ratio nostro arbitratu
vera est; utra verior sit, dijudicari nequit. Res ex accentu
orationis judicanda est, quo singula verba Diotima exornavit. Si
pronuntiando £i'8cj\a extollitur, prior explicandi ratio verior est
hand dubie; contra posterior rectior erit, si accentum orationis ita posueris,
ut et eid&Xa et apetrjS præ ceteris verbis emineant. Quamquam sequitur infra apetrjv aXrj$ 1 7, tamen inconsultius cave indices
atque præpostera cara alterum genas explicationis alteri præferas.
tiitep rc 0 dXXoj arSpo')7(0) v. Ex huinsmodi locis satia docemur,
Græcos accuratissimos fuisse verborum pronuntiandorum, - t' rf/ uvftganda <pv<su
ewcgybv cciidva "Egenos ovx av rCg gaSUag lafioi. Sib Si/ ?yays
(prjfii ygijvai narra avSga rov "Eguxa npav, xal avrog rigui ra
tgatixcc xal Siaftgovtag aOxto, xal roig «AAotg xagaxilivofiaiy xal rvv
rs xal a*l iyxcofiulta tijv Svvag.iv xal dvSgdav rov *Egenog xafr’ odor
olog t’ tlfil. Tovrov ovv rov Xoyov, «J 0cuSgt, tl (ilv jiovXu,
0 ibg lyxcofuov tlg Egena vofiioov tlgrjo&ai, d 61, 3 rt xal
oxi j x a ‘Q £L G bvofiatav, rovro ovofiafe. quandoquidem toj a A Aoo et
roo ctAAcp pronuntiando discreta esse certissimum est, Pro
aVS-ptJTtoov, quæ omnium fere librorum lectio est, vulgo dvSptdiu * >
edebatur. Falso. Nara sententiæ gravitati gravior verbi fornia
convenit magis. Ceterum haud raro huiusmodi enuntiationes, qualis
est Einsp rea aAÆa dvSfjcjxcov, Græci scriptores adhibere solebant, quibus
sententiarum prolatarum vim augerent atque quodammodo
amplificarent. Sic supra reperitar 211. D. ivrotvSct rov
/UoVf ElTttp itov aAXoSi, fiioarov avSpcanea x. r. A.
lq>r)
jt\v n in ei6 jiai 6 * i y eu' h.
c. utilia dixit. Ita ego credo. Quæ sequuntur ite7iei<5p&.voS 6 l
neipco jxai xal tovS dAAovS nei^Eiv cum Aristophanis verbis couveniunt 189.
D. iyo» ovv 7tEi~ pdoojiai vjj.lv ElSr/y/fGa<S$ai n}v .Svvajuv
avrov, vjleIs 61 rdiv aAAaor 6i6a6xaA.oi ioEtiSe. ry av$ p
con eiot q>v6ei. Sæpius iam annotatum est in superioribus,
<pv6iS cum adiectivo aliquo couiunctum nominis periphrasin efficere,
quod eius dem est atque adjectivum radicis, Ty dv^peansia tpv6n igitur
idem fere sigmificat atque xoiS avSpeoitoiS. Ceterum cuna gravitate
dictum existima ty avSpaamlx q>v6si, ut humanue naturæ debilitas,
noa solum humana natura, periphrasi illa significantius
indicari significetur. ei ‘61, o rt xal oity £a/petS. Consuetius
dicendi genus præcedente sl jiiv est eI 61 jirj, Quod cave hoc loco
ponendum censeas ; neque perinde est, utrum eI 6e an eI jtrj
legatur. Exhibetur autem ei 6i h. 1. ita, ut utrum Phædrus facturus sit,
hoo Socrates sibi placiturum esse promittat, quasi diceret: sive
pro laudatione Erotica orationem meam acceperis, sive non
acceperis, perinde est. Si accipis, laudationem eam nomina, si noa
accipis, quo libuerit nomine appella. Ceterum conferenda cum nostro loco
verba sunt Piat* Protag. 358. A. site yap yjSO elre rspTtvuv AiyeiS
sire %aptov, e ite oitoSsv xal oxgoS X°d~ psiS ra rotavta ovopa^oav
rovro jiot jcpoS d (1 ovAojioa dxoxptrixu t . - Cap.
XXX. Elxiytog 5h zavta xov Ecaxgatovg rovg fisv txacvtlv, zov dh
'AQuJxocpavTj J.iyuv ri hu%uguv, on rovS fi\v drttitretr. Hæo
et sequentia rursus obliqua oratione proferantur, quod ab Aristodemo relata
finguntur. Supplendum est igitur etpij 'Apidxd677 / 10 ?. t ov 61
*Api6xo<pdvrj x. r. A. Cum Socrates Aristophanicum mythum tetigisset vel
«otasset potius verbis 205 E.,xa\ Xiyercct pev ye rtf, £<pij, XoyoS,
cJ? ot dv x 6 fjjttdv tctvzpjv Zrfxu>6tv, ovxot iftoodiv x. T. A.,
nihil certius est, quam Aristopliauem aliquid contra monere voluisse, quo
vel suam de Erote sententiam tueretur, vel Socraticæ orationis
veritatem impugnaret. Quo . consilio quid proferre* -potuerit aut
voluerit, prorsas nescimus ; neque ipse scriptor habuisse videtur,
quo loquentem Aristopliauem induceret, Cur igitur illam Aristophanis
voluntatem commemoravit? In huiusmodi locis Platonis artem scenicam admirari
licet, qua hic efficitur, ut tpvrjS verbi notio non solum verbo
posito indicetur, sed re ipsa vividissime exprimatur. Vides enim,
Aristophanem iam indicasse externis quibusdam signis,, se aliquid contra
Socratem,djctqrum esse ; ium paratos convivarum animos j^abes ad eius
rverba percipienda: cum subito .pulsatæ fores sonitum
ederent, tibicinæ clangor audiretur, tujnultus strepitusque quasi
comissaturum oriretur. trjv avXeiov Svpav. j
Harpocr. s. v. avXeioS 7 dito xijS 060 v npuixrj Svpa xijS
oixtaS, ad qnem locum Valesii annot. laudat Bremius ad Lysiam 9.;
avXeioS $vpa sunt fores vestibuli, quæ aulam clauduut versus viam; aulam
autem si quis permea rat, veuiebat ad pixavXov Svpav, per quam
ex aula introitus erat in ipsam domum. Qu; igitur domo exibat, ei
primum erat per /xixavXov Svpav transeundum, tum per aulam et per
avXeiov Svpav la viam. Svpav xpox ov pivtj, Hæc vulgata
lectio «st, quam codicum lectioni Svpav xpovo plvjjv potiorem ducimus.
Schol. ad Aristoph. Nubb. v. 133. xis €($$’ 6 xoipaS xrjv Svpav ;
docet : ini jikv xcov ££a)Sev xpov ovx gov xonxeiv Xiyovdiv^ ei 6 fc idc
o$ev (sc. xpovovdiv ) tyo<peiv. Ex his verbis patere opinor, xpoveiv xijv
Svpav de utroque pulsandi genere obvaluisse, Niiiil igitur habet,
quo displiceat hoc loco xpoveiv verbum. Sed num ideo rectius sit et
verius, quain xpotetv, quod h. 1 . vulgo legi supra indicavimus, alia quæstio
est. Quid, si verbo insolentiori ( xpoveiv ) pulsandi insolentiam
qualis est comissatorum, scriptor indicare voluit ? cfr. Meleagri
Epigr. CXXV. v.3. apti yap idnepioi vvptpaS ini
dixXidtv dxew Aturo!, xal SaXd/AGov inXatayevvxo Svpa t
31 « avrov kiyuv 6 2,'<axp«rj?s xeqI tov loyov,
xcci t$cti(pv>js rrjV kvXelov Qvqov XQOrovpivyV itoXvv fo
(pov xacMtildv «as xafucCuiv, uv. tov ovv 'slyu&uva,
ad qnem locum Iacobsius annotat Comment. Vol, 1. 1. 140. ixXatayevvto de saltantium ad fores
strepitu accipiendum, qui proprie xpoxoS. Hesychitis nXaraytiv idem esse docet,
atque xporelv. Igitur nostro loco tantum abest, ut xpoTovpivyv
minus aptum censeamus, ut potius' verissimum iudicemus atque rei descriptæ
apprime conveniens. Sensus est verborum I Pldtzlich sei an die
Thiir angedonnert worden, und sie habe gedrdhnt, ais wenn
nach11ich e Schwar mer davor waren. Ceterum Stallbaumio praceunte post
itapa6x&y comma delevimus, quod Bekkerus in textu posuit. Illo
annotat ad h*. 1. a»? xcopa6 1 <3 v connccteudum est cum itoXvv
ifjocpov napa hoc sensu; vestibuli ianuam pulsatam ingentem fecisse
strepitum quasi comissatorum n. e. quasi comissatores eum
excitarent. Recte. Prorsus conveuit etiam cum h. 1. Schol* Aristophanis
ad Plut. v. 1097. ed. Bekk. Vol. II. 256.: xontEiv; jpotpely xal
xXavouir ri}v $vpav 6ia<pip£i‘ xortteiv plvyap Xsyerai, oxav eistiroct
ris pi\Xy yta\ njv Bvpav iB>( j$ev nXytxy cos* rit i6$’ 6 xd^aS
xijv Svpotv ; ifMxpeir orrav iZtpxontv 6s nf au* x t}r vicaroiyoi xal
yx<>v % ira oltc o xeXy. o rotovx os yap VX oS iJj 6 <pos nancti
avlytgidog cpcovyv axovdeg> qtccvuL, ov (Sxeiptti&s ; D
Xeixai, Zxctv 81 vx' dvir uov xirijxai portj xal ?}*oi' riva,
ix rovrov artor eXi), o roiovtoS i /xoS i} r pitipuS xXavOiav A
eyexau xal avXyx pl 8oS tpcovifv dxov £iv . cfr. Melcagr.
Epigr. LXIV. v. 1. w A6xpot xal r) q>i\£poo6i xaXdv
(palvovda SeXtfvy xal NvB,, xal xodpcoy 6vpnXavov dpydviov, . . .
ad quem locum Iacobsius: Sivo tibiam, iuquit, sive facem
iutelligit. IIoc probabilius,, Lectis nostri loci verbis itate animatum
seutias, ut de tibia poetam cogitasse censeas. Ceterum recte Stullbaumius
eos vituperat, qui <ptay?ir hoc loco de tibicinæ voce iuterp
retarentur. Certissimum est enim, tibicinam tibiæ souos edidisse, quibus
se* commendaret intus sedentibns. Ceterum miro modo 7tapa<$x£v
præcedente, quod subiecto suq non caret, positum sine subiecto legitur
axoVElVFacit autem subiecti omissio ad describendas turbas, quas,
qui ante fores vestibuli starent, excitant ut. Neque r tr£s
supplendum est, uam omnes sonitum tibino audierunt, neque itetvzaS
satis aptum videtur, qno hic supplemento utaris. Sed indefinite dicitur
dxQveiv ita, ut Latinorum respondeat auditum esse, ov
(SxiipadSei Aoristum, quem iu dictione r/ OW O v ytjOco
vidimus p» 173» R» ut non xal lav ptv rtg rav Intrrfidav y, xalelrs • el
(ir/ t ktysTE, on ov tcivouev, a).lu dvanavofit&a ySrj. Kal OV
Jtoltl VOTEQOV ’AXxifluxdoV X>jV tp(OVt]V dxovuv Iv xy avly OtpodQU
lU&vovxog xal fiiya fioavzos [ £(wo admittendam, ita non omni
ex parte spernendum ducit Rtickertus. De aoristo cum
negatione coniuncto in interrogationibus supra diximus annotat, p 11.,
ibique eius usum a nostro loco alienissimum indicavimus. Male igitur in aliquot
codicibus ov 6xiif;a6SE ; Vario autem modo futuro tempore veteres in
interrogatione usi sunt, ut indignationem, iram, clementiam exprimerent. Vide
annotat, 26. Hoc loco quo sensu verba dicantur ov <5xeif>e6$E f
dictu haud difficile est. Agatho enim audita ante fores turba ut
illico Irent, videreut, vocarent vel remitterent, servis mandat.
Verba igitor convertenda sunt: seht sogleich nach.
xal iav plv xaXeixe. KaXsixs hoc loco absolute positum est nt 175.
A. xctpov xaXovvxoS ovx iSeXei tlsikvai. Exstat autem hoc et illo loco
aliquid discriminis inter xaXaiv et xaXalv. Nam in verbis xa/iov
xaXovrxoS verbum illud nihil aliud significat, quam quod nos
dicimus rufen : ond ais ich rief. Nostro loco xaXalv invitandi notionem
habet, de qua vide annotat. 17. ad verba axXrfXoS ini Ssinvov. De iav eI
prj vide annotat, 128. ct 124. Verba convertenda sunt: Und solite
es etwa einer der Erennde sein, so ladet ein, wo nicht, so
sprecht, dass wir nicht trinken cet. xal ov noXv vdxe
pov-. Servi Agathonis dicto obedientes statim ubiisse cogitandi
snnt, atcjue aula superata xrjv avXttOY Svpav aperuisse. Quo
facto illico clamor Alcibiadis audiebatur. xal pkya
fio&vxo?, [ ip <w r gjv rof]. Vulgo legitur piya (iodjvzoS xal
ipGzxajvr oS. Copulam e melioribus codicihus interpretes fere omnes
expunxerunt. Sed hac ratione non ab omni labe hunc lorum liberatum
putaverim. *Epa>xd5vX OS enim participium, quomodo probem, non habeo;
quin magna suspicio adest depravationis, siquidem facillime fieri
potuit, ut aliquis, quo fioGovxoS verbum paullo insolentius a Platone
positum explicaret, IpGdXgjvxoS margini adseriberet, quod deinde nimia
scribarum sedulitate in ordinem verborum receptum est. Haud raro fioav vino
gravatis ita attribuitur, nt addito quodam eorum dicto dicendi vel
iuterrogandi verbum non præmittatur. Sic legitur in Asclcpidæ
Epigr. XIX. v. 5. xy 6s xo0ovx’ ifioijtia fiefipeypivoS' axpi xivoS, Z ev
; Z sv tpiXs, 0iyrj6ov, xavxoS Ipav ijiaSEf. quo
fidelicet loco non potnit metri caussa aliquid inferciri, quod
ip6r}6a verbi significatum illustraret. Ad nostrum locum ut
revertar, sunt alii quoqne vel færunt potius, quibus ipurtcov
ZTMI10ZI0N. 321 tavxog ], oitov ‘Ayd&av, xcd xe&evovtog
dyuv nag ’Ayafrava. dyuv ovv avxov netoa <5<pdg rijv ts a vXtjtglSa
vitoXafiovtiav xal aklovg tivcig rav axolovfttov, xal tmazfjvcu bil rag.
dvyccg iotupavcj/xtvoV avxov rot participium displiceret. Certe dao
(iotnvxoS, ipcjtcjvro^ participia iuxta posita displicuere iis, qui xal,
quod vulgo legitur, interponendum censuerunt. Quominus ipcDXGJvxoS participium
prorsus expungeremus, recentiorum editorum auctoritas impedimento
fuit, quorum ne uni quidem depravationis suspicio in mentem venit. Igitur
uncis verbum inclusimus. oxov 'AyaSav > xal x&Xevo vx o S dy
e iv n a p* A yaStnra, De industria hoo loco Agathonis nomen repetitum
est. Scia’ quam ob caussam? Infantes, quod concupiscunt, id unum solent
variis membrorum gestibus appetere, neque hilo unquam ab eo
abstrahi» Infantibus ebrii cum aliis nominibus, tum etiam eo similes,
quod rem, quam desiderant, vario modo proloqui solent, neque ab ea
nominanda prius absistere, quam ipsam sint consecuti. Itaque
Alcibiades vino plenus, magno clamore, heus, inquit, ubi est
Agatho, ducite ad Agathonem. Ceterum cave xeXevovxoS arctius cum sequente
ayhV infinitivo coniungendum censeas. Plato enim rem ita proponit, ut
quasi ipsa Alcibiadis verba tradere videatur.* oxov *Ayoi S gdV;
ayEiV (h. e. ayere) xap* 'AydSoova. KeXevoVtoG StyEiv igitur non
convertendum est : ducliussitad Agathonem, sed servis imperavit! u dncite
«d Agathonem** l vn o
Xaftovda y, vxoXa/ipdveiv est sublevare, brachio supposito sustentare
cfr. Piat, de rep. V. 453. D* ubi e codicibus hodie legitur: ovxovv
xal ijtiiv vevGxeov xal XEipatior dGjgetiSai ix rov XoyoVf lftoi
dsXqjivd xlv * &xi^ovxai 7}paS vxoXapsly ar oi) xtva aXXrjy dxopoy
<Storiy piav. Ruckort. xal litt6trjy at ixl raS
SvpaS, Hæc verba convertit Schalthessius J und stellten ihn eu
ihnen vor die Saalthiir hin. Minus apte. Fores
enim, quæ hic commemorantur, fiiravXoS $vpa sunt, qua de re supra
dictum est adnotat. p» 318. Io Schleiermacheri conversione
legitur: Er sei aber in der Thtir stehen geblieben. Ut accuratius
reddatur Platonicum ; ix l ra$ SvpaC, verba convertenda sunt i er
habe sich aber ia (s. an) die Thiir gestellt. Sic haud raro
rectiore verborum conversione præpositionum casuumque cum illis
coniunctorum structura commodissime explicatur. Pari modd Grammatici
Latini præcipiunt, ponendi collodandique verba in præpositionem cum
ablativo coniungendam assumere, cetera verba motum io aliquem locum
significantia in præpositionem et accusativum casum requirere* Prioris illius
præcepti neque ipsi tradunt, necjue lectores iutelligont rasionem. Ea
optime o recta collocandi ponendiqne verborum conversione
perspicitur. E xmov x i xtvi Gtirpava) dadst xai fmv, xai taivlag
rovxa ini rijs xcqiaXrjs naw noklas, xai tinuv • “Avfiofg, jraiptrs '
fie&vov ra tivSQct adw Otpodga dt&adt Ovyndxjjv, tj dn.iay.tv
dvadtjOavxtg yovov ‘Aya&ava, Ponere enim et collocare non
significat, quod nos vocamus : setzen, stcllen, logeo ; ridicula enim foret, si
hacc ipsis significatio esset, i n præpositionis atque ablativi casus
couiunctio ; sed denotant: fest ste1len, fcstsetzen, befesti* g e n. Quæ
significationes ubi discipulorum animis inhærebunt, haud verendum
erit, nc 'quis nuquam in ponendi collocandi ve verbis in præpositionem
cum accusativo casu coniungal, xai raiviat %x° yr01 * Timæus
s. V. r aiviaS avaSovpivoi * toiS vixijtiadi ara Srjtiat ratvlaS. Annotat
Stallbaumius nd h. 1, : Mos erat, incinit, capita hominum vel publice bene
meritorum, veluti victorum, vel amicorum et familiarium lætis diebus ac
solcmuitatibus coronis, vittis, tæniis redimiendi et ornandi, vide Ruhnkenium
ad Tim. Gloss. 246 seqq. "ArdpsS, xaiptte. Alio loco de
hac salutandi formula dicturi sumus. Huiusmodi formulæ ex quotidiana vita
petitæ si accuratius spectantur, mirum quantum faciant ad populi,
qui iis utitur vel usus est, ingenium, mores, naturam oranemque
habitum cognoscendum. Eodem modo præcipue de bis formulis Goethios
egit io Opp. Tom. 27* 125. Guto Nncht! So konnen vrir Nordlamler zu
jeder Stunde sagen, wenn wir im Finstcrn seheiden: der Italianer
sagt : felicissima notte! nur einmal, und ewar, wenn das Licht in
das Zimmer gcbracht wird > indem Tag und Nacht sich seheiden
$ und da heisst es denn ganz etwas auderes : So uniibersetzlich
siud die Eigenheiten jeder Sprache: denn vom hochsten bis eum tiefsten
Wort bezieht sich ulles auf Eigentluimlichkeiten der Nation, es sei nuu
in Charakter, Gesinnung oder Zuslauden. biSiEdSt 6v J.i7t
utrjv. Ilæa Bodleinui codicis lectio est aliorumque paucorum librorum.
Vulgo 8£Za6$E legitur posito post 7}\$OfXEV puncto pro v. signo
interrogandi. Illud recentiores editores ad unum omnes probant. Quod ne
male se habere censeatur: sententia est: Einen Mann, der schon getiunken
hat, miisst ihr, wenn er mit euch triuken soli, recht freundlich
aufnehmen, oder cr gcht wieder fort, wenn er nur den Agathon bckrauzt
hat, wozu er gekommen ist. ardpa haud raro poni pro pronomine
personali ipi, tragicorum potissimum poetarum lectoribus notissimum.
Tragicis avrjp ote, avSpoS tovSe x. t. A. pro iyo&i ipov
admodum usitatum est. iyco yctp roi. Cum nemo responderet
Alcibiadi, neque ipsum, ut accederet accubaretque, vocaret,
omnesque tacide hominis erroniav admirarentur, illo adventum suum excusaturus
loqui per }rp’ oitSQ “il9ojitv ; lya yczQ roi, (pdvca, jjQts (i'ew
ov% olvg t’ lytvoatjv dq>tXB6&cu, vvv da yxm tnl ty xecpaly lyav
rclg xcavlag, iva thto rljg fuiys xtfpalijg tt]v tov Gocpardrov xai
xa/.Udzov xitpaXyv iav git. Heri vocato sibi ab Agnthotie,
quominus veniret, certa quædam impedimenta fuisse. Venisse se nuuc
Agathouem tæniis ornaturum. Ilisu exorto consivnrum Alcibiades
excusationem suntn quasi fictam derideri putans vera se loqui affirmat. Post interrogatione illa satis impatienter atque inclementer
repetita abitum paraturus erat, ni omnes convivæ consurrexissent,
atque ut maneret, ipsum rogassoat. . iav ei7tco ovt
u>dl. Ilæc non dubito, quin corrrupta sint ab imperitis
librariis. Nam quod Wolfius ea dixit significare ut ita dicere
liceat, itu ut Alcibiades putandus sit ceterorum convivarum invidiam his
verbis amoliri voluisse, eam interpretatiouem non fert loquendi
consuetudo, quæ postulabat ovtgd6\ tlneiv. Itaque Astius scribendum
ccnsuit : TtetpaXTfv dvadijdcj. dpa, iav £LitcJ ovioj6i t
naxayeXcttietiSE pov n. x, A., qua tamen coniectura vereor, ut omnes
tollantur difficultates. Certe quidem
transpositionis audaciam nemo probaverit, qui meminerit, divam criticen ferrum
et ignem odisse. Quid mihi de hoc loco
videatur, iam satis declarare opinor uncos illos, quibus hacc verba u
reliquis seclusimus. Nam quum grammaticus aliquis ca in margine aut inter
versus adseripsisset, quo explicaret proxima illa : dpa HaxceyE\d6E6$E
ueSvoyTOS ; postea temere in conteitadi orationem recepta, et, ut
fit, alieno loco interposita sunt, 8 t p 11 b a u m. Rene quidem
Vir doctissimus de aliorum, quos laudat, vel interpretatione vel
emendatione egit, sed quam ipse iniit sanandorum verborum rationem,
ea milii quidem prorsos displicet. Perscripsi nutem totam eius
annotationem,, ut facilius lectores de ea iudicare possent. In libris
nulla varietas est lectionis præter quod Vindob, et Plorent, unus
inverso ordine verba exhibent: ovxcd6l n&pcikxjv avet6 t}6gj, qua mutatione
doceare satis, ctiara librarios iuhisce verbis offendisse, eaque transpositione
adhibita aliquo modo explicare studuisse. Risisse convivas verbis indicatur apa
naxaye\dtfe(j5i pov cJf f.te$vovxoS j quam risus caussam Alcibiades
sibi finxerit, supra diximus et verbis indicatur fiov cJff
//ej&tforToS, h. e. quasi ego ebrietatis caussa meras nugas narrem.
Hinc addit iycJ Sij Ttdv v/fEtS yeXdxE, ojivti ev ot8 *, oxi
trA?/3j/ X6y&> Veram risus caussam nemo interpretum aperuit.
Videamus primum huius loci conversiones. Ficinns habet : Heri
quidem interesse nequivi J hodie veni vittas ferens, ut a meo
capite sapientissimi pulcherrimique caput, si ita prædixero, circumligarem,
an me quasi ebrium deridebitis ? In Schulthessii conversione exstat: Denn
gestem koimte icit micli nicht einl/ndcn J jetzt aber bin ich da 30
mit Bin21 * ' E tinca ourool dvadycJa. ctQtt
xcttaytAdcSed&i jiov d>s 213 (is&vovrosi lydi de, xdv v/tag
yeldte, oucag ev o'S\ on dAijfty Xeyca. dU.a f coi Uytxt ccvrotiev, h tl
<5>;tofg tisico, y M j <J vy.itlt6&£, y ov ; Hamas ovv
dva&ogvpycSca xcd xiitvuv tlsdvai xcd v.uxaxXiveciitat,, xal xdv
'Aydftava xciXuv ctvtov. xcd xCv levat dyofisvov vnn xdv dv&QCJTtGiv,
xal j tegiaiQOVfisvov ana tus *«»via s tog uvaSydotna, InhtQod&tv x m>
drp&cdficav exorna dcn nmwnnden, damlt icli voti meinem
Haupte her daa Ilaopt " des nllerweisesten uml schonsten wenn
ich so sagen darf bekrauze. Lacht ihr
etwa meincr, weil ich tranken bin ? Mecum iutelligaut lectores, nihil in
laudatis Fucini Schulthessiique verbis contineri, quo, cur convivæ
riserint, explicetur. Neque apud Schleiermacherum explicatam illam
caussam reperies : Denn gestern, habe er hinzugefiigt, war es mir
nicht moglich za kommen; jetzt aber bin ich da, aul' dem Haupte die
Rander, um von meinem Haupte das Huopt dieses weisesten und
schonsten Mnnncs, wenn ich so sagen darf, eu uimvinden* Wollt ihr
mich auslachen ais truuken? Causam putare possis, quod
Alcibiades bene potus ab bibendum veniat, sobriosque ebrius ad
vinum hauriendum excitet. Uoc sane est aliquid, neque tamen nobis
nuno sufficit. Ridiculum latet iu verbis iav eIltcco ovroodt, quæ
miro modo depravata sunt. Verba hoo modo scribenda sunt: iav elnov,
ovtcjOI ayad/fdco. Quæ correctio ne audacior censeatur, prO iav facillima
accentus mutatione acriba aliquis edidit iav, quod cura alius
deinceps legeret iav elrcov ovroaol avadtjdco, corruptura habuit
rectissime, sed vitium in verbo sauissimo deprehendisse sibi visus, tinov
in ebeoo mutavit. Nimirum cum ad iostar ebriorum Alcibiades,
quod facturum se esse ostendit, id gestibus expressurus esset, sustentari
se a tibicina servisque noluit, qoo facilius, quod veJIet, faceret*
Igitur iav Etnov dixit hoc sensu: Dixi iam sæ pius, mitti me velle
liberum a vestris manibus* Servi autem dicto audientes, cnm herum
misissent, qui itn vino plenus erat, <Zste pjfdl toiS idioiS
itodiv idxadSai (vide Athen. )
lactum est, ut verba proferens ovtcodl avaStfdcj vel concideret vel
titubando ridiculos gestus ederet. aXXa poi A kytxE avtoSey.
De his verbis iam supra dictum est annotat, 3^3* AvtuSev autem
dupliciter adhiberi solet, partim de loco, partim de tempore, ac de
tempore quidem, quoniam loci temporisque ratio haud raro commutatur*
Recte igitur h* I. interpretes avro^Ev stati m, illico significare
annotant* ini fitjrolf. Spectant hæc verba ad 212. R.
pB^vovrd dvdfja tcavv 6<po$pa 6a- i ov xanSuv rw SaxQiat],
cfvUa xa&l&a&cu nuQti tov Ayd&covu Iv pioio Suxqutovs ts
xal Ixilvov • itaQuXaQificu yuQ tov ZaxQaxri c5g IxeZvov xu9ifciv. nctQa-
B xa&e^ofuvov 6 s ccvruv denatea&at te tov 'Aytxftcova. xui
dvaSclv. ilnuv ovv tov 'Ayuftava ‘ 'TnoAutre, aaidtg, 'AUxiftiddijv, Zva
ix tqitcov xaraxttjrai. Jlaw yt, (hceZv tov ’AXxi(iuZ8t]v' d.Xkd xtg
i)(tiv oSs tqitos pvpjiozus ; t£ai app fUTuatQEtpditivov avTov ogav
tov SedSt 6v finoTTiv, tj ait icar ptv H, X. A.
Siguificaut enim: Sed illico mihi respondete: Vulti • n e mciutroiro sub
conditione supra indicata, an non? Atque no quis se male intelligat
conditionis illius haud memor, statim addit : <jv/i7rl£6%B y ov
; Male Ruckeitus ad h. 1. Reddunt, inquit, sub ea conditione, quam dixi,
At nullam dixit adhuc \ videtur que omnino hoc dicendi genus
ita usurpari, ut sequatur conditio, non ut præcedat, quæ h. 1 .
incst interrogationi subiectæ Ovji7[U(j2e y ov ; tj;ro‘ xdov
avSpGJTtGDY. Intelliguutur servi, a quibus sustentatus Alcibiades ad Agathouein
venit. Miro modo autem horum verborum pluralis numerus convenit cum
nostratium loquendi; usu, quo dicimus: die Lcute, ministros atque
ancillas significantes, ov x axid eiv tov Scoxpaxy, Vide de
xaxiSeiv verbi significato annotat. Aute oculos habuit ct vidit
Socratem, sed eum non agnovit. vjcoXvaxr fvct&nxpix cov xaxaxkyt at. cfr.p.
175. A. xal E plv F.(py dnoviZEiv xov nou6a, tva naxaxloixo.
lilio xo inoXvitv, hoc loco r 6 anoriPyeiv omissum est,
neque videntur ullo loco scriptores utrumqua verbum
ndbibuis&e. Unum enim ad utramque uctiouem indicandam satis erat.
Ceterum non nisi ea de caussa ira ix xpiTGor commemorasse videtur Agutho,
quam ut Alcibiades statim eum agnosceret, qui iusta ipsum tertius
sederet. Sed alia etiam caussa est illius dicti. Veteres euitn non
sedebant ad rneusam, sed eidem occumbebant. Ubi duo convivæ mensæ
accumbebant, illa calceorum solvendorum pedumque lavandorum cura minus
necessaria erat. Poterant
enim ita duo convivæ mensæ accnmbere, ut neuter neutrum pedibus
tangeret. Tertio accedente conviva, qui, quorsum pedes protenderet, versus
unum convivarum non potuit non pro tendere, uecessaria erat, ut
calcei solverentur pedesque lavarentur, ne forte aliquis convivarum
macularetur. aAAti xis ypiv xpltoS u 8 fi. Hæc vulgata
lectio, quam in ordinem vcrboium recipere non dubitavimus ideo,
quod Alcibiades præcedente Agaliionis iliclo atqnu præcipuo verbis ix
Xpiroov commonefactus r p ix o £ JOaxQnrr ], ISuvta avaXTjdfjGai xa\
thtilv' '£l r HqaxA«g, zovzl zl rjv ; 2ZaxQccTt]s ovzog lAi lo^tov av fis
<? Ivzav&a xaztxtiGo, tZgxtQ thl/ftus i^alcpvt] g avatpalvtG&ai
qtcov tyd (pfirjv ijxusza Ge HotG&ca. xal rvv tL Tjxsig ; xal ti av
ivzav&a xaztyJ.lv/js, <og ov na qd nomen priori loco
collocare de- diiti. De ovroS pronomine in buit: tertius iste, quem
allocutione liaud infrequente viile commemoras, qnia est? annotat, 4.
Quæ sequuntur In Bodleiano codice aliisqne per- verba : (Zsnsp eltoSeif
i£ai(prJ/S paucis legitur vpuv ude xpixoS, quem verborum
ordinem Bekkcrus, Stallbaumius, alii probarunt. *- *i2 *H p a x\e i S,
xovxlri ? /v. Alcibiades averro vultu do eo, quod modo oculis
conceperat et quod non videt umplius, quid vidi ? exclamat. Huius
dictionis vim atque imperfecti quidem potestatem non expressit in
conversione Scldeicrmacherns 2 W as ist nun das? quibus verbis prorsas
deleri senties exclamationis illius vigorem omnem. Cur Herculem nominet
Alcibiades Socratis adspcctu quasi attooitns, haud facile nesciri potest.
Veteres enim eum deum semper nominare solebunt, cuius auxilio
maxinie indigerent. Herculem scimus fortitudinis atque roboris deum esse
$ robore autem ac virtute ei opus est maxime, Cuius animus inopinato
subitoque adspecta percellitur. Ceterum sex codices Bekkeriani pro xovxl
xi tjy exhibent xovr ehteir, quod moneo, ut intelligatur,
interdum etiam complurium codicqm consensu, quæ falsissima sunt,
tueri. -2Sgj xpatijS ovroS tAAoX&v otv
xare xeitio. Magna cum acerbitate participium præponitur
verbo finito in allocutione; Nempe rursus mihi iuaidiatus hio c 0 n t, e
- dva<palv£6$cct x. r. A. satis docent, iu præcedentibus ivxavSa
vocem orationis accentu insigniendum esse. Schleiermacherna adhibito
interrogandi signo post £6£<5$a.i verba convertit : Da Socrates,
liegst du mir auch hier schon wieder auf der I.nuer, wia du immer
pflegst plotzlich zu erscheinen, wo ich atn weuigsten glaube, dass du
sein wirst ? Sed minusplacet propter interrogationes insequentes imec
ratio explicandi, Alcibiades enim cum non sine acerbitate Socratis
studia illa convivis aperuisset, non tanquam rerum suarum incertus
sequentes interrogationes profert, sed ut vera se dixisse Socratis
responso convivæ docerentur. Igitur VVY in verbis xal vvV xi f/XtiS
eam vim habet, ut quæstio explicatior audiat:. Atque nunc responde,
quid veneris? Av vocula, qiintri sæpius iam annotavimus supplementi
alicuius iudicium esse, (vide Indices,) hunc sensum fundit: Et nunc
confitere, Uie quid consederis cet, ov itctp a *Api0x o
(parti. Stallbaumius ad h. 1. inquit, est quippe, nam, ut mox in
verbis cJs' » ipol o xovrov HpoaS ov (pavXov itpdy pa yeyovtv, et <&S
lyco x i/v 'AgiOtotpuvH obi5 ' h
ug «AAog ytXoiog Fort re xai fiovAttai ; akka dicfitjxavtjau, ojrog nayu
tm xcdXlOup ttov Hvdov xaraxelaci. Ku\ rw ZaxQaxti, '& 'Ayccn>MV,
cpavui, oQct, fi' (ioi bcapvvtls' ug fjuoi 6 xovxov fpug roi5
af&gusrw ou tpccv Aov HQccyfia yeyovev. an tovrov parcar 1
ufifiooSao. Nobis iuterrogaudi signo, quod post TtarexXirTjS legitur,
transposito post (iovÆrat verba hoc modo convertenda esso videntur
: Uhd nuu sage, warum setztest du dicli grado dahin, ais zum
Bcispiei nicht nebeu Aristophanes, aocli niclit nebeu irgend eineu
undern, der uitzig ist and witzig au scio Lust liat ? Ad fiovÆrat supplendum est yeAdioS tlvai. Vide annotat, 200.
Ceterum J Miror t Riickertus inquit, /i. /. yf.Aol.ov et H(xAAi6tov
tibi opponi. Attamen vereor, ne sit audacias, de Aristophanis forma
inde aliquid colligere. Nihil hia verbis oppositionis iuest.
Miratur autem et indignatur Alcibiades, quod non apnd alium
Socrates consederit, v. c, apud Aristophanem, hominem plenum
festivitatum, sed dedita opera ex pulchris pulcherrimo se adiunxerit.
a A Ad biapT}X ay V^ 'JAAit vocabulo magna est vis ironiæ; id
cave cum præcedente ov negatione cohærere censeas. Per se enim
positum est, atque veram rei statum describit. 4tap?}x<xvd(S5ai
verbum fortunæ notioni opponitur, qua quis vel hunc vel illum socium
biaosciscitur. Sensus est : Aber naturlich, da hat deiue Schlauigkeit es
so einznleiten gcwusst, dass da nebeu den Schonsten von allen, die
Lier siud, dicli setzcn masstest. opa, ei poi fatapw Valgo opa, tf
pot inapvvetS legitur; quod quamquam non falsum est a t-rnen band scio,
au «ion rectius sit atque verius, quod reuentiores editores, si
Riickertum exceperis, de H. Stephani confectura dederunt ihtapvveiS. Probatur
idem Ficini conversione; vide, ai quo pacto mihi succurrere potes.
Riickertus autem concedit quidem, ia huiusmodi dicendi genere faturam
tempus usitatum fuisse Græcis, neque omnino negat, Platonem id tempus h. 1.
adhibuisse : verum necessarium non esse existimat; cur enim, inquit,
non possit præsens tempus adhiberi, frustra quærimus. Latini : vide, an me defendas. Nos : Sieh zu, ob du micl)
vertlieidigst. Lecta hac V. D. annotatione mireris, ipsum apvvetS
in texta posaisse tamen. Nobis autem præsens tempus in hoc dicendi
genere ita a futuro videtur dillerre, ut illo adhibito de voluntate
agatur eius, qui alicui opitulari rogatur, futuro tempore ad eventum
illius actionis respiciatur. Vides igitur, futurum longe gravius
esse in illa dictione, quam præsens tempus. Illud est: Vide,
an mihi opitulari velis. IIoc est: Vido, an possis mihi
opitnlirri, h, c. omni virium contentione mihi o p i t n 1 a r o.
ov (pctvAov itp&ypa. txilvov yctQ xov %qovov, dtp' ov xovxov
^qdo^t/v, oi5xD In lt,iOxl (loi’ ovxs TtgosftJ-Eipca ovxe
diatez&ijvai xcif.iS ovSivl, i) ovxool fcr^.oxvTtdiv fts xal
tp&ovuv &av(ia0xa tgyd&zcti xal koitjoguxal x( xal xd
%hqb ( toyig axi%t uti. oQa ovv, ut/ tl xal vvv ipydot/xai, ctXXu
diaXXa |ov tj/iag, tj, idv lm%EZQy fhtx&G&cu, htd~ pwE, <x>s
lyd xr/V \qvzqv /laviav tj xal q>UEQaoxiav Ficinui: Amor quippe hoiuj
ho~ mini* haud iove quiddam mihi exsistit, Schleicrmæherus :
Deno dieses Menscheu Liebe hat mir tchoo zu gar uicht wenigem
Ver** druss gereicht. Schulihessius ; Demi die Liebe dieses
Meoschea ist fur mich kein kleines Leideo. De hac notione npaypa
verbi etiam in aliis dictionibus vide lodices s. v.
jtp&ypa, r) Q$%o6\ grj \QTV7t(k) v s Prorsus eodem modo
nos Joqui solemus. Recte Stallbaumins H. e., inquit, aut, si id
facio, præ æmulatione et i n t Y idi&cet. Conferri iubet Riickcrtns annotat, ad h. i. Piat, Theæt. p f 173.
E. xov%6 ye 6 <po6pa v? ntiyveixo leavzGov 8iaq>£peiv avxoS. 2. Nt)
dia, gj • rj ovdsfa y * av <xvx<3 &ietey$xo r
tijr xovtQv paviar re fca\ <pi\$ patitiav. Schleiertnacherus ;
denn seine Tollheit ' nnd veriiebtes Wesen, soloeca pro und sein v.
Wesen. De tpifapatfxlaS significatu vide annotat, p, 174, Mavlay
antem eius esse 1,, qui nimius sit in amando, annotatio docet
verbis subiecta 173* D. xal ohq * $ev itoxl xavxtjv trjv tnwvpiav iXafttf,
ro pavtxoi naleuSSai r, A, p, U, Ceteram vix o'pns est, qt moneamus,
fiidZe6%ai verbuin, quod in superioribus legitur, absolute positum esse, ut
significet; vim adhibere, >. jr dw O fi fi 60 6 o3, Ex
schol, Aristoph, ad Plut. v, 122, liate depromam: o fi fico 8 do
itdvv, ofifioodd) Xeyexai xo <pofiovpai £x pexaqjopaS xo ov
Zgogoy xgov 8td x ijS ovpaS detxvvvxcov x d deoS, efoSe yap xavxa
<pofirjSevxa 6wayttv % rjv ovpdv tvX oS xcov pijpcov. Ridiculum autem ac ne
verum quidem est, quod sequitur: 1 / oxi rc5y <poftov->
pivcov efaSev d dfifios TtpcoxoX l6po\)v. Aliis iudicandum relinquo, nam
verum sit, quod apud eundem scholiastam legitur: xal xvpicoS pkv
i#l xov rdiY a\oycoy dfovS, d\A* ovx l6xiv. Cogitandum est,
Agathonem ad resistendum se parasse; qood cum animadverteret Alcibiades memor
fortasse proverbii, quo ne Hercules quidem duobus aptus esso dicitur,
futuro tempore, ubi rursum peccaverit, etiam buius criminis poenas Socratem
Initurum Osse profitetur. trjv x q v % o v xavtrjvl T7jv.
Iteratio hacc articuli non caret idonea ratione. Nam verba aio
connectenda sunt; Xtjv xov mxvv <5<5(5raflw. 'Ali’ ovx ton, (f avea rav
'AlxiflidStjv, Ijiol xal Coi diallayrj. cilia zovvojv fiiv elgav^tg
as nfioQC/aofiai' vvv di fioi, 'Ayd&av, cpdvat, [istuSog tcov
zaiiH mv, iva avad ifia Steel rrjv rovrov ravrtjvl E TTjv &av(iaatijv
x«palr)v, xal fuj /tot [d[i<piytai, ore ea /isv avidrjOa, avtdv ds
vlxiovtu iv loyoig mxvzaq avVgazovs, ov fidvov ZQuajv, agztQ Ov, «Aii’ «ai,
Inuxa tov xetpaljjv Sav/iadrrjy. cfr, Mattii, Gramm. $.278,
Stallb, Flora huius structuræ exempla StallbaUroius collegit ad
Piat. Gerg. 502. B. : rl 81 7$ tiepvr) avt)f xal %avpa6xr\ 1
} t i}S rpaya)8LaS nolrjtiiS. Herodot. VII. 196. o' vavxixds 6 xcov
papfiapoov (SxpaxoS. Thucyd. I. 25. xal 7 } ovx X}xi6xa fi\aipaocr 7j
AoipGo67]£ vdtioS, Piat, de rep. V1JI. 565. D. xo iv 'ApxaSia xo x
ov dwS xov Avxalov lepor. Hoc autem 11011 prætermittendum est, edici
hoo geuere dicendi, ut quicquid verbis contineatur, id gravitate quadam
augeatur. Atque nostro quidem loco articuli repetitione summus Alcibiadis araor
indicatur ita, ut verba cum Latinorum comj arari queant; te volo, tc
ipsum, vir admirabilia, coronare. avxoy dfc vix&vt a i
v jidyotf. Libri Florentini aliique avxoy t quod in textum recepit
Ruckertus, crvXQV hic non logeum habere contendens. Frustra. Illud
Bekkerus atque Stallbaumius exhibent. Ac Stallbaumius quidem Non dixit,
inquit, awtov, sed avxoy propter oppositionis rationem. Nobis ita
videtur statueudum esse, nt indicium Alcibiadis de Socrate etiam
tauquam em ipsa Socratis mente proferri dicamus, qui ita rem
cogitare posse fingitur : ixeivov pbr dviStfCy&v, i ite dfc riKavxa ovx
dvi8rf6ev. Quam sententiam Alcibiades si e Socratis tantummodo animo
proferre voluisset, dixisset opinor: xal fnj poi pifitptftat, oxi tfk piv
dvad?}6iupi t avxov 8h vixcorxa iv Tioyois icuvxaS avSpGOTtovS ovx
ava8ij6aipi. Si ex sua tautumtnodo sententia eandem rem idem edicturus
fuisset, non avtov, sed avxov exhibere debuit. Habes igitur hoc
loco coufusionem structurarum duarum, quæ quantum habeat in se
venustatis, eos non fugiet, qui hunc locum satis accurate
examinaverint. Ineixa ovx av e8i]6 a • Eiteixa in hainsmodi
dictionibus semper ad præcedens participium refertur, atque proprie
præmittitur ei, quod /actiouein, quæ participio continetur, sequi
debeat. Usu loquendi deinde factum est, ut satis cum ironia
consequentiæ notio cum contrario, h. e, cum eo, quod actioriem participii nou
sequi debeat, coniuugeretur. Et cum latior sit participiorum significatio,
fieri potest, nt e, c, vt xcovxa sit postquam vicit ac vincit; possis
igitur inttta tamen convertere. 330
nAATaNO£ ovx avcdijOa. Kai ccya avtov laftwna x tav tcaviwv
avadeiv xuv 2J(oy.Qatrj xctl xttTuxkivEG&cu. InuSq di xaxtxkivt],
ibcilv. Cap. XXXI. Eltv Srj, 6v$Qeg ' dozftrs y&Q
po* rijgxiv o ovx btiTQtnxlov vtiiv, ct/Aci ntrtiov ' (5poA<5)fijTai
ycip xav&’ iiy.lv. clcQ%ovza viiy (xltjovym xjfo jtoGeag, iug $v
vytis ef er 61 /, avSpeS, So~ xeixe ydp. Hiximas de hoc loco
annotat, 265., quam ride. Verba quod attinet GjpoXdyTfxat ydp x
av$' ijpiv, cfr. 215. A. a\ Aa poi A iyere ccvxoSet, ini fiyxotS
eIsIgo, tj jiTj ;, 6 v/i 7 tls 6 $E t ?/ qv ; navxaS ovv
dvaSopvfli}-* Oai xat xeXeveiv eIsieycci x. T. A. In æqueutibus
post ovx intxpEnxiov vulgo legitur ovv . Recte id ex optimorum
codicum auctoritate delerunt Bekkerns, Staltbaumius, alii. Eo addito
sententiæ vigorem admodum refrigescere senties atque propemodum
evanescere. d pxovta ovv alpovpai tifS n 6 6 E ga S. Vide
annotat, 43. Adde Wachsmulhs Hellen. Alterthumsk. II. 2. 28. et 29.»
ubi Christius laudatur de magisteriis veterum in poculis. 1745. Non
elegerunt autem, Stallbuumius inquit, antea convivæ regem, qui bibendi
leges ediceret, sed constituerant, ut suo quisque genio, quantum
vellet, iudulgeret. aXXd <pipE t nat, (pavat, xdv ipvxxij
pet ixEiv ov ^ Schol. ad h. L $vxxi}p, inquit, OxevoS' IvSac diavlctovtii
xci noti} pia, i) noxrjpiov eiSoS, g*s E vpinidrjS TrjXiqxa.
Timæus ed. Ruhukenii 278. habet ipvxxrfp • noxT/pwr fiiya xai
nXaxv e Is rjjvxportotiiotv rtapEOxevaOpivov, Laudat præterea Ruhnkenias
Gramm. Ms. : xxijp* OxevoS, iv (o xdv olvor Hipvxov t x 6 xoiygjS
XeyofiEvov .upvcoxijpiov. . Vides, TpVHXTfpec vas nominatum fuisse,
quod usui convivarum non ita destinatum erat, ut ex eo vinum
haurirent. Hinc non mireris, Athenæum huius loci respectu habito
IV. 27. dixisse: napd rc3 nXaxcovt xovxgov ovSlv iifijiExpov,
aXXd ttivovdt p\v xodovxov, coSxe fi7/8k xols IdimS noOlv
l6xct6$ai. dpa ydp *//A xifitdSrjv o>? dOxtfpovEi, ol 61 «AA oi
xdv dxxaxdxvXov rf> vxxijpa nivovOt npocpaOEGoS XafiofiEvoi, in
tine p avxovS npoEiXxvOsv UXxtfiui6i/S. l8ovxa avxov nXiov
i} X. x. A. Alcibiades Agasonem rogat, ut maius poculum
atterrr iubeat, post, conspecto aliquo vasi, quod refrigerando vino
inserviebat, magnitudine eius delectatus sententiam suam mutat,
idque afferri iubet. Ad verbum xoxvXaS Schol. anuotut : rplzov
faavco g jchjzi, l(i«vzdv. dkka qtgiza ’Ayd9av, ff zi lOziv (xxu(iu [itya,
iiakkov 81 ovSiv Sei, aAAa q>£gt, nai, tpavcti, zdv tlivxzijQa IxiZvov,
ISovza avzdv xkpov 214 ij dxza xozvkag yaqovvza. zovzov l(ixkr]6d(iEvov
zcgazov filv avzdv Ixititlv, licaza za EaxgatEi xeXevelv lyyfiv,
xal aua eiittiv ITqos [Uv Saxgdzq, cS avdgeg, zo C.6q>i6(td (ioi ovSiv
' bitoGov ydg av zikevg zig, zoGovzov IxTtimv ovStv fiakkov (iij jrors
(iidvG&rj. Tdv (ilv ovv ZoxQurrj iy^tavzog rov ttcudog xLvuv ' zov 6’
‘Eqv fiepoS 7/ xoxvXrj trjS xoivwoS. Yido Wachsmuths Hell.
Alterthum.sk. II. 1. 78. Annotasse liic suilicit, immensa muguitudiue
ifkVXTrjpa fuisse. i pnX7/ 6 d per ov. FICINUS: Cum vas
implevisset. Astius : implevisse. Immo implendum curasse. Quæ vis
est medii; neque verisimile, ipsum fecisse Alcibiadem, quod
statim post, ut Socrati fiat, imperantem audimus. Riickert. Tu 6 6
q>i6 n a jiot ovd iv. h. c. in Socrate ars mea inutilis. Ludit
Alcibiades ia dofpidpa nominis cum if}7j<pidpa t ut videtur,
similitudine. Hoc enim dicturus est : Bibendi magister frustra se
exercebit, ut Socratem ceteris convjvis similem reddat h. e. ebrium
atque Baccho plenum. Quantum ipsi
aliquis imperet, tantum bibens non metuendum, ne unquam magis ebrius
factus sit. Pro xeXsvfl, quoil Bekkcrus et Stnllbauinius in textum
receperunt Bodleiani codicis oliorumque pauciorum auctoritatem secuti,
vulgo xeXevtiy legitur, quod Riickertus edidit. Utraque lectio bona est
sentontium si spectas, quam Alcibiades prolaturos erat. Certe non
dispiciendum est, cur dicere non potuerit : quantum ipsi aliquis
imperaverit cet. Difficillimum igitur ad diiudicundum, quid Plato scripserit.
Sed tnnta tamen nobis, qnanta debet, Rodleiaui codicis auctoritas fuit,
ut non dubitaremus, præsertim cnmVV. DD., Bekkero et
Stallbanmio placuerit, xeXevtj in coutextam orationem recipere.
Sententiam' quod attinet, cfr. 220. A. iv r* av xaif EvGoxUn?
puro* anoXaveiv oloS t * 7jv, x d x* aXXa xal iclveiv ovx
i$£Xmr, 6 nox 9 dvayxa6%ei7j, ndvtaS ixpaxei xal o navzGDV
3avpadxoxaxov, ^cjxpdxr/ vovxa ovdelS nojitoxe ieopaxev
dv$poo7ta)v. x ov 6 * 'EpvZipaxor t II(£s ovv noiov/iEv.
Cur Eryximachos potissimum hic prodeat, statim intelliget, qui loci
meminerit 177. B. C. atque inprimis ibid. D. i/iol yap dt) tovto ys
olpat xcctd8tjXov yeyovkvai ix xijS latpixijS, ori XaXenov
xotSdvSp&noiS t) pc$rj itizi* xal ovxe ctvxoS iScXrjdaipt dv itielv, ovxe
dX X<p CvpfiovXEvdatpi, dXXcjS te xai m
jfyiOKOVj Ilag ovv, g?<ma, cS 9 AAxc{$ux6r], noiovfiev. B ofrrog ovr$
rt Æyopev htl xy xvkixi ovr* Inadops v; &IA' &xe%vag c3 gneg ol
diipcovTBg Ttiout&a j Tov ovv ’AA oapiudtjv elnelv, *&l 'EQV^tfiaxB, /3
HxlGtb fieXxlOxov naxgog xal (SacpQOVBOtatov, %cdpe. Ketl yap 6v,
<pdvai zdv 1 EQV%iyM%ov * cUAa r£ noicopev,* w cv <5i)
itjxpoS ydp avijp xoXXojv avxd£io$ dWoov. Intreme ovv o tt-
fiov/Ly, yfxovdov §rj, dntiv xbv xpctntaXdvxa Ixi ix xijs
rtpoxepaictS. Do verbi* Eryximachi medici h. i. laudatis : tigoS ovv,
tpdvai, cj 'AXxifiiddtj, xoiov ptv uon recto Stallbaumius : JSt quis,
inquit, coniunctivum requirat, qui est deliberantis: eodem modo nos
: IV i e nun thun wir, habe Eryx ima c/ius gesagt?
Eryximachut cum bibendi molestam necessitatem feliciter evitasset.
B., ne nuuc ad bibendum cogeretur, et Alcibiadis immoderatione indignatus, quam
omnino pestiferam hominibus supra ceusuit, Quid nunc facimus verba
ita profert, ut explicatius andiant: qua insania nuuc agimur,
tantumque abest Eryximachu», ut, quid faciendum sit, roget, ut potius præsentia
satis acriter reprehendat, Quod qno facilius appareat, interrogaudi
signum in puuetum immutavimus. ovtoS ovxe ti Xiyopev ixi xy xv
X ixi, OvxgjS, at in præcedeutibus redis, plenum indignationis
atque acrimoniæ. Sensus est: liac igitur ratione, b. e. hac igitur
insania allectis neque sermo ullus . neque cantus iuler pocula
erit? Ceterum ixd6optv ia textu posuimus, quæ Bodleiani codicis lectio
est. Valgo ovte xi adojMY. xov ovv
yaipE. Alcib i a(|ls Eryximaclii admonitione tactus cum statim,
quod responderet, uon haberet, ut non negaret id, cui contradicere non posset,
neque probaret, quod probare nollet, Eryximuche, inquit, optime fili
optimi patris atque sapientissimi, salve. Sed non delinitus hac re Eryximachus,
salve tu quoque, respondit, nam et iu te cadunt omnia ea, quæ super
me modo dixisti, sed quid vis faciamus ? His auditis Alcibiades satis
gratiosus omnem rem ex Eryximachi arbitrio iudicandam propinat,
IrfXpoS ydp ctvr} Versas Homericus est petitus ex II, A. De
scriptura insequentium verborum ini di£>id, vide annotationem p. 50. Vulgo
enim etiam li. 1. et paullo infra imSiB,ia legitur. Structuram autem quod
attinet verbornin xctl XQVIQV xal OOTGO TOVS dXA jOvS, Stallbaumii
indicio subscribendam est annotanti V: Accusativus ponitur, ac si præcessisset
dixaiov i<Snv, huquc 'EqvUimxov yfitv y jiQtv ah dgtlfitiv, Wo|« XQ^cu
Ini ds|t« exaGtov iv ftion koyov sicgl "Erjazog tlnsiv rag c
dvvraro xdkkiGTOv, xal lyy.au.wGai. ol fitv ovv cckkot xarzts VfitTs
thppwfuv ' Gv 8’ ixsiSij ovx eiQrjxct; xal mximaxag, 8ixaiog tl tlnuv,
tlnav 8’ imrce^ai ZaxQatu o tl av (iovhj xal Tovtov ro Ini 5t£ut, xal ovr
a rot)g akkovg. 'Akkd, tpuvai, u ’EQV$ifict%e, rdv 'AktupidStjv,
xakug fitv kiyuq, (ttOvovt a 8h uvSqcc } tagcl vytpovtav kuyovs
izaQctftdkkuv fit) ovx 1% Igov y. xal afia, a verba sic interpreteris :
nai tovtov dixaiov itfnv intrdUat T(b ini 6 e£,kx. Structuræ
variatio nec per se ingrata est> et per sententiæ rationem pro—
pemodum necessaria. ol p\v ovv aXXoi. Apollodorus, nt ipsius verbis docemur p.
180. C» quoruudam hominum orationes, quas memoria non teneret, non
retulit. Hoo moneo, ne quis miretur, non nisi sex orationibus
relatis Eryximuchum nunc loqnentem induci : ol piv ovv dXXoi nav TeS
elpijxapev, aXXd, gravat, ca *Epv%lpax e, t 6 v ! 'AXHifiiadrjv,
Vefba aXXd oJ *EpvB,ipax& xaX6oS piv XiyeiS dubitanter Unguntur ab
Alcibiade pronuntiata esse, qui verebatur, ne hominis ebrii oratio
sobriis auditoribus satis displiceret vel etiam ridicula censeretur.
Indicium est huius rei verborum dispositio, quæ ita comparata est,
nt intermixtis gravat et tdv AXxipidSrjv verbis orationis initium
co modo distraheretur, quo ab Alcibiade pronuntiatum est. Simile
huius artificii exemplum reperitu» p. 175. E. vftptdT7j€el, tgnj, eJ 2
coxp aTEt, 6 AyaScov, quæ verba AgathoUem ita pronuntiasse consentaneum
est, ut illudi sibi magno cura pudore sentiat eumqne pudorem atque
confusionem animi iuterrupta voce prodat, ÆSvovTa 6i dvdpa nap d
vrjgrovTtov X 6 y o v S. Vario modo sanissimum hunc locum viri
docti couiectnris tentarunt. Eas hic repetere longum. Astitis
verborum sensum esse contendit: Æquum non fuerit homineme— bnum
cogere, ut inter sobriorum hominum sermones habita oratione fiat
ridiculus y quam verborum conversionem nemo probabit, Stallbaumius verba
hoc modo interpretatur: Ebrium virorum componere cum
sobriorum orationibus haud sane æquum, (quod breviter dictum est
pro) ebrium virum provocare, ut æmuletur sobriorum orationes, haud æquum
fuerit. Sed ne hæc quidem interpretatio satis nobis nunc placet. Notum
est Homericum illud xopai Xapitsddiv opoiai, quæ dicendi brevitas haud
rara apud veteres scriptores. Exemplo noster locus est, ubi pro
pe&vovros dvdpos Xoyov dicitur D fiauuQis, xtt&e i xl 6»
Zcixquttis u>v vQtt ilitzv ; ?} oitsQa, oxi xovvavxlov Igt'i itciv i)
o iisyev ourog ydg, hxv riva lyw InaivLaco xovxov jtagovxog q &sov ij
dv&Qcoxcov dU.ov rj xovxov, ovx utptiixai fiov xio %£iqe,^ Ovx
evtpijtiijoiig ; (pava t toti Eoxgdxrj. Mu xdv IIoouda, dntlv xdv 'Akxifiiddijv,
(iqdht liys xgdq xavxa, / tcSvovxa avSpa. Sensu» esi: Aber
die H e d e ei nes trnnkcnen M an nes in e i no R e i h e mit den
Reden niichterner Manner zu stetlen, mochte wohl nicht nns
dem glcichen h. e. nicht passe nd se in. Iliickertus eodem fere modo:
vereor, no parum sit æqua conditio, si homo ebrius cum ora*
tione sua sobriorum cum orationibus componatur. Ceteram cum hoc
loco conferri potest Piat. Gorg. 455. E. oltiSat ydp 8rf nov, ori
ra yego~ pia ravra xai ra reixy rddv f A^7]vaicDV xai t} rdov
Xiyevcov xaradxev?) bc r rjS OepidroxXeovS dvpfiovXrjS yeyove, ra
d’ ix rijS TlepixXiovS, d X X* ov x ix r g5v 8r) yiovpy 6ov y quo
loco consentiens vox esc codicum omnium in verbis ix rdov dijpiovpydov.
Buttmannus et Heindorfias scribendum coniecerunt ix tijS djjpiovpydov 5
Schæferus ed Apoll. Rhod. Tom. II. 141. ix rrjs rdov 8rjpiovpyd/v
maluit. Sed nihil opus esse mutatione, instituta cam Symposii loco
comparatio docebit. Adde, quæ verbo infra legantur 217. D. dvenavero ov v
iv ry ixopevy ipov xXivy h. e. in lecto, qui meo lecto proximus
erat. xal aua, cJ paxapts, xelSet ri di x. r. X.
Alcibiades verbis prolatis xat dfut proprie dicturns erat : Et simul ne
possem quidem, etiamsi vellem, Erotem laudaro Socrate præsente. Sed
mutr.to consilio ita perrexit: Num tibi quid quam eorum, quæ modo
locutus est, Socrates persuasit? Sensit enim homo sagacissimus, verbis contra
Socratem directis fidem prorsus defuturam esse, nisi illius dictum aute
oppugnatum sit, atque in mendacii suspicionem vocatam. Recte igitur
Stnllbaamius annotat. ad b. 1. Alcibiadis interrogationem ita interpretator,
nt sensum eius este dicat: Noli quid quam eorum credere, quæ
modo dixit Socrates: nam plane contrariam verum est. Ceterum ad verba hic
respici consentaneam est 213- C. T jfa 'AyotS cov, dpa, el poi
iitapvvEiS. cos i/ioi d rovrov ipcoS rov dvSpoonov ov <pavXov
npaypa yeyovev. an* ixeivov yap rov xpdvov, aq> ov rovrov
ijpddSyv, ovxexi i&edti poi ovre npoSfjXeipat ovre SiaXexSffvai xaXdi
ovSevi, i} ovrodl ZrjXorvrtdoy //£ xai tpSovGov Sav/iadra ipya<$erai
jcal X oidopeltai re xai reo x&f J£ jidyiS anlxEtai x. r. A.
Satis lepide autem iisdem fere verbis hic utitur Alcibiades, tog
lyio ovd’ c'v svn ulhav fauuvt<Sruju Oov JtaQuvtog. owrca ao In,
gravat rov ’EQv£lpa%ov, el fiovlei' Ecoxqcixt] InaLvtOov. litos Atyttg {
dxtiv rov ‘AXxt(iuxdijv' doxei XQ*i vttl > ® 'Egv^ifiaxt ; ijci&cofiai
rei E kvSqi xal Tt[iugT]6to[iai vfiav Ivavtlov ; Ovtog,
tpuvcu zov EcoxQa.tr], 1 1 h> va £%h$ ; Ini tu yiXoiotEQti fit
quæ Socrates 1.1. exhibuit, <*oepi&eral pov tca X^P £ ovx
ei) epij ptj det$ $ Negatio cum futuro tempore couittncta quam potestatem
habeat, supra dictum est annotat, 26. Eveprjpetv verbi significatum quod
attinet, explicatum reperies annotat, 246. taS’ iyco 0v5* av iva a
AXov h. e. nam dc me ita cogitato, ut qui te præsente prorsas
neminem alium laudaturus sim. tctoS XiyetSj doxel Xpr/rat, oJ
*Ep v^ipax^i Supra 21B. D. Alcibiades impediebatur, quominus
iniuriam, quam a Socrate sibi illatam putabat, ulscisceretur j nunc
data ultionis occasione magna cum animi lætitia atque huius rei
necopinatam opportunitatem miratus, Quid ais? inquit, censen’ me etiam debere
hoc facere? Accentus oratiouis in Xpijyca verbo ponendus est,
quo facto, quod antea, ut faceret, non licuerit Alcibiadi, id nune
idem etiam d e b e re facere judicatur. iit i rei yeXo tore pa
pe i Ttcx.iv id eiS ; Duplici modo Rtickertus putat yeXoiotepa
compafativuiti explicafi posse, tfel ut admissa dicendi brevitate dictas
sit pro za yeXowzepa 7 } aXi/SedzepeZj vel ut significet: ita
laudare, nt quo sint quæque magis ridicula, ro laudanda sumas studiosius.
Neutra comparativi explicatio probari potest. Stallbaumius ad h. 1,, ifi
talibus, inquit, quæ sit vis et significatio comparativi, neminem, opinor,
fugiet. Neque sane difficile est indicatu, quid significer. Primum loci
meminisse iurat 189. B„ ubi Aristophanes hæc profert: coS' iyco epo pov
pexi Ttepl tgov /teXXdvzaov firjSj/dedSext ov n, p?) yeXolot
eiitea), rovzo p\v yexp av xip 60S eii} xal zijs rj perspexi Mov OrjS
ijtixodptov, «AAa pi) xa~ rayiXadza. Ad quem locum cum annotatum sit 149.
> yeXoia ea significare, quæ risum moveant, xazayiXadza
contra fatuitatem denotare eius, cui xaxexyiXexdta convenire
dicantur, dubitari nequit, quin nostro loco comparativus yeXoiov vocabuli
nihil aliud exprimat, quam quod illo loco xazayk Xadta vocetur. Ceterum
Bekkerus edidit: ini rit yeXoio X£p(t pe iitctiv&det, quuo scriptura
ex errore euata est olim disseminato : iitaivelv verbi faturum tempus noa
iitaivedco sed iitaivedopcei audire. tmavidng ; rj x l
jron}<Jj(-g ; TuXrj&rj Igm. aXX’ 5p«, tl magiris. ’AXXu fitvroi,
qxtvca, x& ye aXrj&rj n agfajfU x«l xeXeva Xlyuv. Ovx Sv ip&avoifu,
tlnslv rov 'AXxi^iddryv. xal fitmoL ovxaol molt]6ov‘ idv tt fu)
dXrj&es Xkyar, /.ata^v h tiXafiov, av fiovXtj, xal 215 tlju, uri
zovto tl’Svdofiai. extnv yag tlvai ovbtv feveofiau idv (itvroi
dva(u[iv>]0x6iuv os dXXo lilXofttV ov yag tl §ud iov xryv
Otjv xaXrjSij ipc J, Vide de his Verbis Comment. de
Platonis Symposio. Quæ sequuntur verba, aXX' opa, el izapb/f,
ludibrii caussa addita suut, quasi rogari oporteat virum eum, qui
per omnem vitam veritatis amorem profitebatur, utrum vera dici
velit necue. Monemur autem hoc loco de verbis Piat. Apol. Socr. 17*
C. ; xal piv tot nat rtavv y G) avdpes *A^i]vaiot > xovro vpc ov
diopai xal napie pai. Phavorinus napisoBai rov to, inquit, Soxel rov napai
xtldSai dvvapiv £*«*'. Timæus L. V. Pl. 207. napisiACti'
napaitovpai, ad quem locum Ruhokenius: Huius rarissimæ, inquit, notionis
ratio nondum, quod aciam, explicata pendet ex indole mediorum. Ut
irjpi et itphjpt est mitto, %Epat et itpiepat mitti mihi volo, i.
e. cupio, peto, sic napirjpi admitto, napiepat ad me admitti volo SIGNIFICAT,
h. e, precor, deprecor. Speciosa quidem est, sed, quoniam usu
ioquendi non probatur, neutiquam probabilis rtapiepat verbi explicatio.
Neque Socratis ingenio, qui, ut virum sapientem decet, fortiter atque
viriliter iudicibus' respondit, rogandi verbum duplex positum satis Convenire
videtur. Significant potias verba xovto vpcov diopeti nat xapiepat : hoc
vos rogo mihique indulgeo. ovx av q>5.dv oipu De signo
interrogandi post hæc verba non admittendo, atque de huius dictionis
significatu supra diximus annotat, p, 125. Quæ sequuntur verba, xal
pivxoi ov TOJdl noir/dov, aliquid vitii contraxerant, quod miror a nemine
interprete deprehensam esse. Schleiermacherus verba convertit: nnd da
thue so, quod ita dicitur, ut, dum Alcibiades dicat, si qaid forte
minus recte dixisset, Socrates iubeatur id corrigere, lloc modo
etiam ceteri interpretes verba acceperunt. Sed duo sunt, quæ displiceant.
MSVXOI CUm OVTGOdl noirfdov vix videtur commode ooniungi posse.
Deinde 6v pronomine haud careas in enuntiatione, qua quid Socrati faciendam
sit, præcipitur. Facillime unius litteræ mutatione locus sanatur.
Scribendum est xal pivxoi ot$x cedi noitjddov idv x i pij aXrjXiyco, pera%v
iniXaftov x. x. A. Sensus est: Et si hac, qua dixi, ratione
acturas, falsi quid forte dixero, interpellu, si placet, 1 orlromav
ud’ ?yovu tvnogag y.al Itpt^fjg xccraQt9(iyaat. ZcoxQuxy 6’ iyu htcuvtiv, oj
ardqtg, oiitag iTtiyuqt]dco, 8t’ dxov av. ovxog jiev ovv ’i6ag olyasxcu
tirl rcc ytXotaxtQa, taxat, 8’ y tlxcov xov aAi;&ovg tvty.a, ov
xov ytkolov. Cap. XXXII. yaq 8rj ofiototcnov avxov
tlvat xotg UstJLijvotg qoentem atque falsa narrantem redargue.
kxav
y<*p elvoti, Dc infinitivo in huiusmodi dictionibus vide annotat, 40. Sensus est: quantum ex me pendet, mendacium non dicam.
ov yap xi j) adiov. Cave pronomen indelinitum cum fa(idzov aTCte
counecteudum censeas. Pertinet id ad negationem atque ov tt apprime
respondet nostratium: denn es ist gar nicht etwa leicht. Quæ
sequuntur verba cjd* ix^YXi duplici modo explicari possunt. Aut enim ad
Socratem referuntur aut ad Alcibiadem» Ad Socratem relata Alcibiadem ita
animatum ostendunt, ut qui diflicillimum esse putet, Socratici
ingenii miras virtutes coram Socrate sobrio expedite atque ordine quasi
in digitis enumprare. Jl 18 ' %x ov ~ roS", quod fortasse sunt, qui
desiderent, prorsas alium sensum funderet, atqoe axonictS Socraticæ
inserviret veritati describendæ ; esset enim idem cj 8 $x ov ~ XoS atque
xtjv 6i}v axoniav gqS £££ 1 ?. Sed possunt etiam coS 1-XOYXi verba
ad Alcibiadem referri,' ut homini ebrio Alcibiades dilficillimum esse censeat
Socratis axoTtlav expedite atque ordine referre. Quamquam eadem via
est sententiæ, hoc an illud explicandi genus magis probaveris, tamen cum
recentiorihus interpretibus de Alcibiade verba coS" Ixoyxi
dicta accipiam. ovx gdS St* £ 1x6 v cov. Addita verba habes
61 * elxovoDVy quibus quod præcedit ovxcdS vocabulum accuratius
defluitur. Vide annotat, 43., ubi et hic locas laudatus est. Ad
sequentia oltjdexat iizl x a yeXoioxepa Stailbaumius supplendum
censet: me ipsum laudaturum esse. Non recte. Meliora docent
sequentia verba H6xai 8* 1} e XOJV XOV aXl]^OVS LVETiCL X. x. A.,
ut igitur ad illa verba suppleudum sit: 81* eixov cov pe
imxEip&Y htaweiY. Fortasse etiam plaue nihil supplendum est, siquidem
cogitari potest, Alcibiadem iici xa yeXoioxepet verba quodammodo ex sententia
Socratis repetiisse. Verba igitur convertere possis: Er wird
wahrschcinlich bei sicli denken )t inl xa ye\owxepa lc : des Bildlichen
bediene ich roich indess nur der Wahrheit wegen, nicht um zu
verhdhnen. xoiS 2 ei\l]v olS rouxoiS xots iY x 01S k p /t o
y\v<peioiS xaSTjpeYoiS. Schol. nd h. 1 . 2i\tjvo\ Jio22 B
tovtoiq tolg Iv tolg tQUoylvcftiotg xadypivotg y ovg rtvag lgyut,ovtca ot
drjfu&vQyol Ovgiyyag y avkovg l%ovtag'’ di ftgadfi dtOL%&tvr£g
tpaivovtat tvdofrtv vtyak vvdov xopfvral napa ro rftAAofivttv y u l6xt
6xojitxeiv Atyopevoi [jtapd xovS TtotovS]. Adde Schol. ad Aristoph.
Nobb. xi pe xaÆiS, g) '<p>}~ pepe. gj avSpcDire. iXiyeto 6i d
Stoxpdrr/ff xrjv uifuv 2etArjvcp itapeptpodveiv. 6 1 po S xs y dtp tux \
(paAaxpd $ i)V. xepieSyxev ovv ctvxcp olov xov napo. JJtvddpop SetXtfvov
cpcov)}Yx. x. A. Patet autem o uostro loco, nam nusquam «lias rem
commemoratam reperias statuarios capsulas, quibus artificia reconderent,
ad Silenolum formam effinxisse, eorumque sedentium quidem, nt
latius intus spatium artificiorum recondendorum daretur. Hæ capsulæ
felicissime cum Socrate comparantur etiam eo, quod externo cultu minus
conspicuæ erant atque negligentius elaboratæ Athenæus L. I. c. 15. C.
statuam Thebis exstitisse narrans Cleonis cantoris hæc addit : vito
xovxov xov dvSptavxa, oxe AAiZardpoS x cis QtjfiaS xaxe(Sxanxsy
<ptfC\ noÆparv, <pevyovxa xtva xpv6iov eis x 6 ipaxiov xotXov ov
ivSitiSai • xal 6vvoixt2,oplvr}? xffS itoÆaS ixaveASorxa evpeiv ro' xP
v< *i° v pexa hy Xpiaxovxa. Sed nihil habet hæc narratio, qnod aliquo
modo possit cum nostri loci verbis comparari. Hoc tantummodo ex ea
discimus, magna religione illis temporibus homines artium operibus
pepercisse. o? 6ixa8e 8ioix$£y*£f. H. Stephauus 6ixa6e verbo
offensus, quod nusquam alias apud Platouera reperiatur, 8ix<*
scribendum couiecit, quæ correctio fuerunt quibus admodum placeret. Recte
receiitiores editore! 8ixa8e reposuerunt. Verba converterant Ficinas :
qui si bifariam dividantur y reperiuntur intus imaginem habere deorum.
Schleiermacherus; ia dei, en man uber, wenn man die eine Halfte
wegnimmt, Bildsaulen von Gdttern erblickt. Schulthessius
;. Schiebt man sie auseinander, so erblickt man inwendig
Gotterbilder. Rem intellecta facillimam fecerunt interpretes difficiliorem. Res
sic se habet: In contrariis Silenorum lateribus duobus duo foramina
erant, quæ epistomio quodam claudi poterant. Iam si qnis artificia
intus j^econdita spectare vellet, non opus erat, ut singulæ
partes Sileui solverentur. Ex altero enim Sileni latere, ex utro
aliquis vellet, per alterum foramen spectatio erat, ex altero
lateris parte per alteram, quod in cg erat, foramen lux incidebat.
Sensus est verborum: Di ese zeigen, da sie auf beiden Seiten nach deu
Durchschnittspuncten hin OefTnungen haben, in ibrem Innem die Gestalten
von Oottern. Ceterum non sino magna vi ultimo enuntiati loco
positum hahes $£G)v ‘nomen, nt significantius indicetur, res summæ
gravitatis vili atque pæne ridiculo tegumento h. e. Socratici cojpoiis
turpitudine ob\i I ftam fyovtes ftecov. v.a.1 cprjfii av
loitdvai ccvtov rtp 2.'ax vQip, ra Magaba. ou fiiv ovv xo ye eidos
fifioiog tl tovtois, a Ewxqox fg, ovd’ avrog dij xov
d(upLCj}ri vnlutas esse. Nostrum locum imitatus est Iulianus Orat.
VI. 184. A., sed memoriter atque mitius accurate, ut carendum
sit, no quis ad eius exemplar Platonis verba emendare studeat:
<pypl yap dy njr xwtxrjv <piAooo<piav opoioxdxyv eivai
xolS 2 eiAtjyoiS xolS iv xolS EppoyAvqjeioiS naSypEVoiZ, ovSxivaS
ipyaZovxai ol dypiovpyoi 6vpivyaS rj ariAoris Exovxas, o? 61? dioix^Evxes
Evdov tpaivovxai dydApaxa ExovxeS SecZv. xai tptfpt xcri
2 ar ripa), tcj Map6vot. MapcriaS, Schol. inqnit, otriArjtl /ff,
’OAvpitov vloS, oS xoris ariAoris *A$yvaS /jnpddt/S dia xd iva6xypovEiv avxoiS
drtAoptvoS rjpt (Siv 3 AitoAAcovt itspl pov6txijS t xal y xxy$y, xal
itoivyv didcoxe x 6 dlppa dapetS. Docemur hac Schol. narratione, Marsyam formam
faciei minus curasse, utpote qui tibiis canendo excelluerit, quas, quoniam
faciem deturpant, repudiavit Minerva, cfr. Appulei. Florid. I. 8.
Eo (Hyagni) Marsyas cnm in artificio patrissaret tibicinii, Phryx
cetera et barbaros, vultu ferino, trux, h spidus, illutibarbus, spinis et
pilis obsitus fertur pro nefas cum Apolline certavisse. Thersites
cum decoro, agrestis cum erudito, bellua cnm deo. Ceterum quid Marsyæ
mytho veteres exprimere voluerint, statim intelligitor. Musica nimirum
orte hominum ferocitas deliuilu morumque asperitas- deposita est, sicut
pellis Mursyæ spinis atquo pilis obsita, quam Musarum indicio Satyrus
deposuit, orid 9 ari ro ? dy itov dp<pt6fiijxi/dais. Ilæc est
lectio vulgata, quum duorum auctoritate codicum- in dpqjiCftyTr/tiElS
immutarant interpretes» Ac potuit quidem Plato' ita scribere, non
scripsit revera. Etenim quæ certissimu sunt atque 11 * luce clariora
Alcibiadi, ea idem quasi dubia ex Socratis mento aptat, non ut
incertus esse rei, sed ut simulare tantummodo videatur irooiæ caussa
aliquam dubitationem. Unius optativi exemplum, quo satis acerbe aliquis
aliquid, quod compertam habet atque perspectum, tamquam dubium ex
alius mente aptat, apud Meleagrum reperitur Epigr. LXIII.
"Eyv&v, ori p* EA a$£S. r i Seori?-, ori yap pe ÆA
yBaS. "Eyv&v * prjxixt vvv opvw irdvx* EpaSov.
Tavx yv, xavx iitiopxe ; povy 6v itaAiv, povy vitvoiS t oApyf
xal vvv, Vvv Ext tpydl povy. Aliud exeipplum a Reisigio
laudatum reperies in Commentat. de vi et usu av particulæ 131. *
Theocr. Idyll. XVII. v. 60. <prjs poi navxa douev *
xax& 6 * v6x epov orid * dAa doiyS> quæ verba a puella
pronuntiari Reisigius censet, quæ AMATORI AMANTE AATO 22 o 1
3-WI T^dBig • uig de xal ralla Eoixt/g, fina rovzo axovs.
'rfiguirr/s et ' ’>] ov ; irtv yccQ f uj oito loyjjg, (iitQrvottg
nKQtto[icn. all’ ovx Kvh]rrjSi noli) ye Sw/ttttftcorfpog C Ixtivov ' o
fitv ye dt ogycivav exijlu rov g av^ganors tij r< jio zoy CTofiazos dvvujiei,
xai En vvvl og ccv r a Dinlta pollicito hyperb<pl i cum fere
aliquid et incredibile imputare lepide confiteatur. Ilis verbis, Reisigius inquit, si uv vel xe adderes y vah, quantum
periret Veneris . Lasciva
puella, quod ipsa minime credit, loquitur, nec vult videri serio se
credere, sed tentat dissimulare tanfum : qua ironia eo fit amabilior, et
auget amoris flammam. Tale fere quiddam est in nostratium more, ubi
dicimus; am Ende : v eluti, am Ende giebst du mir gar
nidus. SimiMus Reisigianum exemplum Platonis verbis est, quam quod
supra laudavimus exemplum Meleagri, quamquam id accuratius examinatum
eadem dicendi ratione gaudero iutelliges. v fip 1 6 r y S ei' y o v ; Hæc verba Schleiermaclierus reddidit
: . Rist du ubermiithig, oder niclit? Sed magnopere
displicet, quam V, D. secutus est, verborum interpunctio, neque
verisimile est, eum, qui testes adhibere possit, quibus rei prolatæ
veritatem probet, sic locutum esse: vfipi6ti)S el y y ov ; Sententiam
verborum quod attiuet, prorsus eodem modo Socrates vfipuStyS vocatur ab
Agathone 175. E.: TppitiztjS el, £<py, gj ScjxpateS 9 d *Ayd$(ov.
'TfipiOx&v autem nomine omnes insigniuntur, qui aliquam rem ita
torquent atque volvunt, ut aliam vel speciem vel notionem potestatemque
repræsentet, eatnque quidem contrariam ei, quæ primitus ipsi inest. Sic et vfipiS,eiv verbum de Homerica pioverbii corruptione adhibitum
legitur 174. B. "OpypoS jttv yap mvSvvevEi ov puvov Sta
<p$ttpO(.iy d\\a xai v fi pluat f.ls ravryv tyv napoiplav, ad quæ
verba vide annotat, 19. Ut autem Sileni in artificum oiricinis sedentes
aliud in se habmt, aliud externa forma ostendunt, quod illi maxime
contrarium est, ita Socrates haud raro cogitationes suas obtegens aliud
quid, quam quod sentiret, verbis -exprimere solebat. Hinc institutæ
comparationis et, Socratis ct Silenorum expendas veritatem. i av yd
p fii } o poXoyy Tdp particulæ potestatem recte intclligcut, qui
interrogationis præcedentis significatum cognoverint. * II ov ;
enim verba ita proteruntur ab Alcibiade, nt rem a Socrate negari
posse negaret quasi diceret: Rem negare non potes. Paullo
aliter Stallbaumius de yap particula disseruit annotat, ad h. 1. :
Particula yap t inquit, referenda est ad sententiam ex reliqua
oratione facile supplendam : el fikv ovv. Utra rectior sit atque naturæ Joci accommodatior explicatio, lectores ipsi
videant. crAA* ovx avXyzy S- t Re Ixtlvov ttvXjj. a yag
"OXvfixog ij vXei, MuqOvov liyco, rtivtov didcct-avTos. r a ovi)
ixtlvov, iav re dya&og avXtjrrjs ciiiky, edv re qiavXrj avXtjrglg, (
wva xcccij reti&at itoLSL, xal Sijloi rovs tcov &ecov te xal
reXeroJv dtofiivo v$ 6 ut to &tla etvau oi> d’ ixtlvov
roOovrov ctissime H. Stephanus, quod ia editt. valg.
omittitur, post avXvrtjs signum interrogandi posuit. AAAa autem e licto
Socratis responso repetitum est, qui vfipi6xijv quidem se esse
confiteatur, avAtftfjv se esse non concedat : vfiptuTJ/S y* tipl,
Oj IA* ovx avAtjxrfc, xal ixi vvvl oS ctv x u ixtlvov
avAy. Docemur his verbis, Olympi harmonias etiam Platonis ætate
superfuisse, quibus tantum veneris attribuitur, ut sane pulcherrimas
fuisse inde couiicias. Phrygias harmonias fuisse ivSovdiafyiov
procreantes Boeckhius docet ad Piat, Minocm 26. M apCvov Mycoj xovi ov 8 i5a£, av x uS. Consentit Schol, «d
Aristoph. Eqq. v. 9. &vvavAux. ZwavAla xaXtixai, otav 6vo avXi/Tixl
to avro Ai-. ycjdtv. 6 ” OXvpTtoS povCi xoS Tfv, Mapdvov
pa$7)rifi. iypcnjxt Sk avXrjrtxovS xal $p?/vyxixovf vopovS. Yopoi
8e 7 ( 0 tXovvxat oi tis $toi>S vpvot x. x. A. iav
te aya$uS aJA i/rpis. Etiam tibicinarum cur hic mentionem faciat
Alcibiades, si quis quærat, nihil ab interpretibus annotatum reperict.
lloc certissimum, neminem olferisurum esse iu verbis iav xt uya5uS
avXt/xj/S avAf/y iav te ipav Ao?. Ut nunc verba se habent, de artis
dexteritate dicta accipere possis, ut non nisi viri in arte tibiciuaria
boni dicantur, mulieres autem artis expertes tibicinariæ non nisi
mediocritatem quandam teuere. Sed hanc non fuisse scriptoris
voluntatem, nobis quidem persuasissimum est. Alcibiades proprie dicturus
erat : iav xs avAr/r ?/?, iav re av A ijxpiS y iav re ayaSuZ ns,
iav xt tpavAoS, sed brevitatis studio oppositionem ita instituit, ut non
substantiva solam sed etiam adiectiva sibi opponantur. Ceterum vide
annotat. ubi huuc locum landavirnus. pova xaxexz6S at xal d
ij Aoi. Frustra hæc verba emendare studuit Orellius ad Isocratem 333*
Scribendum enim coniccit puvovS xarix^d^c ri 7ruit2 xal xtfAtt. Hæc
correctio cum alia de caussa, tum co nomine nobis improbatur, quod
harmoniarum Phrygiarum vim admirabilem minuit atque urctioribus finibus
iucludit. JMovvt plane eiusdem potestatis est atque (tvxd, eamque illarum
harmoniarum præstantiam describit, quæ sua vi emergit, neque ullo
artiiicum adminiculo indiget, quo emineat magis elficaciorque evadat. Recte
inde colligas, simplicissimas illas harmonias luisse. (torov SittcpiQt
ig, on avsv 6 gyccvav, ipdotg loyoig ravD tov rovro noieig. r/fiug yovv orav
fitv rov ullov dxovcoI uev Ityovrog xcd itavv dya&ov grjtOQog cA kovg
Xoyovg, ovdlv ftfAft, ag £'xog tlxtlv, ovoivl' inuSuv 5e fiov avev 6
py a v ody, rptXol? Xoyoi?, Comma posuimus post opyaycoYt quo
tautologia verborum facillime vitatur* IFiAol Xoyoi enim h. 1. ajipositum
est, ut clarius indicetur, quid significent veitoa : avev dpydvoav
TavTuv rovro notel?. Ceterum notandum est, alteram etiam
significationem Alcibiadem tecte indidisse verbis iJnXoi? X oyoi?,
WiXoi? enim idem fere sonat atque diXXoi?, ut satis lepido ad
Socraticam illam ironiam alludatur, qua virum sapientissimum usum esse
acerbissima nemo nescit. ov 6% v jiiXei 9 oa? in o?
eineiv, ovSevl. De vario ordine, quo Græci gJs - ino? el~ Ttnv
verbis usi sunt, vide annotat. 127. Significatum quod attinet huius
dicendi figuræ, annotationem adi 63- Latiore autem significutu serioribus
temporibus, ut videtur, hanc formulam adhibebant Græci, angustiore, quem ipsa
verba exprimunt, antiquioribus. Nam si quis autiquitus verbo aliquo usus
esset, quod rei describendæ minus convenire intelligeret, ut id
intelligere videietur, verbique veniam peteret, illam diceudi figuram adhibuit.
Perinde autem erat, utrum Q)? ino? eineiv diceret, an &S eineiv Itio?,
Utroque enim verborum ordine uti licuit in dictione, quæ nihil
aliud significabat, quam quod ipsa verba exprimebant. Serioribos
temporibus loquendi usu factum est, ut scriptores eadem
dicendi formula adhibita veniam peterent uou unius verbi minus
accurate usurpati, sed complurium, ueque verborum solum, sed etiam
seutentiarum. Iam quo magis nptio, quam usus loquendi alicui formulæ
indidit, a proprio verborum significatu recedit, eo debiliora verba fiant
necesse est, nt quasi torpore quodam teneantur, qui ordinis mutationem
non facile admittat. Exemplo proverbia snnt, quorum verba singula eodem
ordine plernmque recitantur, Exemplo etiam formula est d>? Ino?
ehteiv, quæ simulatque latiore significatu adhiberi coepit, liberiore
verborum ordine gaudere desiit. xdv navv q>avXo? %f
o A eycov. Potuisset etiam h. 1,, si oppositionem adhibere
voluisset, Alcibiades dicere xdv ndw aya$o? o} xav ndvv <pavXo? 6 Xiycov,
de quo dicendi genere supra diximus annotat, 299., et cuius exemplum paullo sapra
legitur, 215. C. Idv re dyaSo? avXrjr?}? avXy, idv re (pcwXrj
avXrjTpi?. Quod moneo, ut recte varba explicata credas 209. C.
dnropevo? yap, oipai, rev xaXov xal opiX&v av roJ, d ndXat
ixvei, rixrei nui ysvVijc, xal n aped v xal anco v pejivjfpivo?, xal r 6
x, r. A, idv re yvvrj - xareXopeSa. Omnes Socraticis dictis
percelli ait Alcibiades atque teneri quasi vinculis sive fe- ug axovfj fj
zb5v GiSv k&y av, akkov kiyovzog, xav tzuvv q>avkog y 6 ktyav, la
v te ywtj dy.ovtj lav tt arrjff i dv t» ftuijaxuw, lx7Ujtkrjy(itvoi
i<5fihv xal xaTE%6(i.Eda. lyety ovv, <x> avdffEg, ti p} Sfukkov
xofuSy du£uv (u&velv, eimina sit, quæ ea audiat) sive vir, sive
adolescens. Hæc dicta quoniam comparantor cum Olympi harmoniis, quæ
addito artificio nullo, ipsa per se animos audientiam capiant, merito
verba mireris illic addita: xal SrjXot xovS xcov Sedov te xal
xeXcxcjv beopivovS 8ui x 6 2 Eia elvai . Neque placet, quod Riickertus
annotat ad hæc verba : Non omnes hac harmonia ad divinum furorem
excitati sunt; qui autem essent, cos ad divina mysteria
percipienda factos esse hoc ipsum declarat* Nolo pluribus huius
sententiæ axoniav y quæ manifestissima est, perstringere ; persuasum
autem habeo, verba Platonica vitio aliquo laborare. Pro 8i]Xoi xovS
xt ov $egjv scribendum esse videtor: SrjXoi SvijtovS xav Segov, quæ
scriptura quam apte hoic loco conveniat, statim intelligitur. Quid enim
aptius est, quam mortales una commemorari, ubi sermo est de arctiore cum
diis per initiationes coniunctione? Neque carent verba corruptionis
verisimilitudine. Primæ enim ONHTOTC vocis litteræ quam facile in
OI mutari potuerint, apparet. Cum autem 8ijXot verbum, quod proxime
præcedit, in OI exeat, fieri facillime potuit, ut ulterunl OI
absorberet alteram. H autem expunctum ab iis est, qui ACCADEMIA scripsisse
arbitrati sunt, quod hodie in omnibus editionibus legitur: 6?jXoi r
ovS. Eyooy' ovv, cJ av6peS. Iiæc vulgata lectio est. Iu tribus
Bekkeri codicibus paucisqur aliis iyco yovv comparet, quod haud
scio, an non probandum sit. Nam si io priore alicuius enuntiationis
parte aliqui commemorantur, quibus, qui ia posteriore enuntiationis membro loquens
inducitur, non est adiunctus, iyoj 6* ovv vel lywy' ovv poui solet,
utrumque pio oppositionis vel exceptionis ratione, quam scriptor indicare
voluit. Contra ubi in priore particula enuntiationis alicuius aliqui
commemorati suat, quibus adiunctus est, qui ia altera particula loquitur,
uou lycoy ovv sed ly<6 yovv locum habet. Iloc Bekkerus probat
Comment. Cril. in Piat., idem A&tio placuit atque Riickerto.
Stallbaumins in altera Symposii editione lycoy* ovv reposuit. el
/i)} HpeXXov xopi8y 66 B, E tv. Schol. ad h. 1. wopi8q, inquit, xvplooS
pev xo impeXuS, o$ev xal opEoxopoS xal yEpovxoxopoS * i 6 o 8 v v
ajx ei Sfc xal x c3 6 <p 6 8 p a xal xeX£a)S t xopi8y
dpixpd 6(po8pa 6pixpa. Ceterum sensus est verborum huius loci:
Ego certe, o viri, nisi viderer præ nimia ebrietate meras nugas narrare,
dicerem vobis loramento interposito, quæ mala in me ab huius
orationibus pervenerunt et quæ
rtov vftocag av vfilv olcc Srj nticov&a avzog vito zmv zovtov
J.vyav xal ndayco Ixi xal vvvl. ozav ydg axovo), itokv E fioi (idllov tj
tcov xoQvfiavzicovrav ij tb xagdla irtjda xal ddxgva lx%tizai vi tb zav
l.oyuv zav zovzov. oga de xal akkovg ita/utoXXovg zcc avza itdayovzag.
Ilegixbeovg de axovcov xal akbcov uya&cov grjzoQav ev fiev tjyovfirjv
beyeiv, zoiovzov d ’ ovdev ixaGyov, ovdi zttiogvfiryzb fiov % t^vyrj ovd’
rjyavaxzei ag dvdgano perveniant etiam nunc. Annotat Riickertas:
Non dicerem tantum, uti nunc dico, sed iusiurandum adderem. Satis nobis
liæc explicatio displicet. Quasi si quia mira narret ebrias, addito
iuramento ebrior esse, indicetur. E hcov ojjodaS av nihil
aliud SIGNIFICAT quam: dicerem dictu mque iuranænto interposito confirmarem, Ut
autem rectius Alcibiadis verba intelligas r homo ebrius, quæ
perpessus sit, ea ita mira esse sentit, ut a nemine facile credantur*
Igitur ne vino prorsus immersus indicetur, ai illa retulisset atque
eorum Veritatem affirmasset, rem silentio præterire apud se
constituit. Post autem non tam mutato consilio, sed quod res ita
ferebat atque loquacitatis, quam vini vis indidit, libidine ductus,
quicqui^l perpessus sit, aperuit tamen. V * &v no pv fi
av x i oov~ tcov. Annotat Schol. ad h. l.j iv$Ol)6lG)VXGt)V ?/ riva
opX7}6iv ippctv)}' opxovpivcov, ano tgoy K opvfidvxcov, oi xal x
potpeiS xcu (pvXccxsS xal 8i8ddxaXoi xov 4ioS eivat
pv$oXoyovvTai, TiveS 8 e rovS avxovs roiS Kov ptjtiiv etvai tpadiv. elvai
8e xal x ijf ‘PeaS vnadovZ, ano xgjv xov JioS Saxpvcov yeys~
vrjpEvovS’ ojv apiSpov ol ptv 3*, ol 81 i Xkyovdiv. Timæus habet
xopvfiavxtav' 7tapepj.iaiv£6$at xal ivSovtiiadxiHuS xi~ YEtdSai. IldSoS
autem rcov xo pvfiavticovxcov vocabatur xopvfiavriadfioS, Quo morbo qui
correpti erant, tibiarum cantum audire sibi videbantur ad saltationem
excitantem, neque temperare sibi poterant, quin saltarent. Vides igitur, quam
apta hoc loco sit xciov xopvfiavxicjvxcov commemoratio, cum Socrates cum
Marsya tibiis canendi peritissime comparetur, cfr. Piat. ‘Crit. 54.
D, xavta, ai (piX& ttaipE [ Kpixcov ], ev ?b3z, oxi iyco Saxei)
axovEiv, &)Szep ol xopvfiayriGivTES tcov avX&v <$o~
xovdiv axovEiv. Adde Piat. Phædr. p.227. B. dzavtijdas 8h rd v o 6o
v vx i zspl Xoycov dxorfv, iScov phv, 18 odv 7/<537/, ori eB,ei
xov dvyxopvfiavxicovTa x. x. X. ev jtlv xjyovfirfv Acyetv. Piæterito
tempore Alcibiades bic utitur, quod Pericles eo tempore iam obmortuus
erat, quo Agathonis ixivixia celebrata sunt. Ceterum ipsa verba
docent ev pbv rjyovpijv Xeyeiv, quam necessaria lormala coS EizoS
'irillgteed /\r «•' • Sadwg dtaxEiplvov. cxXX’ vito
tovtovX rov MciqOvov stoXXaxig drj ovta Ster idrjv 9 Sgrs poc do^ca prj
fiica- 212 rov elvat l%ovn log 1%©. xal ravtcc, o Uiaxga reg, oix
Iqels cSg ovx aAq&ij. xal Eu ye vvv £vvoid 9 Ipavrq>, ori, ei l%i). oipv
TtaQeyew tu ara, ovx av xaQtSQTj<faipi> cMa tuita av itdG%oipt .
dvayxd&i yaQ pe opoXoysiv, ori vtoXkov tvde^s av avtdg En
Ipavtov fikv dpeXc5 > tu 6 9 'Afojvuiav itQaztco. fila ovv,
agitEQ elneiv verbis sit 215, D. ijpeis yovv otav pev rov
aAXov dxovtopev Xiyovzos xal navv ayaSov /)7fzopoS aAAouS’ A 6yovS
t ov8ev pe\ei ovSevl. De pov pronomine nomini sao prælixo,
quo dativi commodi, quem vocant, vel incommodi notio exprimitur, vide Quttmanni
annotat, in Indic, ad Piat, Dial, IV. BeroI, 1822. •$X oyrt
Satis usitata hæc dicendi ratio tragicis poetis, quam rov
evtprjpelv ergo adhibebant miserrimam vitæ conditionem indicaturi. Sensus
est: Ut mihi miserrime viventi vita non amplias vitalis
videretnr. ovh ar xapr epij C atpi. Conscios mihi sum,
Alcibiades ait, me etiam nnnc, si vellem aures præbere illi, eius
illecebris non restiturum esse, sed eadem, quæ antea, experturum h.
e. dySpano8co8d)S diaxEiCeCSat. dvayxd^ei yap pe opoA o y eiv x. r.
A. Argumentum his verbis expressum habes eius libelli, qui Alcibiades
primos inscribitur. Eum libellum negant hodie viri docti a Platone
conscriptum esse. Ac lieri potuit facillime, ut aliquis ACCADEMIA AMATOR AMANTE
AMATO, qui hæc verba legisset, de hoc argumento ad ACCADEMIA dialogorum
exemplar dialogum conscribere apud so constitueret. Quæ autem verba
infra leguntur . B. ?}rrrfpiva> ti)S npijs rijs vito,rojv jroAXgjv,
comparari possunt cum Alcibiade I. 1S5. fin. ftovXol prjv dv Ce xal
8iaxeX/:Cai' o’/3ficjScj 6l, ov n xyj 6ij cpvCet aniCrcSv, aAAa rr}v rfjs no\
ecoS fiuprjv, pi) ipov re xal Cov xpan/Cy. fiiot ovv,
cosnep ano z&v Setpijvcav x. r. A. Abreschius Lect. Aristæn. 147.
cum fiict commode explicari posse diffideret, fivcov scribendum coniecit
: (Uvoav ovv dsnep ano r&v Seipijvoov iniCxopevot ra tora
oixopat tpEvycov . Recte Stallbaumius hauc correctionem improbat
etiam ea de canssa, quod illa odmissa verborum iunctura existeret legibus
elegautiæ orationis coutraria. Quis enim, Stallbaumius iuquit,
ferat ita loquentem: Obstruens aures, tanquam ab Sirenum canta cohibens
aures, fugio virnra. hia cum olxopai tpevycov Stallbaumius
coniungendum censuit, quæ verborum iunctnra nullo modo probari potest. ano
uSv Uuprjvav, tni<3%o(itvo$ rct iura, ofyofiat qjtv•yav, iva (irj axrtov
xa&ijyivog napa rovuo xaraytjQaB Oa. ntnov&a ds ngog rovrov fiovov
av&gconav, o ovx av rig oiot.ro Iv Ipol Ivtlvat, ro alojfvveo&ai
ovnvovv. iya da rovrov /rovov alo^vvoficu. | vvoiAa yttQ Satis
notum est exemplisque per multis probatur, oixopat tpev ycov eam fugiendi
rationem describere, quæ celerrima sit atque subitanea. Iam cum hac illius
dicendi formulæ notione quomodo (5i(t conciliari possit, equidem
non video* Nam quæ fihp aliquis facit, h. e. ut apud Homerum
legitur btriv æxovzl ye is cunctanter agit at que animo minus
obfirmato. Dubitari nequit, quin / Via ad liti CxoptVoS referendam sit, ut
Alcibiades vix ac ne vix quidem a Socrate quasi a Sirenum cantu
dicatur aures cohibere posse, eo facto autem in celerrimam fugam ee
couiicere. Ceterum' ad Hom. Odyss. hoo loco respicitur M.
v. 59. et sqq. iva ni) avxov xa$rj utros itapa tov rw
xazayripdooj. Summam laudem hia et præcedentibus verbis contineri
Socraticæ facundiæ, nemo non videt. Eam enim Socraticæ orationis vim esse
Alcibiades contendit, ut omnes ea audita per omne vitæ tempus eius
auditores esse cupiant. Eius laudis eo maior vis est, quod ab homine
proficiscebatur, de quo Nepos in Vita Alcib. hæc tradit: disertus (fuit),
ut in primis dicendo valeret, quod tanta erat commendatio oris
atque orationis, ut nemo ei posset dicendo resistere. His, adde verba illa, quibus Pericle Socrates dicitur plus in dicendo
valuisse. Periclem autem peritissimum dicendi fuisse accipimus, cfr* CICERONE
(si veda), de Orut. III., 54* In eius labris veteres comici,
etiam cum illi maledicerent, leporem habitasse dixerunt, tantamque
in eo vim fnisse, ut iu eorum mentibus, qui audissent, quasi aculeos
quosdam relinqueret. o ovx av xi$ otoixo iv Ipol iveivoti.
Probatam habes bis verbis levitatem Alcibiadis supeibiainque eam, quam
scriptores Veteres passim tradunt Ceterum cave eodem significatu dici
censeas iv rivi ivttvai et elvai Zivi. Conferri
possunt hæ dicendi formulæ cum LATINORVM: alicui inesse vel in
aliquo inesse et esse alicui. Ut elvai zivi ita Latinorum esse alicui adhiberi
solet, cuhi alicui aliquid esse dicitur non addita, quæ inter possidentem et
rem, quæ possideatur, intercedat, ratione. Evtivat contra iv rivi et
Latinorum in aliquo inesse de eo plerumque dicitur, cui aliquid est,
quod cum ipsius naturu, ingenio, indole artissime sit coniunctom.
Platonis verba Schleiermacherus reddidit : w os einer nickt in mir
suchen solite. Hæc nostratium dicendi formula apprime respon- tfiuvTtp
avullyuv fih> ov Svvafilvcp, mg ov Bel noaiv u ovtog xsXevh, £xh8ccv
8's &sc£l& cj, tijg Tifiijs t% vtio zav tzqVjSv. dQajzsrsva
ovv avtov xal qisvya, xal ozav Z8a, alGyyvouai za wfiokoytj^iva.
xal itoXXay.Lg fiiv IjfSiag av i'dotiu avtov uij ovza Iv C det ACCADEMIA
sententiæ, sed verbi ivetvat iv tivi nativam vim non exprimit. Ea
ut emineat magis, verba sic reddiderim: Was einer wohl nicht leicht
meinem Wesea eigentliiimlich glauben mochte. xij 5
ttftijs xrj s v it 6 xgjv 7t o X Xco v. Nequis forte scribendum censeat
trjS aito xeov 7toX~ A cor, ut honor signiiicctur, qui a populo
proliciscatur : amant Græci substantivorum passivam, quam vocaut,
notionem ab activa discernere atque, ut exemplo utar XifiijS
vocabulo, accurate disiuugere honorem, qui ab aliquo in uliquein
confertur, ab honore, quo aliquis aliquem dignatur. Ti/S xiji)}S igitur
idem significare atque tov XifiadSat addita vjto præpositione indicatur.
Sed liberior etiam huius præpositiouis usus est. Haud raro enim cum
verbia neutris coniungitur, quæ verba possuut aliquo modo,
quoniam per se spectata neque actionem indicant, neque itaSoS
aliquod exprimunt, cum nominum ambiguitate comparari. Hæc nomina enim utrumque significare possunt et actionem et
itaSoS, ut recte dicautur per se spectata neque hanc neque illam
uificarc. Sed ita ditfert vn 6 præpositiouis usus in
nominibus substantivis et in neutris verbis, ut illis addita
notionem, quæ ipsis inest, extollat, cum his coniuncta notionem novam
quasi pariat, quæ notio no utris verbis proprie non inest. cfr, Hora,
II. 319. iv$a xtv avxe TpdoeS dpifi(piXoov vtc
*Ax<xtG>v " IXiov eiSavEfiTjticcv avaXxeiXfit Sajievxs? Adde
II. S36. cridooS pkv vvv ySe y dp?ftqjiXoav vn *Axai(vv "IXiov
eteavafiijvoa, avaXxeiy6i SafievxaS. His locis, quibus
alia addi possunt innumerabilia, edoceare, liberiore vno præpositionis
usu elfici dicendi brevitatem, quæ sane gratissima est et
venustissima. Ad nostrum locum ut revertar, statim intelligitur,
quid Alcibiades confiteri cogatur a Socrate, et cuius rei pudor
illum hoc conspecto subeat. Nimirum qui rtoXXov ivdei/S convincitur
esse (vide 216. A.), is se percolere debet, non administrare civitatem,
quod fecit Alcibiades populi aura delectatus. ij 8 £o)S dv i8
oipt h. e. rfSoifi7\v dv avtov ISqjv. Vides igitur, magis ad
adverbium, quam ad optativum modum IStiv verbi av particulam pertinere.
Id probatur etiam eo, quod omisso adverbio dictio existeret prorsns
non ferenda: xal izoXXaxiS ptv i&oifi dv avtov pp
ovxa avftQQMtois' tl 6* av rovto yivoito, sv old\ on itokv fiel^ov
clv «%9olgif]v, cj^tb ovx b%g) S xi XQrjGttpa t Tovtcp r (3 dvftQcina.
xcd vito piv di] xav ccvArjfidtav itat lyco occa dAAoi itoXAot xoiavxa it
BTtov&aOiv vnu tov 8 b rov 2 <xxvqov. iv dvSpcditoiS.
Nulla enim adest caussarum cohærentia, per quam fieri possit, ut
Alcibiades Socratem inter vivos non videret. Adest, ubi gavisurum
se esse Alcibiades dicit, si non videret Socratem inter vivos. Itaque quid de Platonicis verbis rfdicjS UV VSoifii statuendum
sit, iam vide. Brevitatis studio t/SkcoS i8oif.it ita positum est,
ut duo liæc verba unam notionem efiiciant, quacum av particula commode
consocietur. Simul supplendum aliquid relinquitur, quod quid sit, ex
ipsis jjSkcDS av iSojfii verbis elicitur. Oratio enim expletior
audit r tjSkcoS dv i'8oiftlj tl idotfit. Similis verborum structura in
Piat. Lachete occurrit 182. c. V. fin. AaXtjtoS 8’, tl n napa
xavxct Akyei, ndv avxoS ijdkool cotovCaifUy quæ verba explicatius
enarrata audiunt : ndv avxol ?}6kcoS dnovdatju, tl dxovuaifii AaxrjxoS,
tl r i Ttapd Tama Afyti. Satis autem docet hæc enarratio verborum, quæ tl
dupliciter atque diversa potestate (wcnn, ob) posito satis ingrata est,
quantum orationi admiss? illa verborum structura suavissimæ brevitatis
accedat. no Ai) pti2,ov dv dx$oi* fiijv. Pro fitigov
scriptum exspectaveris fiacAAov. Iliickertus nd
h. 1. : ut piyotj inquit, verbis iuuctum est valde, v. c, Hom.
II. /i. 2u. A.oS 81 roi ayytXol et/u oS avtvSev £aj v,
fit}' a 7tjj6ezai 7] 8* lAtaipu et v. 333. gjS icpccc.
*Apytioi 81 ftty iaxov K t r. A. sic etiam fiei^ov magis,
vehementius. Dictum pro fitiZov dv &x$oS txoifu, Frustra rationem quæras,
cur apud Homerum fikya verbis iunctum valde significet, et cur nostro
loco fitigov dv dx$oiftrjv non tam positum sit pro fitigov dv dx^oifiijVy
quam potius idem atque illud significet. In caussa hoc esse reor,
quod Græci haud raro verba co significatu adhibebant, quem satis inepto
nomine, vocant Grammatici prægnantem. MkyaK w)8txea igitur non tam est :
v ai 1 d o providet saluti tuæ, quam magnam tui curnm agit.
Eodem modo 9 Apyttot fiky Iaxov explicandum est : Sie
schrieen gross h. e. sie erboben grosses Geschrei. Plura
huius usus exempla laudata reperies anuotat. 87, coite
ovx ott XPV dcofiai. Pro xPVoMfiai libri omnes XplfeOfLat exhibent,
quam lectionem lluchertus, nimis rcli^ giose, ut solet, in textum
recepit. Sed quid facias in contexta oratione scriptura, quam ipse, qui
eam recepit, explicaCap. XXXIII. "AXkct de epov axovGccre, tyto
aixatiu avrov, xal ryv oSg 3 (loiog re tCziv otg dvvcc[uv io
s %avpc(Oiav bilem atqne rei describendæ accommodatam negat ?
Certum quidem est, scriptores haud raro formula dicendi nsos esse
gjSts ovh Hxv oti xPV^o^ioctj cuius exempla Stallbaumius laudavit
ad Piat. Gorg* edit. 85 ( ., sed haud perinde est, coniunctivo
an futuro utaris. Ac nostro quidem loco si xPV<S°M<xi
scribitur, nescire se præsenti hora Alcibiades confitetur» quid cum
Socrate faciat, facturum autem aliquid sese esse uua
promittit* Quæ sententia quam inepta sit atque ab huius loci .sensu
aliena, nemo non videt. Contra coniunctivo adhibito penitus
nesciri ab Alcibiade, quid in universum dc Socrate consilii
capiendam sit, quæve eligenda ratio hominem tractandi, exprimitur. Quæ
sententia, quoniam aptissima est huic loco, quid xpfo&M&i
vel contra omnium auctoritatem codicibn non recipiatur, XPV^°M°^
autem ineptæ sententiæ lectio non reiiciatur, caussam equidem non
reperio. neti vito j.tlr 8 y tcov av\y p dz w V7C 6 tot j Se
tov Sazv pov. Av Xypaxa Socraticos sermones significare, Satyrum
Socratem, nemo mirabitur, qui Socratis cum Marsya comparationem legerit.
Ordinem verborum quod attinet, proprie dicendum erat xai V7cd ply
Si } tgov otvArjpdrcov tov tov tov 2£aTi>pov. Sed de industria
Alcibiades hacc verba verbis compluribus interpositis seiunxit, ut maiore
vi afficiantur verba rovSe tov Scnvpov . Vide de hac
seiunctione verborum annotat, 59.,
129., al. Ceterum imo præpositionem non sine vi repetitam habes. Nam cnm
ea eius potestas sit, nt cum Ttd $ovS notione plerumque
couiungatur, ideoque ipsa quasi colore imbuta sit notionis illius:
dupliciter posita haec praepositio non quidem 7td$oS duplex exprimit, sed
ndSov ST vehementiam,- qualis descripta est 215* E. noXv pot paXkov y
td>v xopvfiavTicdyrcjv y re xapSia nySqi xal Sdxpva ixxeltat. aWa 5 et
i pov ctxov6 at e. Vulgo aAAa Sy legitur; praeterea codices nou pauci
pov pro ipov exhibent. Riickertns inde di pov edidit annotaus
ad h. 1. Nobis, inquit, nulla in pronomine vis esse visa est,
propter quam codicum lectionem mutaremus. Itaque Si pov dedimus : Miror, Biickcrtum ita iudicare
potuisse. Etenim qnao hucusque narrata sunt ab Alcibiade, ea, siquidem
homini fides habenda est, et aliis acciderunt* Ea igitur satu nota esse
Alcibiades contendit, adeoqne nihil facere ad Socratis indolem accurate
cognoscendam, nt prae- i%H. tv yag la ts, ori ovdilg vficov r ovtov
yiyvaOy.u' D dXXu tyco drjZadn, tjielxsQ vgaxs yag, on ter Re
neminem censeat ipsam cognitam perspectamque habere. Quod igitur
none Alcibiades probaturus est, id se tautummodo expertum' docet atque se
esse unum, ex quo audiri possit vera Socraticae indolis atque
naturae descriptio. Nihil igitur certius est, quam ipov scribendum
esse, non fiov. Et quoniam mala modo commemorata etiam alii perpessi
sunt, haud dubiam est, quin nova quaedam relaturus Alcibiades dXXct
dixerit, non aX.Xci ; ea autem mala, quoniam malis supra commemoratis
opponuntur necessario, etiam di recte habet, non 8t}, Nobis quidem
de scripturæ veritate aXXa 6k ipov y vel aXAct 8* ipov, quod
Bekkerus habet, ita persuasum est, ut etiamsi omnium codicum deesset
auctoritas, verissimam censeremus. Sed adminiculo suo non eget scriptura illa.
Florentiui enim codices aliique libri pauci quidem sed non mulæ notæ
eam repræsentant. ev yap idxe. Qui ad verha 208. C. xal r/,
u>S7tep ol xeXeoi dotpidxcA, Ey tdSi, iqrrj sophisticum
orationis colorem, quem Plato verbis cu Sittp ol do<pidxctl
indigitavit, in verbis ev id$i deprehensisse sibi visi sunt,
Wolfius, Astius, Schleiermacherus, ii in verbis ev Idxe nihil, quo
Sophisticam artem odoratos esse coniicias, annotarunt. Concedimus quidem,
heri potuisse, ut sophistæ 1 insto sæpius illa dicendi formula
uterentur, sed non ideo sophista sit vel sophisticam artem imitetur, qui
hanc formulam exhibet in oratione, præsertim cum id facit, ut
fecit Diotima . semel, d XXd iyta dyXcodco, $neinep ij
p&a prjv. Cum emphasi verba pronuntianda sunt dXXa iycj 8yXGD6co sc.
oloS id nv atque inprirais iyoS pronomen, quod ue exhibuisset quidem
Plato, si in præcedentibus scripsisset aXXa de pov axovdaxe, Ceterum supra
annotavimus ad verba 2 15. D. iycj yovv, co ctvdpeS, ei p>) ipeXXov
xopidy 8o£,eiv peSvetv, eiTtov opodaS d v vpiv olat 8?) jciitovScL X. T.
A*, Alcibiadem noluisse primum, quid ipse perpessus sit atque adhuc
patiatur Socrate auctore malorum, enarrare, post consilium mutasse
loquendi lubidine abreptum. Ea consilii mutatio ne forte artiheiosior
videatur atque minus ex humanæ naturæ indole petita: omnium rerum
difficillimum esse solet initium. Eo superato gaudium cor subit, quia
superareris atque animus olterius progrediendi. Post ne infectum
relinquatur, iu quo aliquid operæ consumseris, totum opus
perficiendum suscipitur. Subit animum dulcissima memoria versuum e
Goethii Fausto petitorum, quos cnm Platonis verbis iiteiitep ijpBtdprjv
comparare possis: Das Mogliche soli der Entschluss
Beherzt sogleicb am Schopfe fasseu Er will cs dann
nicht fahren lasse n Und wirket w ei ter, tveil er
must. HaxQatyjs (gauxtog diaxtirai rav xctXi 5v xai «eI x&ql
rovrovg EOzl xai butiickipam., xai av ayvotl mxUz a xai i/jmrixojf
Sidxeirat roov xa\djv. Annotat Ruckertos ad h. 1.: Genitivus tgdv xa\65v
pendet ex ipooTtxdjS e more Græcorum vocibus derivatis eundent casum
addendi, quem verbum secum habet . Eodem modo de hoc structuræ genere
Matthiæus disseruit Gramm. ampl. Possis etiam ita tibi rem explicare, ut
ipeoxixvS SidxEttiSai unam notionem if^xv verbi efficere censeas atque eius
structuram assumere. Ceterum nemo non videt, ipeoTixcoS StaxEitiSai multo
graviore SIGNIFICATV esse, quam ipav verbum. Apprime enim Latinorum
perdite amare respondet, qua formula dicendi inprimis comici Latini
usi sunt. Mirari autem licet Græcæ illius et huius formulæ
diversitatem. Nam quod Latini adverbio, Græci verbo expresserunt, quod Græcis
adverbio, LATINIS verbo indicatum est, xai av ayvoel itavxa
xai ovdhv o 16 e v, coS 1 6 uXVM a a vx o v. Vulgo hæc verba ita
edebantur, ut nulla post avrov interpunctione posita verba r 6 6xi)f*ct
avrov ad subsequentia traherentur. Quibuscum ut aliquo modo
convenirent, H. Stephaniis scribendum coniecit : ci? x 6 <$X*/M a
avrov ov deiXffYGoSeS, Hæc scriptura Fischero probata est et
Bastio et Wolfio; recentioribus interpretibus merito ea displicuit»
Longum est, omnes ingenii coniectnras repetere, quibus hunc locum docti
viri sollicitaruut. Stallbaumius omnes loci difficultates sublatas putat
recepta, quam Bekkerus et Schleiermache rus post avrov posuerunt,
interpunctione. Videlicet, vir doctissimus ait, csf xo <$XVl l0C
carro v significat; quemadmodum eius forma et habitus est h. e,
queoadmodum ipsa eius forma et habitus prodit. Eadem Riickerti
sententia est, quæ cur nobis non placeat, paullo infra dicetur.
Priusquam enim singula verba adeamus, totius loci sententia paullo
accuratius examinanda est. Omnis Alcibiadis oratio in duas partes
dividitur: altera res continet convivis satis notas, sed quæ ad
cognoscendum Socratis ingenium haud multum faciunt, in altera commemorantor, quæ
ex Alcibiade solum audiri possunt fefr. 216. C. «?AA a 81 ipov axovdars)
e® quibus solis ad Socratici ingenii indolem cognoscendam auditores
ducuntur. Ac de posteriore illa orationis parte infra dicetur; prioris
initium verba sunt opaxe yap. Quæ verba præcedentibus opponuntur ;
tv yap fdtE, oxt ov8e\s vpdov rovx ov y ty y ai 6x Et. Tangi igitur
videtur opdxE verbo incogitantia convivarum, qui, quod oculis cernant, id
credant, cum non debuissent credere, contra quod debuissent, nou
videaut. Iam ad particula, quæ in verbis repentur xai av ayvoEiy
indicatur et hæc et subsequentia verba eadem conditione, quam præcedentia,
poni, ut expletior oratio audiat: xai o par e, oxt ayvoE i x. r. A.
de qua vi av particulæ vide annotat. Nura cum hac orationis confm(XvSlv
ocdsv, log to (>XW a ocvtov. tovto ov Gcifoivcj* 6sg; Gqjodga ye.
tovto yag ovrog negLpapAyTcxi, cogiteg 6 tykvppivos 2J6ifa]v6$'
kvdo&ev 6s avorfitig n otiijg, ofetfte, ysuti, iJ ccvdgtg <5
v[ix6tcu, aacpgodi Jmationc satis convenire censes verba cjS to <SXVl
ia clvtov, quemadmodum ipsa eius forma et habitas prodit? Sed
hoc ut mittam, turpi vultu protervoque Socratem fuisse accipimus, fatuo a
nemine scriptore traditum est. Neque cura turpitudine atque protervitate
vultus fatuitatem coniunctam esse necesse est. Recte autem
inspectis Platonicis locis, ubi inscientium Socrates et vero etiam
fatuitatem quandam animi ostendit ( cfr. annotat, 290.)» doceberis,
verbis atque libera rei confessione, non forma et habitu vultus
corporisque id fieri. Nemo igitur oculis cernere potnit, sed auribus
tactum percipere inscitiam Socratis, ut male xal av (opdTf)gd$ to 6XVM a
ccvtov verba coniungi censeas. Verba autem ayvoei TCavia xal
ovSev oldev etsi aliquo modo defendi possunt, tameu habere, quod
offendat, prudeus lector intelliget* Deleta autem litterula una et
tautologia nobis quidem ingratissima removetur, et commodiore sensu coS
To 6xtyM a ocvtov verba afficiuntur. 'Scribendum nimirum esse
censeo : xal av ayvoei navTa xal ovSh oldev, cJs" to (
5XVM a ocvtov. Iam sensus est totius loci: Oculis vestris videte
(atque credite), Socratem iuvenes pu1cros perdite amare semperque iis se
adiungere eorumque summa admiratione teneri, et rursas omuia nescire,
ac ne scire quidem, qui ipsi sit habitus externus h, e. ne curare quidem
corporis cultum et vestitum. Olim coS to 6XW& avrov
convertendum censebam: wie cr sich das Ansehen^giebt, quæ conversio
optime conveniret cum opdre verbo. Sed Alcibiades hoc loco
narraturus, qqge in Socrate oculis cernantur, cum pulcrorum iuvenum studium
commemorasset, quod revera simulabat Socrates, et inscitiam, quam
interdum vel gloriabatur, incuriam corporis, quapi immunditiem vocare
possis, nullo modo silentio transire potuit. Satis notum enim fuit,
Socratem raro lavasse, rarius capillos compsisse atque omniuo
ceteram corporis curam adeo neglexisse, ut v. c. Aristodemus cum lotum
conspexisset atque calceatum Socratem, insolentiam rei meratus ex
eo quæreret: quonam iret ovteo xaXoS yeyevrj pivoS . Vide Sympos. A.
Ceterum dxt/poc vocabulum de cultu corporis atquo de vestitu significando
Græcis in usu fuisse, satis docere possunt Plauti verba Amphitr.
Prol. V* 116.: Nunc ne hunc ornatum vos xneum
admiremiui Quod ego huc processi sic cum servili
djjqpa Veterem atque antiquam rem novam ad vos perferam: Propterea
ornatus in novum incessi modum. v>;g; iGxe, oxi ovx’, tl rtg xaAos loxi,
jitXti avxaJ ovSev, kU.u xatacpgovtZ xoOovxov, o6ov ovd’ av tlg
olrj&tit], e ovx’ tl xi s irkovOLog, ovx’ tl alXr\v xivd xijirjv
iyav xuv vito itkrfiovg jxux.uQitoy.ivav. ijyuxat 8i itdvxa
Sequentia verba rovto ov (SeiXtjvc38eS ambigua potestate dicuntur, ut iis ad
alteram partem orationis paratum aditum habeas, qua verum de
Socratis ingenio iudicium continetur. ^SsiXrfVco8eS enim de externa figura
ita dicitur, ut Socratis vultum indicet similem fuisse Silenis; et
ad cetera, quæ præcedunt, verba tractum Socratem similem Silo
norum perhibeat. Iam iudicare possis de verbis (Sqpodpa ye, quibus
titramque 6ei\ijvaoe5 vocabuli relationem Alcibiades sibi probari
indicat. Sed alteram tantummodo verbis sequentibus exprimit hoc
agens, opinor, ut subita novæ rei commemoratione, ud quam rem
audiendam animi convivarum minime parati essent, acutissimi iudicii
admirationem et gloriam certius atque celerius assequeretur.
rovto ydp 7tepifl&pXijrat, rdp
particula duplici relatione hoc loco posita est, ut et ad rovto
GeiXtjvg)8eS pertineat et, ad notaudum convivarum errorem, qui Socratem
talem esse putaverint, qualem oculis viderint, ad verba referatur 216. C. ev
yap fore, Zri ov8elS v/uav rovtov yiyvojtixeu Sensus est: Namque
miram hanc Silenorumque protervitati atque immunditiei consimilem formam
ille induit Silenorum instar, in artificum officinis sedentium, qui
intus reconditas statuas deorum pelle x sua contegunt.
7to6rj^ f oVe6$e t ye/tei. Haud raro mediis interrogationibus
verborum interponuntur secundæ personæ singularis atque pluralis numeri,
quibus provocantur, qui rogantor, ut ipsi uua rem interrogatam iudicent,
atque quid ipsis videatur, aperiant. Hic dicendi usus Græcis haud infrequens, neqæ a nostratium more
alienus est. Duo autem snnt, quæ verbis hoc modo interpositis
efficiuntur: gravitas augetur interrogatæ rei, et alacritas interrogationis
amplificatur. Compluria huius structuræ exempla apud Græcos scriptores
Stallbaumius attulit ad h. 1., Ruckertus ad Piat. Symp. 202. B. d A. A a nat
aqxpovEi oX. r. A. Hæc proYsus conveniant cum Diotiinæ præcepto
laudato a Socrate . B. &vo? ro CcpoSpa rovto^arXdtjoti
xauxppuvijdavra xa\ tfptxpov 1 /yTfddj.iErov. Quæ insequuntur verba ovd
av tiS scribæ alicuius imperitia in ot;dfl? dv mutata sunt, quam
lectionem unus exhibet codex Bekkeri. Alibi notavimus ovSs tls
significare prorsus nomo, de quo significatu sub v. ou6£ ei?. Hæc verba etiam ibi
exhibere amant scriptores, ubi allectatam orationis gravitatem rejvacsenUut.
Possis ea 23 ravrcc t d xzyfiaza ovtisvdg «|t« xal qpag ovdlv
tlvat, tlgavEvi^uvog Se xal icai^av nonna w filov itQog tovg av&ganovg
duratei. tSxovSaOavzog de avzov xal avo iZ&tvzog ovx olda, fi ug e ai pax e
tu ivzog dyalfiaza' a te' lyto ijdi] noz’ tldov, xal fioi 1'do^ev ovza
titia xal SI 7 jjpvtfa «&>» xal ndyxala xal tiavfiudza, Sgzt
nouy h. 1. convertere: nemo gentium. Verba convertit Stallbaumius:
quantopere nemo quis quam crediderit. xal i/fiaS ovSlr
elvat, Ileusdins Spec. Crit. pro r/puS scribendum censuit XlpaS.
Non recte t neque placet verborum conversio Stallbaumiana :
atque nos, qui talia appetamus» nullo in numero habendos censet.
Verba convertenda sunt potius : atque nos, qui talia possideamus,
flocci pendit. Loquitur enim Alcibiades, homo ditissimos atque oxnoium
rerum honore, quas multitudo admiratur, abundans. Qui cum se contemtum a
Socrate vidisset (cfr. 219. A. seqq.), insuetæ rei experientia
motus verba proTert xal rjpaS ovSkv elvat. Sed ne ingenuitatem
Al-, cibiadis forte non agnoscas, animique nobilitatem, TjpaS ovdlv
tlvcn verborum magis etiam, quam nos fecimus supra, lenienda est
interpretatione asperitas. Significare igitur contendimus: omnes, qui talia
possideamus iisque gloriemur, flocci pendit. tlpovevopevoS Si
xal 7t algor, cfr. Cic. de Orat. 2. Urbana etiam dissimulatio
est, cum aliter sentias ac loquaris. In hoc genere Fannius in
annalibus suis hunc Æmiliaoum fuisse et cum Græco verbo appellat eYpojya, sed
uti ferunt, qui melius hæc norunt, Socratem opinor in hac tlpoveia
dissimulautiaque longe lepore et humanitate omnibus præstitisse. Adde
Cic. de off, I. c. SO : de Græcis autem dulcem et facetum festivique sermonis
atque io omni oratione simulatorem, quem rfpoora Græci nominaverunt,
Socratem accepimus, v ta £vt of dyaXpata. Respicit Alcibiades
ad Silenos in artificum officinis sedentes, quos idem dixit 215. B.
8tj (aSe 8totx$ivraS ostendere ayaXpaxa J&ecav. Hinc explicatur
facillime, qui fiat, ut cum drtovSctuai verbo avoix$yvai verbum coniungatur.
Sileni eaim cum aperiuntur, fraus detecta est Silenique nihil nisi
capsulæ esse reperiuntur rerum divinarum. Recte Ruhnkenitis ad. Timæi
L. V. Pl. ayaXpa proprie dici monet quodeunque grata sui specie
oculos delectet. Recte igitur Stallbanmins annotat : ra ivtoS ay aXfiat
a intelligi species illas virtutis in animo Socratis conspicuas. Præter
alios, qui Platonis locum imitati siut, scriptores, idem Ciceronem
laudat Legg. I. 22. Qui se ipse norit, aliquid se sentiet habere
divinum mgenium xiov elvai Iv Pqcc%bl o n xelsvoi EaxgdtrjS-
yyov[itvos de avrov ionovSaxivai iit l r y Ifiy aga Sgficuov yyyadfnjv
tlvai xtu £vTv%Tffia Ifiov &avfiaUTov, cjg vxdg%ov [tot %ttQiaa[iiv<j
Etoxgdrct nave’ ccxovGai, oGan cg ovrog fjdct. itpgovovv yccg drj ini ty i aga
&av(idoiov ocJoi/. zavxa ovv diavoy&als, ngo tov ovx que i
n N s e sunm sicut simulacrum aliquod dedicatum putabit. nai jioi
ido£ev. In aliquot codicibus pro pol legitur Ipoi, quod Bekkerus in
ordinem verborum recepit* Iniuria, ut videtur. Ey g> pronomen in præcedeutibus
verbis necessaria de caussa positum esse, videlicet ut aliis, qui
forte dyaXpaxat io Socrate latentia spectaverint, Alcibiades se
opponeret, extra dubitationem positum est. Sed ideo non necessarium est,
ut et in sequentibus verbis pari gravitate pronomen exornetur. Plane
alio verbo accentus orationis ponendus est, quem si tenaciter in
pronomine posueris atque ipoi scripseris, vide, ne sensus efficiatur ab
huius loci natura alienissimus. Diceret enim Alcibiades holi ipoi i6o&£Y
non alio sensu, ac si opinaretur, esse posse illorum dyaXpdxoov
spectatores, quibus ea non divina, aurea, pulcherrima et summa
admiratione digna videantur. <2sta itoirjr kov o tt xaXevoi 2ajxpdtrjS h. e., ut
illico Socrati me emancipatum censerem, neque quid ego, sed quid
ille vellet, faciendum putarem. Pro xehevot vulgo xetevst legitur. Illud ex
optimis codicibus recentiorum editorum consensa receptam est.
Zppaior fiyrjtfd prjv elV au De Zppdtov vocis significatu
vide annotat. 88. Ceterum Schol. Bodl., quem Kukkertus laudat, hæc habet :
ippaiov ru dnposdowfxor nipdoS ano xcov ir xalS oSoi X anapX&r t aS
ol odoinopot xare65lov6i t 7ta\ yap iv xaiS odols ZSoS ijv ISpvoSai tov *
Eppijv, itap o xa\ ivodioS \iyexai. Quod sequentia attinet noti
evrv Xrjpct ipov SavpadTov, ud hæc verba Riickertas, Duplicem, inquit,
video pronominis explicandi rationem y vel ut in ipov vim inesse dicas,
quod Alcibiades sibi hoc, non aliis contigisse gaudeat j Socratis ut
amorem excitaret: eximiam meam fortunam; vel ut pronomen possessivum pro dativo
usurpatum interpreteris: eximia mihi hoc fortuna contigisse . Quarum
utram præferam, nescio. Neutra nobis placet. EvTV£ipACt ipov eodem
modo dictum est, quo nos dicere solemus: meiu gutes Gluck.
v itppov ovr yap St/. Pro Sij vulgo
r/drj legebatur. Illud fiekkero debetur, qui id ex optimis codicibus
restituit. De ironica 6rj particulæ potestate vide Indices sub v. 6i/.
Rem quod attinet, iuprimis conferendus est locus Piat. Alcib. 1, 104.
A. xa yap vndpxovxd tSoi peyaAxt 23 * EiaQcog ccvtv
axol.ovftov fiovog fisz’ avtov ylyvEG&ai, tote dzozk^zav tov
axbkovftov fibvog (SwEytyvof tyv. B Ssi yap zgog vpag zuma r
afai&ij eItcelv. alia ZQoge%ete tov vovv' neti tl ipEvSofiai, ZwxQccTEg,
l£tisy%sCWEyLyvo^rjv yap, avdgtg, pbvog povco, xal (pjirjV avTLxet
diakli;E<f&at, avtov poi, cczeq dv Igatityg zaiducolg iv igrjpla
diaXz%%Elri, xcd tyaiQOV. tovtov 6’ oi3 pdl.cc lylyvETo ovdiv, alti uszeq
zlvjftzi, Scateri vai, gq$T£ jiijSevoS SettiSaif ano tov dcopazos
dp&apsva xsÆvtgovtci eis xrjv iftvxrfy ' olei ydp 8 i/ elvat npootov
per xaXkitixoS te xal pkyi6xoi* xal xovxo fic v 8 ?} navxl drjXov
iSalv, uxi ov ipevSy. 07 *x eImSgoS dv ev cixoXovSov povos per*
awxov y. Hæc verba ne falso interpreteris) Alcibiudemqæ forte statuas
solum Socratem ita convenisse, nt semper tertius adesset: Athenienses ditiores
domo non exibant, quin servam sccum ducerent, qui, si quid opus
esset in via, id curaret. Hinc factum est, ut Alcibiades quoque tum
ad alios, tum ad Socratem nunquam solus accederet, sed semper
pedisseqnunt una adduceret. ansp.dv
SiaXsxS Opinabatur Alcibiades, Socratem talia sibi dicturum
esse, qualia soleat, ubi solus sit cum amasio, umator dicere, atque
vehementer gaudebat. Gaudii caussam expressam habes verbis p, 217. A. 6
j? vndpxov poi x<*pitiapkvco 2coxpdz£i it dive axov dat, udanep ovxoS y8et.
Solebant enim amasii amatoribus gratificaturi obsequii præmia sibi
expetere, neque se dare, nisi, quicqnid expetiexint, consecuti
t essent. Cfr. Piat. Menon, 76. B., ubi hæc
leguntur: M. aXX f insi8dv uot <Sv tovt 9 tinyS, oo 2rixpateS,
ipdS 6oi. 2. xdv xaxaxExaXvppkvoS nS yvotr/, oJ Mevgjv,
StaXeyo pkvov 6ov, oti xaXoS ei, xal ipadxal 6oi hi eldiv . M. tl
8?}; 2. oti ovdlv aXX* rj inirarteiS iv roiS XoyoiS' unsp
noiovdiv ol t pv<p<5vTES, UTE tvpavvEvuviES, ccdS dv iv g opa
&)6iv. aXX* c SfnEp eIgjSei, 8ia\£X$£ } iS [av] poi ctmc ov. Annotat Stallbaumins ad h. 1.
: Pertinet, inquit, dv particula ad universam sententiam
ideoque connectenda est cora verbo principe enuntiati coxeto, ita ut
indicet actionem sæpius repetitam: solebat identidem discedere, de quo
loquendi genere optime disseruit Rostius Gramm. Itaque non est quod
cum Astio corrigamus arra poi, aut cum uno cod. Yiudob. dv
deleamus. Perscripsi
integram viri doctissimi annotationem studioseque legendam Symposii lectoribus
commendo. Nobis quid do sr. jrfolg [ av ] fwi 6vvt]{iiQtv<Sag
(yycro (\xiav. (itra ruvra GvyyvfivafcGdcu trgovxaj.ov/ujv avzov xai G
wt- c yi>y,va£6[t>]v, Sg x t ivrav&a mouvcov.
Gvvcyv(ivatcro ovv (io i xai XQogimi/.aic itoXlaxis ovSsvog
nuQovzog. xca tl Su kiyuv ; ovSev yccQ /tot itltov ijv. InuSi/ dh
ovSccfiij ravTij tjvvtov, ido^i /tot tzi&txiov eivctt rei ctr6pt xaza
ro xagzeQov xca ovx avtttov, lnu6i)xtQ iy/.iyiiQr[xr}, akka iaziov IjSt],
ti ian ro 7CQayua. tcqo o hoc loco videatur, si quæris, hoc est: Contra
Alcibiadis voluntatem contendimus esse istud : solebat identidem
discedere, quem haud verisimile est, cum, quod speraret, sæpius non
evenisset, quoties cura Socrate congrederetur, toties exspectasse
avtixa SiaXeZedSai avrov x. t. A. Etenim quem sæpius spes frustrata
est, is sensim sensimque ei diffidere solet atque lætissimam, quam antea
habuit, exspectationem ex animo removere. Igitur si sæpius rem illam
factam accipias, vereor, ut etiam xai ixaipov verba satis bene
habeant. Verborum ordinem quod attinet, dv particulam eo loco positum
habes, quo minime exspectaveris, Iam cum necessarium non sit, ut res ab
Alcibiade narrata sæpius facta esse cogitetur, eius autem
repetitio cum singulis ALCEBIADE verbis no conveniat quidem satis,
nihil veriti codicum auctoritatem, quos in falsissimis interdum
consentire vidimus, av particulam uncinis includendam curavimus.
tivyyvfivacledS at itpo vHaXov pijv avrov . Vide quæ annotavimus ad
verba xai 7 } ye <ptXo 6 o q> ia ed.p. 101’. Rem quod
attinet, semel fastam esse contendimus. Nam quod paullo infra
legitnr TtpoZfitu.A ais ito7(\axiS ovdevoS napovroS, ita intelligendum est,
ut, dum GYMNASTICA cxerceicnt Socrates atque Alcibiades, sæpius non
aff uisse docearis, qui una se exercerent aut luctantes spectarent.
xai ti deiXiyBiv, IJac formula dicendi uti solent, qui sunt
animo commotiore, remque sibi injucundissimam quam fieri potest
paucissimis verbis enarrare cupiunt. Accentus autem orationis in Xkysiv
verbo ponendus est, quod prægnanti significatu positum idem fere denotat atque
doXtxov xataxtl VBiv tdv A oyov. Quæ sequuntur verba ovdlv yap poi :
nXiov rjy, recte Stallbaumius interpretatur: nihil enim pro
ficicbam. xa\ ovx iit e tSijit e p lyx£X&ipVxy. Hæc
prorsus conveniunt cum verbis supra lectis 216 0 aAXa iym 6yXadcJ,
izeinep i/pbdptjr, ad quæ verba vide auuotut. S50. aXXd idt
iov IjSrj ti idti to itpayya. Solent haud raro Græci scriptores
commemorato eo, quod faciendum sit, additoque, quod non faciendum
sit, 358 nAATSINOS xcriLovfiai Stj
ccvtov ftQog zo GvvSukvhv, dzc^yag togitCQ ipadzrjg itaidixoig ImflovtevQV. xat
fioi ovSe D zovzo za%v vnfjxovGtv, ofiag S ’ ovv %Qova indaftrj.
ixudrj da atplxtzo to xquzov, Semv/jGag andvai Ifiavltzo. xal tote fiav
ai6xvv6iuvog dcprjxa avzov. av&ig da ijctflovAtvGctg, httiSt]
idcdiixvyxu, SisXsyofitjv 7 to(i$o) ztZv vvxzav, xcii IzEiStj tfiovhEzo
ajrta quasi, quid faciendum sit, non commemoraverint, id verbis
paullisper immutatis atque aXXa particula adhibita oppositionis augendæ gratia
repetere. Idem igitur significant verba £8o£ii pot iniSexkoy elvai
rw avdpl xat a to xapzepoy et IdxkoY i)8tj t L idn to itpaypa,
Exemplum est huius structuræ 210. O. pexa Sk toL imrrfdsvpocxa hei
xaS iiet6xt}paS ayayeiv, %ya i6y ctv imdTrjpcjy xaXXoS xai
fiXkncov itpos txoXv i/Stj to xaXdv pijxkrt to nap M Qtyanory d A A.* liti to txoXtj itkXayoS
xexpappkvoS x. T, X . Wyttenbachius Bibi. Crit. V. I. I. scribendum
coniccit aXX Itiov hti to itpaypa, quafc scriptura eo nomine nobis
improbatur, quod cuiu præcedentibus verbis, quibuscum convenire debet,
poi iitiSerkoy eirat rcJ dvdpl xaxa rd xaprepov, multo minus,
quam aXXa IdxkoY t/St}, tI idn to itpdypa f consociutur. Idtkoy verbum
quod attinet, ub Idtiv derivatum esseceoseut iulcrpretes, ut seusus sit;
videndum est, explorandum est. Vide Butttnuiini Grarnm. ampl. Nobis «b
tidkycn semper derivandum cs»e videtur, neque tamen sciendum e * t recte
converti. sed faciendum est, nt sciam. Vide annotat, 207«, 169.
al. vSitep ipadxijS 7 t aid txojs kitiPovXevcov. cfr. 213.
C. xal xov 2coxpaTTjj do 'Aya^cov, cpavai, opa, et pot InapwiiS' ce? ipdl
o TOVT0V ipcoS xov av^pooitov ov (pavXoy Ttpaypct ykyover x.
T. X. t quæ verba nostris expiicautur. Xpoyco, quod sequitur est: multo
tempore præterlapso. rd TTpdoxov, dsinvifdaS. Olim posita
ante T o TtpdxTOY distinctione hæc verba cum sequentibus iungebantur . Quod
ita recte fieret, si semel venisset Socrates atque tum initio
quidem abire post coenam voluisset, postea vero a proposito destitisset
. Quum autem tum revera discesserit, fuit utique ita distinguendum, ut
Jactum est inde a Bekkero, llitckert. It 6 (i f> 00 TQOV Y v X T
00 V h. C. in multum usque noctem* cfr. Piat. Protag. 310. C.
xai Ixi per iyextlprjda evSvS napd dh levat, 'intixd poi Xiav
nopfacd £8o£e zdoy vvxxuv elvai, ad quem locum Stallbuumius laudat p, ed.
24.1 Æschinem adv. Ctcsiph. $. 122. for} 6h 7tO{5()u rijS r)pkpa$
ovdrjS* Ceterum ne vcu, <Sxt]m6(iEvos, ou otiis tirj,
XQOSTjv&yxaGa avtov fiiveiv. avtnavtro ovv iv rjj ixo/iivy ijiov xMvy,
iv yitfQ IStinvu, xai ovSslg iv ta olxrjfiau tiklog xa9tjijSsv rj ijfis
ig. ^XQ 1 ovv Sij Ssvqo tov bbyov E xaXas ccv %ot xai tcgog ovuvovv
Xtytiv tb 8 ’ ivttv&ev ovx av nov rjxovGcns Ityovxog, tl (ir/ xqwtov
( iiv, tb Xsyofievov, otvog avsv ts acudcov xai fisxa pluralem
numerum mireris, vvhteS non noctes sunt, sed horæ nocturnæ, de quo
significatu vvxxeS yocis vide Stullbaumii annotat, ad Piat. Phileb.
158. Quod sequitur xai inEtdi) ifiovXexo dnikvat, eodem modo, ut præcedens
amkvai ifiovkEto non convertendum est: abire volebat, sed velle se
abire dixit. Vide annotat., * t dxrjnx optv of, ori
eXrj. Timæus habet L. V. Pl. ^MjittOfiEvoS. npoq>adi^6pevoS.
Kecte. Etenim qui ipse non habet in se, quo aliquid probet aut excuset,
eum niti oportet in re extrinsecus petita, h. e, npotpadet rivi iv
ty lx» /tcvy l)iOv xXivjf. De horum verboram SIGNIFICATA supra
dictum est annotatione. ct 334. Præter locos illic commemoratos confer etiam R.
Kubnerum ad CICERONE, TUSC. DISP., ubi laudantur Pind. Olymp. I. init.
prjd' 'OXvpniaS ayaya (pkpxepov avdddopev ibique Boeckhii annotat, 104., CICERONE
(si veda) T. D. I. 1. $. 2. : quæ tam excellens in omni genere
virtus In ullis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda
? xaXtiS aif A kyetv. Scriptum exspecta veris primo obtutu
naXdjS av Hx<n ojSte npoS ovuvovv Acxxkov elvai, Kai pro gjSxb posito
vario modo verba explicari possunt. Facillima explicandi ratio videtur ea,
qua post xai, Eivat verbi optativus subintelligitur. Optativum autem sty
recte omitti posse contendimus tura, quum antecedit, ut hoc loco,
alius verbi optativus modus, ex quo ille facillime eruitur.
Explicatius igitur enarrata verba audinnt: pkxpt pev ovv 8r) Ssvpo tov
Xuyov xaXdtS dv %x ot C° iX eyov) xai eltj npoS ovxtvovv Xkyeiv
. itp&xov filv, olvoi avev x £ naid&v xai pexa
ital8a)V r/v «A tj $ r}$. Vetus proverbium : olvoS xai aXjfSeia, ad
quod hic respicit Alcibiades, Cfr. Athenæus II. 37. E, $i\6xopo$ 8k
tprjdLV, oxi ol niyovxeS ov pdvov havxovS kpipavlB,ov6tv ol xivkS eldiv,
aXXa xai xgjv dXXoav txadxov dvaxaXvitxovdi, na/ifiqdiav ayovxes. oSev
Oivof xai d\?}$eia Xkyexai . Idem II. 38. B. Anr tiphanis versus
laudat hos: Kpvtyai, $eidia, anavxa xaXXd xiS dvvatx* dv,
nX?}v Svoiv olvov xe nivoav eis ipoora t*
kpitEdQJV. 1 itaiSav jv dXy&js, imita &<pa V l<Sai
ZaxQutovs %ov vKQfoavov el s imuvov U&ovza &6ix6v fiot
tpalvezui. apcporspa fiTjvvEi ydp dito tc2v (3\EUpd.TGDV
7ca\ to5v A oyaov rav$\ g)$te tovs dpvovpivovS fia\l($TGL
roVTOVS XatCKpaVEiS avrovs iroieiv . Schoh præter notissimum oivo
S Tioci aXrjSsia, quod dici ait £n\ t<uy iv fteSj/ x t}v
ciXt/Seiav Acyovrcov, alterum proverbium laudat : ro £v ry xapSine rov
v?jq>ovroS ini ry yXd>66y rov pt&VOYTOS, Illud proverbium nostro loco
ita laudatur, ut verba addita sint dvtv re naldcov xal pexa
Ttotidooy, quod additamentum vera crux fuit interpretum omnium, Ficinus
habet: Vinum «t cum pueritia et sine pueritia est veridicum. In
conversione Schleiermacheri legitur : Bis hierher nnn kdnnte man die
Sacho noch unbedeiiklich iedermann ersahlen ; das folgeude aber
wiir— det ihr wohl nicht von mir Jioren, tvcnn nicht zuerst nach
dem Spriichwort der Wein mit o d e r ohoe Kinder die Wahrheit
redete. Prorsus eodem modo Schulthessius verba reddidit hoc tantum a
Schleiertnacheri discrepans conversione, quod naidoov nomen Knaben
convertit. Stallbauniius verborum sensura esse ait: vinum efficit, ut
verum dicatur, sive PUERI epuli s intersint, sive noa intersint; h.
e, virium non pueros tantum, sed alios omnes n d verum proloquendum s uC1
tnt. Aliter nobis videtur de limus loci explicatione statueudum'esse.
Accurate tenendum quæ hio narret Alcibiades, ea ita proferri f ut
errores exponantur auditoribus, in quos ille olim inciderit, et quibus præsenti
tempore non amplius obnoxius sit; Colligitur hoc cum ex «diis locis, tum
e verbis p, 217. A. yyovpevoS 8'e av rov £<jnov8axivai fnl ry
£py d/pa Bppaiov ?}yrj6dp?/v elvat x. r. A. fieri autem solet haud
raro, ut aliquis, quem dirus error olim vexabat, ubi ab eo
'liberatum se sentit, ipse in errorem illum quodammodo illudat. Neque
pugnat hoc cum æstimatione ea, quam, qui nunc vivant, significantius
quam rectius, egoismum vocant. Nam qui erravit, errorem autem
agnovit atque correxit, is magna cura hilaritate animi alium, atque
fuerit antea, se nunc esse intelligit. In errorem igitar illudens aliquis, cui
olim obnoxius fuit, non tara in se illudit, quippe ab errore
liberato, quam alteri illi, qni errore devinctus fuerit atque qaasi obcæcatus.
Non mireris igitur, Alcibiadem ipsum sibi illudentem induci verbis 217.
A. Itppovoyv yap 8 rj ini ry copæ 5avpadtov u6ov y neque mirum, eundem etiam
verbis olvoS av ev re 7t ai 8 cov x al pera itai 8 cjv tjv uXrjSpS
gravius in se invehere. Respicit enim ad errorem illum Alcibiades, quo
existimabat, fore, ut servo remisso, quem secum habere solebat, Socrates
opportunitate loci gavisus ad AMATORUM modum secum colloqueretur. A.
ravra ovv SiavojjSets, xpd rov ovx eIgjS&S avtv axoXox>$ov
pavos pet avrov yiyvEdSai, tore unant pnw %av dxoXovSov poht bl to
rov 8q%&tvtog vito rov cos sea9og v&\£i t%u. (patii yaQ itov
rcvcc rovzo itu&ovza vix iftiktw voS Cweyiyv6f.n]v. tivveyiyvoprjv
yap, jiovoS juovWfXal difirpr avxlxa StaAl^euSai avxov ficn aizEp ctv
ipatinjt naidixoiS iv iprjpia diaXexSeirj, nat Hxaipov. Ad hanc
igitur rem respicieus, cumque errorem tatis lepide taugeus,
Nunquam, inquit, hoc ex mc audituri essetis (j&v vxovtiart)
si proverbio illo vinum, quod neque præsentiam neque
absentiam servorum curat, non esset veridicam. litEixa a<p av
l6ui epalv erat. Cum præcedat eI pi} Trpwzov pev r\v, scriptum
exspectaveris btElxa aStxov /tot
itpaivero. Cavendum est autem, ue quis loquentis scribentisvc
uegligentiæ imputet, quod augendi sententiæ yigoris caussa commissum est,
ut incepta verborum structura relinqueretur. IlpGJTov plv iVrczxcl hoc
loco Lat. vim habet: c u m tum potissimum, istud potissimum autem
mutatione structuræ efficitur. Ceterum dtpavidai verbum minus
«apte 8ch)eiermacheras reddidit: verbergen, neque rectius Scholthessius:
verhehlen. Aliud quid Alcibiades atpavidoti verbo expressurus erat.
Facinus illud nemini nisi Alcibiadi atque Socrati notum, neque verisimile
erat, Socratem quidem cuiqnnm eius narrationem facturum esse. Intolligit
igituf Alcibiades, rei memoriam prorsus perituram esse, nisi ipse
eam divulget. Iam dcpavtunn verbum quid significet, inteliiges. Est enim,
quod nos dicimus, etwas der Kenntniss der Welt giiuzlich s entziehen.
Ad V7CEprj(potvov Uuckcrtus ; vnepij<pctvov, inquit, voci h* 1.
grata quædam ambiguitas est ab eaque persona, quam hic Alcibiades agit,
minime aliena. Homo enim, qui sentiret quidem veritatis vim, quæ ad morum
honestatem spectat, at uon agnosceret, ne se cogeretur accusare, nonne
Socratis hoc facinus poterat pro superbissimo habere? immo debebat, qui
tantam suam pulcritadinem tam foede contemaisset. Ne multis hanc
sententiam perstringam, quæ meo quidem iadicio falsissima est, ct
qua prorsus pervertitur scriptoris consilium, verba laudare sufficit 217. A.
i<pp6vovy ydp tir) ini xjj &poL Savjiddwv odov.
iri 6'e r 6 rov drjxSirXoS x. x. A. Triplex caussa est, cur
Alcibiades cum convivis impertiendum censet, quibus modis Socrati sit
insidiatus. Vini hausti vim veridicam iu superioribus commemoratam habes
atque augendæ Socraticæ laudis studium. Tertio loco viperæ morsus
commemoratur, quo ct sd laborasse Alcibiades narrat. Nescimus quidem,
quid facere soleant atque loqui, quos Vipera momordit. Non dubium est
autem, quin Alcibiades eos iusuniu quadam corripi significet, qua
circumacti et agant et loquantur, quod sanis hominibus non possit
non mirum videri. Et qneniam ipsum se gravioris viperæ morsu 218
Uyuv olov r\v itXrjv roig SiSr^y^ivoig, wg f. tovois yvaOofitvo Jg ze xal
OvyyvatSoutvois, el itixv izoXfia &quv rs xul Xiyuv vito rijs odvvtje
• ly® ovv Stdtjyu,tvos ts vito ttXyuvoziqov xcii ro aXyuvozczzov wv av
ttg Sij%9sli] z rjv xaqdtav yug r; ipv^tjv tj o zt Sei avzo
vvouaOta xXtjyels zs xal S>ix&tls vad zmv Iv (fiXoColæsuro indicat,
vehementiore insania se circumactum describit, qua fecerit atque locutus
sit, quod paullo infra exposituro habes. Morbo igitur, cui obnoxius
fuerit, facta et dicta excusatum iri sperat convivis, quippe qui
eosdem illius morbi dolores perpessi sint. Qui si non perpessi essent,
nunquam se commissurum fuisse, ut ipsis illorum narrationem exponeret,
iyoS ovv SeSijy pivoS" x. r. X. Stallbaumium audi
egregie de horum verborum structura disserentem : Anacoluthia,
inquit, prorsus egregia et rei ipsi accommodato, quippe quæ
loquentia impetum animique commotionem, qua de illo dolore loquitur, plane
exprimat et veluti imagine aliqua repræsentet. vxo dXyetvor ipov
xal ro dXystror arov, Suspecta nobis est xai vocula, quæ quamquam
explicari potest, tamen, quod vehemeutissimæ orationis impetum paullo
impeditiorem reddit, huic loco minus convenire iudicamus. Amant autem
veteres commotius loquendi genus edituri copula addita nulla verba
iuxta ponere, qualia sunt vno aXyeivozepov ro dXyeivozazoY. Interposuit,
si quid video, >caL, qui desiderabat, quorsum præcedens re
referret. Dicturus autem Alcibiades erat: iya o&v 6e6rfy pevos re xal
nenXtiyplroS vno dXyeivozepov ro dXyeiYOtazov X. r. X.j sed mutata
inter loquendum voluntate xal nenXijypevoS vetba reticuit, atque iis sequentibus
exhibuit nXrjyeis re xal An fortasse rectio rem verborum juncturam
censes esse : iyco ovv bedrjypevoS re xal nXi/yeis re xal 8rjx$ets ? Non crfdo
equidem, ideoque, ut quid rectius esset, interpunctione rectiore
legeutium oculis indicatum sit, post ovopadai comma ponendum
curavimus, xi] y xapdiav y a p ovo patiat. Sensus est: Die Worte des
Socrates erregen einen unerklarbaren, heftigen Schmcrz : man weiss nicht,
ob mati korperlich oder geistig oder wie sonst leidet: gewiss ist
nur das Geftihl der Verletzung und der Zerrissenheit,
o*l ^ovrat x. r. X.*Exovrat verbum ne careret casu suo, Rostius V.
D. comma delendum censuit post dyptcozepov, idque post aqwovS
ponendum curavit. Quo facto vide, ne orav XdfiooYtat verba' admodum
frigeant. Neque necessarium esse contendimus, ut Ex £( 5$ at verbum,
ubi firmiter inhærere SIGNIFICAT, rem, cui inhærere aliquid
dicitur, semper adiunctam habeat. Græci eodem modo atque nos :
Welcheschreck(pia Uyav, o'l fyovm i%i8vt]s aygiditEgov, vlov Iwyjs (ii]
acpvov s oxav Adfiavtcu, xal itoioiiai i)gdv te xal Hyuv ortovv xal ogcSv av QcdSgovs, ’Jya9covas,
’EQv£iud%ovg, JlavGavlas, 'jQiazodrjuov? te xal ’Aqi- u crocpuvag' EaxQar
rj fil avrov r t SeI xal Xiyuv, xal oooi aAAoi ; xavces yag XEXOWavqxcnS
xrjg qwloOocpov lichcr ais Nattern haften, w e d n sie einmal orst
an einem iugendlichen Herz e n Anhalt gefunden habe n .
xaVApidxoqxxv aS. Vulgo 'ApidxotpdvEtS legitur. Illud cod.
Bodl. habet, idque cum Grammatici præcepto convenit in Bekheri Anecdot. III. 1131^1
81 xal xovxo yirudxEiy, Zti ol \ Axxixol iiti xd)V Eis 7/?, eis ovs
i*oVr cor x ?}v yEvixrjy, xal iic\ xqdv xcqjct x 6 E$oS 8ia x ov a
icoiovdi tfjr alxiaTixrjv xooy nXrj^vyxixcoy, olor 6 Ar\yLOd^brt\S, x ov
drjpod^ivovS, xovS drjpiodSiyaS, o ’Aptdxo<pdvrfS, xov *Apidxotpa
yot;?, xovS *Aptdxo<pdvaS .Nomina propria prorsus eodem modo plurali
numero poni censet Engelhardtus ad Piat. Menes', ed. 204., quo nostrates
haud raro de singulis viris loquentes plurali numero utantur.
Hoc recto quidem annotatum, sed inde nou iuteliigitur, qui factum
sit, ut et Græci et nostrates singulorum hominum nomina plurali numero
exhibeant. Neque tamen diu quærenda est huius dicendi usus caussa.
Brevitatis enim studio ut Græci, ita nos pro: indem ich Manuar
sehe, wie Agathon, Eryximachu» cet. dicimus omisso verbo, quod
plurali numero positum est, atque ipso illo uumero ad nomina propria
translato : indem Ich Agathone, cet., sehe, Scoxpdxrj 8%
avtovXiysiY. Ne mireris, cur Socratem hic commemoret Alcibiades, nbi non nisi
eorum mentio erat facienda, qui eodem modo atque Alcibiades
Socratici sermonis aculeis læsi sunt : Alcibiades hoc agit, ut ostendat,
se nou nisi cum iis mala, quæ perpessus sit, impertire, qui ipsi
iis obnoxii fuerint. Iam cum recenseret omnes, quos sibi socios putaret
morbi illius, Socratem forte conspiciens, quid istunc, inquit,
commemorem, morbi auctorem? Ceterum versus laudare iuvat petitos ex
epigrammate Meleagri, quibus Diopysii alicuius amator non nisi eos
alloquitur, qui ipsi amoris flammam senserint ; Meleagr. Epigr,
"WvXpOTtOtai 6vSEpCOXES, vdoi <p\oya x r/y
cpik6%ai8a of3are, xov mxpov yevda. flEVOl flijLlXOS, Ipvxpoy
vdcop yiipaif ifryxpoy, xaxoS t ctpxi xccxEidrjS lx zioroS xy ‘MV æpl
xpaSiy. Quibas auditis omnes, qui non auiant, hominis insaniam
ridebunt videlicet frigidam sibi circa præcordia circumfundi
iubentia. tijS <pi\o6oipov pavias XE xal ftaxxdaS. Hæc
verba fiavlag te mu (iety.ydag' Sio ftdvtES uxov6e<S9e.
avyyvioOEO&E yaQ Toig rs tote tcqc<x9eIoi xat roig vvv
Xeyo[tivoig. ot da olxircu, xcil il' r tg «AAos toti /ti-fiqP.og te ) icti
dyQoixog, avlag nuvv fisyteXag roig wtfiv
fatl&tif&t. 'EheiSi] yaQ ovv, io kvSqeq, o ts kvyv og C xei,
xal oi nalSsg a|(u rfiav, ?do|s' ftoi XQtjvai fit/div xomU.Eiv noog avzov,
akV tAao^aowg eixeiv d f wi præcedentibus explicantur.
A. nXrfyeis re xal fo/jfSeis' vito rav iv <pi\o6o(pioL
Xoycov, ol SI ohikx cli x. r. A. Cum in superioribos dixisset
Alcibiades. E, vinum veridicum esse sive servi narrationi intersint, sive
non intersint, nunc rursum servos iubet aures occludere, ut ne verbuqi
quidem audiant, Num forte sibi contradicere censes hominem ebrium ? Non
credo, # quamquam contradictionem verbis inesse non negamus. Notum euitn fuit
Alcibiadi quoque, quod Ovidius ait: Nitimur in vetitum semper cupimusque
negata, atque ut magis pateat, vinum etiam servis præsentibus
veridicum esse, servos, quos tibi finge arrectis auribus adstitisse
cupidissimos audiendi, ne audire velint iubendo, ad audiendnm alacriores reddit
atque paratiores. IIoc efficitur etiam eo, quod ad versum Orphicum
Alcibiades respexit : cpSeyZopai ols SifiiS fori • S vpotS S*
iitiSetiSt (tiftrjAoi, qua re animadversa quantam omvuiuin ctuses luis .e
exspectationem futuræ narrationis ? yijSlv TtOtxiXXElY itpoS
avtov. Vide annotat, tibi de icoixiXoS nominis significatu dictum est.
Possis itotxiXA elv li. 1, explicare : non obscure, quod Stallbaumio probator,
sed ambigue loqui, quaudoquidem varii coloris oratio ita comparata est,
ut quem colorem habeat, nescias, et quouiam huiusmodi oratio comploret
colores, qui cum significationibus comparantur, repræsentat, complures
significationes habere h. e. ambiguam esse recte dixeris. Facile autem
iotelligi potest, qui colorem cum Significatione orationis veteres
comparaverint. Ad consuetudinem enim respexerunt AMANTIUM, qui
floribus arte consertis sibique invicem missis exprimere solebant,' quod
claris verbis indicar metus prohibuit aut pudor. Non obscure anlem
floribus missis, sed ambigue, quid vellent, exprimebant, vel nihil
omnino, ut videtur, exprimebant, sed e modo atque ratione, qua, cui
miserunt, is flores exciperet, missos 'm idoxn. xal UTtcrv xivyGag
avzov. UtixQaz tg, xcc% tvdn$ ; Ov
drjza, ?; d’ osOlo&cc ovv a (101 6 tSoKica ; Ti (laluSza ; i'ipy. £v ijiol doxus, >}v
d’ iyto, ifiov igaOrris a^tog ytyovivai (lovog, . xal (ioi (palvu
oxvstv /avt;(>&t]vtu xqos fic. lyd> 81 ovxaoi i/to' mxvv
dvoryzov yyov(iai tlval 601 fiij ou xal zovzo XaglfcO&ai xal tl' xi
alio fj xtjg ovGiag xrjs tuijs dtoto y xav (pllav xav Ifiav. ifiol (ilv yccg
ovdtv lou, xge- D GjivxeQov xov a>s oxi fiilx usxov ifis yivLo&ai,
zovxov 8 ’ olfiul (io 1 OvllrjitzoQa 0 vSivu xvquozcqov ilvui Gov.
iya 8y xolqvuo avdgl itolv (idllov dv (iy %uql£6[ie qæ interpretaretur,
voluntatem eius explorare solebant» xal einov xivf/das avxov.
De xiveiv verbi sicnificata vide annotat, 29., ubi etiam hic locus
laudatus est. xi paXidx a ; Itpr/. Ma Xtdxa interrogationi additum
efficit, ut is, qui interroget, curiositatem prodat sciendi, quid sit id,
quod modo audiverit, aut quo sensu dicatur, cfr. riat, Menon. D. 2.
7tcf vovpyoS e 1, cS Mlvcjv t xal 6X iyov iZTjTtdxrjtiaS pe. M. xi
pdXidxa, c3 2ooxpaxt5 ; xai poi tpaivei oxvelv pvT/dSijv ai
icpds pe. cfr* Alcibiad. I. init. 2. nai KXei viovy olpaL <Se
SavpaZeiv, oxi 7rp(Zxo's ipadx?js dov yevope~ voG y xcjy aAAcov
nexccvplvcDVy povoS ovx ctnaXXdxxopai, xal oxi ol plv dXXot 8t
o^Aot» iyevovxo 6ot SiaXeyopevoi, iyaa xodovuov ixcov ov8l irpoZ~
einov. iy co 81 ovxcodl 7t:dvv avo?/ xov . Præclare
Stallbaumius ad h. I. : Quæ inserviunt, inquit, explicandis verbis ovxcodl
&X 60 j ea de more advvSixcoS adduntur. Quam loquendi
rationem, quum nou tenerent grammatici, pro scripserunt, quod in
vett. editt. migravit. 6v8iv Idxt xpedfl vxep ov . Mihi
nihil antiquius est, proprie : nihil, cui malim primi loci honorem
concedere, quam huic. Vide annotat, 128. xovxov 8’ olpal
pot dvXXi/itxopa x. x. X. Sensus est : neminem esse rcor, qui
mihi integræ huius reiadiutor te sit potior. In oinuibus fere
codicibus pov legitur pro poi, quod Stallbaumio unice probatur
propter structuram dvXXtxpfiavEiv verbi* Coniongitur enitn plerumque
cum genitivo rei atque cum dativo personæ. Hiickertus dativum
pronomidis cum elvai verbo cohærere censet. Dativus pronominis commodi potius,
quem vocant, dativas est, atque recte ad totum verborum complexum
refertur. Apposite Stallbaumius vog al6yvvotfirjv tovg (pgovipovg, rj
%agi^6pBvog tovg tb itoXXovg xal acpgovag. Kal ovtog axovdag pdXcc
tlgovtxmg xal Gcpodga lama slco&otag IXb^bv * f Sl {pile ’AXxifhadr]
9 xivdvvivug ta ovrt ov (pavXog dvai 9 E bixeq abj&ij tvy%avsc qvxcl
a A iysig xegi epov, xal t ig i(tv* iv ipol dvvaptg, <5V qg dv dv
ytvoio dfislvav, dfirjxccvov tb xaXXog ogarjg dv Iv Ipo i xal vijg
xaga dol BvpLOQ(plctg itapnoXv dcafpegov. il dfj xa&ogriiv avto
xoivaGadftai %b poi im%eigeig xal aXXd£aGftai xaXXog dvxl xiXXovg y ovx
oXiycp pov xXbovbxvbiv diavoeZ, iXX laadat Xenoph. Memor. II. 2.
12* ira ctyaSov doi yiyvrjxca dvAXt/nz&p* i
dprjxavov te xdWoC op gStjS a y . Locus admodum salebrosus, quem
sine novorum codicum accessione nunquam ita restitutum iri puto,
ut, quid Plato scripserit, legere tibi videare. Ia Bodleiano cod.
aliisque perpaucis pro re legitur roi, Aid. Bas. alii non pauci rl
exhibent, quod Bekkerus recepit colo post a/uivGov posito. Aliam rationem
Schleiermacherus iniit, qui dpijxavdv te cet. verba cum præcedentibus 8i’
rjS dv dv ykvoio ajxeivgdv connectenda censet hoc sensu: wenn das wahr ist, was da von mir sagst,
und es eine Eigenschaft in mir giebt, durch welche da besser werdea
konntest, und dann eine gar aonderbare Schonheit an mir erblicktest, die deine
Wohlgestalt um gar vieles ubertrifft. Stallbaumius veterem lectionem, h.
e. zl 9 retinendam ceoset eamque distinctionem singularum orationis
partium edidit, ut verba dpTjxavov te cet. e prægresso ehtep aptentur.
Sententiam verborum hanc esse ait: videris profecto non contemnendas
esse, si quidem vera sunt, quæ dicis de me, hoc est, si in me
vis quædam inest, quæ te reddat meliorem atque cernere in me potes
et conspicere immensam p ul cr i C ud i ne m tuaque formositate multo præstantiorem.
Recta Stalibauraium via incedere mihi quidem persuasissimum est, sed est
tamen, quod me male habeat; av particula cum ei potest quidem coniungi,
uti docueruut, quos /itallbaumius laudat, Schæferus Melett. Critt., Apparat. ad Demosth., Schneiderus in Addoud. ad Xenoph.
Politic. 472., Heindorfius ad Protag. 535., Hermannus ad Vig. 830., sed admodum
dubitari potest, num ea hoc loco Plato usus sit, ubi verba præcedunt
6i' tfS dv dv yivoio apeivov. Quis enim non videt, av particulam, quæ in
his verbis comparet, facillime ad nostra verba transferri potuisse
? avtl 6 6 $tjS aXr}$ eiav HtzXcovh. e., Stallbaumius inavr\
tioJ-rjg aAqfteiccv xuAcov xx aoftai iiti%siQBig, xal 210 tg) ovrt %qv
6sa xaAxetav dia{ts[ps6ftca voslg. &AA’, cS fiaXCiQLE,
ttflBLVOV tiXOTCEL, (ITJ 6 £ AavftaVG) Ov 6 iv G)V. ij rot rrjg
diavoiag oipig aq%ttai o£i fiAixsiv, oxav tj tixiv dppaziQV tijg dx^iijg
Aqyuv liuxsLQy* <5v di xovrav Hxi Jto$QCO. Kayco axo v<Sag> Tct fiiv
tcccq* Ipov, i(prjv, tttvz 9 Itixlv, ©i; ot5(5«> aAAag Bifnjxai tj cog
diavoovfuxi ' 6v di avxog ovxgj (IovÆvov, o n OoL xs &qi(5xov xal
ifiol rjyBt. *Ak A f y £cprj y xovxo ys sv AiyEig. Iv yCCQ
TG) IsUOVU ZQOVCp POVÆVOIIEVOL TCQa^OyLBV o Sv qnit, arx\ xaAdav,
a 8oxd xa * A a elvai, xxadSai imxeipels xa A*r, a l6xiv aJs aArfScoS.
In proximis alludit ad Ilom. II, «?. t. . m Ev$r* avte
FXavxcj KpoviSjjS (ppira* i&iÆxo ZevS ds npoS Tvdeidtfv 4i
o/u/Sea xevx** upsifie Xpvdea x a Axei&v 9
hxaxopfiot ivveapoicov. r\xot x ijs dtavoiaS oif>iS
X» X. A. Errant interpretes, qni potant, verbum reperiri vernaculum, quod
xoi vocabulo respondeat. Neque probem, quæ Stailbanmii sententia est,
ailirmandi vim et significationem habere xoi vocabulum in sententiis
communibus. Significat potius, sententiam, cni additum sit, communem
esse, eamque ideo et alias et nunc valere. Rectissime Schleiermacherus
spretis vocabulis, quæ xoi particulæ respondere arbitrati sunt
interpretes, j a, j a doch, aliis, verba reddidit: Das Auge des
Geistes f ii n g t erst an scharf zu sehen, wenn das leibliche
von seiner Schiirfe schon v e rlieren willj minus apte, quæ sequuntur,
hoc modo annectit: und davon tiist du noch welt entfernt. Fines enim
sententiæ communis hoc additamento sublatos habes atqne omnem seutentiam
cum reliqua oratione male commixtam. Recte in contexte oratione
colo præmisso scribitur 6v 81 xovxaov hi xoffyao. Restat, ut verbo
commemorem Rtikkerti opinionem censentis, xoi h. 1, argumentationi
inservire, cuius loco etiam ydp particulam poni licuerit. Qua
ratione Rtikjcertns vehementer errat, si Promethei verba in Æsch. Prom*
Vinct. r. 700. explicanda censet, A iy\ ixdidadxs' xois vodovdl xoi
yAvxv ( ro' Aotuov akyoS npovZeni(SradSat xopcoS. cZ>v
ovdlv a AA«? efpqxa ix. X . A. C. :UdoiU yoi xpijvat itoi xiAÆir xpos
avxov, aAA' iÆvSipcoS eindv a poi idonei. Sensus est: Dixi, quæ dixi, neque quicquam eorum aliter,
atque sentio, edictum est. 6v 8 i avxoS ovtoo ftov Ævov. Verba
convertit Fici-* B tpalvrjxai vav xcsqL ts xovtcov xal xeqi xdv
aU.uv uqlGzov. ’Eya (ilv 8t] xavtcc axovOas re x«l tlmav, y.al
dtpilg Sgnsg ficXt] xizgaG&at avxov Ojirjv. xal dvciGxdg ye, ovdh
Ixizgtipas rovtio tintiv ovdtv Ixi, K[icpd<Sas xo iy.dxLOV xo ipavxov
xovxo xal yug ijv nus : tu
autem ita dei i b era, ut et tibi et mihi m elius fore censes. AvxoS
vocabulum reddere omisit, iu qua positus est acceutns orationis.
Alcibiades enim cum dixisset, quid sibi videretur, ne ulterius
progrederetur atque nimiæ audaciæ crimeu fugiens : tu autem, inquit,
quasi meam sententiam non aperuissem, ad meam voluntatem prorsus non
respiciens, ipse te cum delibera. axov6aS re xal e Iit id
v. Exspectaveris fortasse inversum ordinem participiorum, quem
revera in conversione exhibuit Schleiermacherus ; Nach dieser E ede
und Antwort. Felicius rem expediit Schulthessius; Das
war die Antwort auf meiue Ucde. xal atpels &S7tep
fiiXy, ' Inteilige x ovS Xoyovf. Solent enim ^ verba
Stallbaumii sunt, quæ vel acute vel acerbe in aliquem dicuntur, cum telis
comparari. Similiter
Latini dicunt verba iacnlari, vibrare, torquere. cfr. Piat. Protag. 34-2. E. ei ydp
iScXei xiS Aaxedaipovi&v tc.l cpavXorccTcp tivyyevEtiSai, x d y\v
no\Arr iv xols XoyoiS evprjdEi avrov (paivvptvov, terra:, oitov av rvxv
tdSr A eyojiircoV, kvkfiaXe pijfia dt,iov Xoyov fipaxu xal dvvedxpappkvo
v ooSizep 8eivoS axortusi/js ; Similis Græcorum LATINORVMque dicendi
usui formula est, qua nostrates ntnntur de bullis paparum: deuBannstrahl
schleudern. Ceterum pauciorum codicum lectio est pkXij, vulgo fitXet
legitur, quod emendandum esse Abreschius Lect. Aristæn. 207. primus vidit.
d p <pti 6 aS rd Ipdxiov xo i p avxov xovxo. Librorum plurimorum
lectio est X ovxov j vulgo xovxo, quod et Ficiuus habet iu conversione:
surgensque ue verbum quidetn ulterius loqui permisi: et hunc amictum, quem
videtis, circumdans (erat enim liiems ) snb strato huius pallio
veteri recubui. Vulgatam lectiouem reieccrunt editores, quod non verisimile
esset, Alcibiadem eodem pallio usum esse, quod aliquot annis ante
gestasset. Sed vide, ue præpostera hæc sit xovxo vocabuli
interpretatio. De eodem quidem pallio verba accipienda sunt Piat. Protag. 335.
D. xal Itpa xavxa elncov avi6xdpt)v cd? dniGQY. xal poo dvioxapivov
iTuXapfitxvixai 6 KaXXiaS xi}S x&ipoS xy 6et,nx t xy 6’
dpidztpa dvzeXd/jtzo zuv zplficovoS zovzovl, xal thcev w verba
nostri loci non item. Tovio enim nihil aliud significare videtur, qunm
Alcibiadem tum trnipoiris simili pallio indutum luisse, atque quo nunc
utatur. Quiil igitur proh.bet, quominus yU/lUV VICO TOV
TQtfiaVK XOUCjtklViig TOV TOVTOvt, TCiQijicdiov rta %£iQ£ tovup tu
dcafiovico wg txb/9ag xai &av(ia<STtp, xartxdfuiv tijv vv/.vce
okt/v. sml ov&s C ravta w Zoixgareg, Igdg ori lpivSofiai. 7
iou)okvrog de brj Tuvtce i/iov ovrog toGovtov TCtgityLvtTo^
censeamus, pallio suo, quali hibertio tempore uti consuesceret,
iudutum Alcibiadem Socraticum tegumentum subiisse? Tovtov autem lectionem ideo
improbamus, quod dubitari nequit, quin alius verbi participio usurus
fuisset Alcibiades, si exprimere voluisset, se Socrati in lectulo iacenti
pallium superimposuisse, Sin forte statuas, Alcibiadem eodem pallio, quo
ipse esset indutus, etiam Socratem involvisse, repugnantem
ordinem verborum habebis, quatenus quidem scriptum esse deberet:
vito tov Tpiftoova xaraxXivels tov rovrovt, a/uputia? r o
ipatiov ro ipavzov tovzov x. r. A. vito tov Tpifiaova.
Schol. ad h. 1. Tplficjv, inquit, idrl (StoXij TiS foveto Grpitla
cj$ ypajiijiuzior Tpificovtov 81 l/tdtiov itaXatov xai
zezpip/iivov. Hoc scholion iam Fischerus impugnavit annotat, ad h. 1.
rectissime, Non est autem dubium, quin recta sit Stallbaumiana rpifSoov
vocabuli interpretatio: pallium longo usu detritum, quale solebant
gestare philosophi. Hinc iocum expeudus Aristophanicum in Nubb. v.
175. ed. Reisig. atque risum auditorum, qui cum audissent, Socratem
nocturno tempore lunæ vias atque cursum ore hiante spectantem a stellione
maculatum esse, iiuuc etiytra pallio illo detrito privatum
docerentur, quod ille inter docendam deposuerat. Versus Aristopliauici adhuc
non satis emendati, ut videtur, ab interpretibus hoc modo scribendi snnt
: M. ix$eS 6£ y* tjph> 8a7itvov ovx tjv hCntpaZ .
2. elev • zl qvv npos xa\<piz inaXapydaTO ; M.
xaxd xijs rpait&tyS xaranadaS Xenxijv t ecppctv xdutftaS ofteXidxov,
eira diafitfirjv XafSoovZx tiS itaXaidrpas Solpatiov
vipdXezo. Quoniam autem sentit Strepsiades, a discipulo aliquo
pallium ablatum esse, pa^TjTUVy inquit, h. e. discipulus esse cupio
Socraticus, ut eodem modo aliquid furari discam, xa\ o v 8 £
T a.v x a, do 2 coxpctx£& Bekkerus post zavza posuit au, quam voculam
vulgo edi solitam Stallbaumius ex plurimorum codicum ' auctoritate tacite
expunxit. Eam reposuit in texta Ruckertus. Iuiuria. Nam si scriptum
exstaret : xai ovx ipels av, gJ 2boxpaxa $, ozi zavza ifievSopat,
illa particula vix csrcre possemus. Oude zavza autem cum legatur,
ov6i vocabulum illam particulam in vicinia poni nullo modo
patitur. todovtov itepieyiv et o. Ia his rodoviov dictum est
8aixzixuS et per quandam exclama- ts xa\ xaTS<pQ 0 VT]as xid xaxtyikaæ
xijg l(t!jg agas xu\ vfigioe' xaljteg ixsivo ye $(ir]v xi elvat, a
SvSqis Sr/MOtai' dixocaxal yag laxe xrjg Eaxgaxovg vxsgr t tpavictg. tv
yag Xaxe, (id 9eovg, fid &eag, ovSlv £ xtgixxoxegov ‘ xaradedagdxjxdg
uvtaxqv fiexd Eaxgaxovg ij tl (iexcc nsngbg xa&?jvdov ij &8ek<pov
xgecsflvregov. tionem, ut sigpificet: mirum quantum me vicit. S t a
1 1 b. Dubito, nura huias structuræ exempla reperiantur apud scriptores.
Ut nobis videtur, aliam verborum structuram camque legitimam quidem
Alcibiades in mente habuit, qua altera quædam enuntiati pars per «oSfce
particulam præcedentibus annexa effectam tov iCeptysvid^at describeret.
Fortasse ita dicturas erat : noiydavxoS 8 'k x avtct ipot 1 ovxoS
rodovrov leepieylvexo, <3 sxe xal xaxatppovydai xal xaxaytXdoai xrjS
if.njs &paS xal % 'fipidai. AMAT autem interdum oratio
concitatior legitimæ orationis vincula spernere, atque prout in buccam
venerint, verba verbis adiungere, id quod nostro loco factum est.
xalitep ixeivo <ppyv n ttvai. cfr. 217. A. ig>pdvovv yap 8rj
ixl xy upa $avpaOtov odor, quibus verbis optime expositam babes, quid
sit, quod nostro loco adhibitum est rl slvai . Discas autem
ex huius loci sententia repetita, quanti olim Alcibiades
formositatem suam uestimaverit, CeteTum ne mireris, Ixetvo vocis neutrum
genus positum esse, non femininum : exeivyr nihil aliud denotaret,
quam xyv cjpav> ixeivo coptra paullo latioris SIGNIFICATAS est atque cum
emphasi ad verba refertur : # ipy wpat. f)v8lr itepixt
ot£pov, Colon ponendum curavimus post itepixxdxepov, quo vigorem
oratiouis incredibiliter augeri senties, atque quoniam fortiora sunt, quæ
sunt breviora, sententiæ vim maguo opere corroborari. Scitote
etiim, Alcibiades inquit, nihil præterea. Quæ sequuntur verba, præcedentibus
verbis explicationis caussa addita, de more adwdtXGjS annectuntur. y el
pexa icatpoS. Nepos ad hunc locum respiciens, Vit. Alcibiad. c. 2, In e
ante, iuquit, adolescentia AMATVS AMANTE AMATO est a multis more Græcorum,
in eis a Socrate, de quo mentionem facit Flato in Symposio. Nsmque
eum induxit commemorantem, se pernoctasse cum Socrate, neque aliter ab eo
sarrexisse, ac filicfs a parente debuerit. y aSeXipov it ped
fivripov. Ne mireris, hoc loco iratrem natu maiorem commemorari, cum possit
sola fratris notio ad rem sufficiens videri : npedftvxipov non ideo
additum est, ut significetur, quod de fra- . To St] (lixa rovr
o riva o&is&e fie Siavoiav £%uv, ^yovfuvov fiiv otjrifuxo&ai
dyct/ievov de xi)v rovrov tptioiv re xai eocpQoOwijV xai avdQilav,
lvrtxv%riitbzct dv&Qejncf) roLOVtu, oZ » eyw ovx av afirjv note
Ivrv%elv tlg <pqom]0lv xai elg xaQrtQMV ; wg re ovff’ oza>g
tre natu maiore valeat, id non item de fratre natu minore valere, sed ad
Socratis ætatem Alcibiades respiciens, cum cum patre atque fatre
natu maiore comparat. riva ofedS- £ jie 6ia voiav De
interroga tionibus mediæ orationi interpositis sæpius iara diximus.
Vide annotat, 60. Paullo supra eodem modo 216. D. legitur SvSoSev
8k aroLxStkk TCoOrjS ote6$e ykfiEi f a avtfJES Ovpnotat, 6<*)<ppo6vv?]S ;
Efficitur autem his dicendi formulis, ut attentiores ad rem auditores
reddantur, aut, quod in nostrum locum cadit, ut rei narratæ vis
amplificetur. xrjv xovtov (pvdiv. Verba convertit
Schleiermaclierus : und doch aucb an des Manues Natur mich
erfreute. Dubito, num vernaculum nomen Græco nomini satis
respondeat. Solent Græci commemorato nomine aliquo, quod totam
aliquam rem in se contineret, per xi
Ticd nat eas eius partes
annectere, quæ inprimis extollendæ sint atque urgendæ. Igitur verba convertenda
censuerim: da icb mich verachtet glaubte, und doch des JY1 annes
ganzem Wesen besonders seiuer besouuenheit und Charakterfestigkeit mit
aller Liebe zugethan bin. olo) i yco ovh av gj p r) v nox\ iv
xvxeiy. Proprie verba hoc ordine proferenda erant: olco iyco cjprjv ovh av
nox E ivxvXElV, quod moneo, ut facilius iutclligas, quorsum av particula
referenda sit. AMANT autem Græci verbum dinitum, o quo alia quædam verba
apta sunt, mediis illis verbis interponere haud raro, quo ordine
verborum vis enuntiati magnopere augetur. Ceterum ut eximiam laudem
Socratis, ita non parvam æqualium vituperationem his verbis contineri
senties. on&S ovv 6 pyiZoiprjv. Prorsus eodem modo ovv IN
SVSPENSA ORATIONE reperitur in PJat, Protag. 322. G. ipeara ovv
*EpyfjS Aia, xlva ovv xponov doitf SbtTfv nal aioc 5 av$pco~ 7l0iS.
Noli, Stallbaumius inquit annotat, ad b. 1., Ovv sollicitare, quod
Stephanus vacare iudicabat. Indicat enim
ratiocinationem loquentis, qui quasi secum consilia pectore agitans
inducitur. Quippe ea est virtus linguæ græcæ, ut multa, quæ alii
populi nonnisi oratione recta possunt enuntiare, ea etiam oratione
obliqua exprimere valeat. Quod quid sibi velit, hoc uno
exem- * m ouv vQyt£ol(i>jV Ei%ov xai uaoan(jTjd'th]V
Ttjg tovrov <Swov6tug, ov$’ o Tty trQogttyayolftr/V avrov
tvxvgow. E tv yt':Q ySij, ori XQt//icc6i re Tto/.ii (tullov
rcrparog i]v Mivtuxij rj CidijQCJ 6 Aiug, «a te difiijv avrov
fluvio ixAcotiEO&cu, SiankpEvyi fit. tjnoQovv &>],
xaraSiSov^a(dvos ts vito tov dv^gunov us ovSels vn' ovdsvog p!o
satia patet. Recta enim oratione dici aic debebat ; irroS ovv opylgGjjjai
nat ctnuOzrpTj^co rijS rovrav dvvovtiaS ; quomodo igitur ei irascar
ei usque consuetudine mc abstineam? Quæ convertens Alcibiades in
suspensam orationem eleganter retinet voculam igitur, quæ animi consilia
agitantis gravius indicium facit, ov6’ ony itpoSayctyolfl 7J V ac V
TOV Evito p ovv . TlpoSctyeiv riva sensim sensimqne aliquem sibi
assuefacere, lente aliquem sibi conciliare prætentis quibnsdam
illecebris significat. Hinc iudicabis de <x7C0(Srepri^Eii]v
verbi significatu, quod illi oppositum est» Ceterum opyiZoifiTjv verbum
primo obtutu habet, quo ollendaris, quandoquidem haud verisimile
est, Alcibiadem ob repulsam a Socrate acceptam eidem non iratum
fuisse. Fortas sq o pyrgo iprjv xa\ dno6rep7f$eirjv positum
accipere possis pro dpyiZoptvos anodzepijSelrjv y nt sensus sit
totius loci : »o dass ich weder weiss, wie ich mich in hochster
Aufwallung seiuer ganz erledigen, noch wie ich mich seiner allgemach
bemaclitigen soli. His adde, quæ supra leguntnr 216. B. ^paicEttvco
ovv avrov xal <psvyco et quæ sequuntur. ev ydp ori xpy)padi re.
Vulgo ye legitur pro re, quod e septem codicum auctoritate, quorum in
numero Bodleianus est, Bekkerns, Stallbauxnius, alii iu ordinem vetborum
receperunt. Riickertus ye vulgatum reposuit annotans : Non hæc est
sententia: Et pecunia eum capi non posse mlellige banij et quo solo cet.,
iramo potius hæc: quomodo eum mihi conciliarem, non videbam, Probe
enim sciebam, pecunia quidem eum nullo jpodo capi posse ; quoque solo eum
captum iri putaveram, id ejju gerat . Vereor equidem, ut præcedente
Xpr/padi ye non w re o opyv ponendum fuerit, sed qj di, cuius scripturæ
nullum iu codicibus vestigium comparet. arpGoroS rjv
navraxy 7f dldlfpa) 6 AlaS . Aiacern Telamonis lilium
invulnerabilem fuisse, compluribus locis narratur. Vide Nitsch. mythol.
YVorterb. Ortam puto inde fabulam, quod in Iliade Aiux non vulneratur;
pugu&Ds licet fortissime cum fortiss.inis. Riickert. Ad rectiorem
verborum interpretationem navraxy verbum spoute ducere videtur, quo) verbo de
scuto immenso monemur, quod gerens Aiax ab omni telo tutus
erat, 8 tau i<p evy i //£. Hæc paucorum librorum lectio
est, i r iun 0110 a t . 373 rj.kov iteouja. 1 rartd rt ydg /toi
ctncivta Ttgovytyovu, xnl f utcI T.rtvTu (Irganiu tj/iiv dg JlotiSaiav
lyivvto Xvivrj } cal (JvvtffiTovfisv txd. Ugcoxov /ih' ouv
xou; itovoig ov fiorov fuoiT ittQtijv, tlkf.d stal tav iiXkav ujidvtav.
ojcote yovv avayxccO&dqftev axokeup&tvtes stov, ola 8tj dtQaxBtctg,
2Jo '« quam editores immerito reiecisse videntur. Plurimi
8iene<pevyei pe exhibent, quod Stallbaumius, unus Siatetpevyei
pe, quod Bekkerua iu textam recepit. Nolo, quod dedi, tanqaam
certum atque extra omnem dubitationem positum lectoribus commendare, dedi
tamen, quod Alcibiadis animo apprime convenire videbatur. Ille enim rem
actam neque quicquam spei sibi relictum esse docens hæc ait:
Experientia do ctas sum, eam pecunia inalto minas commoveri
posse, quum Aiacem, scuto immenso tectam i‘erro vulnerari, et qua re
sola eum capi putabam, eam eludeus elapsus est, tavtd te ydp
poi. Nemo
interpretum de ydp particula quicquam annotavit, quæ quo iure h. I,
posita sit, non statim intclligitur. Schleiermacliems in
conversione eam prorsus non reddidit: Dies nun war alles friilicr
gesebehen cet. Dubitari autem nequit, qnin verbis, ad quæ relationem
habet, præmissa sit, de quo usu loquendi vide Indices s. v. ydp.
Consuetior ver-*horum ordo foret, opinor: Jial pera tavta tavtd te ydp
poi uTtavta npovyeyovai <5tpateia ijfiiv eis Tloridaiav iyiveto n. r,
A. Potidæam urbem quod attinet fttqno bellum, quem contra
incolas eius gesserunt Atheniensis, andi Riickertum annotantem ad hunc
locum: Potidæa Corinthiorum colonia in Pallene pæninsula ad sinum Thermæum
postquam Atheuiensiuin dominationem pertulit cum ceteris illius oræ
civitatibus aliquamdiu, defecit 01. 86. 2. a* Chr, 435. belloque pressa
per quiuqueiHiiuni iterum in ditionem venit 01. . 3- a Clir. In horum
igitur aliquem amiuin incidunt, quæ hic ab Alcibiade
narrantur. o jr <5 r e yovv ar ay xct • 6 3 e i?j per.
Rursum locum habes, in quo edendo novorum codicum auxilium maxime desideratur.
Quam edidi, Stallbaumianæ editionis lectio est, quæ meliorum codicum
auctoritate nititur. Sed cum vulgo legatur ondtav yovv
avayxatiSefo/pev, quis audeat, præsertim cum exempla reperiantur apud
bouos scriptores onotav cum optativo coniuncti, vide Mattii. Giamm.
ampl, $. 521. Aun. I. 1007., quis aipl eat, inquam, utra lectio
verior sit, cum aliqua certe veritatis specie dijudicare ? Tovv in
codicibus melioribus, quorum auctoritate nititur 6 itote lectio,
omittitur. Quod, quoniam vix abesse potest, si receperis, co ipso
oitote lectionis auctoritatem infringes. Optime autem yovv
ciSiTBiv, ovdtv ijeav o£ (ikkoL n gdg tu xagregeiv. tv r av r uls
tvcoyfaig (i6vog dnokaveiv ottig r’ rjv, td % akl.a, xcd nlvtiv ovx
t&tkav, unor’ avuyxuGfrtlti, n dvrag IxQ&t ei, xal i 6’ ndvtav
dav/xatirutarov, 2kaxgart] (itfrvovra ovSslg noinot’ icogaxtv
civftQoiJtav. rovrov fitv ovv it oi doxei xcu avrlxa 6 %ksy%og
i'<fe<S&ai. ngog 6 i av rdg rov %iL(iuvog xagregijGsig 0uvol
ydg av- Stallbnmnius explicat: Confir mat yovv, inquit, ut
Latinorum i certe quideui, antecedentia cum aliqua restrictione,
hoc est ita, ut indicet, hoc certe, quod nunc commemoretur,
veritatem s eorum, quæ antea dicta sint, satis testari ; sed nlia etiam
posse afferri^ quæ tamen nunc reticenda esse videantur. dn o\
e i cp % k v x sS 7tOV, Astius drtoArfipSiifxeS scribendum
coniecit, quod hodie ab editoribus omnibus ia ordinem verborum receptum est.
Sed codices miro consensu ditoÆi<p$ivxE$ exhibent, quod, quoniam
explicari posse arbitramur, in textu retinuimus. Rectum quid esset,
Heusdius vidit, qui scribendum coniecit dnoAsup^ivxES Cixov ; sed
mutatione nulla opus estj e sequente enim afStxetv infinitivo 6ltov
genitivus facillime ad ditoAtupSiv T£$ suppletur, FICINO habet ; et si
quo in loco, ut accideresolet i u bello, ccfro meatus
deficeret* iv r* av tais ev G>xiaiS. Ad hæc quoque verba
recte referuntur, quæ præcedunt; ola 6q ini dxpaxeiats, h. e. pro varia
fortuna belli. Militum enim ea fortuna, ut nunc omnium rerum
felicissima copia abundent, nunc no habeant quidem, quæ ad
sustentandam vitam necessaria suat. Huiu? rei fortunam nemo Socrate
melius perferre potuit. navxaS in patet. Rarior
structora est npatEiv verbi cum quarto casu ea de caussa, quod Græci
hoc verbum sæpius prægnanti, quem vocant, quam proprio significatu adhibere
solebant, Kpaxelv ttvoS enim idem fere est atque npaxovvxa elvai
XtvoS, victorem esse alicuius, de quo SIGNIFICATA vide annotat, 87.
KpcciEiv xivd contra proprio significatu adhibitum prorsus dicitur ut LATINORVM
vincere ali que ni. ov 8 eIs nd nox e hd pane v. Codicum
auctoritate motus, in quorum numero Bodleiauus est, Bekkerus kapdxei in
textum recepit, quæ lectio item Riickerto probatur. Non placet. Non
enim hæc est mens Alcibiadis, Socratem tum temporis a nemine 'visum esse
vino gravatum, sed nunquam gravari vino dicitur in universum, eiusque rei
luculentissimum indicium mox convivas habituros esse Alcibiades
promittit, Seivot yap avxoSi x ei ~ p dives. XEipwveS
articulo suo privatum latiore significatu accipiendum est, ut verba,
couver <S zo&> yup&veg ftav padia elgydteto xtx
te $ AAa, xai fs itote ovtog Tiayov oTov Suvmutov, xal xavtav y ovx
1'iiivtov EvSo&ev, >], d tis ittoi, i)p<piEOpivav xe
&av(icc6xa Sij ooct xal vxoSsSepivGni xai IvEikiypEvcov xovg xoSag
Eig xikovg xal uQvaxlSag, ovtog 6 Iv xovtoig 11] jei lyav [pclt iov ptv
totovrov, olov xeq xal XQortQOV eIoj&ei <poQUv, awnoSrycog Se Sia
tov xqvtcnda sint : denn W i n t e r in dortigcr Gegeud sind
fiirchterlich. ra te aXXa, xai itote. Hæc dicendi brevitas
etiam paullo supra in verbis conspicitur tu re dXX a, xal itlveiv
ovx Xgov, quæ explicatius audire Stallbaumius docet annotat.
ad lu 1. t a re aXXa, xal 8t} xab rovto, ori nireir itavta S
ixpdtei. Alias breviloquentiæ exemplum in sequentibus verbis
continetur xai itote ovtoS nayov olov 8 eiv ot dt ov, ubi. explicatius
verba enarrata sonant: xai note ortos itayov toiovroUy oluS biti 8eivbtatoS,
de quo loquendi genere vide Mattii. •Oranira. ampl. §. 473- Ann.
2. 885. Ceterum vulgo legitur ortoS tov nayov. Bodlciani cod,
aliorumque paucorum auctoritatem secuti Bckkerus, Stallbauinius alii articulum
e textu reiecerunt. Utramque lectionem commode explicari posse,
nemo dubitabit, atque sententiam si spectas, perinde tere esse
censemus, utrum addatur an omittatur articulus. In huiusmodi locis codicum
auctoritas cum maxime valere debet. Igitur et nos articulum omisimus,
quem Riickertus in textu reposuerat. t) ovx l Bti 6 v to)v £ v 6 o
-$ev «c. e tabernaculis, quorum notio facillimo mento suppletur. "Ev8oSev
Scliieicrmacherus convertit hinaus. Recte quidem e nostra loquendi
consuetudine; aliam Græcorum fuisse, H.v8o$ev vocabuli notio docet, Etenim Græci
quicquid scripserunt dixeruntve, eius quasi imagiæm quandam ante
oculos habuerunt prius, quam scriberent loquerenturve. Dicturus igitur
Alcibiades : neminem militum e tabernaculis exiisse, rdm ita
proponit, ut imaginem ante oculos habuisse coniicias militum o
tabernaculis exeuntium. Hinc HvSoSev vocabulum Explicabis, Convenit
cum nostro loquendi usu, quod legitur. E. ol y\v ydp evSvS n<n8d
uva IV8o$ev dnavti\6avta dytiv x. r. X. Innumerabiles autem loci
opud scriptores Græcos reperiuntur, quibus illa ingenii indoles probatur. Cfr.
præterea an ->notat, ad verba TLxpr\ ydp ofc ScoxpatTf . 16., eis
niXovS xal apruni 8 a S. Schol. ad h. 1. nlXoS Ipdtior IB» ipiov
ntXrjdecoS yivoperoVy eis vetav xal *«/*<»“ VGor afxwav . dpvccxideS
8e apvGov HotSia. Suidas, apvaxlS t inquit, ro' tov apvoS xqd8tov, to
pefd xvv ipicov 8eppa r. dra/.AOv quov Ijcoqbvsxo tj ol akkoi
vitoSstisfiivoL oi dl tiTQCCTUJTCCl VTttfikeitOV CCVtOV UQ
XCCZCC(pQaVOVVTCC c (Stpiuv. xai ravta plv drj tccvzcc.
Cap. XXXVI. Olov A’ av tu 8 ’ ipeUs xal ixX r/ xapTEpoS
avi/p Nostrum locum frustra, ut videtur, Valckenarius ad Herod.
III» 199. 95. Musonium imitatum esse censuit apud Stob. I. 17.
51., cuius verba laudare invat tamen : ov8a/icuS xaXov ovte
iuS/fusdi noAXai? xaTadxinEiv TO dGOpa ovts TOLlviaiS XOCXElXeiv ovre x f
tpttS te xal no8aZ nepiSidEt niXoov rj v<padpaTGyv tivgjv
paXaxvvsiv. Quod sequitur, ovtos 8* LATINORVM respondet: hic, inquam, quo
verbo pronomini addito, ut 8i particula, vis augetur pronominis et
filum orationis verbis interpositis compluribus dissectum rediutegratur.
V7Z £ fi\E7t OV CtVTOV (Di xotr atp pov ovyt a d<pav
. Limis oculis eum intuebafitur, quum eos suæ ipsorum mollitiei
puderet, odeo que Socratis p atieutiam et fortitudinem moleste ferrent,
quippe quem ipsos despicere opinarentur. Ceterum Socratem algoris
ct caloris fuisse patientissimum testatur etiam Xenophon Memorab. ct I. 6.
2. al. Stallb* Conferri Riickertus iubet annotatione ad h. 1» Piat.
Criton. 53< B. xal odoi 7CEp XljdoVTOLl TtoV aVTGDV TCUXeoov f vuopkbfrovTai
Ce 8 ia~ tpSopta yyov/uvoi r uv vegov, olov 8* a v l’ p £ £ e X. t. A. Versus
Homericus est, culus initium Alcibiades immutavit, ut versus cum cetera
oratione melius consociaretur. Legitur autem in Odyss, IV. v. 245.
dk A* olov to 8 * lpz£,E xal irXrf xapTEpoS dvrjp
SrjftGj ivi TpoSaov, uBi nu&X € T£ nt/par ’ Axaioi . ixei
ini drpar e laS, Solent Græci, quando cum gravitate aliquam actionem
descripturi sunt, huic præmittere vocabulum, quod actionis rationem in
universam indicaret, post actionem ipsam accuratius definitam exhibere.
Sic legitur p» 177. E. ndyrcfS /tt/ 8id piSr/S nou/dad^ai Ti/v iv
tgj napdvn dvvovdlav . dXX ovra>, nivovtaS TtpoS ?}6ov)jv, ad quæ
verba vide annotat, 43. Idem valet de locis, quorum mentionem graviorem
ita faciunt scriptores, ut præmisso verbo, quod iu universum locum
aliquem significat, accuratiorem loci descriptionem exhibeant. Sic igitnr
hoc loco ixsl ini drpaTtiaS
legitur, quo docearis, ad Potidneam gestum esse, quod nuuc Alcibiades
narraturus sit. £vvv 07 } d ctS e\6t )/ xci 2,7/TCk jv,
Socrates aliquid cum animo suo reputans a primo maue narratur
meditabundus constitisse, atque re non feliciter proccdeute, quasi
defatigationem exe! norh Eithjt (StQcctslag, fil-iov axovdca'
£wvcy<5ag yccQ avtofh Sa&bv n e[6x)]xei 6xojtcov, xai insidi} ov
xqov%(6qsi avtcS, oyx aviti, (Md efotijxti %7)t&v . xai rjdy f\v
iiEtirjuPQla, xai av&QCMiot, ycftavovtOy xai &av^d^ovtsg aXXog dkXco
tksyEV, oti Zcoxganjg iafhvov (fgovrltcov ti eOrrjTce . teXsvTMvzEg corporis
sentiret nullam, in stataria meditatione perstitisse. Huius consuetudinis
mentunem facit etiam Apollodorus, qui cum Agatho servos iussisset
Socratem vocare 175. B. laxe avxov, inquit, £3of yap n xovx*
£*«. ivloxe aitodxcis o7roi dv xvxv %6 xmiev. Quæ addit verba
ijtiei 81 ccvxlxa, &s iycjpat, non ita# accipienda sunt, quasi
Apollodorus revera opinatus esset, Socratem mox venturum esse. Qui enim
Heri potuisset, ut compertum habuisset Apollodorus, quo tempore Socrates
meditationum Unem reperturus sit ? Neque nesciebat, quippe doctus
experientia, Socratem, si constitisset semel meditabundus, iuterdum multum
temporis meditando consumere. Nihil igitur aliud voluit ij£,ei 8i avxixcc,
ck* iycfypæ verbis efficere, quam Socraticæ meditationi consulere, ne forte
servorum acclamatione turbaretur. icccl i} 8 r\ y6$ av ovxo.
Non verterim cum Stallhoumio: und schon war es Miltug, ais mau es er
st merkte ; corrumpitur enim, ut ego existimo, vera sententia addita voce
erst, quæ in Græcis non repentur; iromo »*nd schon war es Mittag,
und die Leute fingens on zu merken (malim: und den Leuten fiel
es auf ); non enim quautum temporis ante præterierit, quam sentirent
homines, ALCIBIADES SIGNIFICAT [cf. Grice: “What do you signify?”], sed quam
diu steterit, et quid acciderit, quod partim loco movere Socratem
debuerit, partim rei augeat miraculum. Idem verba significant, ac
si narret Alcibiades: Iam meridies erat; attamen perseverabat; iam
sentiebant homines; at non discessit. Hanc Riickerti annotationem, cum
idem indicare intellexissem, atque quod ipse seraper de huius loci
explicatione statuendam censerem, viri doctissimi assensu gavisus,
integram recepi. Zajxp axi]? l&> IgdSiv ov q> p ov
x l % a v xi $ d x tj x e . Hæc tanquam ipsa verba laudari censemus
hominum Socratis axoTclctv mirantium. Hoc colligere possis e structura
verborum, quum si forte ad firmaudam sententiam nostram facere
negas, ei certe non repugnare concedes. Hoc satis nunc nobis. Suhest enim
gravius aliquod argumentum, quo ipsa hominum illorum verba laudari
probemus, tppovxi^GJV participium. De quo quoniam pau!lo
fusius dicendum est, longiorem autem explicationem plagellæ huius angustiæ non
capiunt, in Comment. de Piat. Symposio disseremus. xeXe
vx g 3 vxeS 8k xtves Xt ov 'i&YGor. Consentaneum est, non
Athenienses, quibus mas «78 6i uves «w 'Javtav, htuSt)
ttiniga Suxvrfiavtts, D nal yctQ &{qo s rore yi rjv, yctutvvia
i£evtyxu[itvoi tlfia (itv iv Z(p i)v%Ei uct&ijvSov, a(ia 8s
ItpviatTov avzov, st xal njv vvxza t<5r>;|o4. 6 <5a e ianjy.cc
fitXQi eas lytvixo xal tjkioe dvioxtv hiutu c>xtz ’ amdv
ille Socraticus notissimus erat, nunc observatum ivisse e tabernaculis
atque sub dio lectulos stravisse; sed Ionum, qui una cum
Atheniensibus Potidæam obsidebant, aliqui narrantur, cum ex Atticis
militibus de more illo audissent, nt oculis viderent, quod fando
audissent, sub dio pernoctasse. xal ydp SipoS tote y$ T/r.
Annotatione SI* indicavimus, solere haud raro scriptores Græcos partem
orationis eam, quæ caussam alicuius rei contineat, parti orationis rem
ipsam describente præfigere. Exemplum est huius loquendi usus 175*
C. xov ovv 'AyaSojya, rvyxdveir ydp £6x aToy .xaxaHtipevov, jiovov * devp,
£<pt/ (parat, 2fcjxpattS x . r. A. Sed huuc locum cum nostri loci
conformatione non recte conferri, vel obiter instituta comparatio
docebit. Quæritur, quo pacto xal ydp StpoS tote ye i}v explicandum sit.
Tacent interpretes, quo silentio non nihil unimus commovetur mens.
Num verba tam plaua sunt, ut explicatione non indigeaut? Schleiermacherus
in conversione exhibet; Eudlich ais es Abend war und n an gespeiset
hatte, trngeii einige Ionier, denn dama Is war es Sommer, ihre
Schla fdecken hinaus, theils um im Kulilen zu schlafen cet., qua
couversione mitigatam habes mutato verborum ordine difficultatem loci, non
item explicatam, SchuUhessius vertendo; es war eben Sommer,
explicaudi genus admisit, quod sane levissimum est. Dillicultatem
enim vdp particulæ ita, ut ydp reddere omittas, noa expediveris. Scriptum
autem exspectabamus : 6ei7ivr t 6av teS xal, SepoS ydp tote
ye ip', 4Xapevvia i^evEyxdpEvoi. Sed cave non
rectum ceuseas verborum ordioem, quem libri exhibent. Participia §EWVi]($avT£Z,
l&tYEyxdpEVOi, de more advv6 etcjS posita suut, in verbis autem xal ydp
StpoS tote y£ ?/v, caussæ indicium præ ceteris verbis scriptor, eminere
voluit, idqirt) ideo in principe loco enuntiati posuit, h. e. in
initio. Cuius loci quoniam suapte vi non potest caussalis particula
sustinere gravitatem, xal explicativum præpositum est, quo illa eodem
modo susteutatur atque Latinorum enim, addito e t (etenim) fortius iit,
atque principi enuutiati loco idoneum. Vide de xal expletivo annotat 6.
cfr. præterea 219. B. ap<pt?<SaS ro IpecTiov ro ipavtov tovto xal
ydp 7/v x £l M ( et v r » A . Contra ubi verbum aliquod in
enuiitiatione parcuthetica continetur, quod significatus gravitate
ceteris verbis autecedit, id principe loco poni solet. Sic legitur 220.
A.Seivoi ydp av TuSt rtQogEvldtnvos rw
yllco. tl SI (iovktfi&e Iv retis f*«%aig ' tovto yceg Sij Sixcuov yt avrc5
dxoSovvat. ort yctQ i) ftfczv 'h v i VS f/td xal zagiOreict 'iSoiSav
oi evQomjyot, ovSbIs aklog ifii laaow dv&gmxcav y ovrog, rs
tgafuvov ovx i&tkav azohntlv, a).ku GwSdauGe E eiSiffov \s<S$s iv
ratS /udxttiS. Bene Stallbmiroius orationem hoc modo
explendam censet j ei 61' (3ovA.e6$e axovCai, oloS iv x ais puxaii V v
% ifjui xal x ov$* vpiv. Nollem tamen per aposiopesiu verba
explicanda esse dixisset. Certum esse reor, tl particulam aposiopesin
nunquam admittere» conditionalis enim enuntiatio ex ordi e temperatiorum
dictionum est» quæ cum aposiopeseos vehementia non conveniunt. Possis
etiam verba ad præcedentia referre 220. C. xal xavxa plv Si/xavccr oiov 6 ’
av x 68* £pt£,e xal izXrj XQtptepoS dvrjp ixel noxa iitl OTpaxtiaS,
aB,iov attovdai. Quæ verba cum Alcibiades hoc modo edixisse sibi
videretnr: ei (iovA e6$e dxoveiv, olor 8* av xo8 * UpeB,e xal £rA?/
xapxepos avtjp 9 nunc ita perrexit: ei 6fe fiov XetiSe (sc. dxoveiv,
olov 6* av x 68 * Bpe&e xal ix\rj xapxe - opo$ cevrjp ixel xoxh)
iv xal? paxaiS, (sc. ipa xal tov$’ vplv. y oxe yap fj
fiaxv V v - Hia pugna. Ponit euim rem pro certa otnnibusque nota. Narrat,
quorum hic meminit Alcibiades, Plutarclt. Alcib. p 194. C.
F., sed ita, ut aut omnem materiem ex hoc loco hauriat, aut
studiose cum in narrando respiciat. Riickert, i B, ys i po i
xal xdp i6 X e ia. Ex præpositio hoc loco temporali potestate posita
est, quod moneo contra Riickertum, qui annotat ad h. 1. : Secundum
quam. Caussam euim pugna præbuit, cor darentur Alcibiadi virtutis præmia.
Sed bene monitos lectores velim, ne ix quovis loco temporali
potestate poni posse opinentur. Ponitur tum tantummodo, quum
temporis indicio simul adhæret notio quædam, quæ ix præpositioni
propria est. Minus accurate Schlciermacherus : hei welchem (
Gefecht ) mir die Heerftihrer deu Preis zuerkanuten ; non rectius
Schulthessius: dena in der Schlacht, wo mir cet.Restat ut de xal
vocula dicamus, quam u nemine interprete explicatam video.
Supplemento aliquo opus est, quo advocato, quid xal significet, statim
intelligetur: ure yap i/ paxv rjv, y avry, i£ r/S i/ioi xal
xdpuS^ua ISoOav. denn ais ieue Schlacht wnr, diesclbe, ais die, nach
wclcher die Heerfuhrer mir deo Preis zuerkannten. x ex pat
fiiv ov ovx i$iA cdv. Vulgo hæc verba inverso ordiue exhibentur) codices
plurimi atque optimi texpcofiivov ovx iSiXtov. Vehementer errant,
qui uter verboi*um ordo rectior sit, e sententiæ ratione dignosci
posse arbitrantur. Nam uterque, quo se commendet lectori, habet.
Sola igitur meliorum codicum au n a at a no r xai T a ZnXa xai
avtov l[it. xai tyul /xh’, w £(6xgrtTfg, xai T('m Ixtktvov Coi didovac zagtOzt
ia tovg Ozgazrjyovs, xai zovzo ys (ioi oiizt [itfiipH oiks igsig
(In t luvSojiai ' dkXd ydg tmv tizgazr/ywv xgog z<> i/wv iit ioifia
dzojV.ixuvzeJv xai (iov/.vulvcjv ifiol dtdovca ctoritas respicienda est,
quorara lectionem Bekkrrus, Stallbaumius alii in textam
receperunt. a A Ad tivv 8 ikC a> Ce xai t it onAa xai avTov i fi
i. Priori loco xd oicAa commemorautur ea dc caussa, quam expositam habes
annotat, 63. De verbrs cum 8ia præpositione confundit annotat,
adip. 7* Verba converterim; und er braclite WaflVn und Menschen,
beides, retteod hiudurch. Ceterum iucst aliquid his verbis, quod si
abesset, omnes uno ore Græcismum laudarent atque locis ex Homero inprimis
petitis confirmarent. Nullum in codicibus vestigium depravationis, nihil igitur
mutandum, præsertim cum negari nequeat, non minus Græce dici, quod
nunc legitur, quam quod milii in mentem venit dAAa CvvSikCcoCe xai
xd uxAct xai avtov. xai rore. Annotat Stallbaumius ad h. 1.
Ne quis, inquit, in his hæreat, xai «d universam sententiam, non ad
solum xoxe referendum est, at respondeat proximo xai in verbis xai
tovxd ys pot ovte fitjjipei. Veritatem huitu
sententiæ Ruckertus agnoscit; nobis aliter de explicandis ual tore verbis
statuendum videtur. Meus Alcibiadis hæc « st . Non solam præsenti
tempore se ita iudicare, ut Socratem dignissimum censeat ptæmiorum Hlornm, sed
etiam tum temporis ita se censuisse atque tussisse quidem, nt duces
Socratem pruefniis illis dignentur. Quæ sequuntur verba pepibei atque ovn
ipet* ijxi Tpf.v6opai nostrum explicationem confirmant. Mkptpei
enim ad præsens Alcibiadis iudicium referendam est, qno Socrate negatur
præmiorum illorum aliquis dignior esse, verba autem ovx ipEiS oxi
ijjEvSopai recte ad verba retuleris ixkÆvov Coi SiSovat rapior eia
x ovS CrpaujyovS. itpoS T 6 ipov dZi&pa. cfr. PJat.
Alcib. I. 104* B. Ineixa (sc. (p?}s elvai') veavixcDtdxov yivovS Iv xy
Ceovtov itoÆi ovCy pcyiCty xaSv 'EA^ArfvidcDV' xai ivxavSa itpoS
narpoS xk Coi (piAovS xai B,vyyeveis tcÆICxovS elvai xai dpi 6x ov£, ot, et xi
8kot, vmjpexoiev av Coi . xovtoov 81 Totif xpoS fitfxpoS ov8\v
xdpovS ot56* iAaxrovS ' Zvpitdvxarv 81 mv elnov ptiZoi) otei Coi Svvapiv
vitapTlepixAka xov AavShtnov, or 6 Ttaxrjp iitixponov xaxkAmk Coi,
oS ov povov iv xy8e xy icoÆi dvvaxai itpaxxeiv o n av fiovArjxaiy
aA A* iv naCy xy 'EAAddi, xai tqjv fjctpfidp&v iv noAAolS xai
peyaAoiS ykveCiv, Mutre nsus est Alcibiades Dinomache, Megaclis filia
celeberrima, patre Clinia, cuius virtus in pugaa ad Artemisium
pugnata zTMnozroN. 881 xdgtGxHa,
avxo g noo&vtioxiQog lyhttv xwv 0TQCtrr t y{Zv tui /.ajitiv jj
GavTuv. Ixi xoivw, <J avdgtg, cchov 9/i' tituGaGftca ZaxQclxtj, oxe
ano /JgMov qnyf/ ave- £21 Xoigei xo OxQCtronedov. £xv%ov yag
nagaytvofievog innov . l'zarv, ovtog <5 a onAa. dvtyoigu ovv
iaxtdaouivav f inclaruit. Non sine caussa igitur Socrates in
Piat. Alcibi&d. I. init. Alcibiadem allnquens dicit: ' 11 7tcti
KXetriov, Vide, quæ de dicendi formulis rtaxpoSev et nal? xivo?
docet Wachsinnthiua in libro: Hellen. Alteithumsk. L I. 320. Beil.
10. i ph Xafielv i} tiavxov. Nihil certius est, quam
Platonem aveo? scripsisse vel ovx avToS, uUi oppositionis
rationem habiturus fuisset, quæ quantopere angeatur tiCtVTo?
scriptura nemo est, quiu videat. Alio loco
de hac structura oppositionis augendæ caussa admissa locuti sumus.
Vide Indices s. v, Accus. prou. - uf£ ano J //Aio v tpvyy ct
r exGjpei. *Avaxeepeiy proprie est : in locum altiorem se conferre,
iuprimisque de piscatoribus obvuluit, qui undis ora superantibus celerrimu
iiiga altiora loca petierunt. Hinc ad rem militarem tranr.lutum verbum
lugam militum describit, qui e peregrina terra, tanquam undas mare,
hostes evomente quasi iu altiorem atque tutiorem locum, in patriam terram
fugif^es se conferunt. Deinde, quMnam, qui naves relinqniiut atque mare,
cum patriam terram petituri sunt, altiores regiones petuut, factum
est, ut redeundi verba plerumque cum ara præpositione coniungercutur. Schol. s. v. drjXtov • x Q opLov xjjS
LouaxiaS, Athenienses ad Delium urbem a Thebanis^prorfio victos
Thncyd. \ narrat IV. 76 seqq. Proelium scimus fuisse Ol., 1. Idem
proelium u Lachete commemorilnr in Piat. Lach. 181.B. xui ptjv, go Avtiipaxi,
p?} atpUoo ye- xavSpoS' gjS iyos &XX oSl ye avxov
iStacdptji' ov povov tov naxlpa dXXd xal xi)v Tzaxptda’ opSovvxa.
iv ydp xf/ and Jr/Xiov <f>vyy pix ipov cvvavexcjpiti xayaZ
<5ot Xiyco, oxi, ei ol aXXoi iJSeXov rotovxot tlveti, dp$j) av
ijpwv 7 } TtoXi? r,r xal ovx av initia tote xo xoiovxov nxdopa.
De re ipsa Engelhurdtus ad h. I. ed. 14 : Cum Boeotorum,
inquit, nonnulli imperium Lacedæmoniorum ægre ferentes ope Atheniensium
democr&tiam in Boeotiæ civitatibus instituere ctiperent, inter eos atque
Atheiiieusium duces Demosthenem et Hippocratem convenit, ut ipsi Atheniemibus
urbes Siphas ad sinum Ciisuenm, et Cbæroncam prope Orchomenum Minycum
traderent, Athenienses nutem eodem «lio Delium Apollinis sacrum iu
finibus Boeotiæ et Atticæ vernus Euboeam situm vi occuparent.
Sed ct Demostheni ad Siphas occupandas profecto res Boeotis iam
prodita infeliciter cessit, et Hippocrates, qui serius, quam
convenerat, Delium pervenit, postquam vallo præmunire atque præauliu
instruere contigit, Boeo- *t a 4 ijdrj tcov
av&Q(07tG)v ovtos n apa xal Aaxrjg * Xfti 2yw 7 teQitvy%dv et, xal
Ida tv ex>ftvg vtagaxefavopuL rs avTolv ftaQQeiv xal SXsyov, art oi5x
djtotefyco avzoj. Ivzavfta St} xal xdkXiov l&EaOuprjv EttXQazrj
?; JTozidala • avrog yap ^trtn/ Iv gro/xo 7} dia ro Ig^’ ' wnrou
£itm* jrpwrov juv otfov ntQiijv Aaxrjzog za B HpxpQCov sivat * Sjtsiza
Zpoiye idoxsi, oJ *AQi6zocpavsg to tfov 6'ij rovto xal .&cct
diajtoQ£v£<S&ai (Sgzeg xal tis fere omnibus interca ad Delium
collectis, turpi clade in fugam conversus est. Quos autem Delii
relinquerat Athenienses, castello die post proelium XVII. yi expugnato,
partim interfecti, partim capti sunt exceptis iis, qui ad naves
pervenerunt. xal iyco ns pixvy xdv p» Nota præsens historicum,
quo incredibiliter orationis vigor augetur. Exempla huius dicendi
usus Matthiæus collegit Oram ni. ampl. $. Eo tempore Alcibiades
etiam. C. utitur: npoxaXovpai 8t) avtov 7tpuS x 6 dvvdeizveiv, dxe~
Xv&S ooSTCEp ipa6xt/S nai8ixoii inifiovXevGov Hoc tempore utuntur,
qui narrant aliquid, non nt rem de industria tanquam præsentem
auditoribus exponant, sed narratoribus rei memoria abreptis res
tanquam præsens obversatur, tanquam præsentem igitur exponunt. Sed inter
loquendum sæpe ad se rursum redeunt et ad auditores, atque temporis
rationem agnoscunt, quo lacto ad præterita tempora verborum subito
recurrunt, ut hoc fit loco nostro: xal idcov ev$vS napaxeXEvopai te
avxolv Sapptiv xal £A syov. insita ipoiys idoxez ro* <Sov
6 7 } tovxo. Verba ro 6or 81 f xovto lineolia adhibitis a præcedentium
et nb insequentium verborum iunctura seclusimus, no quis forte
haco Verba ex i8oxei apta censeat. Ad iSoxst enim o JSa?xpdr?/f
supplendum est ; Xo 6ov 81} TovX O autem absolute positum est prorsus nt
ro' Af yopevov et aliao huiusmodi figuræ dicendi. Versus, ad quem
respicit Alcibiades in Nubibus Aristophanicis fcoutinetur 561.
oxi fipEvSvEi x iv xaitiiv 080IS xal XM<p$a\pGo napapaXÆiS,
ad quæ verba Schol. annotat: fipevSvEt * anotispvvvEiS 6eavxov iv ro3
6xppaxi xal xavpij8ov opaS. xopitdBftiS xal yjtEpoizxixuS fiaSifyiS. Idem
ad Aristoph. Pac. v. 25. xovxo 8* vito <ppovi]paxo£ ftpsvSvEtai
xe xal <payEiv ovx a£,ioi annotat: ro fipsvSvEXai
avii xov pkya (ppovEi. ol pb* ano (IpivSovS rosi cpvxov, ol
6f, (iique ialsisflpi quidem, ut patere opinor ex annotat, p.4. et
5.) pvpov E1S0S, c5 xpi ° v a 1 ywaixES xal in 9 avxcp piya
<ppovov6iv. Timæus L. V. Pi. fipevSvopevoS • yavpovpivoS xal
uyxvXopsvoS pexa fidpovS. Recte igitur Stalibaumis f ipev- Ivftads,
Poev&viifitvog xal t(3q>9ak(id> xaQafidlkov, ygifia
jrapafJjtojrcw xal tovg '<plkov g xal tovg xoki/ifovg, Sijlog <dv
ttavt l xal 3taw it6$ga&ev, ort, «l Tig atpetai xovtov rov dvdgog,
ftdXa i^gauivag apvvti tai. dio xal doqiaXag dstysi xal ovrog xal 6
etegog. a%t8bv ydg ti tav ovxa Siaxufttvav Iv tm ttoUfia ovdi axroytai,
dkbx tovg itQoigaxddyv ysvyovta g Siuxovo:. C xokld (uv otw L > tig
xal cikkcc typi Ecjxgaty Izm SveCBcn est, inquit, superbire maguoque
cara fastu i u » cedere. Minus recte, at videtur, tcotp^aXfito
napaftdX\oov esse ait torvo vultu oculos huc et illuo
coniiciens, Recte Scliol. x avpT/dov dpti?. Bobus torvum vultum
esse nemo concedet, qui huius animalis oculos accuratius inspexerit.
Tavpqdov autem Scliol. dixit, ut esset, quocum tranquillitas vultus
compararetur rov fipivSov. Exprimitur autem illa tranquillitas cum
incessu superbo, tum oculis iu obliquum conversis, quales iu ciconiis
persæpe auimad vertimus. Sententiæ nostræ verba favent t/pEpa
TtapatixoTzeiov, quibus manifesta continetur proxime præcedentium explicatio.
Miror autem, etiam Stallbaumiura probusso coniecturara Bekkeri, 7t
epitixoirdjv scribentis, quæ, si quid video, e Fichii conversioue hausta
est ; deinde mihi visus est> o Aristophanes, quod et ipse
ais, ibi non aliter quam hic incedere superbus, et o cpl is.
quiete omnia circumlustrans, cauteque examinans singula. Qui
circumspicit, non providentiam solum prodit, quæ ipsa apud probos scriptores
circumspectio audit, sed etiam timiditatem quandam animi quippe
undecunque do periculo vitæ metneif. Ceterum xal dupliciter posito in
comparutione: xal Ixel duxno peveOSai
wSnep xal £v$a8t, nihil frequentius apud scriptores Græcos.
xal rov? tpiXov? xal xov? ito\£ fiiovS. Eadem religio, qua scribæ
propter insoquens 7to\Efjlov? scripsere qnMov?, recentioribus impedimento
fuit, quominus, quod vulgo legitur, tpL\oi>? iu ordinem verborum recipereut.
Yide annotat, 13. 8f/Xo? cjv
itavv n J/3fia^Er, Similiter Apollodorus» qui Socratis incessura
imitatus est xgjv ovv yvGopljx oov xi?, inquit, OKl6$E xaxid GJV
p,E 710 P(J G0Sev ixaXs6Er, x. r. A. it por p ondbrjv . Annotat
Schol. ad h I. npoxpoitdSijv TtpoSvflGD?, dpEXadXpETtti, /lEXtZ
nporponij? r/ eI? xovpnpooHiY. Ficiuus verba convertit : Fer. ne
enim qui ita incedunt, nemo eos iuvadit, sed eos, qui efl isa fuga
deferuntur. Tt pronomen indefinitum ad perlinens, neque Latino neque
vernaculo sermone reddi potest satas commode. Efficitur autem eo,
ut ov verbi potestas paollisper imoiinuatur. Sensus est viocci xal
davfiatiia • akXa t Crv fdv aXXtov iitmjStvHurav t u% uv ug xal itigl ciXlov
rouzvra rfjtoi' ro de (itjStvl civ&Qu>ituv ofioiov tivai, (itjte
uxrv utaX.ttlMV UljTB TCOV VVV OVTCuV, TOVTO CC^LOV ftttV TOg
&aV- ficcrog. ciog yciQ ’A%iXlivg totius enuntiati ; Denn
es geschieht ia wohl, dass auf die, welche sich so im Kriege benehmen,
fast nicht einmal ein Angrili' gemncht wird, soudern nur die werdeu
verfolgt, welche ia wilder Hast iliehen. TtoXXa fi\v ov v av
xiS xal d XX a. E nostra loquendi consuetudine Alcibiadis verba
audirent: noXXci a\Xa Savpdtita'. Vieles audere wunderbare. II cctius Græci
xal vocula adhibita disiunxere verba, qua re edicitur, ut singulum
quodque verbum suum pondus habeat propriamque potestatem accipiat. Persæpe
Luiosmodi dictionis exempla reperiuntur; interdum tamen etiam, «]uue cum
nostro usu loquendi couveniant, reperias. cfr, Symp, 195. B, iyoa
81 <Pai8poj xoXXd a A Xa opoXoy&v xovxo ovx bjzoXoydi x . t. A.,
quo loco rovzo pronominis vis nou passa est, opinor, ut xai addito
7toXkct «AA a verba validius emineant. Jb. D. y xavxa te 6o<py yv xal dXXa 7toXXd. Cfr. præterea Matth.
Gramm, ampl. 22a>xpdxy inaiv e6 at. "Vulgatæ lectioni
2(*>xpdxouS præferendum ducimus meliorum librorum scripturam)
exquisita **uirn dictio est neque multo usu protrita inaivetv xivd
xi, quam recte comparavit Astiu3 cum formula A dyuv xiva xi. Etiam
io-tyivtxo, (i7C£ixcc(S£UV av tl$ fra 222. A. e melioribus libris
recepimus a iyta 2<axpdxy InaivGj. S t a 1 1 b. «AAa xdov p.\y
aXXcov littxydev p ctXGDV. Genitivus cum sequente xoiavxa cohæret;
quod quo sensu dicatur ut iotelligas celerius : expletior oratio
audit : aXXa x&v plv aXXcov Imxybevpdxwv a EÆyov, xdx civ
xiS xal 7tF.pl aXXov xoiavxa efjroi. Huius genitivi absoluti qui
quidem argumentum indicet sequentium verborum, multa exempla Matth.
collegit Grapnm. ampl., quæ quidem omnia ita comparata esso
videntur, ut e verbis facillime supplendis aptentur. Dubitari
igitur licet, num Græci genitivo casu ita usi sint, ut eo posito expresserint,
quod Latinis ia asu est: quod spectat ad, quod pertinet ad,
cet. roiro d£ibv 7cavroS SavfxaxoS. Ficiuus vei ba reddidit :
Verum illa præcipua io isto, per quæ nemini aliorum hominum neque
antiquorum neque novorum esse similis reperitur. Quam conversionem
si recte intelligo, Ficinus sensum verborum esse ait hunc: Præter
ea, quæ in Socrate, esse Alcibiades dixerit, alia nova esse, quæ cum
nemine comparari possint. Sed proreus aliud quid Alcibiadem dicere
arbitror. Agit nimirum de integritate hominis, quam Di
t>- «ai Bga6l8ccv xal aXXovg, xal otog av tlegixXijg, xai NiiSxoga
xal 'Avxrjvoga, dal 81 xal txtgot, • xai x&vg d aXXovg xara ravx’ av
ug djtBLxdfyi ' olog 8e ovxodl ytyovt. xrjv uxoidav av&gamog, xai
avxog xal ot Xoyoi avxov, ov8’ iyyvg av tvgoi ug ir/xuv, ovxs xuv
individualitatem vocant recentiores» Singala quidem ait, quæ in
Socrate sint, passim apud alios quoque reperiri, integrum hominem autem
si spectes, neminem esse, quocum Socratem comparare possis» Bp adiS
av, Brasidas rir Juvenis fortissimus, dux Lacedæmoniorum, præmatura morte
exstinctus in pugna ad Amphipolin. H. e. a.- Ceterum nota iuversum nominum
ordinem, quo in altero enuntiati membro Achilles priori loco
positus est, in altero posteriori Nestor et Antenor, quo nominum ordine hoc,
opinor, indicatur I Antiquitas viros habet, qui cura nostrorum temporum
hominibus quibusdam comparari possunt, rursum nostris temporibus sunt et
fuertfnt, qui antiquitatis viris similes esse reperiuntur.
oloS ovrodl ykyove xrjv dtonlav av$ pGoitoS, Ovxo 6 i paullo
infra accuratius definitur verbis avxoS" xccl ol Xoyoi avxov,
quibus verbis additis Alcibiades aditum paraturos est ad ea commemoranda,
quæ in superioribus commemorare omisit» Sic paullo infra eodem modo
legitur : avxov, avxov xal XovS
XoyovS. Laudat Stallbaumius apposite Piat. Criton. 50. E. ovxl rpikxipoS
rjtiSa $ot>Aof, avxos te xal ol 601 izpoyoroi; Soph» Oed. Coi, v, 452*
iita&oS p\v OlSlitovf xaxoixtldai avxoS xe naidks $r*
aib*. et . xoiyap 6l, xocvtov xal yk "vo? ro 6ov
Becov d txavxa A evddojV "HXtos doitj filov
xoiovxov . In hoc genere dicendi quoniam copulam bis
posuisse videantar veteres, Riickerti industria etiam nostro loco
dupliciter poni iubet, atque revera edidit avxov xe xal xovS A
oyovSf quæ scriptura in aliquot codicibus comparet» Potuisse
Platonem copulam bis ponere nemo negabit, qui exempla supra laudata
legerit $ sed cur non item dicere licuerit Græcis avxov xal xov* A
6yovS> frustra rationem quæras. OVTE XGJV VVV OVXB X CQ V TCaXai
gj v. Suspicionem moverit hæc verba depravationis, quæ fieri potuit
facillime, ut e præcedentibus verbis 221. C. r 6 ptjdEvl
avSpoditGov opotov elvai pijtE xdrv itaXocuav fnjiE Xgdv vvv
ovxojp, huc transferrentur. Suspiciosa autem verba sunt, non, quod cum
rls pronomine indefinito coniungi debeant, tjuo facto sane sententia
existetet neUtiquam probabilis, neque, quod nimis remotum sit iyyvs
iromen, ex quo genitivi illi pendent,
tantam autem vim habet kyyvf principe enuntiati loco politum, ut
huiuamodi structuræ vvv ovte tm> a ahxiuv, fl /w/ uga olg ly o Xeya>
txxeixagoi rtg ttvxw, av^ganav fiiv /ir/devl, toij da 2,'ecXrjvolg xal
EatvQoig, avtov xal tov$ Xoyovg. Cap. XXX VII. ICal yag ovv
xal rovto iv roig XQoitoig nagtiutov. pondus facile sustineat, sed
Platonem scripsisse arbitror, si verba addidisset ovte rc ov vvv
ovte r&v tcaXaidctv : ovdiva ovd lyyvS dv evpoixiS ZtfXGor.
Ficinus exhibet in conversione: Sed qualis Socratis est qoalisque
eius mira dicendi ratio, nemo prope ad eius similitudinem accedet
neque veterum neque eorum, qui nunc sunt. el ptr) dpa. Post
dpa cod. Bodleianos aliique pauci ei habent, quod Bekkerus et
Stallbaumius in ordinem verborum receperunt. Atque hic quidem ad ei firj
apa e præcedentibus repetendum censet: evpoi xi$. Admodum dubito, num cuiquam
lentorum placere possit, quod hoc supplemento edicitur, dicendi genus
impeditissimum. Riickertus alterum hoc ei e textu semovit.
Recte, ut videtur. xal yap ovv xal. Duplex xal ne quem
offendat hoc loco : xal yap ovv xal ex eo dicendi genere esse
contendimus, de quo supra dictum est annotat, 5. et 6. Recte autem
nobis videmur ibi annotavisse, prius xal in liuiusmodi dicendi formulis
expletivum esse, atque particularum quarundam levitatem ita aggravare, ut
principis in enuntiatioue sedis gravitatem sustinere possint. In harum
particularum numero etiam particula caussalia est, quam veteres
nunquam in enuntiationis alicuius initio posuere. Alteram xal diximus
gravitate quadam verbum, cui præpositum sit, ornar j, quæ cum
aflirmatione sit coniuncta. Iatr» cum supra Alcibiades dixisset 215. A. iav pivxoi dvaut fivjjdxopevoS aWo
a\\o$ev A iycj, pTjStv Savpadyf, verisimile est, eundem nunc ad ea
respexisse, atque exemplo malam memoriam comprobasse. Kal yap ovv xal
verborum paullo dilficilior vernacula conversio est. In Schleiermacheri
conversione legitur l Und dies habe ich gleich zuerst noch ubergaogen,
quod cum Græcis verbis minus convenire arbitror. Mens Alcibiadis
respicientis, quod accurate tenendum est, ad verba. A., hæc est : Denn da
ist ja nun der Beweis, dieses habe ich zn Anfang ausgelassen.
T oiS dioiy ojiev oi$. Sæpius iam de usu verborum annotavimus, quo omittuntur
alia quædam verba, quorum additamentum, secundum nostram loquendi
consuetudinem si rem iudicas, ad rem necessarium est. Ut exemplo utar,
dioiyexai dicitur pro 8iolye65ai Svvaxai, dioiyojiivovS pro StoiyeGSai
dvvaptivovSy quibus exemplis statim edocearis, qua conditione hujuscemodi
omissiones Græci scriptores admiserint. Fusius (ie hoc dicendi genere
supra diximus annotat. ., al. ei yap t5e\ei zt$. Hæc ion xal
ot loyoi avxov otiowxaxot tlst xolg SuXrjvoTg xolg dwiyofiivoig. tl yag
IfthXet, xig ' xav Eaxgdxovg e uxoveiv Xoycov, qiavEitv av itaw ytkoloi x
6 xcgmov’ xoiavxa xal ovufiaxa xal gijfiaxa ^a&ev rtegia/ixe%ovxui
Zcetvgov av uva vfigiGtov dogav. ovovg yag plurimorum atque
optimorum codicum lectio est, præ qua multo deterius est, quod vulgo
edebatur ISlkoi, Diximus de ei particula cum indicativo coniuncta, præcedente
vel subsequente optativo et av 'annotat, 38. ibique potestatem huius structuræ
explicavimus. Supra Alcibiades dixit 216. A. xal In ye'rvv Hvvoid'
ipavzoo, ozi, ei i$6Xoifit itapexwv za atra, ovx av xapZ7fp//(Saipi x. r.
A. et panllo infra filat ovv oa?nep ano zdav 2 'eipjjvcov,
inidxopevo? za aræ oFxojuai tpevyoov x. z. A., quæ verba ideo
laudo, ut melius perspicias, qui fiat, ut Alcibiades potissimum dicat ei
yap iSehei T i? x. z. A, h, e, denn wenn einer wirklich das Ilerz hat,
die Reden des Socrates zu veroehroen. Quivis alius, qui non expertus
esset, quæ sibi accidisse Alcibiades narrat, non dixisset ei yap
i$£\et zi? x, z. A, 2azvpov av xivavfipt6tov 6opav, h. e.,
Stallbaumius inquit, ol A oyoi avxov totavza ovopaza xal firjpaza
ixovtiiv &snep av ei SZwSev 7tepiapn^x otyTO 2azvpov ziva
vfipidxov dopav : sermones eius talibus nominibus et verbis compositi
sunt, quasi Satyri quadam irrisoris pelle extrinsecus amicti sigt.
Porro ne quis av particulam suspectum habeat, verbo omisso in
oppositione po sita, sententiam hoc modo explicandam censet : oia av
efrf Sazvpov zi? ijfipitfzov 6opa .Ceterum quo magis pateat,
propriam dictionem cum tropica per elegantem quandara breviloquentiam
conflatam esse, interpunctionem post nepiapnlxovzai vulgo positam
delevit* Riickertus improbata hac omissione interpunctionis comparationis
significationem in ziva' pronomine indefinito deprehendisse sibi videtur
verbaque convertenda censet 1 talibus nominibus et verbis extrinsecus
involuti sunt, quasi Satyri quadam pelle» Ficinus habet in
conversione; Nomina quippe et verba exteriori aspectu Satyri
cuiusdam contumeliosi habitum præ se ferunt. Satis nobis displicet ziva
pronomen indefinitum, neque, quomodo interpretibus satisfacere potuerit
istud: Satyri quadam pelle, intelligimus; FICINO (si veda) pronomine
offensi liberior conversio: Satyri cuiusdam pelle; sed ne hoc
quidem, si in Græcis legeretur XiVot, setia bene habere videtur.
Respicitur enim ad Marsyam, cuius mentionem supra fecit
Alcibiades. Av autem particula admodum dubito, num recte explicari
possit* Pone recte a Stallbaumio explicatam esse: o£nf av eXrj
2a-> rvpov xi? vfipidtov &opd : hoc certissimum est,
enuntiationem addita hac av particulæ notione frigidiorem fieri
atque languinjATaNOs I xav&rjXiwe Afy» xal uvag xal
dxvroropoug xal (IvQGodtipæ, xai au dia dSorem.
Itaqne non dnbium eat nobis, quia verba dv ttva depravata sint.
Scribendum est: totavtct xal 6v6f.ta.ta. xal faijfiatct HZaoSev
7t£piafi7texovtai f 2arvpov avtixa vftptdtov 8opav . Quam facile avtixa,
cuius vocabuli usum non intelligereat librarii, in av tiva mutari potuerit,
ipse, lector, vides. Adhibuere autem illud vocabulum scriptores ia exemplis
argumentisque afferendis atque in comparatione haud raro. cfr.
incerti auctoris Alcib. II. 138. C, tSsnep tov OiSinovv avtixa
<pa6\v evB»a~ 6$ai SieXidZat ta na tpoHa tovS vlelS x . t. X.
Ibid. 189. B. navtaS ovv av <pdv reS, oj AXxifiidSrj, rovS a<ppo
vaS ftaivedSat, opSwS av (paitjpev. avtixa tc ov ddov 77 A 1 xtootcov et tiveS
tvyxdvovdtv acppovLS ovteS, &Snep eidi, xal tgjv iti
npedftvtipoov. Ibid. 144. C. ovxovv ol
firjtopes a yrixa, ytoi eldotes &vftfiovXevetv rj obfSevteS eldivai x. t.
A. Piat. Protag. 359. E. aXXd fikvtoi, i<prf, co 2c6xpateS,
ntiv ye tovvavttov idtlv ini a ol te deiXol ipxovtai, xal ol av
6peioi. avtixa eis tov noXeftov ol fiev iSeXovdiv levat, ol 0 61 ovx
iSiXovdtv. Piat. Gorg. 472. D. avtixa
npcotov,nepl ov vvv 6 Xoyos idrl, dv ?}yet olov te eivai, elvat
ftaxapiov avdpa adixovvta te xal d6txov, etnep x. r. X. fii loci accurate
inspecti satis docent, per avtixa vocabulum exempla afferri talia, qualia
loquentia animo illico offerantur. Quoniam autem exempla, tov avtav ta
avtct <paiquæ loquentis animo inter loquendum offeruntor, non semper
aptissima sunt neque omnium optima, quæ afferri potuissent : avtixa
vocabulum indicat, alia exempla reperiri posse fortasse, quæ
rectius nunc laudentur, sed loquentem, quod primum ipsi se
obtulisset, id exhibuisse, Inest simul caussæ indicium, cur exemplum
laudatum scriptoris animum primum subierit. Sic io Alcib. II. 139* B.
quoniam cum Alcibiade loquitur So-crates, rjXixidotai Alcibiadis
per avtixa vocabulum exempli caussa laudantur. In Piat. Prot. 559.
E. SelXqjv et avSpeicov nomina ultro ad bellum laudandum loqoentem
duxerunt. Rem extra dubitationem ponit, ut alios locos prætermittam, ACCADEMIA,
LEONZIO (si veda). D. avtixa npdotov, nepl ov vvv 6 XoyoS idtiv.
Neque mirum, Socraticos sermones cum Satyri pelle addito avtixa
vocabulo comparari, cum ipse. Socrates paullo ante cum Marsya comparatus
sit. Iam nostro loco avtixa pro dv ttva ubi posueris, verba vertenda
sunt: So1che (b. e. so litcherliche) Worte und Satze haogen
auswendig durum heram, eben eine wahresSatyrfell. Ceterum quod
Stallbaumius censet nOn opus fuisse in hac comparatione 00 S particula :
coS 2atv~ pov dv ttva vftptdtov dopav, quoniam et Græci, et
Latini scriptores haud raro eam appositioni vim tribuerent, ut haberet
simul comparatiqpis significationem : coS particulam nostro loco ne ferri
quidem posse con veta* leyuv, agrs SltEigog «ai dv<njTog Sv9qox og
zdg &v tuv f.6yav xcaayeXdaus. duuyopivwg 81 Id av av 222
Undtmn>. 'ili 2atvpan> Sopav foret : quasi Satyri peJle
amicti sint; 2axvpov Sopav autem similitudinem ita auget, ut Satyri
pelle r er er a amicti dicantur* Recte igitur a nobis in conversione
additam nomen: wahr. Eodem modo loci explicandi sont, quos
Stallbaumius laudat annotat, ed h. 1.: Aristopb. Aw. y. 169. et Plat. v. SI 4. dv 6* *ApidxvXXoS vitoxddxcov ipeiS t ad quæ yerba
frustra Scliol. X sinet 81, Inquit, to coS 6 *ApidxvXXoS aiCxpovpyiaiS
nexr}vo6s. Tibuli. ipse seram vites rusticus, quo loco illud
ipse æram quasi rusticus admodum ieiunum foret. Horat. 6erm.
I. 1. 99. hunc liberta • ecuri divisit medium fortissima
Tyndaridarum. ovovS yap xavSTjXlovS Scliol. s. v. navSrjXiovS
* xovS fipaSeiS, inquit, voijdai r) a <pvels ano navSavoS, oS
idxiv tvoS, elprjpkvoi, oS naXiv ano to ov xav^njXiGov, xcjv
inixiSefikvcov avtqS inindpnxcev B,vXa)v, xovxidxi daypdxoov, ovo paP t Exai
ovxcoS. Idem sub T, fivpdo8kif>aS* tovS xas fivpdaS ipyapopkvovS
nal paXazxov taS, Socraticum hunc morem, res vilissimas atque tritissimas
cum aummis miscendi multi loci Platonis repræsentant. Sic io Piat.
Euthyphr. p, 13. legitur: 2. nal naXdiS yk poi, cJ EvSvtppov,
<paiY£i Xkyeiv. aXXa dpixpov rivoS ht Mei/S elpi. xrjv yap
$epaneiav (sc. rc5v Seobv) oviccd G vritlfit rjvxiva ovopapaS. ov yap
itov Xkyeif ye, oleti nep nal ai nepl za aXX* Sepanetai eidi,
toiavxrjv nal nepl xovs SeovS. Xkyopev yap itov, olor (papev, innovS ov
naS inidxaxat Scpaneveiv, aXX’ d inmxoS. r\ yap; E. navv ye,
2. r\ yap itov Innixi} Inncov Sepaneia; E. vai. 2. ov8k ye nvvaS
naS inidxaxat Sepanev€iy, aXX* d xwipyenxds. E. ovxgos. 2. ij yap nov
nvvrjyexim } xvvgoy Sepaneia; E vai. 2. t\ 8k ye fiorjXaxim/} ^ocov
; E. navv ye. 2. rj 81 6 q odtoxnS re xal evdkfieia Segov c o
EvSvtppov ; ovxooS XkyeiS \ E. iycoye. nal dnvxoro fiovS cfr.
Piat. Gorg. 490. E. rov dxvtoxdpov IdcoS pkyidxa Sei vno Sijpaxa xal nXetdxa
vnoStSe pivov nepinaxeiv. K. nola vnoSipiaxa tpXvapeiS ix cor; quæ
Callidis verba optime transtulit Stallbaumius annotat, ad h. 1. ed. 157. Was liast du nur, dass du doch immer von Schuhen achwazzest. Quæ
seqnuntur verba xal dei 8id xcov avtcevxd avxa (paivezai Xkyeiv
optimo probantur Callidis verbis in Piat. Gorg. 490. E. cos dei
xavxa XkyeiS, gj 2cdxpaxeS. 2. ov po~ vov ye, cJ KaXXixXetS,
aXXa nal nepl xdev avzaov. K. vi} rovS Seovf, dxexy&s ye æl
tinvxkaS xs nal nvatpkaS nal payeipovS Xkycev nal ipcxpovS ov8lv
navet coS nepl xovxcoy rpiiv dvxa xov Xoyov. StotyopkyovS
dhiScev av xiS. Bekkerua pro av, quæ omnium librorum lectio est,
av in ordinem verborum recepit. Eum secuti sunt Astius et
Dindorhus. Recte Riickertus videtor ttg xccl fvrog «vrinv yiyvv/isvog ngcorov
pev vovv fyorrag l'vdov (iwovg tv(n]au rav koycov, inuta ftuotdtovg xal
nktloxa, ccycdjjiccta ugerrjg iv ctvrolg E%ovcag zcd Ini TtktiOtov
ttlvovcag, (idXlov di Ini jtav, oGov ngogr/xu GxonBcv tc 3 [liXXovu,
xcdco xayadqi iOECidcu. Tavt’ istiv, « avdgeg, a lya Evxgdr-q
incava’ pcv particulam etiam eo nomine improbare, quod, si eam exhibuisset
scriptor, alio loco popuisset : 8iozyo/.iivovs av idejy. Male autem
{Scov av explicat : idv TiS I8y: si quis forte viderit. Nihil enim
certius est, quam IScjv dv idem significare atque el fdot dv,
quam dicendi formulam frustra negantur scriptores Græcos interdum
adhibuisse, Alio tempore explicatius de idv TiS fd#, eI tiS I801
dv, Similibus dicendi formulis discemus, nunc hoc tantummodo annotare
iuvat, eI particulam cum optativo et ay coniungi, ubi heri aliquid
pouitur, quod vix heri possit, et quod si fiat, ex insperato
accidisse putatio dum sit. h# 1 irroS ccvzgjv yiyvopEvoS. Hæc
verba Schleiermacherus convertit: Wenn sie aber eiuer geoflhet sieht
und inwendighineintritt. Hecte quidem verba Græca conversa sunt, sed hæc
ipsa vehementer dubito, num bene se habeant. diotyojxevovS participium satis
docet, Alcibiadem ad Silenos respicere in artificum officinis collocatos,
Iam si quis (jtydXjiaux in illis recondita volebat intueri, epistomio ab
utriusque lateris foramine remoto ad alterum foramen propius accedebat,
non in concavum Silenum descendebat ; scribendum Igitur
videtur esse: xa\ iyyvS Ctvtcoy yiyvojievoS. De ivtoS, iyyvS, al. sæpissima
in libris commatatione vide aunotat. fiOYOVS evpjjaci TGOV X6ya)v.
MuvovS Statlbaumius eodem modo dici censet, atque . C, pova
HaTExzGSoti ItoiEi, h. e. eximie. Sed vide annotat, ad hæc
verba. Hoc potius Alcibiades dixisse censendus est: Solum Socratis
sermonem in se habere, quod vodv h. e. iutelligentiam fere divinam
prodat. Quod
ita dici ab Alcibiade nemo mirabitur, qui quidem legerit, quæ 215.
D. et E» de Socratico seiraone dicuntur. Ey8ov Ruckertus additum censet
propter oppositionem sophistarum, quorum orationes extrinsecus quidem
splendeant, magnamque veri speciem præ se ferant, intus autem, si
quis accuratius exploraverit, omni veritate careant. Dubito, num
hac ratione ivdov vocabuli potestatem satis recte explicatura habeas,
"Ev8ov potius additum, Ut lector moneatur significantius,
sermones Socraticos cum Silenis comparari, qui in artificum officinis
sedentes intus in se simulacra recondita habeant deorum. pdXXov 8 e
. MdXXoy 8e eius est, qui arctioribus finibus circamscrih^t, quæ
proxime præ- i by'Cyo<j[c zrMnosioN . 'acu ccv, 8
(lificpofifu <Svf lul^ccg, vfiiv ilitov a fis vj}gi6e. xal (dvtoi ovx
Itis fiovov ratha nsxolrjxev, alia xa i XccQfildtjv rov riavxuvos xal
EvftvSr]fiov rov a ho xltOvg xal allovg naw xollovg, ovg ovrog l^axarov
c5g sgaGTrjs xaiSixa fiallov avzbg xu&iozutcu, dvz’ Iqu6tov. a 6rj
xal Ool Isya, a ’Jyd&cn>, fitj locata cedentibus minus accurate
erant atque latius patentia enarrata. Vide annotat, 15.
tavx* £dtlv y qj avdpeS v (5 pld ev* Vulgo iuterpun ctio
comparet post pipqiopai, quam BekJcerus iu textum recepit, Stallbaumius
delevit, Riickertus post dvppi£>aS transponendam curavit. Nos et post dvp» pl&<xS et post av 3 quod cum inæquente eluor
arctius coniungeudum est, comma ponendum curavimus. Sensus est: Hæo
sunt, o viri, quæ mihi iu Socrate laude uda videntur et rursum dixi
vobis, laudationi vitupcrium adjungendo, quanta superbia necum egerit.
Quam Wolfins foci interpunctionem probavit : a iycj 2ooxpdxrf iitaivQa
t xal av a pkpcpopai. tivppl&ctf vfiiv eItxov, a pe vfipidav,
ea ne rectam quidem sententiam fandi t. X a ppiSijv rov
r\av xcdvoS. J)e Gharmidc. Glauco uis lilio, vide ACCADEMIA, Charmidem,
Xenopb. Memor, Sympos. III. 9-> IV. 29. coli. WyttenLach. ad Select.
Princip. Ilistor, 411. Iuvenis fuit et genere nobilissimo Gritiarum
oriundus et præclara animi indole præditus. Enthydemus intelligitur
Dioclis filius j idem est, qui cum Socrate colloquens inducitor
apud Xenoph, Mera. IV. 2. 40* Male eum Wolfius confudit cum
Euthydemo Sophista, cuius nomine Platonis dialogus Euthydemus inscriptus
est. Stallb. itaiSixa fiaXXov avr of. Socrates hominibus
pulcris ita insidiari solebat, ut eorum amore captum se simulans
ipsis vehementissimum amorem iniiceret sui. Respicitur ad hanc rem
iu Piat. Alcib. I. fin. A. xal itpoS tovxoiS psvxoi toSe XeyG i,
oxi XivdwEvdopEV fiExafiaXtiv xo 6]pjltu % g3 2<nxpocteS, ro
plv dor £y<v, dv Sk xovpov . ov yap Idxiv oncoS ov
itaidaya)yijdco ds ano xijsde trjS rjpipaS, dv 6* vit * ipov itaiSayayrjdEi. 2.
yevvale, iceXapyov apa 6 ipoS ipnoS ov6lv dioidei 9 si itapa dol £vVEaxxtvdaS
tpeoxa vitoitXEpov vito tovtov Ttakiv $Epa7tEVdsrau / a 8?j
pr) £Za7tatad$ai vico tovtov. Bodleianus codex, in quo interdum manifesta
indicia correctoris nou indocti reperiuutur, ttiaitaxa,dSe exhibet, quod
quamquam aptum est et bonum, tamen recte postponitur lectioni
vulgatæ. Per epexegesin enim pt } iZartaxadSeii verba præcedenti
relativo pronomini apposita sunt, idque genus dicendi, quoniam
i jiaathnoz raO&cn vito tovxov, ali' dxo rov fjpexiQav
Tca&yfiuxav yvovtct tvXaptj&yvai, xal (itj xotzd vqv 71uqoiuluv,
SgitEQ injTCiov, xu&bvrci yvuSvat. Cap. XXXVIII. C Ehtbvtog Srj
xccvvu xov 'Alxifhudov, yikma ysvlaftcu Ini xy na^Qyisla ccvxov, on idoxei in
Igcoxixws i%uv xov Suxquxovs. xov ovv Eaxqccxij, Ntj- suum quoddam pondus
habet, Græcia adamatam est magno opere. Eius ut unam exemplum alleram, legitur io Sophocl. An*ig. v.
446. 8v 8’ tini poi pfj pijxoS j aAAd dvvxopa ySyS xd
xrjpvx^ivxa, prj npatfætr r a8e ; Ceterum quod relativum
prono*, mea attinet, quod ad præcedens tia semper refertur
secundum præcepta grammaticorum, præclare Stallbaumius annotat, ad
b. 1. Plene, inquit, Alcibiades dicere poterat sicj ex quibus quæ
consequuntur, ea etium te moneo, videlicet ue ah hoc decipiaris, oxctxd
rtjy TC a p oiplpr. Respicit Alcibiades ad Hom, Il. aXKd d’
iytuy dvaxooptj* davxa xe\eva> IS nXr/^vv liycu, pt/8’
mV xioS tdxad’ i/tuo nplr xi xaxdv naSietv- fieX$tr di xe yi/nios
lyra, $cho]. nd Ii. 1. annotat; fiexShr Si Xf. vyttiQf iyvay
ini reo r peia xu naSelr dvviivxajy xd apaptrjpa. figd xd avxd
txipu papoipia' d «Atetifr n Ayyeis y ovy ipvdft. qxxGt ydp
aXiia ayxidxpevorxa, inei~ Sdy dnddtp xo 5 A Ivoo xov ix$vv, xtf x
n Pl npotayaydvxa xaxiXeir, ira prj <pvyg . xvvxo 61 dvrtjSatS
noiovyxa vno dxopxtiov icXr/yrjvat' xal tine onXtiyels yovv cpvdetS, xal
pr\yixt npoSayeiy ig ixetvov xtjv Xtipa. "E<Sxi xal xpixrj
opaloidv prj naSyS, ov prj p aSr/S. iXix^t/ 61 ini Tipatrof Xov
ptdavSptdnov ptjxhi npoStepirov x ovi xoXaxaS, Apud Hesiodum legitur,
quod propius etiam videtur ad Platonis verba accedere Opp, 216. naStdy
Si Xt vr/moS lyvat, ini xy nafi/tr/dlce avxov. Ipse
Alcibiades 217, E. xd 8' ivxtvSttv, inquit, ovx av pov tjxovdaxe
XiyovxoS, el ptj npdxor pb> xd A eydpeyov olyoS avev xe nalScov xal
pexa naiSatv r/v dXt/Btjs, quibus verbis napfttjdiay excusari manifestum
est. xdy ovv 2<» xpdrijt Mira arte, quæ sequuntur,
excogitata sunt atque præcedentibus annexa- Etenim cum orationem
Alcibiades finiisset^ quæ ingentem cautineret Socratis laudem, fieri non
potuit, quin Socrates aliquid responderet. Exspectabas urio fer«
quid responsurum esse, %
m q>t tv (ioi tipxs Ig, tpavai, <o ‘AhufiiaSri’ ov
yctg Sv nors ovza xouipcSg oxvxXty X£QifiaU.6[isvog utpavloai
ivt%siQu; ov evexa zavza navza dgtjxag, xal cSg tv uaQtQycp drj Uyov ixl
zetevpjs avxo Edjjxag, tog ov navza zovzov tvtxa elfnjxag, zov £(i'e xai
h fya&ava tiucpaXluv, olofitvog deiv tfii (itv Cov Iqav xal fitjSs-
o vog allov, 'Aya%ava 6'i vxo Oov iguodai xal ftijd’ i(p' tvog
aU.ov. alX’ ovx tXadtg, akla zo UazvQixov quale, qui laudantur,
edere solent, modestiæ documentum. Id si Socratem proferentem induxisset
scriptor, verendum 6aue erat, ne rerum ab Alcibiade expositarum fides
imminueretur vel vis atque vigor infringeretur. Contra si nihil
respondeutem fecisset ad laudes illas, neminem esse arbitror, qui
Socraticum silentium non superbiam et arrogantiam sit interpretaturus. Ne
igitur ad laudes Socrates respondeat atque ne superbire videatur, finem
Alcibiadeæ orationis aggredientem Piato fingit, atque a laudatione animos
auditorum feliciter deflectentem. Qua ratione id fiat, exponere nolo}
ipsi lectores verba examinent, studiose singula expendant, Platonisque
artificium, quod ipsi deprehenderint perse nserintque, admirentur. ovx a
xopip 00 ^ h. Stallbaumius inquit, tam scite artificiose. Idem
xo/iqfreve6$ca rectissime annotat. ad Piat, de rep, IV, 4 36. D. de
oratione festiva, arguta et ad capiendos auimos auditorum apta
interpretatur Timæi laudans L, V. Pl. p, 154. seqq. Verba *«kAo>7
nepifiacXXopevoS esse docet multis orationis ambagibus usus. Fortasse ad
Alcibiadis verba Socrates respicit. A. iav fUvxoi dvajJtipvTjtixopxvoS aWo
aWoSev XSyco, fiTjdlv SavpdtiyS' ov yap xi fipSiov xrjv (??jv
axoxiav gj< 5 ftovn evnopooS xai itpeZrjS xaxapi%pij6au De
a<pavi6ai verbi potestate supra dictum est annotat. 561. x.al cJ s iv itaptpyop tdi} particulæ ironicam
significationem. de qua vide Indices s. v. 6rj, etiam ex hoc loco
cognoscere possis. Sensus est verborum : Et scilicet quasi præter
propositum at* que consilium tuum, r ov ipl xal
'AydSoora § iap aWeiv . cfr. Piat. de. rep.. C. firj 6iafiaX\e, jjv
6* lyw, i/ih xal SpaQvpayov apxi (plXovX yeyovoxaf, Qvdfc Ttpq % ov
i%$pov$ ortas, oiofteros 6elr tfil. D. (Uiv verbi
potestate supra dictum est annotat, p, 12. Non sino acerbitate hoc
loco positam est, simulque vanitas opinandi Alcibiadea perstringitur:
indera du dir einbildest, ich miisse uuuragiinglich cet, Prorsus
eodem tpodo Alcibiades paullo infra 222- E, oiexai pov 6elv navraxi
KBpuwccu \ .* I Oov dQC!(ia tovto xal OeiXrjvixbv xataStjkov
lyivEto. ' bAA’, tJ <plle 'Ayaftuv, fitjdlv ‘nUov avttp
ytvrjtai, «AAa naoa<S>isva£ov, oxag ifih xal al [lydels 6ia(id
At; Tov ovv Ayd&uva. tlmlv, Kal firjV, i b ZdxQatEq, xivdwt vug
cckrj&rj i.tyuv ’ rtxfiatnouai, 5s xal «a g xateE xltvrj Iv pii 1(o sftou
rs xal tSo v, Zva %aq\q jj/iag 6iuJLufiy. ovdsv ovv xkiov avtcS Sotai, «AA’ lyd
xagd dAAa ro Sarvpixdv 6ov 8 p a p a tovto xal SeiXtjvixoy. Recte
intellipet hæc verba qui meminerit, non nisi ante actis fabulis tragicis
Spapaxa 2atvpixa edita esse. Duo autem sunt, quæ iis commemoratis
Socrates reprehendit. Alterum, quod in fine orationis Alcibiades
posuerit ea, quæ primarium locum obtinere debuissent, si apertius
sensa sua ille depromere voluisset. Alterum, quod Satyri
Silenorumque comparatio ea taatum de caussa instituta sit, ut
orationis finis Alcibiadisque consilium facilius tegi possit atque
velari. Satyricum illam poesin quod attinet, apud Zenob. legitur: tqvS
SazvpovSv6TEp6v 28o%tv ccvToiS npQEtsdyEiv, foce jit) 8ox&Giy
liti\avSavE(5Sai t od $eov. Probat hanc sententiam Wachsmuthius in
libro: Hellen. Alterthumslr.: Ais die Tragocdie des urspriinglichen voti
Dionysos haudelnden Inhalts sich entdussert hatte, und wie eia
freigewahltes und au den Dioliysosfesten nur ausserlich hinzugefiigtes
Kuustgcbilde erschien, vrurdp, man mogte sogen aus eiucr Art von
religiosem Bedenken tmd zur Eriuneiung an die an*fftnglichc
Beschafienheit des Chors das satyrische Drama eingefiihrt, das
freilich rait seineu StolTeu auch nicht nuf den Kreia dionysischer Mythen
beschrankt, und dessen iunerer Ton und Haltung tveder von dem
tragischen Ernste noch dem komischen Scherze streng gesondert war,
dessen eigenthiimliches Weseu daher wohl nnr in der Wiedereinfiihrung
des ehemaligen Satyrchors zu suchen sein mochte. pTjdlv
itXkor avTQj yk vrjxai, h. e, Stallbaumius inquit, opa, pt) te TcKtov
avTGj ykvijrai. Dubito, nui n hao ratione veiba recte explicata
sint. Scriptum certe exspectaveris : pt/8lv tc\Lqy atheo ykm/rai,
xal xapadxF.vdctov, oizgdS ipk xat Ce pt/SsiS 8iafid\y. Non
recte enim in eadem enuntiatione consociari videntur opa d A.A. d
itapaCxeva£ov> Mj/81y ykvr/xai in eum
potius cadere videtur, qui suarum rerum certissimus eloquitur, quod non
sit futurum: Oewinn soli er da von tilcht huben, \ Zvct
x&pl* vpds 8iaXdfty, Dictum hoc eleganter cum amphibolia qqadam, ut
et de spatio possit cogitari et do animorum disiunctione,
Stallb. a\X’ ei pt/ ti dAAo, g5 $ avpaCiE, Alcibiades
cum Socratem se potiorexn esse animadverteret in capiendis hominum
animi;, oj SavpdCu op ztmiiozion fi! iX&wv xccTaxhvfoofiai.
Tlavv yi, <pavcu rov HaXQattj, Sivqo vnoxata ifiov xataxlivov. 'SI Xtv,
cl~ mlv rov ’AXxi(iiadt]v, ola av na<S% co vxo rov uv&q<6jcov.
o’uzai fiov Sslv xavzayfi «SQiBtvca * aXX’ tl (itj n aXXo, o)
&avuc((hE, Iv pioco rj(i<av tu 'Ayu&avcc xataxslo&ca. 'A
XX’ aSvvazov, (pavæ, rov JkaxQanj. <Sv filv yccQ lui httjVEGas,
8b t fi’ i(i's av rov Ixc dt^ta pellatione usus est, cnias
potestatem aut non explicarunt interpretes, aut non satis recte*
Gav/iageiv verbum haud raro ita adhibetur, ut rem magicam
significari indicetur. Sio in Aristoph. Nubb. v. 180. ri 6t/t*
ixetvov rov QaXrjr Sav/HxZojxev 5 De Thalete præstigiatore
sermo est, quem axpov pr\xavix6v vocat Schol. ad hunc locum. Gavfiaxa præstigiæ
sunt. cfr. Plat. de rep. VII.p. 514. B. xap* 7jv (sc. 060 ^)
TEtxlov ita poDxodoppjnirov y coSTtep xolG $CtVpaTQ7tOlOlS 7CpO
XCk)V CLV$pGD7tG)v ifpoxeixai xd napa 1 ppaypaxa, vitlp gov t a 2avpaxa
SewvvaGiv. Sic etiam, opinor, SavpadioS hoc loco ita ab Alcibiade
adhibetur, 'ut præstigiatorem significet Socratem, quippe qui mira arte
hominum animos deliniat atque vel nolentes ad se trahat. figi
5* ij.th av rov iit\ 8 b£,zol. Vulgo avxov legitur pro av xoY, quod
de Bekkeri coniectura hodie omnibus probatur. Patet autem, a principio ita consedisse Agathonem atque
Socratem, ut hic ad Agathonis dextrum latus cubaret. Alcibiade
accedente, quem medium inter utrumque consedisse rrperimus, ordo
hic erat : Ad dextrum Alcibiadis latus consedit Socrates, ad sinistrum
Agatho. Iam cum laudasset Alcibiades Socratem, et hic quidem
Agathonem iuxta considere iussisset, patere opinor, ad dextrum latus
ipsum considere iussisse quippe hominem laudatione ornaturus. Iam
iutelligitur, «juid verba significent iv p&6a» 7JJ.IUV, Rogat
enim Alcibiades, ut Agatho ad sinistrum latns Socratis considat,
quo facto ille medius inter Alcibiadem atque Socratem consideret. Ilaic
Socrates: Vellera quidem, inquit, tibi obsecundare, si possem; sed
non possum ego. Etenim me laudando tu, qui es magister bibendi,
legem edidisti, secundum quam dextrorsus alter alterum
laudare debet. Necessitatem
igitur milii impositam vides Agathonem laudandi. Iam.si medius
inter nos Agatho consideret, me laudandi provincia ad eum abiret. Sed non
sperandum est, qui modo a te laudatus sit, eum alteram
laudationem ex Agathone auditurum esse. Sine igitur, Agatho ad
dextram iuxta me considat, eiusque laudationi ne invideas. QV
6?} 7tov i fih za\iv iitatv i (Sex at. Supra diximus *\ (o ixaivuv.
tav ovv ino <Joi xaraxhvy 'Ayaftav, ov 6rj nov ifih Ttctiw Incuvidtrox,
nglv in’ tfiov (iaU.ov inaivt&ijvau aM.’ EaOov, d datfi6vis, xal [l
t) <p&oS33 vrjdys *<? fiBigaxlco in’ ifiov Ixaws&rjvaL • xal
yag naw iniAtvudi avtov lyxafuaGeu. 'Iov Iov, cpavat rov
‘Jya&ava, 'AXxifiuxSrj, ovx Ead’ onag av Iv&ade (tilvaifu, akka
neturos (ia?.lov fiiravætTjOofiat, Zva ino JEaxgaxov g Inaivs&a.
Tath’ bulva, (pavæ rov 'AAxipucdrpv, ta elaftoza ' Zaxgarovg na.gov tog
rem da 67}7C0V Tocolarnm «ignifica dis fortunam commiseratos
dltione annotat, p, 98. Provocat xisæ videri possit: Wchc, vrehe, entem
plerumque ad alterius iu- armer Alcibiades, ich kann hier dicium, qni his
voculis utitur, nicht blciben, soodern muss um ita, ut rem extra
dubitationem alles den Platz wachseln, damit positam esse una significet.
Jif Socrates mich lobt. Diilicile est eutem voculæ irouica potestas ad
diiudicandum, utra explicatio satis manifesta est converti con- rectior
sit. Hoc unum certum tra eum, qui forte, quod certis* est, contra
Alcibiadem hæc omola simum sit, addubitare audeat vel dirigi, qui si
commiseratione manegare. MdXXov ante incagis commoveri censebitur, quam
veSijvat positum cohæret cum lætitia Agathonis, non dubium dicendi
formula ^idXXov 8£, quam erit, quin iov iov hoc loco sit eius esse, qui
ipse se corrigat, 6x*xXia6xtxdv inifjfiTjfia, xavxct ixeiva ra
tlaoSora, Diximus de xavxa i XEiva verbis annotat, p.309., ixeiva autem
dicitur, quia ad aliquid plerumque, quod prius est cum acerbitate
respicitur, curavimus licet commate sequente; ea enim vis est syllabæ
finalis, quæ accentus vigorem paullisper infringi non patiatur., %, IOV
iov Mfifana est eorum, Mn xovxo xo xaxov, quorum animus subito com-
0 ^ cctzoXqoXexev. inoretur, lætitiamque non mi- Sed perrara sunt xovxo
duplicinus, quam tristitiam exprimit. ter positi exetppla. Aliqua eaque
Interpretes lætitiam iov iov vo- perpauca exempla Matthiæus lanculis Agathonem
prodidisse nrbi- dat Gramm. anipl. §o471. 11. trantur, neque nos huius
expli- Ceterum non diu quæcatiouis veritatem negamus : hoc renda fuit vernacula
dictio, quatautummodo contendimus, etiam cum Græca verba comparare posde
contraria animi commotione sis : Da haben wir das alte Lied. boo loco
voculas accipi posse, Satis trita hæc hominum iuferioquatenus quidem Agutho
Alcibia- rem ordinum locutio, cui eadem l Ad præsentem rem
respicient Strepsiades in Aristoph. Nubb., ait ; supra annotavimus. Couvertenda igitur verba sunt:
ante quam a me potius (rectius) laudatus sit. ' iov iov t
tpdvai x 6 v 'AydSaova, *lov scribendum xaldiv petaXafciv
dSvvcnov Skhp. xai vvv, tj? evaoqo£ xal niAtavwi loyov evpev, ogTB n cap
uwr<p voviovi xaraxeuS&aa.. Tov (ilv ovv ‘Jya&ava tog
xtctaxuOoptvov stupa b ta HcoxQatei avhSrcca&ai' 'li-aifpvrjg 6s
xapcttitag ryxuv scap.stoD.ovg ixl rag fhjgag, xal ixixvyfivtuq
avtaypivaig, kfciovtog uvog tig to uvtcxpvq, scoQtveti&at scapi
atque Græcis verbis ironia plerumque admixta est. ojS
evitopcj$ xal itt vov Xoyov. Duo suut, quæ miratur Alcibiades, unum,
quod tam facile rationem invenit, alterum, quod tam probabilem et
ad persnadendum aptam. Riickert. Tov plv ovv i£al<pvrjf. Supra
iam diximus annotat. 318. de artificio, quo adhibito scriptor noster, quæ
subito gesta esse narrantur, noa solum igacicpvTiS vocabuli usu
exprimere, sed actionum felicissima iuuctura legentium oculis quodammodo
exponere soleat atque vividissime describere. Sio cap. XXX. initio
legitur: e/novxoS 61 ? ravta tov 2ojxpccrovS tovS jxlv inaivetVf tov
6& *Api6To<pavrf Xkyeiv tl liztxetpelv, oti ipvtj6^Tf avrov \£yoDV
6 2ooHpd T7/S izepi tov Aoyov, xal iZaitpvTjS %. r. A. Eodem modo hic
lB,cd<pvr\S vocabulo actionis alicuius narratio præmissa est, cuius
exitum eodem studio, atque illic Aristophanica verba, lectores
prosequuntur: cum subito factum esse commemoratur, quod illius actionis
tenorem illico interruperit. xoifiatitdf Ijxeiv TCajjt
froAAovf. Grex
comissatorum nemine vocanto poetæ cabicaluin ingressus
incredibiles turbas excitat ordinemque omnem convivii pervertit. Noli
mirari, quod aliqui ipsi se iuvitasse narrantur atque non vocati multo
cum strepitu in Agathonis domicilium' !r* rupisse. Lenæis enim
Dionysio sacris vino solebant largius se invitare homiues, ebriique
per plateas vagari atque intrare, ubicunque fores adopertas reperireut,
Neque erat, qui liuius rei miraretur insolentiam. Viui enim hausti
virtus hæc est, ut homiucs cum hominibus arctius coniungat, omnesque sibi
amicissimos reddat. Adde Agathonis liberalitatem, quam qui norunt, eo
minus dubitarunt invocati eius domicilium adire. £B,ioytoS tivoS
xo &v nxpvs, ico p ave 6$ at. Cum aliquis eorum, qui apud
Agathonem essent, exire vellet, pessulo retracto fores aperiebat,
atque per ens iam exiturus erat, cum continuo turba comissatorum intro se
coniecit. Dubitant interpretes, utrum ad sequentia an tui præcedentia
referenda sint verba eis to avTtxpvS. Sohleiermachcrus exhibet in
conversione: iodem einer hinaosgegaogen ih 6(pag xal xataxXivtG%ai, «ai
dogvflov ficata aavza elvai, «ai mixtu Iv xuGaco ovdcvl
avayxa&G&ai. nlvuv Ttafinolvv olvov. rbv fitv ovv, EgvlLy.ayov
xal tov OaldQov xal aU.ovg uvas %<pt] 6 'jQiatoSrjfios
oi%eG&ui aiubvraq, 2 <5 e vtcvov lafieiv, xal xataSag-. C ©e iv
navv xoXv, ats fiaxguv uov wxtuv ovabav, l^tygeG^ai 61 tcqos i/fiigav
fidi] aXixxgvbvav aSovtav l&ygbfitvos de ISciv rovs fiiv aXXovg
xa&evdov nen entgegen, waren sie eingedrungen. Apud Ficinum legitur:
nam pauIlo ante quis coutra exierat. Stnllbaumius contra elS z 6 dvnxpvS
cum TtopeveCSai conjungens verborum sensum esse ait: recta ad ipsos
accessisse, quod explicandi genus minime probamus, neque placet,
quod exhibuerunt, qui paullo supra laudati sunt. ’EZi6vroS nvoS eis
to avzixpvS imaginem proponit comissatorum, contra nitente eo, qui iam
exiturus erat, aditum vi expugnantium» Comma igitur, quod Riickertus post
i%idvzoS TivoS ponendum curavit, recte expunxisse nobis
videmur. dvayxd2e6$ ai ziveiv na pitoXvv olvov. Frustra
subiectum quæras, quod ad d~ vayxaZeGSai referas ; quare Riickertus
auuotat. ad h. 1. explicandum esse censit: Se et reliquos cogi coeptos
esse. In recta, inquit, oratione avay 9ide}£6$ai foret
rJvayxaZopsSa, Non se enim solum intelligere Aristodemum videmus ex
eo, quod aliorum statim mentio fit ita, ut lioc quoque ad eos
pertinuisse appareat; de solo coepto accipiendum esse item docent
sequentia, ubi, quibus quisque viis necessitatem aut eviturit aut pertulerit,
edocemur. Rectior loci explicatio hæc est: avayxa&6Sai verbum absolute
positam est, ut idem fere significet atque dvdyxyv elvai. Hæc
bibendi nova lex quibus displicebat, ii clanculum abierunt, quod
moneo, ne quis forte Ruckerti sententiam probet censentis : de solo
coepto dvayxd$e6$ai verbnm accipiendum esse. rov p\v ovv
'EpvgipaXOV . Eryximæhum et Phædram recte scriptor abeuntes fecit. Conf.
verba 176. D. /pol plv yap 8rj zovzd ye olpai xazaSyXov yeyovivai ix zijs
latpixijS, ori r oiS av^poS icoiS y piSy i6rl' xal ovte avzoS Ixcjv elvai
noppaa iSeXy6ctif.n dv itieiv, ovte dWoo 6vp($ov\ev6aij.n, d/.XcjS ze xal
xpaiTtaXaivza Izi ix zrjs nporepalaS . JXXd pyv, £<py cpavai vno\a
fiovza $aZ8pov rov Mvfifiivov6iov, iytayi 6oi etoSa nei$e6Sai ze xal azt r
av ftepl iatpixijs XlyyS. dttiovz at, 5? dfc
vtcvov Xafieiv, Vulgo legitur uitidvzas oUxaSe vtcvov Xaftelv, Optimi
codices illud habent. Ut iuter se conciliaret utramqne lectionem,
Comarius scribendam coniecit: aniovzaS oixade,,2 vtcvov Xafleiv.
Sed verisimillimum videtur, olxa8e glossema esse, quod ras xal
ol%ofitvovg, 'Ayaftava 8s xal 'Agiotoipavti xai 2-axQdtrj In fiovovg
iygrjyoQtvai, xal nuvtiv ex qnulrjg [leyubjg ini da| ia. rov ovv
Hay.Qazrj aviolg HialeyeG&cu. xal ra ixiv ulla 6 AgLGroSrjfiog ovx
iqyq (isfivi}6&at. rcov loycov ovre yag t| ag^ijg nagayevitfOttt,
vnovvGta^tiv re ’ x 6 {itvroi xeqxilaiov Etpij, 0 mgogavayxa&iv rov
Zkoxgattj 8(ioloyelv avtoiig, rov tcvrov avdgog elvca xofiipSiav xal
tgaycpSiav ini- sciolus olim margini ad scripserit, videlicet ut
intelligerent lectores, Eryximachum atque Phædrum •ivisse
domum. axe paxpcov rcor rvxxoor ovdair. cfr. Schol. ad
Aristoph. Nubb. v. 2, au Zev ftadi\e v, x 6 XPW a TGJY VVXTQdV
06OY. Aiorvdtaxov yap ortos xov 6 papctxoS dvredtaA^ai xaS rvxraS
avayxrj 6ux to xoiovxv xcnpcS xmoniitteir xd Aiorvdta. t/Stj
dXexx pvo va>r ddorxcor. Hæc ut recte intelligantur, tenendum est, incolas
terrarum versus Orientem sitarum ante solis ortum exsuscitari
solere, qui gallorum gallinaceorum cantu iudicatur. cfr. Aristoph.
Nubb. v. 4. xal pr\r TtaXai y dXexxpvo ros jjxovd ’ iyoj' ol 6
olxixai fiiyxovtiiy Igitur tardius se surrexisse Aristodemus narrat,
utpote qui, cum galli gallinacei iam cecinissent diesqne
illuxisset, somnum expulerit. iZeypoperos di idelr. De
nominativo participii vide annotat. 22., qua explicatum reperies, cur
participii structura non ad præcedens £ pronomen directa sit.
Positum autem illud pronomen est, quod obiectum est, non aubiectum
enuntiationis» xa^evSovtaS xal olxofilr ovS. Fipinus, quem
receutiores interpretes omnes secuti sunt, verba convertit:. Somno
excitum invenisse, quod alii quidem partim dormiebant partim
discesserant. Qui sciunt, quum sæpe xai et ?j in libris commutata
reperiantur propter scripturæ compendium, quo alterum vocabulum ab altero
interdum vix dignoscitur, nimiæ audaciæ eum non accusabunt, qui forte
scribendum censuerit : xaSevdorxaS rj ofrojxevovS. Cogitari potest etiam
xai prima xaSevSorxaS participii syllaba Absorptum esse, ut integra
verba audiant: xal xa$ev8orxaS xal olXouirovS . Sed nihil mutandum
videtur. Præcedente euim personarum distinctione, Græci quippe
orationis leniter ac leviter procedentis studiosi actionum distinctionem
non admiserunt. Quam si addideris, vah, qnautum moræ verbis
inferes! *Ay a5 cor a xai ' 'Api 6 x.o <p a rrj xal 2.
Egregie hæc Socratis temperantiam, moderationem et constantiam declarant,
qui quum per totam noctem cum hominibus epularum amant issimis bibisset,
tamen sobrius neque vino vigiliisque confectus a convivio discessit. Ne
talia quidem negligenda sunt iis, qui de dialogorum Platonicorum
<Sxa6dai stoieTv, xal xov xtyyr) XQayuSonoiov ovxct xai KU/iuSonoiov
tlvut, xavxa dq dvayxa£ofievovs ccvrov$ xal ot5 <S<po8Qa faopivov$
wOt xal hqcoxov ftev xaxadaQ&eiv xov ’AQi6roq>avri, ^8r/ 81
Tjiiegag yiyvo(jLtvt]g xov 'Ayddcava. xov ovv ZaxQaxt] xcczaxoLfirjdavx’
ixetvovg, avaiSxdvta aicdvai, xal avtog et gittQ eludet, foetidat, xal
eXdovxa elg Avxetov, axoviipaftevov, ugmQ dlkoxt xrjv akX-qv 7](ieQav
diaTQifhtv, xal o vra StaxQhpavta elg ttixigav olxoi
avanavetidau argumento et consilio prudenter iudicare volunt. S t a
1 1 b. xa> ptp Siar xal xpaytpSiar initixatiSai noielv.
Facillime intelligitur, qui factum sit, ut de hac materie Socrates
disputarit. Ipsa Lenæa aasam dederunt de poesi ac de variis eius
generibus disserendi, et quum Socrates cum Aristophane dissereret, comico
poeta suæ ætatis celeberrimo, et cum Agathone, qui tragoediarum
granditate nobilem se fecit, colloquium quasi ultro eo delatum est,
ut inprimis de tragoedia atque de comoedia quæstiones instituerentur. Ceterum frustra
Stallbaumius eorum sententiam impugnat, qui e Schol. ad Aristoph. Ran.
aliisque locis colligunt, Agathouem non solum tragoedias sed
etiam comoedias scripsisse. Nam quod etiam Agatho hoc loco
narratur Socrati oblocutus esse censenti, et comoedias et
tragoedias posse ab uno eodemque poeta scribi, id Iride, ne parum
validum rei argumentum sit. Quid, si Agatho comoedias scripsit revera,
quas ipse tragoediis a se scriptis multo deteriores esse
intelligeret, nonne fortius potuit quippe experientia doctus
Socraticam illam sententiam impugnare ? x p ay gj$ oit oiov ovxa
xal x a pu>8on oior elvau Vulgo TpayGoSionoiov et xgo/zcoSzoffotoV, quæ
formæ ab Atticorum usu alienissimæ sunt. Moeris habet:
xoDpcodoitoioS' ! 'Atxixg xcoptpdiojzoioS'
'ivi-\7fVlX(k>S> xal avxoS, toiitep slcoSei, exedSat. B.
xapayeyorei 6* iv xjj tivrov 6 i(f 2a)xpdTovS ipa6xj]^ dSv iv toti
/uxAtdta xdov xoxe, gJ S ipol 6oxet. xal ovxa eli Av Xtiov. DE
LYCEO, GYMNASIO extra urbem sito vide Wucbsmuthii librum ; Hellen. Alterthumsk.
II, 2. 56. Ibi Socratem versatum Stallbaumius annotat propterea, quod sophistæ in
eo scholas habebant, quorum inscitiam solebat couviucere, et quod
plurimos illic adolescentes nansciscebatur, quibuscum sermones instituere
posset. EXCURSUS Scribendam confecimus 179. C. : xa\ xovx*
ipyatictpivTj r<> ipyov ovxcj xaXov £8o£er ipyadatiSai ov povov
dr^pcaxoiC, a XX a kolL Scois, goSxe noXXdav itoX Xa -noti xaXa
ipyadctplvwv evapiSyr/xoiS 81} xi6iv ZSotiav xovxo yipaS ol 3eol, IB,
AiSov nctXiv dvikvat n)v ipvxyv, aXXa xijv ixeiyrjs ctveitiav avayxad$krx
e £ tgo Ipyco. Ad hæc verba Scholiastes annotat : *AXxrjdxiS 7 }
IleXiov Svycexrjp vnopcLvatiot vn\p tov l8iov av8poS XEXsvxydoct
'HpaxXkovS lni8r]pi)davroS iv ry ©ExxaXin. Stadco^sxai fiiadapkvov xovS
*5oviovS SeovS xal dcpeXofiEVOv xrjv yvvaixa. Hic mythus veras esse
videtur; quod Phædrus dedit, mythi artificiosa interpretatio est. Vix
intellexit autem Scholiastes, quam utilis ille mythus faturus esset
explicationi verborum supra laudatorum. Confirmat enim fiiadapkvov
participium avayxad^kvxES scripturam, Herculem autem quod attiuet, doceri
possis herois mentione, quomodo olim populi mythos genus hominum
eruditius interpretatum sit. Recte nobis annotatione indicasse videmur:
Phædrum hunc mythum pro consilii sui ratione ita interpretatum esse,
ut Alcestidis virtutem cum Herculea virtute compararet, alteramque Alteri
substitueret. Quo clarior res fiat atque ut simul iutelligas, artifices in
artis operibns haud raro eruditorum, quam populi iudicium secutos esse
magis, AMORIS imaginem gemmæ incisam infra addendam curavimus sub Nr. I,
Petita hæc imago est e Winckelmanni libro: Monumens inedits de l’antxquite,
Paris. Pellis leonina, qna Amor indutns est, et clava, quam gerit,
Herculis insignia sunt. Claves quid sibi velint,
iam videamus, Winckelmannus. hæc habet: L’Amour portait ces cies ou
pourouvrir qtfermer a son gre 1’appartement de Venus, ou pour designer les
plaisirs, dont il etait le dispensateur, On peut-dtre aussi pour faire al
Iasion aux cies portes» par les pr£tres et les pr£ tresses. Horum nihil
in nostram imaginem cadif, qnn« audaciam, constantiam, duritiem, non
dnlce risn» Cupidinis prodit. Rectius igitur « laves gerere AMOREM censeas
et clavam et leoninam pullem, quod Herculea vi inferos deos cogendo Orci p u r
t n s recludit. De altera, quam apposuimus. Imagine Winckelmannus sio
fodicat : Cette pierre gravie reprisente un petit amour avec un Jiam beau
allumi, hatant sa marche pour embrasser un jeune homme extriment afflige,
et dunt on aperpoit lea efforts pour fuir. Cette al ligor ie peut assur
ement a' interpreter de diverses mani eres, et prepare des torturcs a Vcaprit
des savans, Pour moi 9 j'y vois tout simplement l' expression de la
passion de l’amour dont le disespoir est temperi par un rayon d’esperance.
La jeune homme, abandonni par l’objet de ses tendres
affectione cherche d mettre fin d ses peines. Le monte au, dont il
s’enveloppe, annonce la froide humuditi de la nuit. L ’ attitude de son
corps plii en avant etait, selon Aristophane Lysistr. r. 1002, propre d
ceux qui, marclrant la nuit, portaient une lanterne, et tachaient d ’ empecher
le vent d J en eteindre la lumiere, Le rocher, qu'on aperpoit,
devient le symbole de V expedient 9 qiCil a choisi pour se donner la mort.
Loraque le jeune homme veut se livrer d son desespoir, L’Amour en arrete
/* ejfet sinistre en faisant briller Vcspirance d ses yeux ; son Jlambeau
allumi devient le symbole du coeur de sa maf tresse, qui, blessee par V
Amour, va brtcler pour lui du mime feu, dont il brhle pour elle. Les
deux passions contraires de V espirance et du desespoir sont
designees dans ce jeune homme, d’un cote, par l’attitude de son bras,
qu*il tient iloigne de son visage, et de l ’ aut re coti, par son
second bras, qui embrasse l’Amour. Habet hæc huius imaginis
explicatio, quo admodum sese com- mendet. Quæritur tamen, num
infertilissima illa rupes non etiam de vilitate unius rei amoris
intelligi possit; fax certe elata et me- dia in imagiue posita non spei
solius symbolum est, sed etiam my- steriorum, Iam cfr. 209, E. Tama p\v
oZv x a. Ipooxixa tdaP, gj oxpaxeS, xav 6x> pvrjSdt}?, xa xlXea xai
litonrixd, cov evena xcri xavxa Zdxiv, Iav xiS opSaiS per ovx 016’ el
oloS r* av eVtjS. A Et yap xov op^GoS lovxa liti xovxo xo itpdypa
apx^d^ai pkv vlov ovra levat lit\ xa xaXa dedpaxa, xal itpcoxov phv, iav opS
goS ijyijxat d ijyovpevoS, kvo£ av xgov Oaopa- xojv ipav xal ivravSa
yevvdv XoyovP xaAovS, liteixa Sei avxov xaxavorjdat, oxi xo xctXAoS xo
liti oxgoovv dcdpaxi xgj liti Ixipo) dofpaxi abeXtpov Idxi x. r. X.
Etenim non sine caussa duo Amores ab artifice exhibiti sunt, alter
laterna, alter face insignes. Necessitas autem illa nimium unius corporis
amorem remittendi quantos dolores amatoris animo afferat, amatoris
effigie vividissime i expressam habes» Iam ipse, lector* vide, atram
imago tibi proposita aliquid lacis e Platonis verbis laudatis accipiat necne.
Nos unam boc addendum liabemas, Magna virium contentiouc opus est,
•i quis primum initiationis gradum superare cupit. Quem ubi superaveri lætius,
liberius circumspectius incedet, id quod alterius AMORE AMANTI AMATO figura
repræsentatum est» Flamma autem facis ventis circumagitata, mox nimium
effulgens, mox pæne exstincta, superato primo initiationis gradu laternæ
inclusa temperatius quidem? sed æquabilius fulget. Legitur. A. xal
itpo x ov t wSitep \£ym, ev 7/pty * wvl 8& Sta xrjy dSixiay
SicpxiC^ifpey vito xov Seov, xctSditep 'ApxadeS vito
AaxedatpovicDy. Hoc loco utuntur interpretes ad definiendum tempus, quo
Symposium ACCADEMIA conscripserit. Alii post conscriptum censent, quo
tempore scimus Mantineam a Lacedæmoniis eversam esse, alii ante hoc
tempus compositum potant, sed denuo editum post 01» . 4. Concidet hæc
temporis definitio simulatque est demonstratum, verba depravata esse, ad
quæ illa defiuitio directa est» Age igitur primum de anachronismo
videamus verborum xa Saitep *Apxa8eS vito AaxedaipoyiGOV 9 quid statuendum sit.
Anachronismos passim admisit Plato, de qua ro vide Engelhardti doctissimi
annotationem ad Plat. Menex. 236. Eos cur admiserit, daplex caussa
cogitari potest. Aut negligentia fecit atque per obli- vionem, aut de
industria et assequendi alicuius finis studiosus. Atque iu Meuexeno quidem
Socratem de re loquentem inducens, quæ post huius mortem facta est,
anachronismum admisit, acer- bissimi ludibrii commodissimum vehiculum.
Etenim in oratores invehitor, scriptores laudationum locis communibus
refertarum quibus data occasione facili negotio atque satis leviter rei
adaptatis ntercutor. Ipsa audi ACCADEMIA verba cap. II. init,: xot\
fiijv, <a Me- y{£eve, itoXXaxV xiySvvevei xaXuy elrai r 6 tv noXi.fiw
dito- SrijtSxeiv. xal yap racpi/S xaXijS re xal peyaXoxpexovs
rvyxa- vn, xal iay xivtjS riS cov reXevrt/ey, xal inaiyov av
Ervx xal iav ipavXoS y vx’ dvSpcov 6oq>oiv re xal ovx elxy
ijtaivovvreor, aXXa Ix iroXXov xpoyov XoyovS xapedxev a<5 pev cor, o?
ooro xaXmS inaivo v 6 1 v, tSste xal ta hpoSoyra xal t a pij s tepl
txa'6rov XlyovteS, xaXXuSr d xai toti ovopou >t xoixlXXov- TtS,
yoqt evovdtr 1 } p <2v taS t/ivxaS x. t. X. Iam cam dixisset
Menexenus, oratoris electionem subito fieri, quo facto orator non possit non
subitaria oratione uti, Socrates omnibus oratoribas orationes, napepya otiosi
temporis, recondita facere conten- dit, atque ipse huiusmodi orationem,
h. e, sententiis communibus refertam profert, quam, quo acerbius
vituperiura sonet, ab Aspasia sibi traditam narrat. Intelliges, opinor,
anachronismi acumen. Ad nostrum locum ut revertar, nihil reperitur, quo
anachronismum excusare possis. Huc accedit, quod omnem verisimilitudinem
Platonicæ narrationis ita pervertit, ut et habitum revera sjmposinm docearis et
non habitum. Negligentiane igitur anachronismum adhibitam censeamus atque
maculam artificio præstantissimo additam? Credant, qui velint, nobis
nunquam persuadebitur. Sed mittamus anachronismum, comparatio per verba
xaSanep 'ApxaSeS vno AaxESaipoviatY instituta quid sibi velit,
videamus. Nolo ApxadtS nomen nimiam premere j fieri enim potuit, ut
avijp *A^rjvaloS de Mantineæ eversione illa loquens pro MavtireiS diceret
ApxaSsS, sed, si eodem modo propter iniuriam homines dissecti esfce narrantur a
deo, quo modo Mantineenses in varios pagos distributi sint a Lacedæmoniis,
merito tertiam, quod vocatur, comparationis quæras. Caussam dissectionis si
spectas: hominibus dissectis iniuria, qua ipsi utebantur, perniciei fuit,
Mantineen.sibus iniuria Lacedæmoniorum; diremtum ipsum quod attinet,
homines bifariam divisi sunt, Mantineenses Xenophonte teste Hell.
TETpaxi/ > auctores diremtus his dii, illis Lacedæmonii fuere, divisi hic
sunt omnes homines, illic Mantineenses. Una restat dissecandi dirimendique
ratio. Utrique et humanum genus et Manti- neenses vi et
ferro dissecti sunt. 8ed num verisimile est, eius rei describendæ gratia,
quam ia prægressis expositam habes, et quæ ipsa per se intelligitur,
allatam esse Mantineæ eversionem a Lacedæmoniis patratam? Ut paucis rem
absolvam, scripsisse Plato videtur: yvvl 8 £ 8ia tijv adtxiav 8ia>xi6^7]pEv
vno tov Seov, xa- Sdnep 'ApxabeS aito Aaxe8aipov}<aY. Arcadiam inter
et Lacedæmonctn scimus montes altissimos sitos esse, quibus utriusque terræ
arctior coniunctio prohibetur. Proverbialis autem dictio fuisse videtur
xaSansp *Apxd8eS ano Aaxa8aipovia)Y f quo utebantur, qui naturalem
firmitatem alicuius fissuræ describebant atque impossibilitatem, (venia sit
verbo,) restituendæ integritatis. Annotatione. Platonis verba, quæ
leguntur, hoc modo scribenda censuimus: pera 81 r a iititrj8&vpara iit i
ra( imCnjfiaS dycty&v, 7va {8y av bn&cijp&v xaAAo?, xa\
fiXiitcov npoS itoXv ydrf tu xaXuv, pi\xkxi tu irap ' lv \, wsnep 0
ixiryfi ctyaitcSv itaiSaptov xaXXoS ij av^pamov rivo 5 rj iittrrjdev/xaxoS
hrof, SovXevarv qiavXoS y xai opixpoXuyoS x. r. X. Constans omnium
librorum lectio est c ZsitEp olxkxT/S, quod Stallbaumius ceteroqnin optime de
huius loci explicatione meritas hoc modo explicandum censet, ut apte
additum dicat, quod, qui unius tantum rei admiretur pulcritudiuem, is ei
tanquam servus emancipatus rideatur. Sed scripsisset, opinor, Plato, si
hoc exprimere voluisset, ooSTttp dudXoS. JovXoS enim nomen proprium est de
contumeliosa servitute, quam hoo loco requirimus, et quæ explicatius descripta
est a Pausania. A. ei ydp iSlXoi rtoieir
olaxep 01 ipa6xecl itpoS x a iraidixd, ixexeiaS te xat
dvxipoXi/tiEis: iv tolis 6et/(5£(ji Ttoiovpevoiy xal opxovS opvvvxeS xal
xoifiijCEif iit\ SvpanS, xal iSkXovxaS SovXeiaS 8ov Xeveiv, oiaS ov8 av
8ov- Aof otldeif x. T. A. Olxixijf autem nomen apte cura LATINORVM familiaris
confertur, de quo Macrob. Satum.: nam et maiores, inquit, nostri omnem
dominis invidiam, omnem 6ervis contumeliam detrahentes dominum patrem
familias, servos familiares appellaverunt. Non ignoramus quidem, hoc nominum
discrimen hand raro Græcos scriptores neglexisse, atque multis io locis
olxixrjS posuisse, ubi douAo? nomen exspectaveris. Sed hoc fecerunt de
servis loquentes, non fecerunt io comparatione, qualis hoc loco
reperitur. Quoniam igitur oix&TijS nomini hic nou locus est, ultro ad
o lxk~ Tt/S scripturam ducti sumus, quæ et a corruptionis
verisimilitudine maxime commendatur ( vide Iacobsii Comment. ad Antbolog.
Gr. Melcagr. Epigr. XXXII, ) et ad significatum si respicis, ita
apta reperitur, ut haud sciam, an aliud verbum, quod magis ad rem quadret,
excogitari possit. Nota vis est amoris, Ea amatorum animi ita
percellantur turbanturqæ, ut vitam non vitalem putent atque da salute
desperent, si forte repnlsam tulerint. Quidvis igitur faciunt, fingunt, inveniant, at eius animum sibi concilient,
qnem amant, neque, ut propitium sibi reddant, a precibns abstinent et a
suppliciis, Quid multis? Huiusmodi AMATORE AMANTE simillimum esse reperimus
homini, qni in summa vitæ versans discrimine ad deorum aras confugit, auxilium
rogans, et vitam et salutem j apte igitur bdtTjy vocari censemus. Loci
desunt, quibus de AMATORE AMASIUM perdite AMANTE Ixforjv nomen melioris
«etatis scriptoribus in usu fnisse probemus, J Apud seriores sæpissime
reperitur, v, c, apud Meleagrum Epigr., Aathol, Gr. lacobsii quod
epigramma, quoniam falsissime a Iacobsio explicatum est, de rectiore
carminis explicatione et emendatione age, iam videamus. Versus hoc modo apud
Iacobsium leguntur; npoSoxai tfrvxv> tcoo^qov xrJvef, ailv £v ££$3
KvnpidoS otpSaXpol /JA ippaxa xptoptyoi, Tfpnadax 1 aAAov "Epoox,
apves Xvxor, ola xopoovrj dxopnloy, cJs - r kfppy nvp
vnoSocXnopeyoy. 6pa$' o xi nat fiovXedSe. r i poi ver oxtd pira
Sdxpva, itpos 6* Inkxijy avxopoXelcs taxos; onxadS Iv xctXXet,
xv<ped$‘ vnoxaiopiyox vvv, axpoS Inu ipvxyS idxl payeipoS
"EpwS. Argumentum epigrammatis Iacobsius ait esse hoc! Poeta in
oculos invehitur, novi semper amoris novique cruciatus auctores.
Rectius dixeris argumeutum epigrammatis esse; Invehi in oculos
poetam, qui, cum antea semper amasios petierint, uonc mutata
consuetudiuo amatoris animnm pellexerint. Probatur hoc inprimis disticho
secundo, quod huc modo scribendum est; i}pna0av 9 aXXoy
"Epoax* t apyes A vxov, ola xopo&rrj dxopnloy, c Js xktppij nvp
vnoSaXn operor. Non recte Iacobsius, apud quem x itppq legitur, sensum
verborum esse ceuset uovura AMOREM
rapuistis et excitastis veluti ignem sub cinere latentem; quæ explicatio
cum præcedente disticho, in quo naidcjy nomen xorcodir habet, prorsus non
convenit. Quid euim sibi vult hoc: Oculi, qui semper pulejis pueris
insidiari soletis, novum amasium rapuistis; nonne frigero sentis atque
languere ? AXXoS "EpooS haud dubium est, quin genus amandi mutatum
indicet, ut, qui antea AMATOR AMANTE fuerit puerorum, is nunc subito
amasius factus esse perhibeatur. Gopferri possis Æliani Var. Hist. II,
12. xal x <£> y p\r hxaip&y dnkdXTj (sc. 6 &epidxoxXijs ),
r/pa 61 ipGoxa Sxepor, roV xijs noXixeiaS xcov A^rfraiaur.
Insequentia exempla nostram interpretationem comprobant. ! ApveS Xvxor
enim nihil aliud siguiEcut, quam amasium pellexisse amatorem. Sæpissime
cum lupis amatores comparantur, cum ovibus amasii. Vido Stallbaumium ad ACCADEMIA.
Phædr.V., Iacobsium ad Anthol. Gr. Ad luporum atque ovium comparationem, quæ in
proverbium abiisse videtur, ceten^ exempla directa sunt ola xopoovtj
dxopniov et ooS xk<pprj nvp vnoSaXno/ievov. Vides enim, quod debilius
natura est, atque natu miuus, fortius e Y. x nata maius dlcl
superasse. Nihil aptius est his exemplis ad describendam infirmitatem eius,
qui, ot opud Platonem legitur, ro itap iv\ fiXbcoov contumeliosam
servitutem In se suscepit. Sequens disticlion Brunckius ex Bouherii coniectura
sio scribendum esse putat: 6pd5' ott xev fiov\jj<5$8. tl p .01
vevoti6peva xdxe daxpva, npoS 8* i\pxxr\v avxopoXelxe rdxce.
censetque, suos poetam alloqui oculos, quorum in amore ditXTjdxiay et
itoXvfiavlav incuset. Ingeniosa emendatio, Iacobsius inquit, et fortasse
vera; quamvis et sic aliquid relinquitor, quod palatum paullo morosius
offendat, cum e}px xi/S in hoc imaginum contextu vix satis apte mentio
fiat. Recte Iacobsius xey et sequentem coniunctivum improbat, non recte
pro ixlxrj v fortasse scribendum esse lipxiTjy putat. IxhrjS enim amator
est, ad quem, poiita frustra reluctante, oculi quam celerrime sese convertunt.
Iam intelligetur, quid sequens disticlion significet, quod sic scribendum
est: Gj7ttd65 *Iv xaXXei, tv<pe6^ t vnoxoLioptvoi rvv t axpoS ii
nl ipvxijs idx t pdyeipoS "EpcaS. Olim vobis ilammam attulit puerorum,
quibus insidiamini, pulcritudo, nunc fumum et lacrymas excitat admota flamma
eius, qui vobis insidiatur, nam sive amator sive amasius sis, animam Eros
mi- sere coqait. Pausania, do not multiply loves beyond
necessity – l’ambiguita di ‘amore’ – L’Afrodita celeste no participa della
natura femmina, solo della natura ‘maschile’. Pausania parla solo a maschi, ai
maschi virili, al maschio virile. L’amante o amatore e maschio virile, l’amato
o l’innamorato e maschio virile. L’amore celeste (ouranios) participa solo
della natura maschile. Criterio d’amabilita, l’amabile. Nome compiuto: Giuseppe
Colombo. Keywords: idealismo Toscano, atto, attualismo, actualism, actum,
senzo, sensus, sense, morale communitaria, pietra angolare, Chiesa
d’Inghilterra, Cratilo, origine del linguaggio, glossogenia, glossotesi,
gossogenetic, semio-genesi, il soteriologico, immanente/trascendente, aporia
dell’amore platonico, eikesia, ‘Daddy wouldn’t buy be a wow wow’ true iff Daddy
wouldn’t buy me a bow wow – correctness of iconicity of ‘daddy’ and ‘bow wow’
--. Heteroerotismo – Il discorso di
Alcibiade – analisi del simposio, l’elogio dell’eros. Il discorso di Pausania.
Ero demone, Ficino, il convito,
convivium, Pausania, Alicibiade, puerile, uomo puerile, Socrate, Agatone,
Aristofane, il mito, il maschio, il vocabolario dell’amore: amore, amare,
amans, amante, amator, amatore, amatum, amicus, amasium, amore mutuo.
Desiderio, il vocabolario latino, il vocabolario transliterato, erote, il
vocabolario translato, il vocabolario in Toscano. Refs.: Luigi Speranza, “Grice
e Colombo” – The Swimming-Pool Library. Colombo.
Luigi Speranza -- Grice e Colonna: la ragione
conversazionale e l’implicatura conversazionale – scuola di Roma – filosofia
romana – filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo romano. Filosofo lazio.Filosofo italiano.
Roma, Lazio. There is already an entry for this; in Italian it is ‘Egidio
Colonna’ -- giles di roma, Rome, original name, a member of the order of the
Hermits of St. Augustine, he studied arts at Augustinian house and theology at
the varsity in Paris but was censured by the theology faculty and denied a
license to teach as tutor. Owing to the intervention of Pope Honorius IV, he
later returned from Italy to Paris to teach theology, was appointed general of
his order, and became archbishop of Bourges. Colonna both defends and
criticizes views of Aquinas. He held that essence and existence are really
distinct in creatures, but described them as “things”; that prime matter cannot
exist without some substantial form; and, early in his career, that an
eternally created world is possible. He defended only one substantial form in
composites, including man. Grice adds: “Colonna supported Pope Boniface VIII in
his quarrel with Philip IV of Franc eand that was a bad choice.” The Latin is
EGIDIVS COLUMNA. The “Corriere” has an article as his book being a bestseller
of the Low Middle Ages!” Cosnisder the claims here: ‘essence and existence are
really distinct in creatures – and each is a thing – prime matter cannot exist
without substantial forml – eternal and created world is not a contradiction –
there is only ONE substantial form in compostes, including man. Grice: “Must
say I LOVE Colonna, or COLVMNA as the printing goes – of course the “Corriere
della Sera” hastens to add that he wassn’t one! In any case, my favourite of
his tracts is of course the one on Aristotle!”. Egidio Romano, O.E.S.A. arcivescovo della Chiesa
cattolica Filip4 Gilles de RomeEgidio Romano e Filippo il Bello (miniatura di
un codice medievale). Incarichi ricopertiArcivescovo di Bourges Nato Roma
Nominato arcivescovo Roma. Manuale Egidio Romano, latinizzato come Ægidius
Romanus. Dopo la sua morte, gli furono tributati i titoli onorifici di Doctor
fundatissimus e Theologorum princeps. Discepolo d'Aquino. Insegna filosofia. Fu
inoltre il tutore di Filippo il Bello al quale dedica il saggio “De regimine
principum”, sostenendo l'efficacia della monarchia come forma di governo.
Considerato tra i più autorevoli filosofi di ispirazione agostiniana, attivo
anche nella vita intellettuale e politica in un contesto culturale ed
istituzionale travagliato da frequenti ed aspre polemiche sul problema del
rapporto tra potere temporale e potere spirituale. Generalmente ricordato,
insieme al prediletto allievo Giacomo da Viterbo, per il contributo nella
redazione della celebre bolla Unam Sanctam di Papa Bonifacio VIII e per il
ruolo significativo che assunse il Mæstro degli Eremitani di Sant'Agostino
quale autore del De Ecclesiastica potestate e, dunque, quale teorico famoso e
autorevole della plenitudo potestatis pontificia. In Colonna rileviamo subito
una compresenza del duplice atteggiamento dottrinale e politico. Infatti è
possibile rintracciare, fra le opere giovanili, il “De regimine principum”,
saggio dedicato a Filippo il Bello e di ispirazione aristotelico-tomista
inerente alla naturalità dello stato, erigendola a difensore della potestas
regale. Nel “De Ecclesiastica potestate”, invece, afferma la superiorità del
“sacerdotium” rispetto al “rex” o “regnum”, distinguendosi quale rappresentante
della teocrazia papale. In seguito alle condanne di Tempier, difende la tesi
d’Aquino, per la sua qualifica di Baccalaureus formatus, ma, proprio a causa
delle condanne stesse, viene sospeso dall'insegnamento. Gli avversari del
papato trovano in Aristotele gli strumenti per svolgere un'analisi politica che
metta in discussione la sacralità del potere. Dall'altra parte troviamo
l'influenza della corrente speculativa dell'agostinismo politico (ossia quel
fenomeno, tipicamente medioevale, di compenetrazione fra stato e chiesa,
all'interno del quale Agostino viene a giocare un ruolo fondamentale dal
momento che l'apporto teorico del suo “De Civitate Dei” conduce a confusioni
inevitabili fra il piano spirituale della “Civitas Dei Cælestis” e il piano
temporale della vita terrena che è “Civitas Peregrina”), che ripropone la teoria
delle “due città” e riafferma la superiorità del sacerdotium rispetto al rex e
regnum, costituendo un vero e proprio “partito del Papa”. Rivendica la
plenitudo potestatis come proprietà costitutiva dell'auctoritas del Papa in
quanto “homo spiritualis”. Sostituisce al concetto agostiniano di “ecclesia”
quello di “regnum” al fine di estendere gli ambiti del potere del sovrano
ecclesiastico. Il sovrano ecclesiastico, il Papa, dove esercitare la sua
sovranità anche sul potere temporale al fine di garantire l'ordine mediante una
forma di “dominium” che coincide con la sua stessa missione spirituale. Atre
opere: L'edizione critica dell'opera omnia è stata intrapresa, per Olschki
(Aegidii Romani opera omnia, collana Corpus Philosophorum Medii AeviTesti e Studi),
da Punta. “Quaestio de gradibus formarum” Ottaviano Scoto, Boneto Locatello.
“In secundum librum sententiarum quaestiones” Francesco Ziletti); Opere,
Antonio Blado; “In libros De physico auditu Aristotelis commentaria”; Ottaviano
Scoto; Boneto Locatello, “De materia coeli” Girolamo Duranti, “Quodlibeta”.
Silvia Donati, Studi per una cronologia delle opere di Egidio Romano, “Le opere
prima”; “I commenti aristotelici”, "Documenti e studi sulla tradizione
filosofica medievale", Dizionario biografico degli italiani. DEL GOVERNO
DI SÈ. Del sommo bene. Quale è la maniera di parlare nella scienza de're e de'
principi. Quale è l'ordinanza delle cose che si debbono dire in questo libro.
Come grande utilitate ei re e' principi ånno in udire e in intendere e in sapere
questo libro. Quante maniere sono di vivare e come l'uomo die méttare il
sovrano bene di questa mortal vita in queste maniere di vivere. Com'è grande
utilità e a' re ed ai principi che ellino conoscano il loro fine e'l loro
sovrano bene di questa vita mortale. I re ne i principi, non debbano mettere il
loro sovrano bene in diletto corporale. I re ne i principi non debbono mettere
il loro sovrano bene in avere ricchezze. I re ne i principi non debbono mettere
il loro sovrano bene in avere onori. I re ne i principi non debbono mettere il
loro sovrano bene in avere gloria o gran rinomo di bontà. Nè i re né i principi
non debbono méttare il loro sovrano bene in avere forza di gente. I re ne i
principi debbono méttare el loro sovrano bene nelle uopere della prudenzia cioé
del senno. Come ei re e' principi debbono méttare el loro sovrano bene nelle
opere della prudenza e del. Il prezzo e'l guidardone dei re e dei principi bene
governanti il loro popolo, secondo legge e ragione, è molto grande. senno.
Della virtù. Quante potenze à l’anima e in quali potenze e la virtù di una
buona opera. Come la virtù di una buona opera e divisa nella volontà e
nell’intendimento dell'uomo. Quante virtù di buone opere sono, come l'uomo die
préndare il numero di esse. Delle buone disposizioni che l'uomo à, alcune sono
virtů, alcune sono più degne che virtù, alcune altre sono apparigliate a virtù.
Alcune virtú sono più degne d'alcune altre e più principali. Che cosa è la
virtù dell’uomo ch'è chiamato senno, over prudenza, over sapere. Ai re ed ai
prenzi conviene es sere savi. Quanto e quali cose conviene ai re e ai prenzi
avere acciò che ellino siano savi. Come și re e i prenzi possano fare loro
medesimi savi. Quante maniere sono di drittura ed in che cosa è drittura e come
drittura è divisata dalie altre virtú. Senza drittura e senza iustizia ei reami
non possono durare, nè nulla signoria di città. I re e i prenzi debbono
intendere diligentemente acciò che essi siano dirilturieri e che drittura sia
guardata nelle loro terre. La forza di coraggio e. e quali cose ella die
essere, e come ei re e i prenzi le. possono avere. Quante maniere sono di forza
e secondo la quale ei re e i prenzi debbono essere forti. Che cosa è la virtù
che l'uomo chiama temperanza e in quali cose quella virtù die essere, quante
parti a la temperanza, come noi la potemo acquistare. Ched elli é più
disconvenevole cosa che l’uomo sia distemperato in seguire LI DILETTI DEL CORPO
che in essere paurioso. Il principe debbe essere temperato nel diletto di suo
corpo. La virtù che l'uomo chiama larghezza e'n quale cose cotale virtù de'
essere, e come noi la potemo acquistare. Che a pena può essere el re o'l prenze
folle largo e come è troppo sconvenevole' cosa che essi sieno avari e ch'ellino
debbono essere larghi e liberali. Che cosa è una virtù che l’uomo cjiama
magnificenzia e'n quali cose quella virtù die essere, e come noi potemo avere
quella virtù. Come è cosa isconvenevole che i re e i prenzi sieno di piccola
dispesa e di poco affare, e che maggiormente s'avviene a loro essere di grande
spese e di grande affare. Che condizioni à l'uomo che è di grande spesa e di
grande affare, e che conviene maggior mente averle ai re ed ai prenzi. Che cosa
è una virtù che l'uomo chiama magnanimità, cioè a dire virtù di grand'animo e in
quali cose quella virtù di essere e come noi potemo essere di gran cuore.
Quante condizioni à l'uomo che è di gran cuore, e che maggiormente si conviene
ai prenzi d'averle. Come ei re e i prenzi debbono amare onore, o quale è la
virtù che l'uomo chiama virtù d'amare opore. 68 Cap. XXV. Ca insegna che amare
onore ed èssare umile possono essere insieme e che quelli che è di gran cuore e
di grande animo non può essere senza umiltà. Che cosa é umiltà de la quale il
filosafo parla e in quali cose ella die essere e che maggiormente conviene ai
re ed ai prenzi essere umili. Che cosa è la virtù che l'uomo chiama
dibuonairetà, ed in che cose la buonairetà die essere e che conviene ai re ed a
i prenzi essere dibonarie. Che cosa è una virtù che l'uomo chiama piacevolezza,
cioè di sapere CONVERSARE PIACEVOLMENTE e in che cose la detta virtù die essere
e che si conviene che i re e i preozi sieno piacevoli. Che cosa è verità e in
che cosa ella die essere usata e come si conviene al principe ch'esse sia
veritiero o sincero. Che cosa è una virtù che l'uomo chiama sollazzevole, quasi
dica di sapere sollazzare, e di essere allegro e gioioso, là ' ve si conviene,
e per la quale' l'uomo si sa avvenevolmente rallegrare nei sollazzi, come ei re
e i prenzi debbono essere allegri e sollazze voli. Conviene al principe avere
tutte le virtù, perciò che perfettamente l’uomo non ne può avere una senza le
altre. Quante maniere sono di buoni e adi malvagi uomini e quale maniera di
bontà ei re e i prenzi debbono avere. Delle passione. Quanti movimenti d'animo
sono e donde essi vengono. Quali movimenti d'animo sono principali che gli
altri e come essi sono ordinate. Come il principe debbe amare e quali cose
debbe amare. Come il principle debbe desiderare e che cosa debbe desiderare.
Come ei re e i prenzi si debbono portare ayvenevolmente in isperare e in
disperare. Come avvenevolmente ei re si debbono portare in avere ardimento. Che
differenza elli à intra corruccio e odio, e come ei te e i prenzi si debbono
avvene volmente contenere nei corrucci e ne le di bonarietà. Come ei re e i
prenzi si deb bono ayvenevolmente avere nei diletti. Come alcuni movimenti
d'animo sono mantenuti e ritornano ad alcuni altri movimenti. Ched ei movimenti
dell'animo alcuni sono da biasmare ed alcuni sono da lodare e come ei re e i
prenzi si debbono conferire nei movimenti detti dinanzi. Della costume. Quale
costume e quale maniere de giovani uomini fanno da lodare, e come il principe
debbe avere essa costume ed essa maniera. Quali costumi e quali maniere dei
giovani uomini fanno da biasmare, e come ei.re e i prenzi debbono ischiſare
cotali maniere e cotali co stumi. Quali costumi e quali maniere dei uomini
fanno da biasmare, come ei re e i prenzi ei debbono ischifare. Quali costumi e
quali maniere dei uomini fanno da lodare. Che costume e che maniera ha il
gentile uomo, e come il principe debbe avere. Che costumi e che maniere anno
l’uomo ricco e come ei re e i prenzi ei debbono. Che modi e che maniere ánno
coloro che sono possenti ed anno signorie, e come li re e li principi si
debbono avere in verso la gente convenevolmente. Avere. DEL GOVERNO DELLA
FAMIGLIA. Della moglie. L'uomo die naturalmente vivare in compagnia, e che i re
i prenzi il debbono sapere. Che, acciò che la casa sia perfetta, si vi conviene
avere quattro maniere di persone, e come e' conviene questo secondo libro
divisare in tre parti. Quella casa è perfetta ove v'à assembramento di un uomo
e di una femmina, un figliuolo, e servi. L'uomo naturalmente si die ammogliare
e che quelli che non vogliono vivare in matrimonio, o elli posono bestia, o
ellino sono migliori che l’uomo. Ciascuno uomo e ciascuna femmina, e
medesimamente ei re e i prenzi che sono ammogliati, si debbono tenere in
matrimonio senza partirsi o senza divídarsi. A ciascun uomo die bastare una
femmina, e che i re e i prenzi e ciascun altro uomo si die tenere appagato a
una femmina. Un uomo die bastare a una femmina, e che una femmina si die
chiamare contenta d'un uomo. L’uomo non die prendare moglie la quale sia troppo
presso a lui di parentato o di lignaggio. Come le moglie dei re e dei prenzi e
di ciascuno altro uomo debbono avere abbondanza di beni temporali. Come nè i re
né i prenzi, nė cia scuno altro uomo non debbe chiėdare solamente ei beni
temporali delle loro mogli ma anco ei beni del CORPO e quelli dell'anima, e ciò
e il bello e il casto. L’uomo non die governare nė tenere la moglie nella
maniera ch'elli die tenere e governare il suo figliuolo. L’uomo non die tenere
nė governare la moglie nella manera che l'uomo die tenere e governare e fanti.
Che elli non si conviene nė ai re nè ai prenzi ned a nessuno altro uomo,
ch'ellino usino il matrimonio in troppo giovano tempo. L’uomo die piuttosto
fare l'opera del matrimonio nel verno che nella state. Come alcune cose sono
nelle femmine che sono da biasmare. Come ei re e i prenzi e ciascuno altro uomo
die avvenevolmente governare e addrizzare la moglie. Come gli uomini si debbono
portare con le loro mogli. Come la femmina maritata deb bono convenevolmente
adornare il loro corpo. Né I re ne i prenzi, nė li altri uomini, non debbano
essere troppo gelosi delle loro mogli. Che cosa è ' l consiglio della femmina,
e che 'l suo consiglio l'uomo non die credere se non in alcun tempo. Com’l’uomo
non debbe dire il suo secreto alla sua moglie. Dei figli. Il padre die essere
curioso di guardare il suo figliuolo. Che ciò s'avviene maggiormente ai re ed
ai prenzi, cioè ch'ellino sieno guardatori e curiosi dei loro figliuoli. Il
padre governa il suo figliuolo per L’AMORE ch'elli à in lui. L’AMORE NATURALE
il quale die essere da padre a figliuolo prova sufficientemente che il padre
debbe governare i suo figliuolo e il figliuolo debbe ubbidire il padre. Nel
quale dice che i re e i prenzi e ciascuno altro uomo debbono da gioventudine
insegnare la fede ai loro figliuoli. I re e i prenzi e ciascuno altro uomo
debbono da gioventudine insegnare ed appréndare ei buoni costumi e le buone
maniere ai loro figliuoli. Il figliuolo del gentile uomo debbe apprendere le
scienze della chericia, ciò sono, morali, naturali e matematice. Quale arte il
figliuolo di un gentile uomini debbe apprendere. Quale die ėssare il tutore del
figliuolo di un gentile uomo. Il padre die insegnare al suo fanciullo a parlare
e a vedere ed a udire. In quante maniere l'uomo puó peccare in mangiare e come
il garzone si debbe contenere. Come il padre die insegnare al suo fanciullo
acciò che si sappiano portar avvenevolmente nel bere e ne' diletto della
femmina. Come il garzone si debbe contenere nel diletto del corpo. Come in
giovanezza l'uomo die schifare le malvagie compagnie. Che guardia l’uomo die
avere de' figliuoli da che sono nati, insino a’ sette anni. Che guardia l'uomo
die avere de' fanciulli da sette anni fino a quattordici. Che guardia l'uomo
die avere del figliuolo da quattordici anni innanzi. Che il padre non die
insegnare al figliuolo uno medesimo travaglio di corpo. Della casa e dei servi.
L'uomo die diterminare e parlare delle cose donde la vita umana può esser
sostenuta, volendo governare la sua famiglia e la sua casa. Il casino della villa
del’uomo, die esser fatto sottilmente ed in buon áire. Il casamento dei re e
dei prenzi, e di ciascuno altro uomo, die esser fatto in luogo dove abbia
abbondanza di buona acqua e di chiara. Naturalmente l’uomo die avere
possessione in alcun modo e che quellino che rifiutano le possessioni, non
vivono come uomini, anzi sono migliori che uomo. Elli è grande utilità alla
vita umana, che l'uomo possa vivare della sua propria ricchezza. Come l'uomo
die usare dei beni temporali, e quale maniera di vivare è buona e onesta. Nel
quale dice che ciascuno uomo, e medesimamente ei re ei prenzi, non debbono
desiderare troppo grande abbondanza di ricchezze ne di possessioni. Quante
maniere elli sono di vendere e di comperare e perchè ei denari fuoro prima
mente fatti e trovati. L'usura è generalmente malvagia, e ch'ei re ed i prenzi
la debbono difendare ch’ella non sia fatta nella loro terra. Nel quale dice
ch’ei sono diverse maniere di guadagnare denari e che alcuna di queste maniere
è avve nevole ai re ed ai prenzi. Alcuna gente è serva per natura e ch'elli è
loro utilità ch'ellino sieno suggetti ad altrui. Nel quale dice che alcune
genti che sono servi per natura e per legge. Nel quale dice ch’ellino sono
alcune genti le quali sono serve per prezzo ed alcuna gente che servono per
l’amore ch’elli ánno ai suo signore. L'uomo die dare gli ufici ai suoi fanti
nelle case dei re e dei prenzi. Come ei re e i prenzi debbono provvedere ai
loro sergenti robe e vestimento. Che cosa é cortesia e ched e' conviene ai
fanti dei re e dei prenzi ched ellino sia cortese Nel quale dice come ei re e i
prenzi si debbono contenere inverso ei loro sergenti. Che quelli che servono e
quelli che mangiano alla tavola dei re e dei prenzi, e generalmente che il
gentile uomo non debbe molto favellare. DEL GOVERNO CIVILE. Detti dei filosofi
nel governamento delle città. Nel quale dice che la villa e ordinata e
stabilita per alcuno bene. Fu grande utilità alla vita umana che colla comunità
della villa e delle città, li uomini ordinassero la comunità del reame. Nel
quale dice ceme Platone e Socrate dissero che l’uomo dovea ordinare e governare
le città. Nel quale insegna che i re e i prenzi debbono sapere che tutte le
cose non debbono essere COMUNE siccome Platone e Socrate dissero. Nel quale
dice quanti mali avverrebbero se il figliouolo fusse comune. Nel quale dice
come la possessione debbe essere proprie, e come debbono essere comuni, secondo
l'utilità delle ville e delle città. I re ei prenzi non debbono sofferire che
una medesima gente duri sempre in una medesima signoria. Nel quale dice che
l'uomo non die cosi ordinare la città come Socrate disse, che dovieno essere
ordinate. Come l'uomo può trarre a buono intendimento le parole che Socrate
disse, al governa mento delle città. Come un filósafo, ch'ebbe nome Fal lea,
disse, che l'uomo dovea ordinare le città. Le possessioni non debbono essere
eguali, siccome disse Fallea. Come quelli che signoreggia alcuna città, elli
die più principalmente intendare a cessare le malvagie volontà e i malvagi
desideri e convoitigine, ched elli non die intendere a cessare la
disuguaglianza delle possessiono. Nel quale dice, come un filósafo ch'ebbe nome
Ippodamo, disse che l’uomo dovea ordinare le città. Nel quale dice quali cose
sono da riprendare in quello che Ippodamo disse del governamento della
comunità. Della migliore maniera di governare le città. Il quale insegna come
l’uomo die governare le città in tempo di pace, e quante cose l’uomo die
guardare in cotale governamento. Quante maniere sono di signorie e quali sono
buone e quali sono rie. Ched o' val meglio che le città e ' rea mi sieno
governati e retti per un solo uomo che per molti e che quest' è la migliore
signoria che sia quando un solo uomo signoreggia ed elli intende il bene
comune. Nel quale dice per quali ragioni alcuna gente volsero provare ched e’
valeva meglio che le terre e le città fossero governale per molti uomini che
per un solo e dice in questo capitolo ciò che si die rispóndare a cotali
ragioni. Ched e' val meglio che le terre e le signorie e' reami vadano per
redità per successione DEL FIGLIOUOLO che per elezione. Nel quale dice quali
sono le cose ne le quali il re die sormontare gli altri, e che diversità elli à
intra'l re 'e'l tiranno. Nel quale dice che la signoria del tiranno è la
peggiore signoria che sia e che i re ei prenzi si debbono molto guardare
ch'ellino non sieno tiranni. Quale dia esser l'ufficio dei re e dei prenzi, e
com’essi si debbono contenere in governare le loro città e i loro reami. Quali
sono le cose che’ l buono re die fare, le quali il tiranno mostra di fare ma
non le fa nèmica. Nel quale dice per quante cautele il tiranno si sforza di
guardare sė ne la sua signoria. Ched elli è molto isconvenevole cosa ai re ed
ai prenzi ched ellino sieno tiranni, perciò che tutte le malizie che sono
nell’altre malvagie signorie, sono ne là signoria del tiranno. Nel quale dice
che i re e i prenzi debbono molto ischifare la compagnia del tiranno, perciò
che per molte cose ei soggetti aguaitano ed assaliscono il loro signore
quand’elli é tiranno. Nel quale dice quali cose guardano e salvano la signoria
del re e ched e'conviene fare al re sed e' si vuole guardare ne la sua signoria
e nel suo reame. Quali cose fanno a consigliare e di quali l'uomo die avere
consiglio. Nel quale dice che cosa è consiglio, e come l'uomo die fare ei
consigli. Nel quale dice che consiglieri ei re e i preozi debbono avere ai loro
consigli. Nel quale dice quante cose conviene sapere a quellino che consigliano
ei re e i prenzi e in quali cose l’uomo die préndare consiglio. Nel quale dice
che tutte le cose donde l’uomo giudica, l'uomo die giudicare secondo le leggi e
che l’uomo die fare pochi giudicamenti e dare poche sentenze per arbitrio o per
credenza. Nel quale dice come l’uomo dic fare ei giudicamenti: e ch’e giudici
debbono vetare che li uomini che piateggiano non dicano parole dinanzi al
giudice che’l possa muovere ad amore nè ad odio contra ad alcuna de le parti.
Nel quale dice quante cose conviene avere a’giudicatori a ciò ch’ellino
giudichino bene e drittamente. Nel quale dice quante e quali cose conviene
riguardare al giudice, acciò ch’elli perdoni e sia più di buonarie che crudele.
Nel quale dice ched e’ sono diverse maniere di leggi e diverse maniere di
giustizia e che al dritto natu rale ed al diritto iscritto tutti gli altri
dritti sono ridotti e ramenali. Quali debbono esser le leggi umane e ched elli
fu grande utilità ai reami ed a le città a fare cotali leggi. Nel quale dice
che ciascuno non die némica istabilire nė ordinare le leggi; e ched e' conviene
che le leggi sieno publicate é fạtte sapere acciò ch’ell’abbiano forza
d’obbligare le genti. Quante opere e quali le leggi ch'ei re e i prenzi
istabiliscono ed ordinano, debbono contenere. Nel quale dice quale vale meglio
o che le città o i reami sieno governati per un buono re o per una buona legge.
Nel quale dice che co la legge naturale e co la legge iscritta e' conviene che
l’uomo abbia la legge di Dio e la legge del Vangelo. Come l’uomo può, si die
guardare le leggi del paese e ch'elli non è utile ch'elle si rimutino ispesso.
Nel quale dice che cosa è città e che cosa è reame e chénte die essere il
popolo ch’è ne le città e ne' reami. Nel quale dice che allora è la città e’l
reame trasbuono e 'l popolo trasbuono, quand’elli v’à molte di mezzane persone.
Nel quale dice ched elli é grande utilità al popolo di portare grande riverenza
al prenze ed al signore e ched ellino guardino diligentemente le leggi che i re
e i prenzi ánno ordinate. Come il popolo e generalmente tutti quelli che
dimorano nel reame, si debbono mante nere saviamente, acciò che’l re o’l prenze
non abbia corruccio nė odio contra loro. Come ei re ei prenzi si deb bono
mantenere, acciò ch'ellino sieno amati e temuti dal lor popolo. Ed insegna
questo capitolo che tutto debbiano ei re ei prenzi esser amati e temuti dal lor
popolo, ellino debbono maggiormente volere essere amati che temuti. Del governo
in tempo di guerra. Che cosa è cavalleria e da ch'ella é ordinate. Nel quale
insegna in quale terra sono e’migliori combattieri e quali l’uomo die iscegliere
per combattere dell’uomini che debbono andare a la battaglia. In quale tempo
l'uomo die acco stumare il fanciullo all' opere dela battaglia e per quali
segni l'uomo può conosciare ei migliori battaglieri. Nel quale insegna quante
cose e quali e' conviene avere a' buoni battaglieri, acciò ch'ellino si
combattano bene e giustamente. Nel quale insegna quali sono migliori
battaglieri o i gentili uomini, oi villani, o quellino che nel campo dimorano,
ciò sono ei lavoratori. Nel quale insegna ch’elli è grande utilità ai
baltaglieri chedellino sieno bene esercitati all'arme; e che l’uomo die ei
battallieri apprendare a correre ed a saltare ed andare ordinatamente. Nel
quate insegna ched e’si conviene appréndare ai battaglieri molte altre cose che
quelle che sono dette, cioè a córrare ed assaltare ed andare ordinatamente. Nel
quale insegna che l’uomo die fare nell’oste fossati e castelli. Ed insegna
questo capitolo come l’uomo die fare ei castelli e quante cose l’uomo die
guardare in farli. Nel quale dice quante cose l’uomo die guardare quand’elli
vuole o die imprèndare battaglia comune. Nel quale dice ch’elli è grande
utilità ne le battaglie di portare bandiere e gonfaloni: e che l’uomo die
ordinare capitano e maggiore a ciascuna ischiera. E so - nemici migliantemente
questo capitolo insegna quali debbono essere e banderari e i capitani di quelli
a piè e di quelli a cavallo. Nel quale dice che avvedimenti die avere e che die
fare il signore dell’oste acciò che la sua gente non possa essere gravata dai
nemici per la via. Nelquale dice come l’uomo die ordinare le schiere e le
battaglie, quando l’uomo si die combattere contra I Nel quale insegna che
l'uomo die ferire il suo nemico nello battaglia di puntone e non di ramata. Nel
quale dice quante cose fanno gli avversari più forte che quelli dell’oste é
come l’uomo die assalire ei suoi nemici. Nel quale insegna come ei battallieri
si debbono tenere quando vogliono ferire ei loro nemici, e com’ellino ei
debbono inchinare e come l'uomo si die trarre in drieto quando la battaglia non
porta utilità. Nel quale insegna quante maniere ei sono di battaglie; e in
quanti modi l’uomo può prendare le città e le castella ed in che tempo l’uomo
le die assediare. Come quelli dell'oste si debbono fornire e come l'uomo può
vénciare le castella per cava. Come per l’ingegni del legno che l'uomo può
menare al muro del castello, l’uomo lo può prendare. Come l’uomo può e die
edificare le castella acciò ch'elle non sieno leggermente prese ně come l'uomo
può e die guérnire le castella acciò ch'elle non possano esser prese. Nel quale
dice come quelli che sono nel castello assiso possono e debbonsi difendersi da
la cava e dai tra bocchi e dalli altri ingegni che quellino dell'oste vi fanno.
Come l'uomo die fare le navi, e come l'uomo si die combattere nell'acqua o nel
mare, da che cosa tutte le battaglie debbono essere ordinate assediate. Che
cosa è una virtù che l’uomo chia ma piacevolezza, cioè di sapere CONVERSARE
piacevolmente con le genti, e in che cose la detta virtù die essere, e che si conviene
che i re e i prenzi sieno piacevoli. Appresso ciò che noi avemo detto che cosa
è debonarietà, noi diremo d’un'altra virtù, che l’uomo chiama piacevolezza. E
dovemo sapere che le opere e le parole dell'uomo sono ordinate a tre cose, si
come ad avere piacevolezza e verità, ed avere diletti e giuochi nei solazzi e
nelle allegrezze. LA PRIMA RAGIONE: E la piacevolezza si è, in SAPERE BENE
CONVERSARE, unde quelli che sa onorare e riverire gli uomini convene volmente e
secondo ragione, si à la virtù della piacevolezza. La SECONDA ragione si è, che
le opere e le parole dell’uomo sono ordinate sie a verità che, per le opere e
per le parole dell'uomo può l'altro uomo conosciare chi egli è (“Conversation
maketh the man”). Donde, verità non è altro se non che l'uomo non sia vantatore
e che nè per parole nè per fatti elli non dimostri maggior cosa in lui che vi
sia, nè che l'uomo non si faccia ispiacevole nè per parole nè per fatti oltre
quello che ragione insegna, perchè elli sia gabbato ne dispregiato. La TERZA RAGIONE
a che l'opere e le parole dell'uomo sono ordinate, si è, acciò che l'uomo sia
sollazzevole convenevolmente, e si sappia bene portare nei giochi, e nelle
allegrezze e nei sollazzi. Donde, se l'uomo vuole CONVENEVOMENTE CONVERSARE e'
die essere giochevole e piace vole e veritiere. E di queste tre virtù noi
diremo partitamente, ma prima diremo della piacevolezza. E dovemo sapere che,
NEL CONVERSARE, alcuni si mostrano troppo piacevoli, si come sono e
lusinghieri, e quelli che’n ogne cosa vogliono piacere altrui, che acciò che
piacciano altrui, si lo dano tutti ei fatti è tutti ei detti di ciascuno uomo.
E alcuni sono, che anno troppo gran difalta NEL CONVERSARE co le genti, si come
sono ei malvagi e quellino che sono battaglieri, e tenzonieri; e questi fanno
contra a ragione. Chè neuno die volere essere si piacevole nè si compagnevole,
ch’elli ne do venti o ne sia lusinghieri, e piacere a tutti gli uomini, nė
neuno die essere si pieno di contenzione e di noia, che li con venga cessare
della compagnia delli uomini, ma quelli è da lodare che si sa mezzanamente
portare e secondo ragione, nel CONVERSARE. Donde la virtù che l’uomo chiama
piacevolezza cessa la contenzione dell'uomo e tempera il lusingare, e quello
per lo quale l'uomo vuole a tutti gli uomini piacere. E perciò che l'uomo è per
natura compagnevole, si come dice il filosafo, si conviene dare una virtù per
la quale ne le parole e nei fatti sappia CONVERSARE COOPERATIVAMENTE E
convenevolmente e secondo ragione. E questa virtù che l'uomo chiama piacevolezza,
tutto sie cosa che, tutti quelli che vogliono essere piacevoli e vivare in
cooperazione, compagnia ed in comunità con l’altro, conviene ch'elli abbiano,
acciò che siamo cortesi e piacevoli, non perciò debbiamo essere si cortesi ne
si piacevoli ad uno come un altro: chè la dritta ragione insegna, che, secondo
la diversità dei due conversatori, l'uomo si die portare in maniera appropriata
con l’altro. E perciò che troppa amistà e troppa gran compagnia mostrare ad
ogni uomo fa l’uomo ispiacevole e vile; il gentile uomo si debbe più
alteramente contenere che l’altro, acció che l'uomo lor porti più onore e più
reverenza, e che la dignità de la loro grandezza non sia abbassata nè avvilata.
Donde il filosafo dice che i re e i prenzi debbono mostrare ch’ellino sieno
persone degne d’onore e di reverenza. Chè si come noi vedemo che alcuna vianda
fuôra soperchio a uno infermo che non basterebbe ad uno sano, cosi è
nell'essere piacevole e cortese, che alcuna piacevolezza s’aviene a’re secondo
ragione, che non s’aviene cosi ad un’altra persona comune. L’Enciclopedia
italiana cura l’edizione critica del “Il regime del principe”, testimoniato da
nove manoscritti, tra cui il codice della Biblioteca di Firenze (sig, che si
distingue sia per motivi cronologici (nell’explicit reca la data) sia per la
veste linguistica, in prevalenza senese, verosimilmente molto vicina a quella
dell’originale, ciò che lo rende un documento di lingua privilegiato rispetto
alle coeve attestazioni di varietà toscane non fiorentine tra fine Due- e
inizio Trecento. L’opera discende dal “Il regime del principe”, composto da
Colonna filosofo tra i più autorevoli della sua epoca, nato a Roma. Dedicato a
un principe, di cui Colonna fu tutore e ispirato alla Retorica, la Etica, e la
Politica di Aristotele, esuddiviso in tre libri concernenti la “morale», ossia
l’etica (disciplina dell’individuo), l’oeconomia (della casa), e la politica
(della città o reame o villa) - è il più corposo trattato basso-medievale sul
regime del ‘gentile uomo’ ed ebbe non solo una straordinaria fortuna in Italia
fino a tutto il XV secolo come elogio della cavalleria. Esercita una notevole
influenza sul Convivio, sul “De vulgari eloquentia” e sulla “Monarchia” di
Alighieri. “E lasciando lo figurato che di questo diverso processo dell’etadi
tiene Virgilio nello Eneida, e lasciando stare quello che Egidio eremita [il
filosofo appartenne all’Ordine degli Eremitani di Sant’Agostino ne dice nella
prima parte dello Regime del Gentile Uomo. L’ampia Introduzione, oltre a
tracciare il profilo biografico di Egidio illustrando contenuto, fonti e storia
della ricezione del suo capolavoro, esamina nei dettagli il debito di
Alighieri, la fortuna figurative o iconografica del trattato (l’affresco
giottesco della Cappella degli Scrovegni di Padova, precisamente nella Virtù;
l’Allegoria ed Effetti del Buono Governo realizzata da Lorenzetti a Siena,
specie nella particolare raffigurazione della giustizia commutativa e la
giustizia distributiva alla sinistra dell’affresco -- i rapporti tra il De regime
e il Livre dou gouvernement (una drastica riduzione non sempre perspicua, di
cui sono noti trentasei manoscritti) e tra questo e il Livro del governamento,
la prima traduzione, pur parziale, di opere che solo successivamente furono
volgarizzate nella loro interezza, ad opera di un anonimo senese, come avevano
già ipotizzato, tra gli altri, Segre e Castellani. Inoltre si auspica - e
intanto s’imposta in modo acuto e pregnante - un commento dedicato alle fonti
del “Regime”, ormai indispensabile alla luce della ri-valutazione della
filosofia nel vernacolare tra Medioevo e Rinascimento portata avanti dalla
bibliografia più recente. Grazie infatti agli studi degli ultimi due decenni,
siamo oggi più informati sui modi in cui la cultura vernacolare interagì con
quella antica, bolognese, tradizionalmente ritenuta ‘più alta’, e sul diverso
pubblico, dichiarato o reale, cui si indirizzava la trattatistica filosofica
dei secoli dal XIII-XIV in avanti. Infine, si passano in rassegna le altre
versioni del De regimine (quella senese è bensì la più antica, ma non l’unica:
se ne conoscono almeno altre cinque). Nella parte prima della Nota al testo si
dà conto della tradizione manoscritta dei testimoni completi e dei testimoni
parziali (descrizione esterna, descrizione interna, bibliografia), offrendo
dati preziosi sulla tradizione a stampa del De regimine e sulle edizioni del
Governamento. Nella parte seconda si indicano i criterî di edizione e gli usi
del copista. L’appendice prima alla Nota al testo raccoglie le aggiunte
inter-lineari e marginali al Governamento del manoscrito fiorentino, mentre in
una seconda appendice si riportano alcune annotazioni sulle relazioni fra i
testimoni del Governamento. La prima e fondamentale caratteristica della
tradizione è che tutti i mss. paiono al tempo stesso testimoni molto vicini tra
loro tanto che è dimostrabile la presenza di un archetipo a monte della
tradizione, ma non per questo facilmente classificabili nei loro rapporti
reciproci, principalmente perché spesso contaminati dal ricorso alla versione
nella lingua antica. Il secondo volume è interamente dedicato allo spoglio
linguistico sistematico sull’intero testo, tendente per quanto possibile
«all’esaustività delle allegazioni per ciascuna forma»: grafia, fonetica,
morfologia, sintassi. Chiudono il volume un ricco repertorio bibliografico e
gl’indici onomastico, toponomastico, dei nomi e dei manoscritti. Grice: “Poor Ockham is known
as Ockham – god knows, but he is not telling, what his surname was, if any! On
the other hand, the rather pompous Romans have Egidio as a ‘Colonna,’ even if,
as the Treccani notes, ‘the links with the Roman family are unclear’!” --
Romano: Egidio Romano, arcivescovo della Chiesa cattolica Filip4 Gilles de
RomeEgidio Romano e Filippo il Bello (miniatura di un codice medievale). Template-Archbishop.svg Incarichi
ricopertiArcivescovo di Bourges Roma Nominato arcivescovo25 aprile 1295
Deceduto22 dicembre 1316, Roma. C., latinizzato come C., indicato anche come C.
(Roma), filosofo. Generale dell'Ordine di Sant'Agostino. Dopo la sua morte, gli
sono tributati i titoli onorifici di Doctor fundatissimus e Theologorum
princeps. È discepolo d’Aquino a Parigi, dove insegna, prima di diventare
generale degl’agostiniani e arcivescovo di Bourges. È inoltre il precettore di
Filippo il Bello per il quale scrive il trattato De regimine principum,
sostenendo l'efficacia della monarchia come forma di governo. -- è considerato
tra i più autorevoli filosofi di ispirazione agostiniana, attivo anche nella
vita intellettuale e politica in un contesto culturale ed istituzionale
travagliato da frequenti ed aspre polemiche sul problema del rapporto tra
potere temporale e potere spirituale. Questo filosofo è generalmente ricordato,
insieme al prediletto allievo VITERBO (si veda), per il contributo nella
redazione della celebre bolla Unam Sanctam di Bonifacio e per il ruolo
significativo che assunse il maestro degl’eremitani d’Agostino quale autore del
De Ecclesiastica potestate e, dunque, quale teorico famoso e autorevole della
plenitudo potestatis pontificia. In C. rileviamo subito una compresenza del
duplice atteggiamento dottrinale e politico. Infatti è possibile rintracciare
il De regimine principum, scritto per Filippo il Bello e di ispirazione
aristotelico-tomista (AQUINO (si veda)) inerente alla naturalità dello stato
italiano, erigendola a difensore della potestas regale. Nel De Ecclesiastica
potestate, invece, C. afferma la superiorità del sacerdotium rispetto al
REGNVM, distinguendosi quale rappresentante della teocrazia papale. La
riscoperta del LIZIO e l'agostinismo politico In seguito alle condanne di
Tempier. C. difende la tesi d’AQUINO, per la sua qualifica di bacca-laureus
BACCA-LAVREVS -- formatus, ma, proprio a causa delle condanne stesse, viene
sospeso dall'insegnamento. Gl’avversari del papato trovano nel pensiero del
LIZIO gli strumenti per svolgere un'analisi politica che mette in discussione
la sacralità del potere. Dall'altra parte troviamo l'influenza della corrente
speculativa dell'agostinismo politico (ossia quel fenomeno di compenetrazione
fra stato italiano e Chiesa, all'interno del quale Agostino viene a giocare un
ruolo fondamentale dal momento che l'apporto teorico del suo De Civitate Dei
conduce a confusioni inevitabili fra il piano spirituale della Civitas Dei
Cælestis e il piano temporale della vita terrena che è ROMA CIVITAS PEREGRINA),
che ripropone la teoria delle due città e riafferma la superiorità del
sacerdotium rispetto al REGNVM, costituendo un vero e proprio partito del Papa.
C. rivendica la plenitudo potestatis come proprietà costitutiva dell'auctoritas
del papa in quanto homo spiritualis. C. sostituisce al concetto agostiniano di
ecclesia, quello di REGNVM al fine di estendere gl’ambiti del potere del
SOVRANO ecclesiastico. Il SOVRANO ecclesiastico, il papa, dove esercitare la
sua sovranità anche sul POTERE TEMPORALE al fine di garantire l'ordine mediante
una forma di DOMINIVM che coincida con la sua stessa missione spirituale.
Opere: Frontespizio delle In secundum librum sententiarum quaestiones L'edizione
critica dell'opera omnia è stata intrapresa, per Leo S. Olschki, (Aegidii
Romani opera omnia, collana Corpus Philosophorum Medii AeviTesti e Studi), dal
gruppo di ricerca di Francesco Del Punta. Quaestio de gradibus formarum,
Ottaviano Scoto (eredi), Boneto Locatello, In secundum librum sententiarum
quaestiones, 1, Francesco Ziletti. In secundum librum sententiarum quaestiones,
Ziletti, Opere, Antonio Blado, In libros De physico auditu Aristotelis
commentaria, Ottaviano Scoto (eredi), Boneto Locatello, De materia coeli,
Girolamo Duranti, Quodlibeta, Domenico de Lapi. TreccaniEnciclopedie on line, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana. Lambertini, Giles of Rome, Zalta, Stanford
Encyclopedia of Philosophy, Center for the Study of Language and Information
(CSLI), Stanford,. Briggs e Eardley,
A Companion to C., Leiden, Brill,. Silvia Donati, Studi per una cronologia
delle opere di Egidio Romano: I. Le opere prima: I commenti aristotelici.
"Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale", Gian Carlo
Garfagnini, Egidio Romano, in Il contributo italiano alla storia del Pensiero:
Filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana,. Francesco Del Punta-S.
Donati-C. Luna, C., in Dizionario biografico degli italiani, Roma, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana. Filippo Cancelli, Egidio Romano, in Enciclopedia
dantesca, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Papa Bonifacio VIII Teocrazia C.
su Treccani Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Ugo
Mariani, C., in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana.
Egidio Romano, su Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. su
ALCUIN, Ratisbona. Opere di Egidio Romano, su openMLOL, Horizons Unlimited srl.
su Egidio Romano, su Les Archives de littérature du Moyen Âge. C., in Catholic
Encyclopedia, Robert Appleton Company. Cheney, Egidio Romano, in Catholic Hierarchy.
Lambertini, Giles of Rome, in Edward N. Zalta, Stanford Encyclopedia of
Philosophy, Center for the Study of Language and Information, Stanford. Biografia a cura dell'associazione storico-culturale
S. Agostino, su cassiciaco. Predecessore Arcivescovo metropolita di
BourgesSuccessoreArchbishopPallium PioM.svg Simone di Beaulie Raynaud de La
Porte. NUMISMATIC NOTES
AND MONOGRAPHS. ITALIAN ORDERS OF CHIVALRY AND MEDALS OF HONOUR GILLINGHAM THE
NUMISMATIC SOCIETY Wonr nl PUBLICATIONS The Journal of Numismatics. With many
plates, illustrations, maps and tables. Less than a dozen complete sets of the
Journal remain on hand. Prices on application. The numbers necessary to complete
broken sets may in most cases be obtained. An index to the first fifty volumes
has been issued as part of Volume LI. It may also be purchased separately. The
American Numismatic Society. Catalogue of the International Exhibition of
Contemporary Medals. March. New and revised edition. The Numismatic Society.
Exhibition of Colonial Coins. NUMISMATIC NOTES et MONOGRAPHS Numismatic Notes
and Monographs is devoted to essays and treatises on subjects relating to
coins, paper money, medals and decorations, and is uniform with Hispanic Notes
and Monographs published by The Hispanic Society of America, and with Indian
Notes and Monographs issued by the Museum of the American Indian Heye
Foundation. Publication Committee Baldwin Brett, Chairman Russell Drowne Reilly,
Jr. Editorial Staff Noe, Editor Wood, Associate Editor Earle, Assistant . Italy
(savoy) Order of the Most Sacred Annunciation Plaque ITALIAN ORDERS OF CHIVALRY
AND MEDALS OF HONOUR. GILLINGHAM. THE NUMISMATIC SOCIETY Press of The Lent et
Graff Co. ITALIAN ORDERS OF CHIVALRY AND MEDALS OF HONOUR Gillingham. Students
have always found the coinage of Italy of more than passing interest, and the
country of the early Romans is still a far from exhausted field of numismatic
research. Few sections of Europe have had such a varied history. Few have been
more ought over. Greeks, Romans, Vandals, Goths, Franks, Germans, Normans,
Spaniards, Austrians and the Papal Authorities have had a hand in the
mismanagement of the country’s affairs, and all have left traces of their
influence, but nowhere more definitely than in the field of numismatics. The
changing coinage has always been interesting, and the publication of the Corpus
Nummorum Italicorum, undertaken by His Majesty, Victor Emmanuel III, is a
magnificent demonstration of the value of numismatic research. In the time of
OTTAVIANO, Italia is divided into sections. In the feudal period many of these
had been governed for centuries by members of the same family. It is a normal
condition for these clans to wage war one upon the other, and this state of
affairs exists almost uninterruptedly until the middle of the Nineteenth
Century. The destinies of Italy were decided in the cabinets and on the
battle-fields of Northern Europe—a Bourbon at Versailles, a Haps- burg at
Vienna or a thick-lipped Lorrainer, with the stroke of his pen, wrote off
province against province, regarding not the population who had bled for him or
thrown themselves upon his mercy.” Through it all, the Papacy has exerted a
powerful influence. In the early period such a shifting of control was not to
the best interests of the inhabitants. The Kingdom of Italy, as we know it
today, did not exist, of course, until 1870. With the fall of the French Empire
under Napoleon III, the assistance of France was no longer available, and Rome
came under the dominion of Victor Emmanuel. All of that gieat mountainous
peninsula was united and free. For over seventy years the country has been
governed by a Prince of the House of Savoy. Its population has prospered more
during that period than for many preceding centuries. These changing conditions
were not without effect upon the organisations which we class as Orders of
Knighthood. Many of the Orders of Chivalry founded by the Ducal or Princely
rulers of Italy were named for their patron saints. It has seemed expedient in
this article to treat of the Orders and Decorations of all of these changing
principalities separately. Insofar as is possible, any repetition which this
course involves has been avoided. Lucca, the most northern province of Tuscany,
lies between the Apennines and the Mediterranean Sea. Its principal city,
Lucca, on the River Sarchio, is famous for a remarkable bridge which is said to
have been built about 1000 A.D. From the time of the Narses, in the Sixth
Century, Lucca was an important city. Here and at Pisa, the earliest Italian
school of painting flourished in the Twelfth and Thirteenth Centuries. Lucca
became an autonomous commune from the death of Matilda (1115). In 1314
Uguccione della Faggiola seized the reins of Government, but later he was
superseded by the powerful Castruccio Castracani. Louis of Bavaria, after
having occupied it by his troops, sold it to a Genoese banker, Gherardo
Spinola; it was seized by John, King of Bohemia, pawned by him to the Rossi of
Parma, sold to Florence, relinquished to Pisa, nominally liberated by Charles
IV (Emperor of Germany, 1346- 1^78) and governed by his vicar. Lucca, MEDALS OF
HONOUR 5 subjected to endless vicissitudes, managed first as a democracy and
after 1628 as an oligarchy, to maintain its independence, alongside of Venice
and Genoa, and painted the word “Libertas” on its banner until the French
Revolution. In 1805, Napoleon I gave Lucca to his sister Eliza, who had married
Bacciochi. It was occupied by the Neapolitans in 1814, and from 1816 to 1847 it
was the Duchy of Maria Louisa of Parma (who married her cousin, Charles IV of
Spain), and was ruled by her son, Charles Louis. It later formed one of the
provinces of Tuscany. Under the rule of the Lombard Dukes, Lucca possessed a
coinage of its own. MILITARY ORDER OF SAINT GEORGE OF LUCCA. Duke Charles Louis
Ferdinand, a Spanish Bourbon, founded this Order on June 1, 1833. It was called
Or dine di San Giorgio per il Merito Militare, and was awarded for military
services to the Duchy. It was also issued to officers and privates whose
service exceeded three years. The Decoration is a Maltese cross, enam¬ elled
white. It is edged with gold for the first class, with silver for the second,
while for the third class it is silver without the enamel. In the centre is a
white medallion, upon which there is a gold figure of St. George slaying the
dragon, surrounded by the words AL MERITO MI LI TARE on a green band. The
reverse shows the initials of the founder, C.L., crowned, and the date 183J.
The ribbon is bright red with a white stripe. ORDER OF SAINT LOUIS. Founded on
December 22, 1836, by Duke Charles Louis, and awarded for civil merit. It was
reorganized in 1849 by his son, Charles III, Duke of Parma, a Bourbon, for
Civil and Military service; it is, therefore, classed with the Orders of Parma
also. See page 19. The badge of the first class is a white- enamelled cross,
with heavy gold lines and with a large fleur-de-lis at the tip of each
cross-arm. The obverse bears a shield upon which is an effigy of Saint Louis in
golden armour; the reverse has a shield bearing the Bourbon crest of three
lilies. The second class cross is of silver and white enamel, NUMISMATIC NOTES
ITALIAN DECORATIONS Pl. 1 Parma Order of Saint Louis while the third is all
silver but without the crown. The ribbon is blue with a yellow stripe on either
side. MEDAL FOR MILITARY SERVICE. Created on June i, 1833, for officers who had
served over thirty years, and called the Medaglia di Anzianita. The obverse
bears a gilt Maltese cross with the initials C.L. and a crown above; on the
reverse are the Roman figures XXX, denoting the years of service. The ribbon is
blue, with yellow stripes— four of the former and three of the latter. CIVIL
MEDAL OF MERIT. This Dec¬ oration was also instituted by Duke Charles Louis. It
is of silver and bronze. The initials of the founder, C.L. intertwined, ap¬
pear on the obverse, and the reverse has inscribed thereon the words, AI BEN
EME¬ RITI DELLA SALUTE PUBBLICA. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR. Mutina, as
Modena was then called, was a Roman colony. For more than twelve centuries
there were constantly changing rulers. In 1288 A.D. Obizzo II (1240-1293), of
the princely house of Este, received the lordship of Modena. The Este family
was one of the oldest of Northern Italy, dating back to about 917 A.D. Through
the marriage of an heiress of the house of Welf, of Bavaria, with a younger son
of the house of Este, this family became connected with the houses of Brunswick
and Hanover, from which are descended the Sovereigns of England, through the
house of Guelph. At various periods, the Estensi received the sovereignties of
Ferrara, Modena and Reggio. The male branch of the family lost the duchies of
Modena and Reggio on the death of Hercules Rinaldo, who died in 1803. His only
daughter, Maria, married Ferdinand of Austria, son of Francis I and Maria
Theresa. Their son, Francis IV, in 1816 became the first Hapsburg duke of AND
MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS Modena. He died in 1846, and when his son Francis V
died in 1875, the male line of the Austrian Estensi became extinct and the
title passed to Francis, son of Archduke Charles Louis. Members of the Este
family and their descendants had held the Duchy of Modena almost continuously
from 1288 until i860. In that year the territory by a plebescite was declared
part of the King¬ dom of Italy. ORDER OF THE EAGLE OF ESTE. Founded by Francis
V on December 27, 1855, and awarded for military and civil merit. The number of
the members of the Order was limited to 20 for the Grand Cross, 40 for the
Commander Class and 120 for the Class of the Knights. The decoration was
surrendered on the death of the Knight. The insignia is a gold Maltese cross
with gold knobs at the points, white-enamelled and edged with blue. Between the
arms of the cross are gold scrolls, and the letters E.S.T.E. are distributed in
the angles. On the blue medallion is the white-crowned eagle of the house of
Este, surrounded by a NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. J L Modena Order
of the Eagle of Este white-enamelled band, inscribed PROXIMA SOLI MDCCCLV. The
reverse centre of white enamel bears the figure of Saint Con- tardo holding a
cross. It is surrounded by a blue-enamelled band bearing three stars and inscribed
S. CON TARDUS ATESTI - NUS. The ribbon is white, edged with blue stripes. When
awarded for military merit, the cross is surmounted by a trophy of arms; for
civil merit, by an oak wreath. MILITARY MEDAL FOR LOYALTY. Francis IV, the
first Hapsburg duke of Mo¬ dena (1816-1846), caused a medal to be struck and
awarded to those of his troops who re mained faithful during the riot of
February 4, 1831. This disturbance was organized by Ciro Menotti, and forced
Francis IV to flee from his capital. It was thought by some that the Duke was
in league with Menotti, but as the Duke caused Menotti to be put to death when
the Revolution was suppressed, this is doubtful. The silver medal given to his
supporting troops bears the inscription FIDELI MILIT 1 MDCCCXXXI. Within a
wreath of laurel, NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 1 3 and below are two
crossed swords. The reverse is inscribed FRA NCI SC US IV DUX MUTINAE. The
ribbon has three stripes, equal in width; the middle one white, the side ones
blue. CROSS FOR SERVICE. Authorized by Francis V, May 16, 1852. This medal was
awarded to officers who had served 25 years under the banner of the house of
Este. It is a silver cross with a gilt edge. In the centre is the white eagle
of Este, surmounted by a crown and the letters F. V. The reverse bears the Roma
n figures XX V. The cross is surmounted by the ducal crown, and the ribbon is
white, edged with blue. MILITARY MEDAL OF MERIT. This decoration was created in
1852 for the junior officers and privates. It is silver. On the obverse appears
a bust of the duke facing left, and the legend FRANCESCO V DUCA Dl MODENA EC.
EC. ARCIDUCA D’AUS¬ TRIA ESTE EC. EC. On the reverse, within a laurel wreath,
PEL MERITO MI LI TARE. The ribbon is blue, edged with white. AND MONOGRAPHS
MEDAL OF FIDELITY. Francis V ap¬ pears to have been in a struggle with his
subjects during most of the thirteen years of his reign. He was compelled to
seek refuge in Austria in 1849, but he returned to Modena after the battle of
Novara on March 24th of the same year. Ten years later he was again forced to
flee. In i860 Modena became part of United Italy. To reward those of his
subjects who had remained faithful to him during his exile, he created the
Medal of Fidelity in 1863. It is bronze, 32mm. in diameter. On the obverse it
bears the effigy of the duke and the inscription FRANCESCO V AUST. ATESTENUS
DUX MUT 1 NAE ; on the reverse, the words FI DELI TATI ET CONSTANTIAE IN
ADVERSIS MDCCCLXIIL surrounded by a wreath of oak leaves. The ribbon is of blue
and white horizontal stripes, edged with blue and white. PARMA. Parma was the
Eastern section of Gallia Cispadane at the time of Constantine. It lies in the
Lombard plain, north of the Apennines, south of the River Po and west of
Modena. For the first fifteen centuries of the Christian era, the many rulers
of Parma were of various nationalities. The duchy came into the possession of
the Far- nese family during the early part of the Six¬ teenth Century. Eight
dukes of that family ruled over the destinies of its people. From Antonio, who
died childless in 1731, the duchy passed to Charles of Bourbon (Don Carlos),
Infante of Spain, who became King of Naples in 1735. Both Austria and Spain
governed it at various times. At the Con¬ gress of Vienna in 1815, the duchy
was granted to Marie-Louise (daughter of Fran¬ cis I of Austria), second wife
of Napoleon I. She died in 1847. Spanish and Austrian rulers again came into
possession. Charles III, a Bourbon and the grandson of Victor Emmanuel I of
Sardinia, reigned until his assassination. During the regency of his son
Robert, Parma was incorporated in the Kingdom of Italy. ORDER OF CONSTANTINE.
Authori¬ ties differ with regard to the date of the insti¬ tution of this
Order. It has been said that it was founded by Constantine the Great about the
year 313 A.D. Others give credit to thle Byzantine Emperor Isaac II (Isaac
Angelus Comnenus), and fix the year as 1190. This seems the more probable date.
The Order is also called the Order of Saint Angelus, the Order of the Golden
Chevaliers, and the Military Order of Constantine of Saint George, it being
under the patronage of that Saint and Martyr. Late in the Seventeenth Century
its control appears to have been sold to Francis I (Francis of Farnese), Duke
of Parma, who became the Grand Master. The Order came into high repute because
of the rules he observed in its distribution, and also because of the large
domains he conferred upon it, including the church of the Madonna della
Steccata at Par¬ ma. Clark attributes its revival to Charles V. In 1734 or
1735, after the extinction of the male line of the Farnese family, the heir to
the Duchy of Parma, Infante Don Carlos (son of Philip V of Spain and Elizabeth
Far¬ nese), became the Grand Master. He trans¬ ferred the Order to Naples when
he ascended that throne. It was abolished in Naples by Joseph Bonaparte in 1806
but continued in Sicily. Revived in 1814, it remained in existence until the
unification of Italy. Owing to its transfer to Sicily, it is fre¬ quently
classed among the Orders of the Two Sicilies. The members of the Order consist
of Senators, Commanders, Knights, Serving- brothers and Squires. On August 8,
1922, the Count d’Caserta of the Austrian line of Bourbons, and a dis¬ tant
cousin of the King of Italy through the female line, honoured one Michael
Cangiano, the official Interpreter of the Superior Court of Cambridge,
Massachusetts. Signor Can¬ giano was made a Knight of the Order of Constantine
of Saint George of Parma and of Sicily. This indicates that the Order has been
continued as a Family Order by the old rulers of those Duchies Pl. Ill Parma
Order of Constantine MEDALS OF HONOUR 19 The insignia is a red-enamelled gold
cross, fleurv. On the arms are the letters I.H.S. V. (In hoc signo vinces). In
the centre is the Labarum, or Standard. Greek letters X and P crossed,and A
(Alpha) and et (Omega). Harold Bayley, in his book entitled Lost Language of
Symbolism, London, 1913, writes,—“The Latin P has the same form as the Greek
letter named Rho. One of the most famous emblems of early Christianity— known
as the Labarum, the seal of Con¬ stantine, or the Chi-Rho monogram—is the
letter X surmounted by a P. The two letters Chi and Rho are assumed to read
Chr, a contraction for the name Christ, but the symbol was in use long ages
prior to Chris¬ tianity.” The first class members of the Order wear a gold
figure of Saint George slaying the dragon, suspended from the cross. The ribbon
is light blue moire. ORDER OF SAINT L OUIS. Charles III, Duke of Parma, revived
this order at Parma, August 11, 1849, as an award of merit. His father Charles
Louis (or Charles II) had originated the order in Lucca in 1836. There are five
classes and the insignia is a cross, composed of four fleurs-de-lis, bound
together by their leaves. On the centre of the obverse in a blue-enamelled
shield are three gold lilies. On the reverse is a figure of St. Louis,
surrounded by the motto DEUS ET DIES (God and light). The Grand Cross and that
for Commanders and Cava¬ liers of the first class have a gold figure of St.
Louis surmounted by a gold crown. The cross for the second class Cavaliers has
a silver figure with a silver crown, and the fifth class is of enamelled silver
without a crown. The ribbon is light blue and yellow. MEDAL OF MERIT. Founded
during the reign of Marie Louise. Marie Louise was the mother of the Little
King of Rome who, fortunately for Italy, never reigned. The medal is silver, 20
mm., and bears on the obverse, AI BENEMER- ENTI DEL PRINCIPE E DELLO STATO. On
the reverse is the head of Marie Louise and the inscription, M. LOUIS ARCID. D.
D. AUSTRIA DUCA DI PARMA PIAZ. E. GUAST. The ribbon is light blue and light
red. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR # 21 SAN MARINO. When Marinus, the
Dalmatian monk, and his companions settled in the Eastern Apennines, in the
third century, they little thought they were establishing a community with such
a future. For a long time San Marino was something like a buffer state, between
hostile Italian dynasties in that vicinity. In 1631, the Independence of San
Marino was acknowledged by the States of the Church. Napoleon I preserved its
sep¬ arate existence in 1797, and Napoleon III protected it from the designs of
Pope Pius IX in 1854. At the unification of Italy, 1859-1860, San Marino was
still allowed its independence, and today it is the smallest Republic in
Europe. ORDER OF CHIVALRY OF SAN MA¬ RINO. Sometimes called the Equestrian
Order of San Marino, created on August 13, 1859, by the Council of the
Republic, in commemoration of the fifteenth century of its foundation. The purpose
of its founda- AND MONOGRAPHS ITALIAN DECORATIONS f Pl. IV San Marino Order of
Chivalry of San Marino MEDALS OF HONOUR tion was to reward those who were
promi¬ nent in the welfare of the country and its people. There are five
grades: Grand Crosses, Grand Officers, Commanders, Offi¬ cers and Chevaliers.
The badge or cross, which is surmounted by a gold crown, is a gold-edged,
white-enamelled cross moline with a gold ball at the end of each arm. Be¬ tween
the arms are four gold towers. The obverse centre bears the effigy of Saint
Marino to left, surrounded by a blue band, inscribed SAN MARINO PROTETTORE. The
reverse bears on a gold shield, in the cen¬ tre, the arms of the country—the
three towers. The shield is surrounded by a blue band bearing the words MERITO
CIVILE E MI LI TARE. The ribbon is of seven equal stripes, four of blue and
three of white. The writer has four specimens of this cross. Two have
full-faced busts of San Marino, with white hair and beard. One has a younger
face to the left, with black beard and hair, while the fourth has a bust in
gold, facing to the left, but on a white-enamelled field. Two of the specimens
bear on the reverse MERITO CIVILE. Elvin and AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND
Lawrence-Archer give the inscription as “Merito Militare,” while the Catalogue
Musee de VArmte has it “Merito Civile.” Cappelletti and Puca, the Italian
authori¬ ties, give the former wording, and the figure of San Marino facing to
the left; and this, no doubt, is correct. MEDAL OF MERIT. Instituted on March
22, i860. This is octagonal in form and of gold, silver and bronze, according
to the importance of its award. In the centre of the obverse is the Arms of the
Republic, the three towers, within an oak and laurel wreath, below which is the
word LIBERT AS; around this is, REPUBBLICA Dl SAN MARINO. On the reverse,
within an oak wreath, is the word ANZIANITA if the pur¬ pose of the reward is
military, or MERITO, if for civil award. The ribbon is light blue, edged with
red. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 25 SARDINIA, SAVOY AND THE KINGDOM OF
ITALY. Sardinia, one of the islands of the King¬ dom of Italy, is known to have
been settled by the Carthaginians in 512 B.C. Thence¬ forward Romans, Vandals,
Goths, Saracens, and the Genoese ruled the island. In the year 1325 A.D, the
king of Aragon took pos¬ session. From that time until 1403 Sardinia was an
Aragonese province. After the union of Aragon and Castile, it became Spanish
and so remained until 1713, when it was ceded to Austria by the treaty of Utrecht.
In 1720 it w r as given to Victor Amadeus II (1666-1732), Duke of Savoy, in
exchange for the island of Sicily, and he became King of Sardinia; the title of
King of Savoy was con¬ ferred upon him the same year. This title of King of
Sardinia and Savoy continued until the unification of Italy in 1859-1860. MEDAL
OF VALOUR. Created in 1793 by Victor Amadeus III (1727-1796), King of Sardinia.
It is of gold and silver, 38 mm. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS in diameter, and
bears on the obverse a bust of the king facing to right and VITTORIO-AM ADEJJS
III. The reverse has a wreath of oak leaves, within which is a tro¬ phy of arms
and flags, and the words AL V A LORE. The ribbon is dark blue. About 1404
Amadeus VIII, (the first Duke of Savoy), extended his provinces. The teriitory
over which he later reigned extend¬ ed from the Lake of Geneva to the
Mediterranean Sea, and from the River Saone (in France) to,the River Sesia in
Italy. The Duchy of Savoy also included Nice. This section remained almost
continually in the possession of the house of Savoy until i860. It is said that
Napoleon III had a secret treaty with Count Cavour, the Italian states¬ man,
before the French army went to assist the Sardinians to drive the Austrians
from Northern Italy. At the Peace table, Savoy, the cradle of the house of that
name, as well as Nice, was given to France. Of this set¬ tlement, Garibaldi is
reported to have said, “That man (Cavour) has made me a foreigner in my own
house.” Inasmuch as the Kingdom of Italy has NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR
27 been ruled by princes of the house of Savoy, it seems proper to describe, in
the subsequent pages, the decorations generally known as Italian Orders of
Chivalry and Medals of Distinction. ORDER OF THE MOST SACRED ANNUNCIATION. This
Order is the high¬ est in rank and most important of all the Italian
Decorations. It ranks with the Golden Fleece of Spain and the Garter of
England. Authorities differ as to its origin, though many of them give the year
1362 as the date of its foundation. In that year, the Order of the Neck Chain
01 Order of the Collar of Savoy was founded by Amadeus VI, Count Verde of
Savoy. His grandfather, Amadeus V, called the Great, assisted the Knights of
the Order of Saint John of Jerusalem at Rhodes, and compelled the Turks, under
Mahomet II, to abandon their siege of that island in 1310 or, as some state, in
1315. For this service Amadeus V was presented with a collar, bearing the let¬
ters F.E.R.T. Fortitudo ejus Rhodum tenuit (By his bravery Rhodes was held). He
was also granted for his Arms, the use of the white cross of the Crusaders,
which later became the Cross of Savoy (H. W. Finch- am’s “Order of St. John of
Jerusalem in England”). Although authorities differ as to the exact meaning of
these letters F.E.R.T., the above is the more generally accepted explanation,
and is that given by Bernardo Giustinian, the Italian authority, in 1692. In
1518, new statutes were formu¬ lated for the Order by Charles III, Count of
Savoy. At that time the name was changed to the Order of the Most Sacred
Annuncia¬ tion. Several changes in the Order have been made by various Counts
of Savoy since that time, among whom were Victor Emman¬ uel II in 1869 and
Humbert I in 1889. There is but one class of Members—Chevaliers or Knights, whose
number, exclusive of the Sovereign and Church Dignitaries and Princes, is
limited. They must also be of the Roman Catholic faith. The insignia consists
of a gold medallion on which is a representation of the Annunciation, above
which is a dove, symbolising the Holy Spirit. This is surrounded by a group of
symbolic NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Italy (savoy) Order of the
Most Sacred Annunciation 30 ITALIAN ORDERS knots of ribbon (lacs d’amour), on
which are numerous roses, a possible reference to the Mystic Rose. The whole is
suspended from a gold chain, composed of alternate knots of ribbon and roses,
with the letters F.E.R.T. interwoven. The plaque, or star, is similar to the
badge, surrounded by eight rays of flame, with the letters F.E.R.T. on the
sides. The ribbon is blue moire. (Frontispiece.) ORDER OF SAINT MAURICE AND
SAINT LAZARUS. The Order of St. Mau¬ rice was instituted in 1434, at Ripaille,
near the lake of Geneva, by Amadeus VIII (13^3-1450), Count and first Duke of
Savoy. The Order took its name from the patron saint of Savoy. Amadeus VIII
conferred this Order on ten of his courtiers when they accompanied him to his
retreat at the priory of Ripaille. He was elected Pope in 1439, taking the name
of Felix V, but he resigned in 1448 and retired to the solitude of Ripaille,
where he died in 1450. He is buried at Lausanne. Shortly after his death, the
Or¬ der became dormant. It was revived in NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS
Pl. Italy (savoy) Order of St. Maurice and St. Lazarus 1572 by Duke Emmanuel
Philibert of Savoy, to encourage the Catholics to resist the Cal- vinistic
reforms attempted in Savoy. The Dukes of Savoy were Grand Masters. The Order of
Saint Lazarus was gen¬ erally supposed to have been founded about the year
1060, during the earlier crusades, although there was a Fraternity of
Ecclesias¬ tical Knights who as early as 366 A.D. founded a hospital at
Jerusalem to care for the lepers. These were known as the Knights of St.
Lazarus. Elias Ashmole, in his “History of the most noble Order of the Garter,”
London, 1715, writes—“At length, through the incursion of the Barba¬ rians, and
Injury of Time, it (the order) lay extinguished, but was revived when the Latin
Princes joyned in a Holy League to recover the Holy Land. . . . For in that
Time the Monks of this Order added Martial Discipline to their Skill in
Physick; and for their Services against the Infidels, begat a great Esteem from
Baldwin II, King of Jerusalem, and some of his Successors.” The Order was
inactive for a long period. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 33 In 1490 it was
united with the Hospitallers of St. John at Rhodes, but in 1565 Pope Pius IV
restored it and granted additional privi¬ leges. In September, 1572, Pope
Gregory XIII, at the request of Emmanuel Philibert, Duke of Savoy, restored the
Order of Saint Maurice and united it with that of St. Lazarus, under the title
of the ORDER OF SAINT MAURICE AND SAINT LAZARUS. Pope Gregory XIII also
appointed the Dukes of Savoy Hereditaries and Masters, and as Ashmole
writes—“oblig’d them to furnish out two Gallies for the Service of the Papal
See, to be employ’d against Pyrates.” There have been many changes in the Or¬
der by the various sovereigns, but at present there are five grades: Knights of
the Grand Cross, Grand Officers, Commanders, Officers and Chevaliers. The
number of the last grade is unlimited. Many foreigners have been decorated with
this grade. The pres¬ ent form of decoration was established by Duke Charles
Emmanuel I (1562-1630). The badge consists of a white-enamelled cross, treflee,
of St. Maurice, conjoined at the * AND angles with the green Maltese cross of
St. Lazarus, which is ball-tipped at the points. The badges of the four higher
grades are sur¬ mounted by a Royal crown, the size of the cross and of the
crown indicating the par¬ ticular grade. It is suspended by a bright green
watered ribbon. The eight-rayed star of the Order is silver. In the centre is a
reproduction of the badge or cross, without the crown. MEDAL OF SAINT MAURICE.
Insti¬ tuted for Military services by King Charles Albert, 1 King of Sardinia,
on July 19, 1839. It was intended as further recognition of those officials who
had received the cross of the Order of St. Maurice and St. Lazarus, and who had
served under the flag 11 per la durati di died lustri” (lustri meaning a five
year enlistment, and died lustri, therefore, fifty years). The Medal is gold,
bearing on the obverse the equestrian figure of the pa¬ tron saint of Savoy,
St. Maurice, holding the flag of the Order in his right hand. Around this are
the words S. MAURIZIO PRO- NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR TETTORE DELLE
NOSTRE ARMI. The reverse is inscribed as below, AL C A V A LI ERE MAU RIZIA NO
PER DIECI LUSTRI NELLA CARRIERA MI LI TARE BENEM ERITO space being reserved for
the name of the recipient. There are two sizes of the medal. The larger, 55 mm.
in diameter, is for Gen¬ erals or Admirals who had received the higher
decoration of the Order of St. Maurice and St. Lazarus, and the smaller, 39
mm., for officers who had received the lower grades of the same Order. The
ribbon is green, the same as for the Order. ROYAL MILITARY ORDER OF SAVOY.
Founded at Genoa, on August 14, 1815, by Victor Emmanuel I (1759-1824). Its
pur¬ pose was to reward acts of valour and magnanimity. The Order was modified
on September 28, 1855, by Victor Emmanuel II, later king of Italy, who also
changed the decoration to the present form. There are five classes: Knights of
the Grand Cross, Grand Officers, Commanders, Officers and Chevaliers. The cross,
which is white- enamelled with curvilinear tips, is edged with gold. It rests
upon a wreath of laurel leaves. On the red background of the medal¬ lion is the
white cross of Savoy, around which on a circular band are the words AL M ER 1
TO MI LI T A RE. The reverse medal¬ lion of red enamel has two crossed swords,
points up, above which is the date 1855, and on either side, the initials V. E.
The cross of the first three classes is surmounted by a Royal crown, that of
the fourth class by a trophy of flags and arms, while the fifth class cross has
but the suspension ring. The ribbon is blue moire, with a red band in the
centre. The star, which is of silver, has eight rays; in the centre is a
duplication of the obverse of the decoration, without the crown. Prior to 1855,
the star or plaque bore the motto AL MERITO ED AL VALORE. CIVIL ORDER OF SAVOY.
Founded at Turin, on October 29, 1831, by Charles Pl. VII Italy (savoy)
Military Order of Savoy 38 ITALIAN ORDERS Albert (1798-1849), King of Sardinia
and Savoy. During most of his reign of eighteen years, he was at war with
Austria. Follow¬ ing the revolution of 1848 in France, he began war for the
Independence of Italy but was compelled to abdicate in 1849 after his defeat by
the Austrians at Novara. The object of the Order was to rewaid ‘those of other
professions, not less useful than that of the army, who have become through
long and profound study the ornaments of the State to which they have rendered
important service.’ There is but one class to the Order, known as Knights, and
it is seldom conferred on foreigners. The decoration is a light blue Savoy
cross edged with gold. The medallion on the obverse is white with a gold rim;
in the centre are the intials of the founder, C. A. The reverse has AL MERITO CIVILE
1831, in gold lettering on a white field, on the centre medallion. The moire
ribbon is of three equal stripes—light blue with white either side. ORDER OF
THE CROWN OF ITALY. Created on February 20, 1868, by Victor Pl. VIII Italy
(savoy) Civil Order of Savoy ITALIAN ORDERS Emmanuel II (1820-1878), the first
King of United Italy, to commemorate the annexa¬ tion of Venice to that
kingdom. This is sometimes called the Order of the Iron Crown. Doubtless the
origin of the name arose from the fact that at the coronation of Agilif, King
of the Lombards (592-615), a crown was used, composed of gold and precious
stones, inset with a band of iron which was said to have been forged from a
nail of the true Cross. Tradition says that this crown was kept in the Cathedral
of Monza and removed to Mantua in 1859. When Napoleon I became King of Italy in
1805, it is said he was crowned with this crown. The Order of the Iron Crown of
Italy, founded by Napoleon I in 1805, was abolished in 1814, although revived
in Austria in 1816 by Francis I as the Austrian Order of the Iron Crown. The
first distribution of the Order of the Crown of Italy, as founded by King
Victor Emmanuel II, occurred on April 22, 1868, when the heir-apparent,
Humbert, married Princess Marguerite of Savoy. There are five classes of the
Order—Grand Pl. IX Italy Order of the Crown of Italy Cordons, Grand Officers,
Commanders, Officers and Knights. The grade of Knight or Chevalier is
frequently conferred on foreigners. The insignia is a white-enam¬ elled cross-pattee
edged with gold, and convex, with knots of gold cord connecting the arms. In
the blue-enamelled medallion is a gold crown. On the reverse medallion is the
crowned eagle of Savoy. On its breast is a red shield, bearing the white cross
of Savoy. The ribbon is of red with a white stripe in the centre. The star of
the order, for the highest grade, is of eight silver rays, on the centre of
which is a gold crown on blue field, encircled by a white band, in¬ scribed
VICTORIUS EMMANUEL II REX I TALI A E MDCCCLXVI. This device is surmounted by a
crowned eagle bearing the Arms of Savoy on its breast. The star of the Grand
Officer is an eight-pointed silver star, on which is a reproduction of the
Cross. ORDER OF INDUSTRY. By a decree of May 9, 1901, Victor Emmanuel III
created a Decoration called the “Cavalieri del Lavoro” (Knights of Industry).
It is awarded to those prominent or proficient in the Industrial, Commercial or
Agricultural work of the Kingdom or of its Colonies. The decoration consists of
a green-enamelled Savoy cross, edged with gold. On the obverse is a white
medallion, bearing the words AL MERITO/DEL/LAVORO/1901 The reverse medallion
bears the initials of the founder, V. E., in gold on a white field. The rib¬
bon is dark green with a red stripe in the cen¬ tre. There is but one class to
this order, and its award carries with it no particular privileges. COLONIAL
ORDER OF THE STAR OF ITALY. Founded in 1911 by King Victor Emmanuel III. Its
purpose was to reward those deserving of especial recognition who were
prominent in the work of the Colonies. There are five classes to the Order:
Knights of the Grand Cross, Grand Officers, Com¬ manders, Officers and
Chevaliers. The decoration consists of a white-enamelled star of five points,
edged with gold and ball- tipped. On the obverse medallion of red, is the gold
monogram (V. E.) of the founder, with crown above. A green-enamelled circle AND
MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS has at the bottom of it 1911. On the reverse red
medallion are the words AL/ ; MERI TO /COLO NI ALE in gold letters. The ribbon
is red, with narrow white and green bands on either side. All grades of the
star have a crown above, except that of Chevalier, which is plain. The plaque,
j which is worn by the first and second classes only, consists of thirty-five
silver rays, on which is the uncrowned star described above. MILITARY CROSS FOR
SERVICE. On November 8, 1900, Victor Emmanuel III authorized a cross for long
and faithful service, called the “Croce per anzianita di servizio Militare.” It
is of gold for Officers, and of silver for the troops. The decoration is a
Maltese cross; on the obverse, a medallion bearing the Royal cipher V E
crowned, and on the reverse Roman characters, denoting years of service —XXV
for the Officers and XVI for the troops. If the officers have served forty
years and the troops twenty-five years, the Roman characters vary accordingly,
and the cross has a crown above. The ribbon is green, with a wide white stripe
in the centre. NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. X Italy Colonial Order
of the Star of Italy 46 ITALIAN ORDERS MILITARY MEDAL OF VALOUR. As early as
1793, during the war between Pied¬ mont and France, Victor Amadeus III, King of
Sardinia (1727-1796), created a Medal of Valour. This was awarded for
individual acts of bravery, and was struck in gold and in silver. Victor
Emmanuel I revived the award in 1815, at the time of the downfall of Napoleon
I, but abolished it in August of that year when he created the Military Order
of Savoy. When Charles Albert was King of Sardinia and Savoy, he reinstituted
the medal in 1833, for acts of valour not sufficiently important to war¬ rant
the M ilitary Order of Savoy. From the time of its inception to 1887, it was
always awarded in gold or silver, but in that year Humbert I decreed that a
bronze medal should be given for acts of valour of a lesser degree. This medal
ranks in Italy almost as highly as does the Victoria Cross in Great Britain or
the Medal of Honour in this country. It is frequently called the Sar¬ dinian
Medal of Valour. The earliest model was 38 mm. in diameter, having on the
obverse the bust of the king facing to the NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS
Pl. Italy (savoy) Military Medal of Valour ITALI AN ORDERS AND right and the
words VITTORIO AMADEUS III. The reverse had a wreath of oak leaves, within this
is a trophy of arms and flags and the words AL V A LORE. About the time of the
Crimean war, the design was changed. The size was reduced to 33 mm. The obverse
has the Arms of Savoy, surmounted by a crown in an oval. Below are a palm and
laurel branch, tied at base with a ribbon; and around the whole, the words AL V
A LO¬ RE MI LI TARE. The reverse has two laurel branches tied with a ribbon,
with a space in the centre for the recipient’s name. The name of his campaign
is placed on the outer edge. The ribbon has always been a dark blue moire.
Victor Emmanuel II caused a number of these medals, in both gold and silver, to
be given to the British and French troops who took part in the Crimean war. Two
of these are in my collection, and have been awarded to Frenchmen. The reverse
has the name and title of the recipient en¬ graved at the centre, while around
the outer edge of one are the words SPEDIZIONE D’ORIENTE 1855-1856, in relief.
The second specimen has the same words en- NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR
graved. The Musee de VArm'ee of Paris has a medal with the recipient’s name
engraved and GUERRE DTTALIE 1859 in relief. This was for the war with Austria.
Another has in relief CAMP A GNA DELLA BASS A ITALIA 1860-1861 . Mr. C. S.
Gifford, of Boston, has in his collection a variant of this Medal of Valour. It
is but 25 mm. in diameter. The reverse has around the edge, outside the wreath,
in relief, the words GUERRA CONTRA VIMPERO D’AUS¬ TRIA. Many of these medals
have been awarded to the men of other countries who have assisted Italy in her
campaigns. It was a Military Medal of Valour, of gold, which General Diaz
placed upon the grave of the un¬ known American soldier at Arlington on Nov¬
ember 11,1921, by order of the King of Italy. CIVIL MEDAL OF VALOUR. Au¬
thorized by King Victor Emmanuel II on April 3, 1851. It was given in gold,
silver and bronze. Under a decree of April 29, 1888, Humbert I authorized a
bronze medal also. These are awarded to civilians for per- AND MONOGRAPHS
ITALIAN ORDERS AND sonal acts of courage and valour, such as rescues at fires
and at sea. The medal is 34 mm. in diameter, bearing on the obverse the Arms of
Savoy in an escutcheon, with a Royal crown above. Around this at the top are the
words AL VALORE CIVILE. The r everse has a wreath of oak leaves, with space in
the centre for the recipient’s name. The writer’s medal is engraved D’ONOFRIO
GIO. ANTONIO CERVINARA (AVEL- LINO) 22 XBRE. 1868. The ribbon for this medal is
of the Italian National colours. Three equal stripes—red, white and green.
NAVAL MEDAL OF VALOUR. Insti¬ tuted in March, 1836; modified in 1847, and again
by Victor Emmanuel II in i860, to reward the men of the Navy for heroism. In
1888, Humbert I established three grades, gold, silver and bronze, according to
the character of the award. The obverse bears the Arms of Savoy on a shield,
with a crown above, and encircled by a palm and laurel branch tied at the
bottom; and round the outer edge is the motto AL VALORE DI MARINA. On the
reverse is an oak NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR wreath (less full than that
of the Military medal of Valour) with a reserve in the centre for the name of
recipient and mention of the act for which the medal is awarded. The ribbon is
dark blue moire, with one wide and one narrow white stripe at each side. MEDAL
OF MERIT FOR PUBLIC SAFETY. This decoration was first insti¬ tuted on September
13, 1854, by Victor Emmanuel II and was called “La Medaglia di Benemerenza per
i Benemeriti della salute pubblica” Its purpose was to reward the services of
volunteers in epidemics of contagious diseases and those who took part in other
ways beneficial to the health and safety of the public. It is given in gold,
silver and bronze. On the obverse is a bust of the King to left, around which
is inscribed UMBERTO I RE D'IT ALIA. On the reverse are oak and laurel
branches, surrounded by the words SALUTIS PUBLICAE BENEMERENTI- BUS. A reserve
at the centre is left for the name of the recipient. On the earlier models the
bust and title of Victor Emmanuel AND MONOGRAPHS II appeared on the obverse,
and the reverse motto read AI BEN EMERITI DELLA SALUTE PUBBLICA . The ribbon is
light blue, edged with black. MEDAL FOR VETERANS GUARDING THE TOMB OF THE
KINGS. This medal was authorized on July 14, 1879, and altered on January 1,
1880. It was established to honour the veterans of the war of 1848-1849 who
guarded the tomb of Victor Emmanuel II. It is 30 mm. in diameter and of silver.
The ribbon is blue with a white stripe in the centre, with one edge green and
the other red. The first model has on the obverse a wreath of laurel with a
superimposed, five- pointed star bearing at the centre the bust of the King and
the words UMBERTO 1° RE D’lTALIA; on the reverse, VETERAN! 1848-49 / GUARDI A D’ONORE / ALLA TOMB A DEL RE /
VITTORIO EMA- NUELEII. After the death
of Humbert I, Victor Emmanuel III altered the medal. The obverse bore his own
bust and title, and the reverse read / AI/VETERA Nl 1848-1870 /GUARDIA D’ONORE
/ ALLE TOMBE NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XII Italy Veteran Guard
of the Tomb of the Kings 54 ITALIAN ORDERS DI RE / VIT TO RIO EM AN UELE II / E
UMBERTO I. A specimen of this design is in my collection. LIFE SAVING MEDAL.
Authorized by Royal Decree on March 8, 1888 . This decoration is awarded to
those, not in the Navy, who have risked their lives to save others from
drowning, or shipwreck, or for other forms ot personal valour at sea. It is
issued by the Ministry of the Marine. The medal is in silver and in bronze only
and is not to be worn on the person. The obverse bears the effigy of the King,
facing left, and the inscription VITTORIO EMANUELE III RE D J IT ALIA. The
reverse has two circles, one within the other; in the outer circle occur the
words MIN1STERO DELLA MARIN A, while the inner one is left blank for the name
of the recipient, the date and the statement regarding the occasion of the
award. MEDAL OF MERIT. Authorized by a Decree of May 6, 1909. This medal was
awarded to all persons, including many NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl.
XIII Italy Medal of Merit 56 ITALIAN ORDERS AND foreigners, who from
philanthropic or charitable motives went to the relief of the inhabitants of
Sicily and Southern Calabria at the time of the earthquake of December 28, 1908.
It is 34 mm. in diameter, and was issued in gold, silver and bronze. The
obverse bears the effigy of the King, facing left, and the words VITTORIO EMA-
NUELE III. On the reverse, the inscription TERREMOTO / 28 DICEMBRE 1908 /IN
CALABRIA / E IN SICILIA, sur¬ rounded by a wreath of oak leaves. The ribbon is
green with a white stripe on either side. A variation of this medal was issued,
bearing on the obverse the bust of the king surrounded by the inscription
VITTORIO EMANUELE III RE D’I TALI A. The reverse reads MEDAGLIA/COMMEMO- RA TI
V A / TERREMOTO / C ALABRO SICULO/28 DICEMBRE /1908. The ribbon for this has 5
stripes, alternately white and green. The writer possesses an interesting
medal, for the official issuance of which no authority has been found. It is of
silver, 33 mm. in diameter. The obverse bears the head of NUMISMATIC NOTES
MEDALS OF HONOUR 57 the King of Sardinia and Savoy, facing left, with A CARLO
ALBERTO at the sides. Under the bust, the letters S.J. (probably standing for
Stephano Johnson). The reverse reads
I VETERANI/ITALIANI /IN/PELLEGRINAGGIO /ALLA SUA TOMB A /A SUP ERG A . The ribbon is dark blue with
a yellow stripe each side. It is believed that these medals were given to the
veteran soldiers of Charles Albert who made the pilgrimage to his last resting
place. The Abbey of Superga was founded by Victor Amadeus III near Turin. In
its church rest the remains of the Princes of Savoy. Charles Albert (1789-1849)
died at Oporto in 1849. His body was buried on the heights of Superga. Italy
later recognized his devotion, and pilgrims still journey to his tomb. CRI MEAN
M EDAL. Italy was not back¬ ward in awarding what are commonly known as
Campaign or Service Medals but which the Italian authorities style “Medaglie
Commemorative.” That for the Crimean war was the first. It was authorized on
October 22, 1856, and was issued to the Piedmont AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS
AND troops serving during that campaign under General La Marmora. The medal is
of silver, 35 mm. in diameter. On the obverse appears the effigy of the King,
facing left, and the inscription VITTORIO EM AN U ELE II. The reverse has in
large letters, in relief, CRIMEA/1855-1856. The ribbon is light blue with a
narrow gold edge. Some authorities assign a ribbon of the Italian National
colours—red, white and green. MEDAL FOR THE LIBERATION OF SICILY. This medal
was issued to com¬ memorate the dethronement of Ferdinand II and the union of
the ancient Kingdom of Sicily with the Kingdom of Italy. As a result of that
insurrection, Garibaldi with his thousand troops landed at Marsala, and in
three weeks was master of Messina. The medal (30 mm.) is of silver and bronze.
On the obverse is the bust of the king and the words VITTORIO EM AN U ELE;
below the bust, the initials S.J., probably standing for Stephano Johnson, the
maker. The re¬ verse is inscribed IT ALIA / E
CASA DI SA VOIA / LIBERAZIONE DI / SICILIA NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR. The ribbon is red, with one
white and one green edge. STAR OF THE THOUSAND. Here might appropriately be
mentioned a unique dec¬ oration. On January 9, 1861, General Turr went to the
island of Caprera to carry to that great Italian patriot, General Giuseppe
Garibaldi (1807-1882), the Star of Honour which his famous thousand companions
had offered him. It is a gold star of seven points, loosely set with diamonds.
In the centre on a blue-enamelled field in letters of gold is ARTURO (a star
which is said to protect any one with an ideal). On this is super¬ imposed a
gold Trinacria, the emblem of Sicily. This is surrounded by an enamelled band
of white, green and red, inscribed in letters of gold I MILLE AL LORO DUCE (The
thousand to their chief). This was the only decoration which that great General
consented to wear; and after his death at Caprera on June 2, 1882, the star was
given by his sons to the Quirinal Museum in Rome where it may now be seen. AND
MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS MEDAL OF THE THOUSAND, or MARSALA MEDAL. Issued by
the city of Palermo, and authorized by the Italian government in 1865. It was
presented to the troops of Garibaldi who entered the City in i860, and is
called LA MEDAGLIA DEI MILLE. The obverse has in the centre an eagle with
raised wings, standing on a fillet inscribed S. P. Q. R. Around this are the
words AI PRODI CUI FU DUCE GARI¬ BALDI (To the brave men who were led by
Garibaldi). On the reverse within a wreath of laurel is IL MUNICIPIO/PALERMI-
TANO / RI VENDICA TO / MDCCCLX. Around this, outside the wreath are the words
MARSALA CALATAFIMI PALERMO. The medal was issued in silver and in bronze. The
ribbon is bright red, with a gold stripe each side, and on the face of the
ribbon is fastened a silver Trinacria, the emblem of Sicily. MEDAL OF ITALIAN
INDEPENDENCE. This decoration was authorized in 1862. It is of silver, and 32
mm. in diameter. On the obverse is the head of the king, to left, NUMISMATIC
NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XIV Italy Medal of the Thousand 62 ITALIAN ORDERS
around which are the words VITTORIO EMANUELE II RE D’I TALI A The reverse
depicts a standing female figure, symbolizing Italy, holding in her right hand
a spear, and in the left, a shield with the Arms of Savoy. Around the whole is
in¬ scribed GUERRE PER LTNDIPENDENZA E V UNIT A D’IT ALIA. The ribbon is
composed of six narrow stripes of the National colours—green, white and red.
Bars or barrets are issued in silver to be attached to the ribbon, as follows:
1848- 1849 (war with Austria), 1855-1856 (Cri¬ mean War), 1859 (war with
Austria), 1860- 1861 (Garibaldi’s expedition in Sicily and the Campaign in
central Italy), 1866 (war with Austria), 1867 (Campaign against Rome), and 1870
(Capture of Rome). MEDAL FOR UNITED ITALY. This medal was authorized in 1883.
It is 32 mm. in size, and of silver and bronze. On the obverse is the effigy of
the King and the words UMBERTO I RE D’lTALIA. On the reverse, within a laurel
wreath the in¬ scription UNITA/D’ITALI A/1848-1870. NUMISMATIC NOTES ITALIAN
DECORATIONS Pl. XV Italy Medal of Italian Independence ITALIAN DECORATIONS Pl.
XVI Italy Medal for United Italy MEDALS OF HONOUR 65 The ribbon has a broad
green stripe with a white and a red stripe on both sides. Unlike the British
campaign medals, few of the Italian medals are inscribed on the edges. The
writer has a group of three medals, inscribed PHILIP FIGYELMESY COM ANDANTE
USSERI UNGHERESI. These are for the Campaign of United Italy, Liberation of
Sicily, and for Italian Inde¬ pendence. MEDAL FOR AFRICA. Created on November 3,
1894; sometimes called the “Medal for Abyssinia.” It was awarded to the forces
of the Army and Navy which took part in the operations in Abyssinia, especially
in that portion bordering on the Red Sea, called Eritrea. This included the
campaign of 1887-1897 against Menelik II, who was the Negus of Abyssinia. The
medal was issued in bronze, 32 mm., and bears on the obverse the crowned head
of King Humbert I, facing right. On the reverse, within a laurel wreath, are
the words CAMPAGNE D } AFRICA. The ribbon is red with blue borders. Silver
bars, suitably inscribed, AND MONOGRAPHS 66 ITALIAN ORDERS were issued to the
troops taking part in the following expeditions, viz: Campagna 1887- 1888,
Saati, Dogali Saganeiti, Keren, Asmara, Adua, Agordat (1890), Halat, Serobeti,
Agordat (1893), Kassala, Halai, Coatit, Campagna 1895-1896 and Cam¬ pagna 1897.
MEDAL FOR THE FAR EAST. Au¬ thorized on June 23, 1901, and also known as the
“Medal for China/’ or the “Medal for the Boxer Uprising.” At the time of that
unfortunate affair, when so many of the Nations went to the relief of their
lega¬ tions at Pekin, Italy was among the first. To all those taking part in
this expedition, and to those who remained as guardians of the territory until
the end of the year 1901, this medal was given. It is of bronze, 32 mm., and
bears on the obverse the effigy of the King facing left and the words VIT-
TORIO EMANUELE III RE D’lTALIA; on the reverse, within a wreath of laurel, CINA
1900 - 1901 . The ribbon is yellow, with four dark blue stripes. Another medal
for China is exactly like the above, excepting NUMISMATIC NOTES ITALIAN
DECORATIONS Pl. XVII Italy Medal for Africa ITALIAN ORDERS that the reverse
bears the word CINA only. This was given to the troops and sailors who served
in China from December 31, 1901 to April 1, 1908. The ribbon is similar. MEDAL
FOR THE TURKISH WAR OF 1911 - 1912 . But a few years ago Italy and Turkey were
fighting desperately for the control of Tripoli, a section of Northern Africa
which had been under Turkish rule for several centuries. It was at this time
that Germany all but precipitated a Euro¬ pean war by insisting upon certain
methods of settlement. Fortunately conflict was averted by the treaty of
Lausanne. To commemorate the triumph over Turkey and to honor those engaged
there, a silver medal of 32 mm. was authorized on November 21, 1912. The medal
was issued to all men of the Army and Navy who took part in the operations
against the Ottoman Empire, whether in Africa or in Turkish territory. On the
obverse of the medal is the head of the King, facing right, and the
inscription, VITTORIO EM A N V ELE. III. RE NUMISMATIC NOTES Pl. XVI 11 Italy
War Cross ITALIAN ORDERS D* I TALI A. On the reverse, within a wreath of
laurel, the words GUERRA / ITALO-TURCA,/ 1911 - 1912 . The ribbon is of six
narrow blue and five narrow red stripes of equal width. MEDAL FOR THE WAR IN
LIBYA. The treaty of Lausanne did not stop all war operations on the part of
Italy. The tribes of the newly acquired Colonial possessions continued to make
trouble. To reward the troops taking part in such campaigns, a silver medal of
32 mm. was authorized on September 6, 1913. This was identical with the Turkish
war medal, except that the re¬ verse bears the words GUERRA/IN LIBIA. The
ribbon is of the same design and colour. WAR CROSS OF ITALY. Authorized in
1918. It was awarded to those worthy of official recognition during the World
War, but whose service was not of sufficient im¬ portance to warrant the Medal
of Military Valour. The Decoration is of bronze, 38 mm., in the form of the
Savoy Cross. On the obverse is inscribed MER 1 T 0 Dl NUMISMATIC NOTES ITALIAN
DECORATIONS Pl. XIX Italy Medal for the World War 72 ITALIAN ORDERS GUERRA,
above which is the King’s crowned monogram, V. E. and III. On the lower arm of
the cross is an upright sword entwined with a branch of oak. The reverse has a.
star in the centre surrounded by rays. The ribbon is dark blue with two white
stripes. MEDAL FOR THE WORLD WAR. Created on July 29, 1920 and made from
captured Austrian cannon. It is bronze, 32 mm. On the obverse appears the hel-
meted bust of the King, encircled by the inscription, GUERRA PER V UNIT A D' I
TALI A 1915-1918 and three branches of oak leaves. The reverse has an
allegorical figure of Victory, standing on a support borne by two helmeted
soldiers, and the inscription CONIT A NEL BRONZE N E- MICO (Coined from enemy
bronze). The ribbon has eighteen narrow stripes of green, white and red—six of
each colour. Bars were issued to be worn on the ribbon to designate the years
of service in the war. These bear the dates of 1915, 1916,1917 and 1918 . NUMIS
M ATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Italy Medal of National Gratitude 74
ITALIAN ORDERS VICTORY MEDAL. Created on De¬ cember 16, 1920, but not issued
until 1922. The medal is bronze, 36 mm. As with the Victory medals of the other
allies, the winged Victory is the dominant feature. This figure stands facing
on a triumphal chariot drawn by four lions. The reverse shows a tripod above
which two doves of peace are to be seen. At top the inscription GRANDE- G
VERRA-PER-LA-Cl VILTA . In field, at each side of tripod MCMXIV-MCMXVIII,
below, in two lines, AI COMBATTENTI BELLE NAZIONI/ALLEA TE ED ASSO¬ CIATE. The
badge is suspended by the rainbow ribbon as are all the Victory medals. MEDAL
OF NATIONAL GRATITUDE. This medal is awarded to mothers who lost sons in the
World War. The obverse shows an allegorical figure presenting a wreath to a
fallen warrior. Standing alongside is another female in an attitude of grief.
The reverse has an inscription in eight lines IL FIGLIO / CHE TI NACQUE / DAL
DOLORE / TI RINASCE “0 BEAT A” / NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Italy Victory Medal ITALIAN ORDERS AND NELLA GLORIA /
E IL VIVO EROE / “PIENA DI GRAZIA” / E PECO. The ribbon is grey with center composed of narrow
green, white and red stripes. MEDAL FOR WAR ORPHANS. This medal has also been
authorized but no information has been received concerning it. ITALIAN UNITY
MEDAL. This medal has not as yet been distributed and details concerning it are
lacking. It is to be sold and the money received is to go to the widows and
mothers of those killed in the war. MEDAL FOR WAR VOLUNTEERS, Notice has been
received that a medal will be issued shortly to those who volunteered in the
World War. CROWN OF MERIT. At this writing, and before any confirmation could
be secured, advices have come that the Councils of Ministers have proposed a
decoration to be awarded to clerks and workingmen who have remained faithful to
their employers for NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR twenty-five years or
more. Presumably this medal is intended to stimulate a spirit of co¬ operation
between the employed and em¬ ployer. No decision as to the design has been
announced. Several of the municipalities of Northern Italy issued medals to
honor those who aided in the efforts to free that country during the strenuous
days of 1848-1849. None of these medals of the cities are official medals, and
consequently few if any of the authori¬ ties mention them. They are inserted
here in order that the numismatist may have some facts relating to them. Como had a medal inscribed on the ob¬ verse, COMO
LIBERATA NELLE GLORI- OSE GIORNATE 18-22 MARZO 1848 . The reverse bears the Arms of
the city and the words AL VALORE DEL CITTADINO. Bologna issued a medal inscribed VIT¬ TORIO BOLOGNA 8
./ 8 . 1848 . On the re¬ verse, QUANDA IL POPOLO SI DESTA DIO SI PONE ALLA SUA
TESTA. Livorno’s medal bears on the obverse AI V A LOROSI DIFENSORI DI LIVORNO
10 E 11/5 18 49. The reverse bears
the AND MONOGRAPHS 78 ITALIAN ORDERS AND Arms of the State and the words
MUNICI- PIO DI LIVORNO. The ribbons for the above medals are red and white.
Milano likewise had a medal to show her appreciation of the efforts of her
citizens for freedom. It bears on the obverse a figure of Victory and the dome
of the Cathedral. The reverse has the Arms of the State and the inscription
COMMUNE DI MILANO. The ribbon is red and yellow. Cadore, Vicenza and Brescia
are also said to have issued medals, but a dependable description has not been
obtainable. During the war of 1848-1849 against Austria, and the several
Principalities of which Italy is now composed, Rome, too, became involved. At
the time of the Insurrection of 1848, Pope Pius IX fled to Gaeta, where he
remained until 1850. On February 9, 1849, Rome was declared a Republic. To
those who took part in the Insurrection, and who aided in the formation of the
short-lived Republic, as well as for connection with subsequent events, Rome
awarded several medals. As with the others, authentic information is difficult
to obtain. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 79 MEDAL OF MERIT. Issued for the
battle of Vicenza on June io, 1848. This medal was of both silver and bronze,
and 30 mm. in diameter. On the obverse within a wreath of oak leaves, the Arms
of the city of Rome—a crowned shield, bearing the letters S. P. Q. R. (Senatus
Populus que jRoman us —The Senate and the people of Rome). Around this device
is the inscription ALMAE VRBIS COSS BENEMERENTI. On a plain reverse is the
motto, P VGNA STRENVE / AD VICETIAM/PVGNA TA / IV.EIDVS VINIAS / M.DCCC. XL
VIII. The ribbon is of equal stripes of magenta and yellow—the colours of Rome.
MEDAL OF MERIT (Rome). Issued in silver and bronze. The obverse has in the
centre, the she-wolf with Romulus and Remus. Around this is BENEMERITO DELLA
PATRIA, with an oak and olive branch beneath. The reverse has in the centre a
group of flags and a trophy of arms, surrounded by the inscription INDIPEN-
DENZA ITALIAN A 1848 . The ribbon is similar to the preceding. AND MONOGRAPHS
ITALIAN ORDERS MEDAL OF MERIT. Struck in silver and bronze, and is said to have
been issued by the Republic of Rome to those who dis¬ tinguished themselves
during the Insurrec¬ tion of 1848. It is 30 mm., and has on the obverse the
she-wolf with Romulus and Remus, standing on a pedestal, bearing the letteisS.
P. Q. R . The reverse reads AL MERITO, surrounded by an oak wreath. The ribbon
is magenta and yellow. Another medal is described by one au¬ thority as a
reward to the combatants of 1848. It is 23 mm., bronze, and bears on the
obverse an allegorical female figure, holding a spear in her right hand and a
cornucopia in her left. At her feet is a globe surmounted by an eagle. Above is
a rayed .star. On the edge is inscribed REPUBLIC A ROM AN A. On the reverse is
the motto ALLA VIRTU CITTADINA within an oak wreath. This is surrounded by the
inscription LA P ATRIA RICONO- SCENTE. No ribbon is described. According to
Padiglione still another Medal of Merit was issued in commemora¬ tion of September
20, 1870, when Rome was NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXII Rome.
Battle of Vicenza Rome. Medal of Merit 82 ITALIAN ORDERS AND admitted into the
Kingdom of Italy. Scul- fort, a French writer, says this medal was given to
commemorate the proclamation of the Republic of Rome in 1848; although
preference is here given to the Italian authority’s version. The medal was
issued in silver and bronze, 30 mm. in diameter. On the obverse is a shield
bearing the Arms of the City, surmounted by the she-wolf with Romulus and
Remus. This device rests upon two crossed battle axes and an oak wreath. The
reverse bears within an oak wreath ROMA /RIVENDICA TA,/AI SUOI/LIBERATORI,
surmounted by a star. The ribbon has narrow alternating stripes of magenta and
yellow. Some rib¬ bons have nineteen stripes; others have eleven. NUMISMATIC
NOTES MEDALS OF HONOUR THE TWO SICILIES Even more so than with Italy proper,
Sicily has been a battle-ground from the earliest times. And this condition, as
is usually the case, has made the numismatics of Sicily of great importance.
Before the period of coinage, the Sikels dwelt in the land. Later the
Carthaginians disputed with the Greeks for its control, both yielding
ultimately to the Romans. In addition to the struggles between the Normans and
the Spaniards for its possession, it had to with¬ stand the onslaught of the
Saracens. Sicily, especially in the mediaeval period, has shared the fate of
the kingdom of Naples, or, as they came to be known, the Kingdom of the two
Sicilies—a title which in itself is a commentary of the relative importance of
Naples. After the Lombard rule in the nth century, the Normans,under Count
Roger, brought about a consolidation of Naples and Sicily. The conquest dates
from 1130 A.D., when he assumed the title AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND of
King of Naples and Sicily. There were two periods of separation—1282 to 1442
and 1458 to 1504, but after the last-named year the two kingdoms remained under
one crown until the unification of Italy in 1861. It is unnecessary here to
dwell upon the constantly changing rule for the two king¬ doms more than to
mention the conflict between the House of Anjou and of Aragon through the 14th
and 15th centuries. Under Charles VIII (from 1494), the French ruled, while between
1504 and 1707 the Spanish were in control. They were followed by the Austrians
(until 1720). After that date Spanish Bourbons held possession. The Napoleonic
rule on the mainland dates from 1805, while Ferdinand IV con¬ trolled the
island of Sicily. The downfall of Napoleon at Waterloo saw the two kingdoms
again united under the Bourbons. The wars for the independence of Italy, and
the efforts of Garibaldi in 1859 and i860, finally brought both sections into
the Kingdom of Italy and under the rule of the house of Savoy. NUMISMATIC NOTES
M EDALS OF HONOUR 85 ORDER OF THE SHIP. In 1269, St. Louis founded in France
the Order of the Ship or of the Double Crescent. Upon his death in 1270, his
brother, Charles d’Anjou, established this order in the Kingdom of Naples.
Owing to the design of the collar, this order is sometimes given a third name—
The Order of the Sea Shell. The insignia was a gold collar of scallop shells,
alternating with double crescents. From this was suspended a medal with a ship
as its design. The motto is NON CREDO TEMPORI. Clark, an Eng¬ lish writer,
describes an order founded in 1382 by Charles III, King of Naples, called the
“Order of St. Nicholas,” while Elias Ashmole styles it “The Order of the
Argonauts of St. Nicholas.” Both give the motto as NON CREDO TEMPORE
Apparently, therefore, this is a survival or a later form of the Order of the
Double Crescent. ORDER OF THE CRESCENT. Favine states that this order was
founded in An- giers, France, in 1464, by Rene, Duke of Anjou, King of Jerusalem
and Sicily. Ashmole quotes St. Marthes as giving 1448 AND MONOGRAPHS ITALIAN
ORDERS AND as the date for its foundation. Rene was unable to hold his island
kingdom very long. The order was not popular, and those honoured with it were
afraid to wear the badge. The insignia consisted of three gold chains from
which is suspended a gold crescent, bearing three letters in red, L.O.Z., which
signify, according to Favine, L’oz en croissant (Praise by increasing). To the
crescent were attached gold tags indicating the battles and feats of honour in
which the knights had been engaged. 2 Aragon controlled the Island Kingdom of
Sicily from 1282 to 1442. In 1351 Louis I, King of Sicily, founded the ORDER OF
THE STAR to replace that of the CRESCENT MOON. This insignia was a Maltese
cross, in the centre of which is an eight- pointed star. This Order seems to
have been discontinued in 1394. Giustinian, the Italian writer in 1692, gives a
list of eighteen Grand Masters of the Order of the Crescent Moon and of the
Star from 1268 to 1667. This would seem to indicate that the Orders described
above were connected or continued by the several rulers under different titles.
NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR OO ^4 ORDER OF THE SPUR. Founded in 1266 by
Charles d’Anjou, King of Naples and Sicily, to commemorate his triumph over
Manfred near Benevento. The insignia is a white-enamelled cross, each of the
arms having double points. A spur is attached at the base. The Order was
shortlived. ORDER OF THE KNOT OF NAPLES. Created in 1351 by Louis of Taranto
when he married the Queen of Naples. This was also termed the “Order of the
Holy Spirit of the Right Desire.” It ceased to exist after the death of the
founder. The insignia is a knot of cord entwined with i gold thread. ORDER OF
THE REEL AND LIONESS (Naples). This Order, of short duration, was instituted by
partisans of the house of Anjou, during the troubles of 1386-1390. The insignia
is a yarn reel and a lioness, the significance of which is difficult to learn.
Clark, writing in 1784, states that the followers of Louis II, Duke of Anjou,
were divided into two factions, one of which wore AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS
AND on its arms an embroidered reel as a sign of contempt for Queen Margaret,
widow of Charles III, who desired to hold the reins of government. This faction
took the name of “Knights of the Reel.” The other, the Knights of the Lioness,
wore on its breast the figure of a lioness with feet tied, indi¬ cating that it
looked upon Queen Margaret as one tied by the leg. ORDER OF THE ERMINE
(Naples). Founded in 1463, by Ferdinand I (1423- 1494) Aragon, King of Naples,
at the end of the war which he had been waging against John of Anjou, Duke of
Calabria. He was led into this war by his brother-in-law, Marinus Marcianus,
Duke of Sesso, who conspired to murder Ferdinand. Marinus Was not only pardoned
for his treachery but was admitted into this Order. The motto was MALO MORI
QUAM FOEDARI (Death is preferable to dishonor), and the patron was St. Basil.
The badge is a gold ermine suspended from a gold chain. Au¬ thorities differ as
to the exact date of both the creating and discontinuance of this Order.
NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 89 ORDER OF THE GRIFFIN (Naples). Attributed
to Alphonse by Perrot and by De Genouillac. The date of its founding is given
as 1489. As Alphonse died in 1458 and was succeeded by his son, Ferdinand I,
who reigned until 1494, it may, therefore, have been instituted by Ferdinand.
No description of the insignia can be found. ORDER OF SAINT MICHAEL (Naples).
This Order is likewise attributed to Ferdi¬ nand I, and the insignia is
described by Ashmole as an oval, bearing the word DECORUM . No other record has
been found. ORDER OF SAINT JANUARIUS (of the Two Sicilies). Founded on July 6,
1738, by King Charles of Sicily (1716-1788), to cele¬ brate his marriage with
Princess Amelia, daughter of Augustus III of Poland. Charles was of the Spanish
Bourbons, and second son of Philip V. His army had conquered Sicily, and he
became its King in 1735 at the age of eighteen, having previously borne the
titles of Duke of Parma and Grand-Duke AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS of
Tuscany. In 1759 he became Charles III of Spain, at which time he resigned his
Neapolitan and Sicilian Kingdom in favor of his son, Ferdinand. Charles formed
the Noble Order of the Immaculate Conception of the Virgin Mary, often also
called “The Order of Charles III of Spain.” It was he who, as King of Spain,
joined France in sending assistance to the American Colonies in their war of
Independence. At the Peace Treaty following that conflict, he recovered Florida
for Spain from England, to whom it had been ceded in 1763. Saint Januarius (San
Genaro), for whom this Order is named, was the Patron Saint of Naples. Relics
of this Saint, to whom miraculous cures are attributed, are pre¬ served in the
cathedral named for him in that city. When the French invaded Naples in 1806,
the Order was abolished in that country, though it continued in Sicily, whither
Ferdinand had fled. It was revived after 1814. At the present time it is
classed among the non-active Orders of Italy. There are two classes: Knights
and Honor¬ ary Knights. The badge of the Order is a NUMISMATIC NOTES ITALIAN
DECORATIONS Pl. Two Sicilies Order of Saint Januarius ITALIAN ORDERS AND gold
Maltese cross, enamelled red with white edges; gold Bourbon lilies in the
angles. The obverse centre has a figure of the patron saint, San Genaro, clad
in a red robe and hat, with an open book in the left hand. The reverse shows an
open book and two receptacles partly filled with the mirac¬ ulous blood of this
martyr. The ribbon is bright red. The plaque is of silver, the same design as
the cross, and bears the words IN SANGUINE FOEDUS (the Covenant in Blood).
ROYAL MILITARY ORDER OF SAINT CHARLES. Instituted by Royal Decree of October
22, 1738, by King Charles, its purpose was to reward citizens and members of
the army and navy who had shown exceptional zeal and fidelity to the crown.
This Order supposedly never received the Apostolic confirmation of the Pope,
and according to an Italian writer, Ruo, was shortlived, all record of its
existence having been lost when Charles, its founder, assumed the throne of
Spain in 1759. The decoration is a fou r-armed cross, each NUMISMATIC MEDALS OF
HONOUR 93 arm terminating in the form of a lily, and the whole surmounted by a
royal crown. The centre medallion bears the image of Saint Charles. No
description of the reverse is given. The ribbon is violet. ORDER OF SAINT
FERDINAND and OF MERIT. Founded on April i, 1800 by Ferdinand IV, King of
Naples (also Ferdi¬ nand III of Sicily and I of the Two Sicilies). It was
instituted in commemoration of his having been restored to his Kingdom after
the defeat of the French by the united forces of England, Austria, Russia and I
Turkey. The object of the Order was to reward the Neapolitans who had remained
faithful to the King and his monarchy. Lord Nelson, Duke of Bronte, was one of
the first foreigners to have this Order bestowed upon him. He was made a Knight
of the Grand Cross. Like the Order of Saint Januarius, this was suppressed in
Naples when the French under Joseph Bonaparte controlled that country. It was
continued in Sicily until 1814 but is said to have been definitely abolished in
i860. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS There were three classes: Knights of the
Grand Cross, Commanders and Chevaliers. The cross of this Order is a gold star
of six branches, in the form of rays. In the angles are Bourbon lilies. The
whole is surmounted by a crown of gold. The gold-centred medallion bears a figure
of St. Ferdinand in Royal robes and crowned, holding a laurel wreath in the
left and a sword in his right hand. The encircling blue-enamelled band is
inscribed FI DEI ET MERITO. The reverse centre of gold is inscribed FERD. IV.
INST. ANNO 1800 . The plaque of the Order is similar to the obverse of the
cross, without the crown. A dark blue ribbon with red edges is used for
suspension of the cross. MEDAL OF HONOUR. By a decree of July 25, 1810,
Ferdinand IV added a gold and silver Medal of Honour. This was 33 mm. in
diameter, with the obverse similar to the cross. The reverse was inscribed FI
DEI ET MERITO. This was worn with a similar ribbon. Officers and privates of
the Army and Navy were awarded this medal for distinguished services.
NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXIV Two Sicilies Medal of Honour 96
ITALIAN ORDERS AND MEDAL OF MERIT FOR LOMBARDY. Ferdinand IV instituted a medal
of silver for the Neapolitan troops who assisted him in the campaign in
Lombardy against the French in 1796. This was 38 mm., bearing on the obverse
the helmeted effigy of the king and the title, FERDIN. IV UTRI SICILIAE REX P.F.A. ( P-Pio, devout, F-Forte,
brave, A-Augusto, august). On the reverse, within a laurel wreath, FI DEI/ REGIAE DOM US / PA TRIAE
/ PROPUG- NA TORI /OB / EG REGIA FACTA . In the exergue, E. V.A/MDCCXC VI.
MEDAL OF MERIT FOR SIENA. This medal was of gold and awarded by Ferdi¬ nand IV
to the troops who distinguished themselves in the Siena campaign in 1797. On
the obverse is the helmeted effigy of the king and his title FERDIN AN DUS IV
UTRIUSQ. SICILIAE REX P.F.A. On the obverse is an allegorical figure of a woman
crowning a soldier with a laurel wreath. Surrounding this, an inscription reads
MI LI TIB US BENE DE REGE AC PATRIA MERIT 1 S. In the exergue is NUMISMATIC
NOTES MEDALS OF HONOUR E. V.A./MDCCXC VII. The ribbon is blue and white, edged
with narrower stripes of blue (Sculfort, p. 176). MEDAL OF HONOUR FOR THE SIEGE
OF GAETA. When Napoleon I sent his brother Joseph Bonaparte to rule over the
kingdom of Sicily, Ferdinand IV fled to Gaeta. This fortress was gallantly de¬
fended in 1806 against the French under Marechal Massena, but was finally
forced to capitulate, and Ferdinand fled to the island of Sicily. To reward
those who valiantly assisted him to hold his kingdom, Ferdinand IV instituted
this Medal of Honour. It is 35 mm., and was struck in both gold and silver, and
is suspended from a deep red ribbon. The obverse of the medal has a bust of the
king facing to right, the head wearing a helmet, laurel wreathed and surmounted
by a dragon. The inscription is FERDI- NANDUS IV. D.G. SICILIARUM REX. The
reverse has in the centre a view of the fortress of Gaeta, surrounded by the
motto, MERITO ET FI DEI CAJETAE DEFENSORM AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND
ROYAL ORDER OF THE TWO SICI¬ LIES. Created on February 24, 1808, by Joseph
Napoleon, when King > of Naples It was issued in three classes: Grand
Officers, Commanders and Chevaliers. Joachim Mu¬ rat, when ruler, modified the
Order in 1811; its purpose was to reward those who had assisted in the conquest
of the country. The decoration is a red-enamelled star of five points, ball
tipped and with gold edges. Above this is the Imperial eagle surmounted by a
crown. In the centre medallion is the Arms of Sicily, a Trinacria or Triquetra,
having a face in the centre. This me¬ dallion is surrounded by the title, JOS.
NA- POLEO SICIL. REX INST 1 TUIT. The reverse medallion bears a prancing horse,
the Arms of Naples, encircled by a blue- enamelled band inscribed PRO RENO V A
TA PATRIA. The ribbon is dark blue with a red stripe in centre. Following the
death of Murat on October 13, 1815, the Kingdom was restored to Ferdinand IV,
who changed the design of the above decoration. The star was at¬ tached to the
surmounting crown by a lily N U M I S M ATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 99
(replacing the eagle). The obverse medal¬ lion contained the Arms of Sicily and
of Naples, surrounded by the inscription FERDINANDUS BORBONIUS UTRI- USQUE
SICILIAE REX P.F.A. (Pio Forte Augusta). The reverse medallion had in the
centre a Bourbon lily and the motto FELICITATE RESTITUTA X. KAL.JUN. 1815 . The
ribbon was changed to azure blue with a red stripe in the centre. This Order
was finally abolished in 1819 and replaced by the “Order of Saint George of the
Reunion.” MEDAL OF HONOUR FOR THE PRO¬ VINCIAL LEGION. On March 29, 1809,
Joachim Murat, instituted this medal for the Provincial Legion. It is of silver
and bronze, and bears on the obverse the effigy of the King, facing to left,
encircled by the words GIOACCHINO NAPOL. RE DELLA DUE SICIL. On the reverse is
a group of fourteen flags and a royal crown, the outer flags bearing,
respectively, the words SICUREZZA/INTERNA. Around this device is the
inscription ALLE LEGIONI AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND PROVINCIALI 26 MARZO
1809 . The ribbon is light blue moire. Ruo, the Italian writer, states that the
inscription on the obverse is Gioacchino Napoleone, but the previous
description is taken from a medal and various French authorities. MEDAL OF HONOUR
FOR NAPLES. Murat authorized another Medal of Honour on November i, 1814, to
reward the guard of Naples for its devotion to his cause. It is of gold and
silver, in the form of a wreath of oak and laurel leaves, tied with a ribbon
and surmounted by a crown. Superimposed on the wreath are two crossed flags,
enam¬ elled in the colours of the kingdom. On the obverse centre medallion of
white is the bust of the king, facing to left, and the title GIOACCHINO
NAPOLEONE (or GIO¬ ACCHINO RE DI NAPOLI ). On the re¬ verse medallion are the
words ONORE ET FEDELTA. The ribbon is magenta. The Medal for Civil Merit is
similar to the above, except that the reverse is inscribed ONORE ET MERITO.
NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR IOI MEDAL OF HONOUR. After the death of Murat
at Pizzo, a medal of 38 mm. was authorized by Ferdinand IV. It was issued in
gold and silver, and worn with a bright red ribbon. On the obverse is a crowned
effigy of the restored king, facing to left, and the inscription FERDINANDUS IV
UTRI USQUE SICILIA E REX P.F.A. The reverse has in the centre a large Bourbon
lily, surrounded by the inscription OB EGREGIAM URBIS PITH FIDELITA- TEM. In
the exergue, POSTRIDIE NO¬ NAS OCTOBRIS/ANNI R. S./MDCCCXV. MEDAL OF HONOUR
(Sicily). By de¬ crees of August 9 and 30, 1816, bronze medals were authorized
and awarded to soldiers and sailors who were faithful to the cause of Ferdinand
IV. This is a green- enamelled Maltese cross with gold Bourbon lilies in each
angle. The centre medallion bears the effigy of the king to right, and the
words FERDINANDO IV INSTITUI 1816 . The reverse has in the centre a lily and
the inscription CONSTANTE ATTACCA- MENTO. This was worn with a red ribbon. AND
MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS SECURITY GUARD MEDAL. Created on May 30, 1816, and
issued in gold and silver; it was worn with a Bourbon red rib¬ bon. The medal
is surrounded by a wreath of oak leaves and surmounted by a crown, attached by
laurel branches. On the obverse is the effigy of the king surrounded by the
title FERDINANDO IV RE DELLE DUE SI Cl LIE P.F.A. The reverse bears a lily and
the motto ALLA GUARDI A Dl SICUREZZA. In the exergue, PER LA GIORNATA DE 22
MAGGIO 1815 . ROYAL MILITARY ORDER OF SAINT GEORGE OF THE REUNION. This order
was created on January 1, 1819, by Ferdinand IV. It commemorated the reunion of
Naples and Sicily, and was awarded for valour, military distinction and
loyalty. There are four classes: Knights of the Grand Cross, Commanders,
Officers and Chevaliers, the decoration varying in size according to the grade.
This Order was discontinued in i860, with the formation of the present Kingdom
of Italy. The insignia is a red-enamelled cross, fleuree, with i NUMISMATIC
NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXV Two Sicilies Order of Saint George of the
Reunion ITALIAN ORDERS AND concave arms. Two gold swords cross at the angles,
and a wreath of green-enamelled laurel connects the arms of the cross and the
swords. The medallion bears a figure of Saint George slaying the dragon; around
this is a blue-enamelled band inscribed IN HOC SIGNO VINCES. The reverse is the
same, with the word VIRTUTI above. The ribbon is light blue moire. The decora¬
tion of the Knights of the Grand Cross is distinguished from the other grades
by a gold pendant of St. George and the dragon. The Chevalier’s cross has no
such pendant; and on the reverse is the word MERITO. MEDAL OF ST. GEORGE. In
addition to the “Order of Saint George of the Re¬ union,” gold medals were
awarded for heroism in war, and in silver for continued service. These are 28
mm., bearing in the centre the figure of St. George slaying the dragon,
encircled by a wreath and the words VIRTUTI or MERITO according to the purpose
of the award. The obverse and reverse are the same. The ribbon is blue with
yellow edges. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR ORDER OF CONSTANTINE,
(described on page 18). Instituted in Naples and Sicily by Don Carlos in 1734.
Joseph Bonaparte abolished it in 1808, although it continued in the island of
Sicily. Upon the return of Ferdinand IV to Naples in 1814, it was restored in
both Kingdoms. ROYAL ORDER OF FRANCIS I. Francis I, upon the death of his
father, Ferdinand IV, became King of the Two Sicilies on January 4, 1825. He
was of the Neapolitan branch of the Bourbon family. On September 28, 1829, he
founded the Royal Order of Francis I. Though usually conferred as a reward for
Civil Merit, the army was not debarred from its honours. There are five
classes: Grand Cross, Com¬ manders, Officers, Knights and Chevaliers. The
fourth and fifth classes receive, re¬ spectively, the gold and silver medals,
described later. This Order was discon¬ tinued in i860 when the Kingdom of the
Two Sicilies became part of Italy, though, as a family Order, it was continued
for a while longer. The decoration is a four-armed, AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS
AND double-pointed cross of white enamel with gold edges, surmounted by a gold
crown. Bourbon lilies of gold are in each angle. The medallion is larger than
in most of the other Orders. In the centre, on a field of gold, appear the
initials of the founder, F.I., with crown above. These are surrounded by a
laurel wreath of enamel. On the blue encircling band are the words, DE REGE OP
TIME MERITO. The reverse bears the inscription FRANCISCUS PRIMUS IN- STITUIT
MDCCCXXIX, within a green wreath. The ribbon is bright red with blue edges. The
star or plaque of the order is a silver cross without the crown, and with the
same centre medallion. The gold and silver medals, worn by the fourth and fifth
classes, are 36 mm. in diam¬ eter, bearing on the obverse the portrait of the
founder, within a laurel wreath, and the inscription FRANCISCUS I.D.G.UTRIUSQUE
SICIL. ETHIER. REX. The reverse has three Bourbon lilies in the centre within a
wreath, and the motto DE REGE OPTIME MERITO 1829 . The ribbon is dark red with
blue edges; not as wide as that for the Cross. NUMISMATIC NOTES ITALIAN
DECORATIONS Pl. XXVI Two Sicilies Order of Francis I io8 ITALIAN ORDERS AND
MEDAL OF CIVIL MERIT. Authorized by royal decree of December 17, 1727. It is of
gold and silver and worn with a red ribbon. The obverse bears an effigy of the
king, and the title FRANCISCUS I.D.G. REGNI UTRIUSQUE SICIL. ET HIER. REX. On
the plain reverse is engraved the name, date and cause of award. A medal
similar to this was awarded during the reign of Ferdinand II and may be found
with either of the following inscriptions: FERDI- N AN DUS II REGNI UTRIUSQUE
SI CI¬ LIA E ET HIERUS. or FERDINANDO II RE DEL REGNO DELLE DUE SICILIE.
Another MEDAL OF CIVIL MERIT was issued, 44 mm. in size. On the obverse are busts
of Francis I and Queen Maria Isabella, facing to right, surrounded by branches
of laurel. On the reverse is a Bourbon lily, crowned. MEDAL FOR MESSINA.
Francis I was succeeded in 1830 by his son, Ferdinand II, who died in 1859.
Ferdinand II instituted the Medal for Messina for troops faithful to him, in
that city, during the Revolution NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 109 of 1847.
It is of bronze, and 30 mm. On the obverse, within a wreath of oak and laurel
leaves, is the word FEDELTA with one Bourbon lily. The reverse reads, MESSINA 1
SEPTEMBRE 1847 . The ribbon is light blue and white. A variant of this medal
has on the obverse the effigy of the king and the words FERDINANDO II RE DEL
REGNO DELLE DUE SICILIE; and on the reverse the word FEDELTA. LONG SERVICE
MEDAL. Ferdinand II also created a bronze medal for Long Service. It is 38 mm.
and bears on the obverse the king’s bust on a pedestal, surrounded by
implements of war and flags. Above
is FERDIN ANDO II. The reverse reads LODEVOLE SERVIZIO MI LI TARE DI 25 ANNI. The ribbon is red. MEDAL FOR
THE SIEGE OF MES¬ SINA. After the long siege of the citadel of Messina in 1848
by Ferdinand II which resulted in his reconquest of Sicily, a com¬ memorative
medal was authorized by the king. This was to reward the troops who AND
MONOGRAPHS no ITALIAN ORDERS had taken part in the campaign. The medal for the
senior officers was of gold and enamel, 35 mm. in diameter. On the obverse
within a green-enamelled laurel wreath, is a pentagonal fort; in the corners
are five bombs, the flames of which rest upon the wreath. In the centre is the
fleur-de-lis of the Bourbons, in relief. The reverse is similar, except that in
the centre of the pentagon is the legend, ASSEDIOJ DELLA 1 CITTADELLA / DI
MESSINA / 18 ^ 8 . The ribbon is red. For the junior officers and soldiers the
medal was of bronze and of the same size, without enamel. Obverse and reverse
are identical, and the medal was worn with a red ribbon. A variant of this
medal has a plain reverse, no fort, or bombs, but with the same inscription in
relief. MEDAL FOR SICILY. Created for the troops who, under the leadership of
Filan- gieri, suppressed the Insurrection of 1848- 1849. This is of
bronze-gilt, and displays the effigy of Ferdinand II facing to right within a
wreath of oak leaves. Outside, the wreath are two draped flags, the whole is
NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Two Sicilies Siege of Messina Long
Service Medal, Ferdinand II 112 ITALIAN ORDERS surmounted by a Bourbon lily.
The plain reverse has CAMPAGNA DI SICILIA 18 J/. 9, in relief. The ribbon has
three equal stripes of light blue and white. MEDAL FOR CAMPAIGN OF 1860 .
Francis II came to the throne of Sicily in 1859, about the time of the
Garibaldi campaign for the Independence of Italy. His reign was short. The
Medal for the Campaign of 1860 was created by him for those troops who were
loyal to him and opposed to Garibaldi. It is bronze, 37 mm., and bears on the
obverse the effigy of the king, facing to left, within a wreath of oak leaves.
Surrounding this is FRANCESCO II RE DELLE DUE SI Cl LIE. The reverse bears the
words, TRIFRISCO, CAIAZZO, S.MARIA,S. ANGELO, GARIGLIANO, sur¬ mounted by three
Bourbon lilies. Around this inscription appear the words, CAM¬ PAGN A DI SETT.
OTT. 1860 . The ribbon is red with a blue stripe in the centre. CAMPAIGN OF
EASTERN SICILY. Authorized in i860. It bears on the obverse NUMISMATIC NOTES
ITALIAN DECORATIONS Pl. XXVJ1I Two Sicilies Medal for Sicily, Ferdinand II the
effigy of Francis II facing to right, and the words SICILIA OCCIDENT ALE/
APRILE E MAGGIO/1860. On the reverse, within a wreath of laurel, the words AL V
A LORE. This is bronze, and 27 mm. in diameter. A variant of this medal was
issued without the likeness of the king on the obverse. MEDAL FOR THE DEFENSE
OF CATANIA. The obverse bears the effigy of Francis II, a trophy of arms, and
the words CATANIA 31 MAGGIO 1860; the reverse, within a wreath of laurel, the
words AL V A LORE. MEDAL FOR GAETA. Issued to the refugees who fled to Gaeta
with the Royal family in 1860-61 when Garibaldi entered Naples. The medal is
silver, 36 mm., having on the obverse the jugated busts of the King and Queen
Maria Sophia of Bavaria and the words FRANCESCO II—MARIA SOFIA. The reverse
shows a view of the city of Gaeta, with GAETA 1860-1861 in the exergue. A
variation of this medal has NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl.Two
Sicilies Medal for Gaeta, Francis II on the reverse the fortress of Gaeta only,
with the same inscription in the exergue. After the Garibaldi campaign of 1860-
1861 for the freedom of Sicily, and after the Royal family had given up the
Kingdom of Sicily, Francis II by a decree dated March 12, 1861, authorized
medals for all his soldiers who took part in the second siege of Messina. It
appears that dies were made but only one medal is known to have been struck.
That rests in the famous Ricciardi collection in Naples. The writer is in¬
debted to Sig. Guido de’Mayo’s article in the May-June 1922 issue of
Miscellanea Numismatica, which describes this medal. It is silver, 35 mm., and
bears on the obverse the jugated busts of the King and Queen, facing to left
(similar to the Gaeta Medal), and the titles, FRANCESCO II— MARIA SOFIA. The
reverse has a design of the pentagonal fortress of Messina; in the corners of
the pentagon are five bombs, the flames of which rest on the wreath which
surrounds the fort. In the centre is the Bourbon fleur-de-lis. The exergue
reads CITTADELLA DI MESSINA. The ribbon is given as red with blue stripes.
MEDAL FOR SICILY. This is said to have been awarded to those who took part in
the uprising against Ferdinand II in 1848, in the movement for a United Italy,
but the purpose of this award cannot be verified from the several authorities
consulted. It was issued in silver and bronze, 30 mm., and suspended from a
ribbon of the Italian National colours—three equal stripes of green, white and
red. On the obverse is an allegorical figure of Sicily, armed with a sword; at
her feet is a shield with the Arms of Sicily, while in the sky, a brilliant sun
bears the Arms of Savoy. In the distance is Mt. Aetna in eruption. The reverse
has in the centre SICILIA/1848. Around this is the inscription, INIZIO DEL
RISORGIMBNTO D’lTALIA. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND TUSCANY Tuscany, the
ancient Etruria, lies south of the Apennines. On the east it was bounded by the
districts of Umbria and the Marches, while to the south lay the section known
in Classical times as Latium, but which later, with the rise of the Church, was
usually known as the Papal States. None of these provinces had boundaries that
were fixed for any great length of time, and their geographical history is very
com¬ plicated. Between the ioth and 16th Centuries, Tuscany was composed of
several self- governed communes or Republics, the most important of which were
Lucca, Pisa, Florence and Siena. The Medici family was a dominant factor in the
government for a long period. In 1735 the country came under Austrian rule.
Francis, Duke of Lorraine and afterwards Emperor of Aus¬ tria (1708-1765),
became Grand Duke of Tuscany. He succeeded John Gaston, the last of his line,
and thus the Duchy passed NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR from the control of
the Medici and into that of the Hapsburg family. This had been arranged by
treaty. The Hapsburgs continued in control until the entrance of the French in
1799 under Napoleon I, though the battle of Waterloo in 1815 brought back once
more their rule in the domain. Ferdinand III (1769-1824) was succeeded by his
son, Leopold II, who lost the Duchy of Tuscany when the constit¬ uent Assembly
voted for its inclusion in the Kingdom of Italy on August 16, i860. From that
time all the Orders of Tuscany have been discontinued. ORDER OF SAINT STEPHEN.
This Order was founded at Pisa in 1561 or 1562, by Cosimo I de’ Medici, Duke of
Florence, afterwards the first duke of Tuscany, to commemorate his victory over
the French at Siena. The battle took place on St. Stephen’s day, August 2, 1554
(or August 6 accord¬ ing to some historians). The inhabitants of the city and
the troops under Henry II, after withstanding a siege of fifteen months,
finally capitulated. In 1567, Pope Pius V AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS granted
Cosimo the title of the first Grand Duke of Tuscany. The Order was named in
honour of Stephen IX, Pope and martyr, once bishop of Florence, on whose
festival Cosimo de’ Medici gained his victory. It is said to have been
discontinued in 1565, but Elias Ashmole states that new statutes were approved
in 1590. He also lists it as one of the Orders extant in 1715; though Hugh Clark
informs us that the Order was “revived in 1764 and put on a respectable
footing.” Whatever its status in the interval may have been, the Order was
reorganized in 1817 by Ferdinand III, Grand Duke of Tuscany (1769-1824), and
its regulations were altered by him at that time. The insignia is a
red-enamelled, gold- edged cross, similar to that of the Knights of Malta. In
the angles are golden fleurs- de-lis and above the cross is a ducal crown of
gold. The ribbon is bright red. ORDER OF SAINT JOSEPH. Founded by Ferdinand III
on March 19, 1807, when as Grand Duke of Wurtzburg he was ad¬ mitted to the
Confederation of the Rhine. NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXX
Tuscany Order of Saint Stephen Upon the downfall of the Napoleonic control of
Tuscany in 1814, Ferdinand restored the Order in Tuscany when he again assumed
control of the Duchy. The Order was for meritorious service and was awarded to
civilians, ecclesiastics and the military, whether native or foreign. Generally
the honour was confined to those of the Roman Catholic faith. There are three
classes: Grand Cross, Commanders and Knights. The Decoration of the first class
is silver, a double-pointed, six-armed cross, with rays between the arms. An
oval medallion in the centre bears the figure of St. Joseph; around this on the
band, likewise of silver, is the motto UBIQUE SI MI LIS (Everywhere the same),
with a branch of laurel and oak. In the lower centre of the band is the letter
F. The cross of the second class is gold, and similar to the star of the first
class, though smaller. It has white-enamelled arms, and the rays and the
medallion band are of red enamel. It is surmounted by a gold crown and a
suspension ring for the ribbon, which is bright red, with a white stripe at
each edge. The reverse medallion NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl.
Tuscany Order of Saint Joseph AND has in the centre S.J.F .1807 (SanctoJosepho
Ferdinando —Dedicated by Ferdinand to Saint Joseph). The third class cross is
smaller and worn with a narrower ribbon. ORDER OF THE WHITE CROSS. Instituted
by Grand Duke Ferdinand III in 1814. This was a decoration solely for the
military faithful to him. It is sometimes called the “Cross of Loyalty.” A
MEDAL OF HONOUR was also founded in 1816 for those who had distinguished themselves
in the Duchy. No description of these two insignia is obtainable from the
several authorities consulted. MILITARY MEDAL. Authorized in 1815 for
distinguished service. It was awarded only to junior officers and soldiers.
This medal is silver, bearing on the obverse a bust of the founder facing to
right, and the title FERDINANDO III.A.D.A.GRAND. DI TOSCANA. The reverse has in relief AI PRODI E FED ELI TOSCANI
1815 . (To the brave and
faithful Tuscans.) The ribbon is half red and half white. LONG SERVICE MEDAL.
Founded in 1816 and issued to junior officers and sol¬ diers. It is bronze, 37
mm., and bears on the obverse two crossed swords, with a shield bearing the
letter F superimposed. Above this device is a crown, and below is 1816, the
date of its creation. The reverse reads, in relief, AL LUNGO E FED EL SERVIZIO.
The ribbon is half red and half white. MEDAL OF MILITARY MERIT. This was
founded by Leopold II on May 19, 1841, and bears the effigy of the Duke and the
words LEOPOLDO II GRANDUCA DI TOSCANA. The reverse has in relief FI DELTA E V A
LORE. The ribbon is half red and half black. ORDER OF MILITARY MERIT. In¬
stituted on December 19, 1853, by Leopold II. The decoration is a five-armed
white- enamelled cross of gold on a gold laurel wreath, which is surmounted by
a gold crown. The obverse medallion is inscribed L II. surrounded by the words
MERITO AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS MILITARE. On the reverse medallion, 1853
records the date of its creation. The ribbon is of red and black in equal
stripes. MEDAL OF 1848 . Founded by Leopold II for the war of Italian
Independence. This was a service medal for his troops taking part in that
campaign. It is bronze- gilt, and bears on the obverse the effigy of the
Grand-duke and title LEOPOLDO II GRANDUCA DI TOSCANA. On the re¬ verse within a
laurel wreath is the inscription GUERRA/DELLA/INDIPENDENZA / ITALIANA/18^8. The
loop for the ribbon is a wide bar-like affair, similar to that for many of the
Italian medals. The ribbon is blue, bordered with two red stripes. MEDAL OF
MERIT. Attributed by but one authority to Ferdinand IV. Issued in five classes;
gold, of 40 mm. and 30 mm.; silver, of 49 mm. and 30 mm., and bronze, 45 mm. in
diameter, according to the impor¬ tance of the award. On the obverse is a bust
of the Grand-duke and FERDINANDO IV GRANDUCA DI TOSCANA. The re- NUMISMATIC
NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Tuscany Order of Military Merit, Leopold II verse
bears the inscription AL MER1T0 within a wreath. The ribbon is dark blue with
black stripes at the sides. LONG SERVICE MEDAL. Instituted by Leopold II in
December, 1850, for officers of the Army who had served at least thirty years.
It is 36 mm., a gilt Maltese cross, having in the centre medallion of silver
the head of Leopold II to left, encircled by LEOPOLD II G. D. DI TO SC. On the
reverse medallion is the word ANZIANITA, with a crown above. No information
concerning the ribbon is obtainable. NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Plate
Venice. Defence of Venice Tuscany. Long Service Medal. At the time of Augustus,
there was no city of Venice, and Padua was the chief city of the district which
has since come to be known as Venetia. This district occupied the Northeastern
section of that country from the Alps on the North and East to the Adriatic
Sea, and to the River Po on the West. From the Sixth and Seventh Cen¬ turies,
after the foundation and the growth of Venice, it developed a considerable com¬
merce with its island domains and became a great maritime power. For many
centuries an independent Republic was maintained, governed by a Senate and a
Doge, elected by the people; his authority, however, was limited. Constant wars
with neighboring peoples and with the Turks did not exhaust the wealth of
Venice; and until the Eight¬ eenth Century Venice wielded great in¬ fluence in
European politics. The Republic was unable to withstand the French army,
however, and on October 17, 1797, was divided—one half of the territory going
to NUMISMATIC Austria and the other half to the Cisalpine Republic. The Ionian
Islands go to France. For years the Venetian Republic maintains its
independence, and exhibits a form of government which commands universal
admiration. GIUSTINIANO (si veda) states that Leoni was the first Grand Master
of the Ordine di San Marco. He also lists a number of the Grand Masters from
that date to 1688, and gives several authorities. Other writers fix the date of
its origin as 828, when the remains of Saint Mark were taken from Alexandria to
Venice. No exact information is obtainable as to the discontinuance of the
Order, though Ashmole indicates its existence in 1672, as does Clark in 1784.
The insignia is a gold chain to be worn around the neck. From this a gold
medal¬ lion is suspended. On the obverse is the Arms of Venice —the winged lion
of St. Mark, seated with a sword in the right paw, and with the left paw
resting on an open book, on which is the motto PAX TIBI MARCE EVANGELISTA MEUS
(Peace to thee, Mark, my Evangelist). The reverse is believed to have been
plain, although Ashmole asserts that it had the name of the Doge then living as
well as a portrait—if that is what may be understood by his words “a particular
impress.” This Order was conferred by the Senate or by the Doge, and later was
called the Order of the Doge of Venice. On late forms, the insignia was changed
to a blue-enamelled cross, on the centre of which was a medallion with the
above described Arms. The reverse bore the effigy of the reigning Doge,
sometimes represented as on his knees receiving a standard from the hands of
St. Mark. All recipients of this Order had to show records of noble birth and
were known as the Knights of Saint Mark. MEDAL FOR THE DEFENCE OF VENICE. This
medal was issued in 1849, during the second year of the short-lived Republic of
Saint Mark —as Venice was at that time called. It was of silver and bronze, 27
mm., bearing on the obverse the Arms of the Republic. Around this are the words
INDIPENDENZA ITALIAN A. On the reverse is the cross of St. Maurice surrounded
by VESSILLO DI VIT TORI A 18^8. The ribbon is crimson with a narrow gold stripe
at each side. (PI. XXXIII.) MEDAL FOR BRAVERY. Also issued in 1849. It was of
silver and bronze, but 32 mm. in diameter. The obverse has the lion of St. Mark
and GOVERNO PROVISORIO. On the reverse, within an oak wreath, are the words DI
FEN SORE DI VENEZIA. The ribbon is red with gold stripes at the sides. MEDAL
FOR THE CIVIL GUARD. Authorized. It was silver and bronze gilt, oval in form,
40 mm. by 34 mm. On the obverse appear two crossed flags and the words GUARDI A
Cl VIC A VENETA. The reverse reads VV/ VI TALIA. The ribbon is yellow. OBSOLETE
ORDERS The following Orders listed by the several authorities consulted, as
having been formed in Italy, have long been discontinued. Order of the Golden
Star of Venice, date not given. Order of the Golden Stole, date not given.
Order of the Royal Crown of Mantua, was, according to Genouillac, created by
Prince Louis of Gonzaga (son of Witikind, King of Saxony), in honour of his
marriage with Adalgise of Lombardy, daughter of Gisulf, due de Frioul. Order of
the Eagle of Italy. Created February 15,941, by Hugo II of Gonzaga, to
perpetuate the memory of his marriage with Princess Elizabeth of Gonzaga and
Lombardy. New statutes were formed for the Order in 968. Order of Holy Mary,
Mother of God. Founded in Italy in 1233. Its creation is attributed to
Bartholomew, Bishop of Vincenza. The purpose of its foundation was to quell the
discords which arose NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR between the Guelphs and
the Ghibellines and also to defend and support the Roman Catholic religion. It
was approved by Pope Martin IV, who placed the knights under the protection of
St. Augustin. It was called by some the “Order of the Brothers of the
Jubilation,” later the “Order of St. Mary of the Tower,” and the “Order of the
Chevaliers of the Mother of God.” Towards the end of the Sixteenth Century the
Order had entirely disappeared. Order of the Black Swan of Italy, founded in
1350 by Amadeus VI and other Italian Princes, for the purpose of preventing
feuds, then so prevalent. Order of St. George of Genoa. Founded by Frederick
III of Germany. It was to reward the Genoese for the reception he received
during his journey to Rome, where he received the Imperial Crown. The Order was
short-lived. The badge is a plain red cross suspended from a gold chain. This
Order is not to be confused with the Order of St. George of Austria, founded by
the Emperor Frederick. and monographs Order of St. George of Ravenna. Founded
in 1534 by Alexander of Farnese (then Pope Paul III). Its award was confined to
those who defended the city and its vicinity from the attack of the Moslems or
Corsairs. On the death of its founder it ceased to exist. Cappelletti says it
was suppressed by Gregory. The insignia was a red-enamelled star of eight
points, over which was a gold ducal crown. Order of the Lily. Founded in 1546
by Alexander of Farnese. Order of the Lamb of God of Tuscany. Founded in 1568
by John III. Order of the Redeemer or of the Precious Blood of our Saviour.
Founded by Vincent Gonzaga, Duke of Mantua. It was in honour of the marriage of
his son Francis with the Princess Marguerite, the daughter of Charles Emmanuel
I, Duke of Savoy. The Order survived about a century and lapsed in 1708 on the
death of Ferdinando Gonzaga, Duke of Mantua. An attempt was made to revive it
but without success. The insignia was an oval medallion, in the centre of which
were two angels in adoration. Around this was the motto NIHIL HOC TRISTE
RECEPTO. Order of the Conception. Instituted on September 8, 1617, by Ferdinand
1 of Gonzaga, Duke of Mantua, in honour of the conception of the Virgin and
placed under the protection of St. Michael the Archangel. Like many other
Orders founded about this time, the members swore allegiance to the Church and
agreed to fight against the infidels. Order of the Virgin or the Order of the
Virgin Mary the Glorious. Created in Italy by three gentlemen of Spella, named
Peter, John the Baptist, and Bernard, surnamed Petrignani. The Order was
approved by Pope Paul V in 1618, and placed under the protection of the holy
Virgin. The members agreed to defend and uphold the Roman Catholic religion and
make war on the in¬ fidels. No record has been found of the discontinuance of
the order. Order of Saint Rosalie of Palermo. Founded by Alderon de Carreto.
Charles Albert was of the line of Savoy-Carignano which was founded by Thomas
Francis, son of Charles Emmanuel the Great. Carignano, a town in the province
of Turin, was bestowed by Charles Emmanuel I upon his son Thomas Francis, who
was known as the Prince of Carignano. The present reigning king of Italy is of
this house. Ency. Brit. At this Crescent was fastened as many' small Pieces of
Gold fashion’d like Columns and enamell’d with Red, as the Knights had been
engag’d in Battels and Sieges; for none could be adopted into this Order unless
he had well trod the Paths of Honour.” Ashmole, E., Hist, of Order of the
Garter. Ashmole. ‘‘It was approved and confirmed by Pope Urban, and the Rule of
St. Dominick prescribed to the Knights.” Armani,
E. Insegne Cavaileresche e Meda- glie del Regno d'ltalia. Rome, Ashmole, Elias. The
Institution, Laws and Ceremonies of the Most Noble Order of the Garter. London.
Ashmole, Elias. The History of the Most Noble Order of the Garter. London
NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR Burke, Sir Bernard. The Book of Orders of
Knighthood and Decorations of Honor. London
Cappelletti, Licurgo. Ordini Cavalle- reschi. Livorno 1904. Cibrario, Luigi.
Descrizione e Storica degli Ordini Cavallereschi. 2 vols. Torino Clark, Hugh A.
A Concise History of Knighthood. London.
Cuomo, Raffaele. Ordini Cavallereschi antichi e moderni. 2 vols. Naples 1894. Elvin, C. N. Handbook of the
Orders of Chivalry. London 1893. Favine, Andrew. The Theatre of Honour and
Knighthood. London.—Translated from a French Edition of Genouillac, H. Gourdon
de. Diction- naire
historique des ordres de Chevalerie. Paris. Genouillac, H. Gourdon de. Nouveau
Dictionnaire des ordres de Chevalerie. Paris Giorgio, Florindo de. Dellc cerimonie Pubbliche della onorificenze della
nobilta e de'Titoli e degli Ordini Cavallereschi net Regno delle Due Sicilie. Naples Giustinian, Bernardo.
Historic degli Ordini militari, etc. Venezia. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND
J. S. The History of Monastical Conventions and Military Institutions, etc.
London. Lawrence-Archer, Major J. H. The Orders of Chivalry. London. Mennenii, Francisci.
Deliciae Eqyestrivm sive Militarivm Ordinvm et Eorundem Origines, etc. Coloniae
Agrippinae Perrot, A.-M. Collection J Historique des Ordres de Chevalerie. Paris. Puca, Antonio. Gli ordini cavallereschi del
Regno dTtalia. Naples. Ricciardi, Eduardo. Medaglie delle due Sicilie. Naples
1910 and 1913. Ruo, Raffaele. Ordini Cavallereschi instituti nel regno delle
Due Sicilie. Naples. Saint Joachim. An accurate historical account of all the Orders of
Knighthood, by an Officer of the Chancery of the Order of Saint Joachim. London
1802. (Said to be by Sir L. Hamon). Sculfort, Lieut. V. Catalogue; Decorations
et Medailles du Musee de VArmee. Paris Trost, L. J. Die Ritter- und Verdienst
Or den, Ehrenziechen und Medaillen aller Sou- ver'dne und Staaten. Wien et
Leipzig 1910. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR Lucca Civil Medal of Merit. 8
Military Service Medal. 8 St. George, Order of. 5 St. Louis, Order of. 6 Modena
Cross for Service. 13 Eagle of Este, Order of. Fidelity Medal. Military Medal
for Loyalty.Military Medal of Merit. 13 Parma Constantine, Order of. 16 Medal
of Merit. 20 St. Louis, Order of. San Marino Medal of Merit. 24 Order of
Chivalry. 21 Sardinia, Savoy and Kingdom of Italy Africa, Medal for. 65 Boxer
Uprising, Medal for (Medal for Far East). 66 China, Medal for (Medal for Far
East). AND MONOGRAPHS Civil Medal of Valour. Civil Order of Savoy. Colonial
Order of the Star of Italy. Crimean Medal. Crown of Merit. Crown of Italy,
Order of. Far East, Medal for. Industry, Order of. Italian Independence Medal.
60 Italian Unity Medal. Liberation of Sicily, Medal for. Life Saving Medal.
Marsala Medal (Medal of the Thousand). Medal of Merit. Medal of Merit (Battle of
Vicenza). Medal of Merit (Rome). Medal of Merit (“S.P.Q.R.”). Medal of the
Thousand. Military Cross for Service. Military Medal of Valour. Most Sacred
Annunciation, Order of. National Gratitude, Medal of. Naval Medal of Valour.
Public Safety, Medal of Merit. Royal Military Order of Savoy. St. Maurice,
Medal of. St. Maurice and St. Lazarus, Order of. Star of the Thousand.
NUMISMATIC NOT E S MEDALS OF HONOUR Turkish War of 1911-1912. 68 United Italy,
Medal for. 62 Valour Medal. Veterans Guarding Tomb of the Kings Medal. Victory
Medal. War Cross of Italy. War in Lybia Medal. War Orphans Medal. 7War
Volunteers Medal. World War Medal. 72 See also Obsolete Orders. 134 The Two
Sicilies Campaign of 1860. 112 Civil Merit, Medal of. 108 Constantine, Order
of. Crescent, Order of the. Defence of Catania, Medal for the. Double Crescent
(Order of the Ship). Eastern Sicily, Campaign of. Ermine (Naples), Order of
the. 88 Francis I, Royal Order of. 105 Gaeta Medal. Griffin (Naples), Order of
the. Holy Spirit of the Right Desire (Order of the Knot). 8 7 Knot (Naples),
Order of. Lombardy, Medal of Merit for. 96 AND MONOGRAPHS Long Service Medal.
109 Medal of Honour. 94 Medal of Honour Medal of Honour (Sicily). Messina,
Medal for. 108 Naples, Medal of Honour for. Provincial Legion, Medal of Honour
for the 99 Reel and Lioness, Order of. 87 St. Charles, Royal Military Order of.
St. Ferdinand, Order of, and Order of Merit. 93 St. George, Medal of. 104 St.
George of the Reunion, Royal Military Order of. St. Januarius, Order of. St.
Michael (Naples), Order of. 89 Security Guard Medal. Ship, Order of the.
Sicily, Medal for (Ferd. II.). no Sicily, Medal for (Nationalist). Siege of
Gaeta, Medal of Honour for the. . 97 Siege of Messina, Medal for the. Siena,
Medal of Merit for. 96 Spur, Order of the. Two Sicilies, Royal Order of the. 98
Tuscany Long Service Medal. ^5 Long Service Medal (Leopold II). NUMISMATIC
NOTES Medal of 1848. 126 Medal of Merit. 126 Military Medal. Military Merit,
Medal of. 125 Military Merit, Order of. 125 St. Joseph, Order of. 120 St.
Stephen, Order of. White Cross, Order of the (Cross of Loyalty). See also
Obsolete Orders. Venice Bravery, Medal for. 133 Civil Guard, Medal for the. 133
Defence of Venice of 1848, Medal for the. . 132 St. Mark, Order of. 131 Obsolete
Orders Black Swan of Italy, Order of the. 135 Conception, Order of the. 137
Eagle of Italy, Order of the. 134 Golden Star of Venice, Order of the. 134
Golden Stole, Order of the. Holy Mary, Mother of God, Order of the. . 134 Lamb
of God of Tuscany, Order of the. Lily, Order of. 136 Precious Blood of Our
Saviour (See Order of the Redeemer). 13b Redeemer, Order of the. AND MONOGRAPHS
146 ITALIAN ORDERS Royal Crown of Mantua, Order of the. St. George of Genoa,
Order of. St. George of Ravenna, Order of. 136 St. Rosalie of Palermo, Order
of. 137 Virgin, Order of the. NUMISMATIC NOTES Numismatic Notes and Monographs
Noe. Coin Hoards. plates. Newell. Octobols of Histiaea, plates. Newell.
Alexander Hoards Introduction and Kyparissia Hoard. 1921. 21 pages. 2 plates. 50c.
4. Howland Wood. The Revolutionary Coinage plates. Westervelt. The Jenny Lind
Medals and Tokens. plates. Baldwin. Five Roman Gold Medallions. plates. Sydney
P. Noe. Medallic Work of A. A. Weinman. plates. Gilbert S. Perez. The Mint of
the Philippine Islands. pages. 4 plates. 50c. 9. David Eugene Smith, LL.D.
Computing Jetons. plates. Newell. The First Seleucid Coinage of Tyre. plates.
Numismatic Notes and Monographs (Continued) 11. Harrold E. Gillingham. French
Orders and Decorations. 1922. no pages. 35 plates. $2.00. 12. Howland Wood.
Gold Dollars plates. Whitehead. Pre-Mohammedan Coinage of N. W. India. plates.
$2.00. 14. George F. Hill. Attambelos I of Characene. 1922. 12 pages. 3 plates.
Vlasto. Taras Oikistes (A Con¬ tribution to Tarentine Numismatics). 1922. 234
pages. 13 plates. $3.50. 16. Howland Wood. Commemorative Coin¬ age of United
States. 1922. 63 pages. 7
plates. $1.50. 17. Agnes Baldwin. Six Roman Bronze Medallions. 1. 39 pages. 6
plates. $1.50. 18.
Howland Wood. Tegucigalpa Coinage plates. Newell. Alexander Hoards— II.
Demanhur Hoard. 1923. 162 pages. 8 plates. $2.50. Nome
compiuto: Egidio Colonna. Colonna. Egidio Romano. Keywords: conversazione
cortese, conversazione gentile, padre/figlio, amore naturale, principe,
cavalleria, cavaliere, cavalier attitude, cavalier implicature. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Colonna” – The Swimming-Pool Library. Colonna.
Luigi Speranza -- Grice e Colonnello: la ragione
conversazionale e l’implicatura conversazionale della voce di Boezio – vox
significativa – voce che e segno – parola usata metaforicamente – nome, voce
che e segno – significativa – scuola di Benevento – filosofia campanese -- filosofia
italiana – Luigi Speranza (Benevento).
Filosofo
campanese. Filosofo italiano. Benevento, Campania. Grice: “I like Colonnello;
as a typical Italian philosopher, he has philosophised about ‘all,’ from,
first, of course, Croce, to the ‘tedesci’! – But also about ‘guilt,’ and my
favourite, the ‘transcendentale,’ which in Italian, for lack of ‘n’ becomes ‘trascendentale’
– how many? Colonnello thinks more than one, if the plural is of any
guide!” Insegna a Callabria. Privilegia l'arco tra criticismo
trascendentale e fenomenologia, esistenza, ermeneutica di Pareyson, storicismo
di Croce, Nicol, Dussel. La sua proposta è verificare l'interazione, in chiave
storico-critica, del kantismo, della fenomenologia e la filosofia
dell'esistenza. Altre opere:
“Esistenzialismo kantiano” (Studio Editoriale di Cultura, Genova); “Croce e i
vociani” (Studio Editoriale di Cultura, Genova); “Tempo e necessità” (Japadre,
L'Aquila-Roma); “Tra fenomenologia e filosofia dell'esistenza” (Morano,
Napoli); “Ermeneutica esistenzialista del concetto di ‘colpa” (Loffredo,
Napoli); “Percorsi di confine: esistenza e libertà” (Luciano, Napoli); Croce
(Bibliopolis, Napoli); “Ragione e rivelazione” (Borla, Roma); “Melanconia ed
esistenza” (Luciano, Napoli); “Storia esistenza liberta. Rileggendo Croce,
Armando, Roma); Martin Heidegger e
Hannah Arendt, Guida, Napoli); “Orizzonte del trascendente e dell’immanente,
Mimesis, Milano); “Inter-soggettivita riflessiva” L’itinerario dei corpi”
(Mimesis, Milano). Corpo, mondo, Fenomenologia (Mimesis, Milano); Fenomenologia
e patografia del ricordo, Mimesis, Milano Udine). Primum oportet
constituere, quid nomen et quid verbum, postea quid est negatio et adfirmatio
et enuntiatio et oratio. sunt ergo ea quae sunt in voce earum quae sunt in
anima passionum NOTAE et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce. et
quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec voces eaedem. quorum autem
haec primorum NOTAE, eaedem omnibus passiones animae et quorum hae
similitudines, res etiam eaedem.de his quidem dictum est in his quae sunt dicta
de anima, alterius est enim negotii. est autem, quemadmodum in anima
aliquotiens quidem intellectus sine vero vel falso, aliquotiens autem cui iam
necesse est horum alterum inesse, sic etiam in voce; circa conpositionem enim
et divisionem est falsitas veritasque. Nomina igitur ipsa et.verba consimilia
sunt sine conpositione vel divisione intellectui, ut homo vel album, quando non
additur aliquid; neque Titulus ex nisi quod de gr. in lat.
om. hic, hahet in suhscriptione. enim adhuc verum aut falsum est. huius autem
SIGNUM hoc est: hircocervus enim significat aliquid, sed nondum verum vel
falsum, si non vel esse vel non esse addatur, vel simpliciter vel secundum
tempus. Nomen ergo est vox significativa secundum placitum sine tempore, cuius
nulla pars est significativa separata. in nomine enim quod est equiferus ferus
nihil per se significat, quemadmodum in oratione quae est equus ferus. at vero
non quemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habet etiam in conpositis. in
illis enim nullo modo pars significativa est, in his autem vult quidem, sed
nullius separati, ut in equiferus ferus. secundum placitum vero, quoniam
naturaliter nominum nihil est, sed quando fit nota. nam designant et iuhtterati
soni, ut ferarum quorum nihil est nomen. Non homo vero non est nomen. at vero
nec positum est nomen, quo illud oporteat appellari. neque enim oratio aut
negation est, sed sit nomen infinitum. Catonis autem vel Catoni et quaecumque
talia sunt non sunt nomina, sed casus nominis. ratio autem eius est in aliis
quidem eadem, sed diifert quoniam cum est vel fut vel erit iunctum neque verum
neque falsum est, nomen vero semper; ut Catonis est vel non est, nondum enim
neque verum dicit neque mentitur. Verbum autem est quod consignificat tempus
cuius pars nihil extra significat, et est semper eorum quae de altero dicuntur
nota. dico autem quoniam consignificat tempus, ut cursus quidem nomen est
currit vero verbum, consignificat enim nunc esse. et semper eorum quae de
altero dicuntur nota est, ut eorum quae de subiecto vel in subiecto. Non currit
vero et non laborat non verbum dico. consignificat quidem tempus et semper de
aliquo est, differentiae autem huic nomen non est positum; sed sit in
finitum verbu, quoniam similiter in quolibet c.est, vel quod est vel quod non
est. similiter autem vel curret vel currebat non verbum est, sed casus verbi.
differt autem a verbo, quod hoc quidem praesens consignificat tempus, illa vero
quod conplectitur. Ipsa quidem secundum se dicta verba nomina sunt et significant aliquid.
constituit enim qui dicit intellectum et qui audit quiescit. sed si est vel non
est, nondum significat; neque enim esse signum est rei vel non esse, nec
si hoc ipsum est purum dixeris. ipsum quidem nihil est, consignificat autem
quandam conpositionem, quam sine conpositis non est intelleger. Oratio autem
est vox significativa; cuius partium aliquid significativum est separatum, ut
dictio, non ut adfirmatio. dico autem, ut homo significat aliquid, sed non
quoniam est aut non est, sed erit adfirmatio vel negatio, si quid addatur. sed
non una hominis syllaba. nec in eo quod est sorex rex significat, sed vox est
nunc sola. in duplicibus vero significat quidem, sed non secundum se,
quemadmodum dictum est. Est autem oratio omnis quidem significativa non sicut
instrumentum, sed, quemadmodum dictum est, secundum placitum. enuntiativa vero
non omnis, sed in qua verum vel falsum inest. non autem in omnibus, ut
deprecatio oratio quidem est, sed neque vera neque falsa.et ceterae quidem
relinquantur; rhetoricae enim vel poeticae convenientior consideratio est;
enuntiativa vero praesentis est speculationis. Est autem una prima oratio
enuntiativa adfirmatio, deinde negatio; aliae veroconiunctione unae. necesse
est autem omnem orationem enuntiativam ex verbo esse vel casu. etenim hominis
ratio, si non aut est aut erit aut fuit aut aliquid huiusmodi addatur, nondum
est oratio enuntiativa. quare autem unum quiddam est et non multa animal
gressibile bipes neque enim eo quod propinquedicunt ur ununi erit, est alterius
hotractare negotii. est autem una c. oratio enuntiativa quae unum significat vel
coniunctione una, plures autem quae plura et non unum vel inconiunctae. nomen
ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non est dicere sic aliquid
significantem voce enuntiare, vel aliquo interrogante vel non, sed ipsum
proferentem. harum autem haec quidem simplex est enuntiatio, ut aliquid de
aliquo vel aliquid ab aliquo, haec autem ex his coniuncta velut oratio quaedam
iam conposita. est autem simplex enuntiatio vox significativa de eo quod est
aliquid vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt. Adfirmatio vero est
enuntiatio alicuiusde aliquo, negatio vero enuntiatio alicuius ab aliquo.
quoniam autem est enuntiare et quod est non esse et quod non est esse et quod
est esse et quod non est non esse et circa ea quae sunt extra praesens tempora
similiter omne contingit quod quis adfirmaverit negare et quod quis negaverit
adfirmare: quare manifestum est, quoniam omni adfirmationi est negatio opposita
et omni negationi adfirmatio. et sit hoc contradictio, adfirmatio et negatio
oppositae. dico autem opponi eiusdem de eodem, non autem aequivoce et
quaecumque cetera talium determinamus contra sophisticas inportunitates.
Quoniam autem sunt haec quidem rerum universalia, illa vero singillatim; dico
autem universale quod in pluribus natum est praedicari, singulare vero quod
non, ut homo quidem universale, Plato vero eorum quae suntsingularia: necesse
est autem enuntiare quoniam ines aliquid aut non aliquotiens quidemeorum
alicui quae sunt universalia, aliquotiens autem eorum quae sunt singularia. si
ergo universaliter enuntiet in universali quoniam est aut non, erunt contrariae
enuntiationes. dico autem in universali enuntiationem universalem, ut omnis
homo albus est, nullus homo albus est. quando autem in universalibus non
universaliter, non sunt contrariae, quae autem significantur est esse
contraria. dico autem non universaliter enuntiare in his quae sunt universalia,
ut est albus homo non est albus homo. cum enim universale sit homo, non
universaliter utitur enuntiatione. omnis namque non universale, sed quoniam universaliter
consignificat. in eo vero, quod praedicatur universale, universale praedicare
universaliter non est verum; nulla enim adfirmatio erit in qua de universali
praedicato universale praedicetur, ut omnis homo omne animal est. opponi autem
adfirmationem negationi dico contradictorie, quae universale significat eidem,
quoniam non universaliter, ut omnis homo albus est, non omnis homo albus est
nullus homo albus est, est quidam homo albus; contrarie vero universalem
adfirmationem et universal negationem, ut omnis homo iustus est, nullus homo
iustus est. quocirca has quidem inpossible est simul veras essehis vero
oppositas contingit in eodem, ut non omnis homo albus est est quidam homo
albus. quaecumque igitur contradictiones universalium sunt universaliter,
necesse est alteram veram esse vel falsam et quaecumque in singularibus sunt ut
est Socrates albus, non est Socrates albus; quaecumque autem in universalibus
non universaliter, non semper haec vera est, illa vero falsa. simul enim verum
est dicere quoniam est homo albus et non est homo albus, et est homo pulcher
(probus) et non est homo pulcher (probus). si enim foedus (turpis, et non
pulcher (probus); etfit aliquid, et non est. videbitur autem subito
inconveniens esse idcirco quoniam videtur significare non est homo albus simul
etiam quoniam ut om. esfet est © (xat habent Arist. codices praeter duos) pro
v.aX6q et cctaxQos in editione prima posuit pulcher et foedus, in editione
secunda probus et turpis jiemo homo albus. hoc autem neque idem significat neque
simul necessario. Manifestum est autem quoniam una negatio unius adfirmationis
est; hoc enim idem oportet negare negationem, quod adfirmavit adfirmatio, et de
eodem, vel de aliquo singularium vel de aliquo universalium, vel universaliter
vel non universaliter. dico autem ut est Socrates albus, non est Socrates
albus. si autem aliud aliquid vel de alio idem, non opposita, sed erit ab ea
diversa. huic vero quae est omnis homo albus est illa quae est non omnis
homo albus est, illi vero quae est aliqui homo albus est illa quae est nullus
homo albus est, illi autem quae est est homo albus illa quae est non est homo
albus. Quoniam ergo uni negationi una adfirmati opposita est
contradictorie et quae sint hae dictum est et quoniam aliae sunt contrariæ et
quae sint hæ et quoniam non omnis vera vel falsa contradictio et quare et
quando vera vel falsa. Una autem est ADFIRMATIO et negatio quæ unum de uno
SIGNIFICAT vel cum sit universale universaliter vel non similiter, ut ‘OMNIS
HOMO ALBVS EST’ – Grice: (x) all --, ‘NON EST OMNIS HOMO ALBVS,’ ‘EST HOMO
ALBVS,’ ‘NON EST HOMO ALBVS’, ‘NVLLVS HOMO ALBVS EST, ‘EST QUIDAM HOMO ALBVS’ –
Grice : Ex: some (at least one) --, si album (‘shaggy’) unum SIGNIFICAT.
sin vero duobus unum Vel—singularium om. postremum vel om. T aliquis MT est
homo albus ed. II. Ar.: h. a. est codices (hæ) Mc locus in paucis admodum
codicibus exstat; habent lianc falsam versionem ex BOEZIO expositione
natam: Manifestum ergo quoniam una negatio uuius affirmationis est. quoniam
aliae sunt contrariae, aliae contradictoriae et quae sint hae dictum est.
duplicem versioncm et superiorem veram et lianc falsamexhibent solam veram D,
falsam omisso initio: Manifestum — aff. est. E, veram in marg. Xsint edictum et
om. BE uel quoniam uel quando E est homp a. non est h. a. om. nomen est
positum, ex quibus non est unum, non est una adfirmatio, ut si quis ponat nomen
tunica homini et equo, est tunica alba haec non est una adfirmatio nec negatio
una. nihil enim hoc differt dicere quam est equus et homo albus. hoc
autem nihil differt quam dicere est equus albus et est homo albus.
si ergo hae multa significant et sunt phires, manifestum est quoniam et prima
multa vel nihil significat; neque enim est aliquis homo equus. quare nec in his
necesse est hanc quidem contradictionem veram esse, illam vero falsam. In his
ergo quae sunt et facta sunt necesse est adfirmationem vel negationem veram vel
falsam esse, in universalibus quidem universaliter semper hanc quidem veram,
illam vero falsam, et in his quae sunt singularia, quemadmodum dictum est; in
his vero, quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse;
dictum autem est et de his. in singularibus vero et futuris non similiter. nam
si omnis adfirmatio vel negatio vera vel falsa est, et omne necesse est vel
esse vel non esse. nam si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non dicat
hoc idem ipsum, manifestum estquoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum,
si omnis adfirmatio vera vel falsa. utraque enim non erunt simul in talibus.
nam si verum est dicere quoniam album vel non album est, necesse est esse album
vel non album, et si est album vel non album verum est vel adfirmare vel
negare; et si non est, mentitur, et si mentitur, non est. quare necesse est aut
adfirmationem aut negationem veram esse. nihil igitur neque est neque fit nec a
casu nec utrumlibet nec erit nec non erit, sed ex necessitate nomen
quod(quod est M) affirm. una una neg. differre et om. E dicere equus est MT est
autem MT6 veram esse vel falsam D Ar. omnia et non utrumlibet. aut enim qui
dicit verus est aut qui negat. similiter enim vel fieret vel non fieret;
utrumlibet enim nibii magis sic vel non sic se habet aut habebit. amplius si
est album nunc, verum erat dicere primo quoniam erit album, quare semper verum
fuit dicere quodlibet eorum quae facta sunt, quoniam erit. quod si semper verum
est dicere quoniam est vel erit, non potest hoc non esse nec non futurum esse. quod
autem non potest non fieri, inpossibile est non fieri; quod autem inpossibile
est non fieri, necesse est fieri. omnia ergo qua futura sunt necesse est fieri.
niliil igitur utrumlibet neque a casu erit; nam sia casu, non ex necessitate.
at vero nec quoniam neutrum verum est contingit dicere ut quoniam neque erit
neque non erit. primum enim cusit adfirmatio falsa, erit negatio non vera et
haec cum sit falsa, contingit adfirmationem esse non veram. ad haec si verum
est dicere quoniam album est et magnum, oportet utraque esse; sin vero erit
cras esse cras; si autem neque erit neque non erit cras, non erit utrumlibe, ut
navale bellum; oportebit enim neque fieri navale bellum neque non fieri
navale bellum. Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt et huiusmodi
alia, si omnis adfirmationis et negationis vel in his quae in universalibus
dicuntur universaliter vel in his quae sunt singularia necesse est oppositarum
hanc esse veram, illam vero falsam, nihil autem utrumlibet esse in his quae
fiunt, sed omnia esse vel fieri ex necessitate. quare non oportebit neque
consiliari neque negotiari, quoniam si hoc facimus, erit hoc, si veroho, non
erit.nihil enim prohibet in millensimum annum hunc quidem dicere hoc et quod
hnp. 1et cum liaec oportet esse cras ut est oportet E aHa om. affirmatio et
negatio oppositarumj oppositionem eorum quidem futurum esse hunc vero non
dicere. quare ex necessitate erit quodlibet eorum verum erat dicere tunc. at
vero nec hoc differt, si aliqui dixerunt contradictionem vel non dixerunt; manifestum
est enim, quod sic se habent res, et si non hic quidem adfirmaverit, ille vero
negaverit; non enim propter negare vel adfirmare erit vel non erit nec in
millensimum annum magis quam in quantolibet tempore. quare si in omni tempore
sic se habebat, ut unum vere diceretur, necesse esset hoc fieri et unumquodque
eorum quae fiunt sic se haberet, ut ex necessitate fieret. quando enim vere
dicit quis, quoniam erit, non potest non fieri et quod factum est verum erat
dicer semper, quoniam erit. Quod si haec non sunt possibilia: videmus
enim esse principium futurorum et ab eo quod consiliamur atque agimus aliquid
et quoniam est omnino in his quae non semper actu sunt esse possibile et non,
in quibus utrumque contingit et esse et non esse, quare et fieri et non
fier. et multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quoniam hanc vestem
possibile est incidi et non incidetur, sed prius exteretur. similiter autem et
non incidi possibile est. non enim esset eam prius exteri, nisi esset possibile
non incidi. quare et in ahis facturis, quaecumque secundum potentiam dicuntur
huiusmodi: manifestum est, quoniam non omnia ex necessitate vel sunt vel fiunt,
sed alia quidem utrumlibet et non magis vel adfirmatio vel negatio, alia quare
quod quare quoniam praedicere habeat habeanfc E et si non ego: etiamsi non b:
uel si (om. non) codices neg. ille vero aff. G alt. in om. E habeatest erat
habere et in quibus sese ©Tincidetur — exteretur b: inciditur — exteritur
codices facturisque {om.cumque futuris quaecumque negatio uera est Tvero magis
quidem et in pluribus alterum, sed contingitfieri et alterum, alterum vero
minime. Igitur esse quod est, quand es, et non esse quod non est, quando non
est, necesse est; sed non quod est omne necesse est esse nec quod non est
necesse est non esse. non enim idem est omne quod est esse necessario, quando
est, et simpliciter esse ex necessitate. similiter autem et in eo quod non
est.et in contradictione eadem ratio. Esse quidem vel non esse omne necesse est
et futurum esse vel non; non tamen dividentem dicere alterum necessario. dico
autem ut necesse est quidem futurum esse bellum navale cras vel non esse
futurum, sed non futurum esse cras bellum navale necesse est vei non futurum
esse futurum autem esse vel non esse necesse est. quare quoniam similiter
orationes verae sunt quemadmodum et res, manifestum est quoniam quaecumque sic
se babent, ut utrumlibet sint et contraria ipsorum contingent necesse est
similiter se habere et contradictionem. quod contingit in his, quae non semper
sunt et non semper non sunt. borum enim necesse est quidem alteram partem
contradictionis veram esse vel falsam, non tamen hoc aut illud, sed utrumlibet
et magis quidem veram alteram, non tamen iam veram vel falsam. quare manifestum
est, quoniam non est necesse omnis adfirmationis vel negationis oppositarum
banc quidem veram, illam vero falsam esse. neque enim quemadmodum in bis quae
sunt, sic se habet etiam in his quae non sunt, possibilibus tamen esse aut non
esse, sed quemadmodum dictum est. Quoniam autem est de aliquo adfirmatio
signifi- ut add. b: om. codices necesse est post cras MT futurum quidem eorum A
omnes adfirmationes uel negationes codices et b (Arist.) oppositionum esse post
quidem illam autem hic ficans aliquid, hoc autem est vel nomen vel in nomine,
unum autem oportet esse et de uno hoc quod est in adfirmatione (nomen autem
dictum est et in nomine prius; non homo enim nomen quidem non dico, sed
infinitum nomen; unum enim quodammodo significat infinitum, quemadmodum et non
currit non verbum, sed infinitum verbum), erit omnis adfirmatio vel ex nomine
et verbo vel ex infinito nomine et verbo. praeter verbum autem nulla adfirmatio
vel negatio. est enim vel erit vel fuit vel fit, vel quaecumque alia huiusmodi,
verba ex his sunt quae sunt posita; consignificant enim tempus. quare prima
adfirmatio et negatio est homo, non est homo, deinde est non homo,
non est non homo; rursus est omnis homo, non est omnis homo; est omnis non
homo, non est omnis non homo. et in extrinsecus temporibus eadem ratio est. quando
autem est tertium adiacens praedicatur, dupliciter dicuntur oppositiones. dico
autem ut est iustus homo; est tertium dico adiacere nomen vel verbum in
adfirmatione. quare idcirco quattuor istae erunt, quarum duae quidem ad
adfirmationem et negationem sese habebunt secundum consequentiam ut
privationes, duae vero minime. dico autem quoniam est aut iusto adiacebit
aut non iusto, quare etiam negatio. quattuor ergo erunt. intellegimus vero quod
diciturex his quae subscripta sunt. est iustus homo, huius negatio non est iustus
homo; est non iustus homo, huius negatio non est non iustus homo. est enim hoe
loco et non est iusto et non iusto adiacet. haec igitur, quemadmodum in
resolutoriis dictum est, sic sunt innomine ego ex ed. II: in nominat Qm vel
innominabile codices item quodammodo significat et (ut add. S) non uerbum est
inf. nom. et uerbo erit MTES vel fit om.cons.—tempus om.consignificat T) ergo
erunt] enim sunt huius disposita. similiter autem se habet et si universalis
nominis sit adfirmatio, ut omnis est homo iustus, non omnis est homo iustus;
omnis est homo non iustus, non omnis est homo non iustus. sed non similiter
angulares contingit veras esse.contingit autem aliquando hae igitur duae
oppositae sunt, aliae autem ad non homo ut subiectum aliquid addito, ut est
iustus non homo, non est iustus non homo; est non iustus non homo, non est non
iustus non homo. magis plures autem his non erunt oppositiones. hae autem extra
illas ipsae secundum se erunt ut nomine utentes non homo. in his vero in quibus
est non convenit, ut in eo quod est currere vel ambulare, idem faciunt sic
posita ac si est adderetur, ut est currit omnis homo, non currit omnis homo;
currit omnis non homo, non currit omnis non homo. Non enim dicendum est non
omnis homo sed non negationem ad homo addendum est. omnis enim non universale
significat, sed quoniam universaliter. manifestum est autem ex eo quod est
currit homo, non currit homo; currit non homo non currit non homo.
haec enim ab illis difiPerunt eo quod non universaliter sunt. quare omnis vel nullus
nihil aliud consignificat nisi quoniam universaliter de nomine veladfirmat vel
negat. ergo cetera eadem oportet adponi. Quoniam vero contraria est negatio ei
quae est omne est animal iustum illa quae significat quoniam nullum est
animal iustum, hae quidem manifestum est quoniam numquam erunt neque verae
simul neque in eodem ipso, his vero oppositae erunt aliquando ut non omne
animal iustum est et est aliquod animal affirmatio sithaec ac uero non om. non
ullus T ergo et opponi apponi E ut E, om. ceteri et om. quoddam et est iustum
om.B c. iustum. sequuntur vero hae: lianc quidem quae est nullus est homo
iustus illa quae est omnis est homo non iustus illam vero quae est est aliqui
iustus homo opposita quoniam non omnis est homo non iustus. necesse est enim
esse aliquem. manifestum est autem, quoniam etiam in singularibus, si est verum
interrogatum negare quoniam et adfirmare verum est, ut putasne Socrates
sapiens est? non; quoniam Socrates igitur non sapiens est. in universalibus
vero non est vera quae similiter dicitur, vera autem negatio, ut lO putasne
omnis homo sapiens? non. omnis igitur homo non sapiens. hoc enim falsum est.
sed non omnis igitur homo sapiens vera est; haec autem est opposita, illa vero
contraria. Πρῶτον δεῖ θέσθαι τί ὄνομακαὶ τί ῥῆμα, ἔπειτα τί ἐστιν ἀπόφασιςκαὶ κατάφασις καὶ ἀπόφανσις καὶ λόγος. Primum oportet constituere quid sit NOMEN et quid
verbum, postea quid est negatio et ADFIRMATIO et ENVNITIATIO et ORATIO. First we must define the
terms 'NOMEN' and 'VERBVM, then the terms 'NEGATIO' and 'AD-FIRMATIO', then ‘ENVNTIATIO'
and 'ORATIO'. Ἔστι μὲν οὖν τὰ ἐν τῇ φωνῇ τῶν ἐν τῇ ψυχῇ παθημάτων σύμβολα, καὶ τὰ γραφόμενα τῶν ἐν τῇ φωνῇ καὶ ὥσπερ οὐδὲ γράμματα πᾶσι τὰ αὐτά, οὐδὲ φωναὶ αἱ αὐταί• ὧν μέντοι ταῦτα σημεῖα πρώτων, ταὐτὰ πᾶσι παθήματα τῆς ψυχῆς, καὶ ὧν ταῦτα ὁμοιώματα πράγματα ἤδη ταὐτά. Sunt ergo ea quæ sunt in voce earum quæ sunt in anima PASSIONVM NOTÆ,
et ea quæ scribuntur eorum quæ sunt in voce. Et quem admodum nec litteræ
omnibus eædem, sic nec eædem voces. Quorum autem hae primorum notæ, eædem
omnibus PASSIONES ANIMÆ sunt, et quorum hæ SIMILITVDINES, res etiam eædem. A spoken
word is the SYMBOL of a mental experience and a written word is the symbol of a
spoken word. Just as all men have NOT the same writing, so all men have NOT the
same speech sounds. The mental experiences, however, which these directly
symbolize, are THE SAME for all, as also are those THINGS (res – Locke, way of
things) of which our experience is the image. περὶ μὲν οὖν τούτων εἴρηται ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς, ἄλλης γὰρ πραγματείας De his quidemdictum est in
his quæ sunt dicta de anima -- alterius est enim negotii. This matter has,
however, been discussed in the essay about the soul, for it belongs to an
investigation distinct from that which lies before us. ἔστι δέ, ὥσπερ ἐν τῇ ψυχῇ ↵ ὁτὲ μὲν νόημα ἄνευ τοῦ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι ὁτὲ δὲ ἤδη ᾧ ἀνάγκη τούτων ὑπάρχειν θάτερον, οὕτω καὶ ἐν τῇ φωνῇ περὶ γὰρ σύνθεσιν καὶ διαίρεσίν ἐστι τὸ ψεῦδός τε καὶ τὸ ἀληθές. Est autem, quemadmodum in anima aliquotiens quidem intellectus sine
vero vel falso, aliquotiens autem cum iam necesse est horum alterum inesse, sic
etiam in voce; circa compositionem enim et divisionem est falsitas
veritasque.As there are in the mind thoughts which do not involve truth or
falsity, and also those which must be either true or false, so it is in speech.
For truth and falsity imply combination and separation. τὰ μὲν οὖν ὀνόματα αὐτὰ καὶ τὰ ῥήματα ἔοικε τῷ ἄνευ συνθέσεως καὶ διαιρέσεως νοήματι, οἷον τὸ ἄνθρω↵πος ἢ λευκόν, ὅταν μὴ προστεθῇ τι• οὔτε γὰρ ψεῦδος οὔτε ἀληθές πω. σημεῖον δ’ ἐστὶ τοῦδε• καὶ γὰρ ὁ τραγέλαφοςσημαίνει μέν τι, οὔπω δὲ ἀληθὲς ἢ ψεῦδος, ἐὰν μὴ τὸ εἶναι ἢ μὴ εἶναι προστεθῇ ἢ ἁπλῶς ἢ κατὰ χρόνον.Nomina igitur ipsa et verba consimilia sunt sine compositione vel
divisione ↵intellectui, ut
'homo' vel 'album', quando non additur aliquid; neque enim adhuc verum aut
falsum est. Huius autem signum: 'hircocervus' enim significat aliquid sed
nondum verum vel falsum, si non vel 'esse' vel 'non esse' addatur vel
simpliciter vel secundum tempus.Nouns and verbs, provided nothing is added, are
like thoughts without combination or separation; 'man' and 'white', as isolated
terms, are not yet either true or false. In proof of this, consider the word
'goat-stag.' It has significance, but there is no truth or falsity about it,
unless 'is' or 'is not' is added, either in the present or in some other tense.
Ὄνομα μὲν οὖν ἐστὶ φωνὴ σημαντικὴ κατὰ συνθήκην ↵ ἄνευ χρόνου, ἧς μηδὲν μέρος ἐστὶ σημαντικὸν κεχωρι- σμένον• ἐν γὰρ τῷ Κάλλιππος τὸ ιππος οὐδὲν καθ’ αὑτὸ σημαίνει, ὥσπερ ἐν τῷ λόγῳ τῷ καλὸς ἵππος .Nomen ergo est vox significativa secundum placitum ↵sine tempore, cuius nulla
pars est significativa separata; in 'equiferus' enim 'ferus' nihil per se
significat, quemadmodum in oratione quae est 'equus ferus'.Chapter 2 By a noun
we mean a sound significant by convention, which has no reference to time, and
of which no part is significant apart from the rest. In the noun 'Fairsteed,'
the part 'steed' has no significance in and by itself, as in the phrase 'fair
steed.' οὐ μὴν οὐδ’ ὥσπερ ἐν τοῖς ἁπλοῖς ὀνόμασιν, οὕτως ἔχει καὶ ἐν τοῖς πεπλεγμένοις• ἐν ἐκείνοις μὲν γὰρ οὐδαμῶς τὸ μέρος ση↵μαντικόν, ἐν δὲ τούτοις βούλεται μέν, ἀλλ’ οὐδενὸς κεχωρισμένον, οἷον ἐν τῷ ἐπακτροκέλης τὸ κελης.At vero nonquemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habet et in
compositis; in illis enim nullo modo pars significativa est↵, in his autem vult quidem
sed nullius separati, ut in 'EQVIFERVS' <'FERVS'>.Yet there is a
difference between simple and composite nouns; for in the former the part is in
no way significant, in the latter it contributes to the meaning of the whole,
although it has not an independent meaning. Thus in the word 'pirate-boat' the
word 'boat' has no meaning except as part of the whole word. ↵τὸ δὲ κατὰ συνθήκην, ὅτι φύσει τῶν ὀνομάτων οὐδέν ἐστιν, ἀλλ’ ὅταν γένηται σύμβολον• ἐπεὶ δηλοῦσί γέ τι καὶ οἱ ἀγράμ- ματοι ψόφοι, οἷον θηρίων, ὧν οὐδέν ἐστιν ὄνομα."Secundum
placitum" vero, quoniam naturaliter nominum nihil est sed quando fit nota;
nam designant et inlitterati soni, ut ferarum, quorum nihil est nomen.The
limitation 'by convention' was introduced because nothing is by nature a noun
or name-it is only so when it becomes a symbol; inarticulate sounds, such as
those which brutes produce, are significant, yet none of these constitutes a
noun. τὸ ↵ δ’ οὐκ ἄνθρωπος οὐκ ὄνομα• οὐ μὴν οὐδὲ κεῖται ὄνομα ὅ τι δεῖ καλεῖν αὐτό, —οὔτε γὰρ λόγος οὔτε ἀπόφασίς ἐστιν ἀλλ’ ἔστω ὄνομα ἀόριστον.↵ 'Non homo' vero non est
nomen; at vero nec positum est nomen quod illud oporteat appellari -- neque
enim oratio aut negatio est -- sed sit nomen infinitum.The expression 'not-man'
is not a noun. There is indeed no recognized term by which we may denote such
an expression, for it is not a sentence or a denial. Let it then be called an
indefinite noun. ↵τὸ δὲ Φίλωνος ἢ Φίλωνι καὶ ὅσα (16b.) τοιαῦτα οὐκ ὀνόματα ἀλλὰ πτώσεις ὀνόματος.'Catonis' autem vel 'Catoni'
et quaecumque talia sunt non sunt nomina sed casus nominis.The expressions 'of
Philo', 'to Philo', and so on, constitute not nouns, but cases of a noun. λόγος δέ ἐστιν αὐτοῦ τὰ μὲν ἄλλα κατὰ τὰ αὐτά, ὅτι δὲ μετὰ τοῦ ἔστιν ἢ ἦν ἢ ἔσται οὐκ ἀληθεύει ἢ ψεύδεται, —τὸ δ’ ὄνομα ἀεί,— οἷον Φίλωνός ἐστιν ἢ οὐκ ἔστιν• οὐδὲν γάρ πω οὔτε ἀλη↵θεύει οὔτε ψεύδεται.Ratio autem eius est in aliis quidem eadem sed
differt quoniam, cum 'est' vel 'fuit' vel 'erit' adiunctum, neque verum neque
falsum est, nomen vero semper; ut 'Catonis est' vel 'non est' -- nondum enim
aliquid neque rerum dicit neque mentitur.The definition of these cases of a
noun is in other respects the same as that of the noun proper, but, when
coupled with 'is', 'was', or will be', they do not, as they are, form a
proposition either true or false, and this the noun proper always does, under
these conditions. Take the words 'of Philo is' or 'of or 'of Philo is not';
these words do not, as they stand, form either a true or a false proposition. ↵Ῥῆμα δέ ἐστι τὸ προσσημαῖνον χρόνον, οὗ μέρος οὐδὲν σημαίνει χωρίς• ἔστι δὲ τῶν καθ’ ἑτέρου λεγομένων σημεῖον. VERBVM AVTEM EST QVOD
CONSIGNIFICAT TEMPVS cuius pars nihil extra significat. Et est semper eorum quæ
de altero prædicantur nota. A verb is that which, in addition to its proper
meaning, carries with it the notion of time. No part of it has any independent
meaning, and it is UN SEGNO of something said of something else. λέγω δ’ ὅτι προσσημαίνει χρόνον, οἷον ὑγίεια μὲν ὄνομα, τὸ δ’ ὑγιαίνει ῥῆμα• προσσημαίνει γὰρ τὸ νῦν ὑπάρχειν. καὶ ἀεὶ ↵ τῶν ὑπαρχόντων σημεῖόν ἐστιν, οἷον τῶν καθ’ ὑποκειμένου. Dico autem quoniam consignificat tempus, ut ‘cursus’
quidem NOMEN est, 'currit' vero VERBVM -- consignificat enim nunc esse -- ; et
semper eorum quæ de altero dicuntur nota est, ut eorum quae de subiecto vel in
subiecto. I will explain what I mean by saying that it carries with it the
notion of time. 'CVRSVS' is a noun, but 'is ‘CVRRIT' is a verb. For, besides
its proper meaning, it indicates the PRESENT existence of the state in
question. Moreover, a verb is always a sign of something said of something
else, i.e.,of something either predicable of or present in some other thing. τὸ δὲ οὐχ ὑγιαίνει καὶ τὸ οὐ κάμνει οὐ ῥῆμα λέγω προσσημαίνει μὲν γὰρ χρόνον καὶ ἀεὶ κατά τινος ὑπάρχει, τῇ διαφορᾷ δὲ ὄνομα οὐ κεῖται• ἀλλ’ ἔστω ἀόριστον ῥῆμα, ὅτι ὁμοίως ἐφ’ ὁτουοῦν ὑπάρχει καὶ ὄντος καὶ μὴ ὄντος. 'Non CVRRIT' vero et 'non LABORAT'
non verbum dico. Consignificat quidem tempus et semper de aliquo est,
differentiæ autem huic nomen non est positum. Sed sit infinitum verbum, quoniam
similiter in quolibet est vel quod est vel quod non est. Such expressions as 'NON
CVRRIT', 'NON LABORAT', I do *not* describe as verbs. For,though they carry the
additional note of time, and always form a predicate, there is no specified
name for this variety [cf. Grice, UN-PUBLICATION]; but let each be called an indefinite
verb, since it applies equally well to that which exists and to that which does
not. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ὑγίανεν ἢ τὸ ὑγιανεῖ οὐ ῥῆμα, ἀλλὰ πτῶσις ῥήματος• διαφέρει δὲ τοῦ ῥήματος, ὅτι τὸ μὲν τὸν παρόντα προσσημαίνει χρόνον, τὰ δὲ τὸν πέριξ. Similiter autem vel 'CVRRET' vel
'CVRREBAT' non verbum est sed *casus* verbi. Differt autem a verbo quoniam hoc quidem præsens SIGNIFICAT
TEMPVS, illa vero quod complectitur. Similarly 'CURRET' or 'CVRREBAT' is not a verb,
but a *case* of a verb. The difference lies in the fact that the verb indicates
present time. The CASVS of the verb indicates a different time which lies
outside the present. αὐτὰ μὲν οὖν καθ’ αὑτὰ λεγόμενα τὰ ῥήματα ὀνόματά ↵ἐστι καὶ σημαίνει τι, ἵστησι γὰρ ὁ λέγων τὴν διάνοιαν, καὶ ὁ ἀκούσας ἠρέμησεν, ἀλλ’ εἰ ἔστιν ἢ μή οὔπω σημαίνει• οὐ γὰρ τὸ εἶναι ἢ μὴ εἶναι σημεῖόν ἐστι τοῦ πράγματος, οὐδ’ ἐὰν τὸ ὂν εἴπῃς ψιλόν αὐτὸ μὲν γὰρ οὐδέν ἐστιν, προσσημαίνει δὲ σύνθεσίν τινα, ἣν ἄνευ τῶν συγκειμένων οὐκ ἔστι νοῆσαι. Ipsa quidem secundum
se dicta verba NOMINA sunt et SIGNIFICANDI aliquid -- constituit enim qui dicit
[Grice, UTTERER] intellectum, et qui audit [Grice, RECIPIENT] quiescit -- sed
si est vel non est non dum significat. Neque enim 'esse' SIGNVM est rei vel
'non esse', nec si hoc ipsum 'est' purum dixeris. Ipsum quidem nihil est, CONSIGNICANT
autem quandam compositionem quam sine compositis non est intellegere. A verb, in and by itself, is
substantival and has significance, for he who utters such an expression arrests
his addressee's mind, and fixes his attention. But iy does not, as it stands,
express any judgement, either affirmative or negative. For neither is 'ESSE' or
'NON ESSE' the participle 'EST' significant of any fact, unless something is
added. For it does not itself indicates anything, but IMPLIES a copulation, of
which we cannot form a conception apart from the things coupled. Λόγος δέ ἐστι φωνὴ σημαντική ἧς τῶν μερῶν τι σημαντικόν ἐστι κεχωρισμένον ὡς φάσις ἀλλ’οὐχ ὡς κατάφασις. ORATIO autem est vox SIGNIFICATIVA cuius partium aliquid
significativum est separatum -- ut dictio, non ut affirmatio. A sentence is a
significant voice, some parts of which have an independent meaning, that is to
say, as an utterance, though not as the expression of an affirmation. λέγω δέ οἷον ἄνθρωπος σημαίνει τι, ἀλλ’οὐχ ὅτι ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν ἀλλ’ ἔσται κατάφασις ἢ ἀπό↵φασις ἐάν τι προστεθῇ ἀλλ’οὐχ ἡ τοῦ ἀνθρώπου συλλαβὴ μία οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ μῦς τὸ υς σημαντικόν, ἀλλὰ φωνή ἐστι νῦν μόνον. Dico autem ut 'HOMO'
significat aliquid -- sed non quoniam est aut non est; sed erit affirmatio vel
negatio, si quid addatur -- sed non una ‘HOMO’ -- 'HOMINIS' syllaba. Nec in hoc
quod est 'SOREX' 'REX' SIGNIFICAT sed
vox est nunc sola. Let me explain.
The word 'HOMO' [cf. Grice, ‘shaggy’] *has* meaning, but does not constitute a
proposition, either affirmative or negative. It is only when aother word is added
that the whole forms an affirmation or denial. But, if we separate one syllable
of the word 'HOMO' from the other – HO HO HO – Santa Claus – You called her a
prostitute three times --, it has no meaning. Similarly in the word 'SOREX',
the part 'REX' has no meaning in itself, but is merely a sound – cf. PIROT. – or the fart of a voice, as Occam prefers –
vocis flatus. ἐν δὲ τοῖς διπλοῖς σημαίνει μέν, ἀλλ’οὐ καθ’ αὑτό ὥσπερ εἴρηται. In duplicibus vero significat quidem sed non
secundum se, quem admodum dictum est. In composite words, indeed, the parts
contribute to the meaning of the whole. Yet, as has been pointed out, each part
has not an independent meaning. ἔστι δὲ λόγος ἅπας μὲν σημαντικός οὐχ ὡς ὄργανον δέ, ἀλλ’ὥσπερ εἴρηται κατὰ συνθήκην ἀποφαντικὸς δὲ οὐ πᾶς ἀλλ’ἐν ᾧ τὸ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι ὑπάρχει οὐκ ἐν ἅπασι δὲ ὑπάρχει οἷον ἡ εὐχὴ λόγος μέν ἀλλ’οὔτ’ἀληθὴς οὔτε ψευδής. Est autem ORATIO omnis quidem
significativa non sicut instrumentum sed (quem admodum dictum est) secundum
placitum. Enuntiativa vero non omnis sed in qua
verum vel falsum inest. Non autem in
omnibus, ut deprecatio oratio quidem est sed neque vera neque falsa. Every
sentence has meaning, not as being the natural means by which a physical
faculty is realised, but, as we have said, by convention. Yet, every sentence
is not an enunciative sentence. Only such is a proposition as has in it either
truth or falsity. Thus, a prayer is a sentence, but is neither true nor false. οἱ μὲν οὖν ἄλλοι ἀφείσθωσαν, ῥητορικῆς γὰρ ἢ ποιητικῆς οἰκειοτέρα ἡ σκέψις, ὁ δὲ ἀποφαντικὸς τῆς νῦν θεωρίας. Et cæteræ quidem relinquantur
(rhetoricæ enim vel poeticæ convenientior consideratio est. ENUNTIATIVA vero præsentis
considerationis est. Let us therefore dismiss all other types of sentence but
the enuntiative sentence, for this last concerns our present inquiry, whereas
the investigation of the others belongs rather to the study of, not dialectics,
but rhetoric or of poetry. Ἔστι δὲ εἷς πρῶτος λόγος ἀποφαντικὸς κατάφασις, εἶτα ἀπόφασις οἱ δὲ ἄλλοι συνδέσμῳ εἷς. Est autem una prima ORATIO ENUNTIATIVA
AFFIRMATIO, deinde negatio; aliæ vero coniunctione unæ. The first class of simple
propositions is the simple affirmation, the next, the simple denial. All others
are only one by conjunction. ἀνάγκη δὲ ↵πάντα λόγον ἀποφαντικὸν ἐκ ῥήματος εἶναι ἢ πτώσεως καὶ γὰρ ὁ τοῦ ἀνθρώπου λόγος, ἐὰν μὴ τὸ ἔστιν ἢ ἔσται ἢ ἦν ἤ τι τοιοῦτο προστεθῇ οὔπω λόγος ἀποφαντικός διότι δὲ ἕν τί ἐστιν ἀλλ’ οὐ πολλὰ τὸ ζῷον πεζὸν δίπουν, οὐ γὰρ δὴ τῷ σύνεγγυς εἰρῆσθαι εἷς ἔσται, ἔστι δὲ ἄλλης τοῦτο πραγματείας εἰπεῖν.Necesse est autem omnem
orationem enuntiativam ex verbo esse vel casu. Et enim, HOMO hominis rationi si
non aut 'EST' aut 'ERIT' aut 'FVIT' aut aliquid huiusmodi addatur, nondum est
oratio enuntiativa. Quare autem unum quiddam est et non multa 'ANIMAL RESSIBILE
BIPES -- neque enim eo quod propinque dicuntur unum erit -- est alterius hoc
tractare negotii. Every proposition
must contain a verb or the tense of a verb. The phrase which defines the
species 'HOMO', if no verb in past (FVIT), present (EST), or future (ERIT) time
be added, is not a proposition. It may be asked how the expression 'a risible animal
with two feet' can be called single; for it is not the circumstance that the
words follow in unbroken succession that effects the unity. This inquiry,
however, finds its place in an investigation foreign to that before us. ἔστι δὲ εἷς λόγος ἀποφαντικὸς ἢ ὁ ἓν δηλῶν ἢ ὁ συνδέσμῳ εἷς, πολλοὶ δὲ οἱ πολλὰ καὶ μὴ ἓν ἢ οἱ ἀσύνδετοι. Est autem una oratio enuntiativa quae unum SIGNIFICAT
vel coniunctione una, plures autem quæ plura et non unum vel inconiunctæ. We
call those propositions single [ATOMIC] which indicate a single fact, or the
conjunction of the parts of which results in unity. Such a proposition, on the
other hand, is separate and comprises many an atomic proposition in number,
which indicate more than one fact, or many facts, or whose parts have no
conjunction. τὸ μὲν οὖν ὄνομα καὶ τὸ ῥῆμα φάσις ἔστω μόνον ἐπεὶ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν οὕτω δηλοῦντά τι τῇ φωνῇ ὥστ’ἀποφαίνεσθαι, ἢ ἐρωτῶντός τινος, ἢ μὴ ἀλλ’αὐτὸν ↵προαιρούμενον. Nomen
ergo et verbum DICTIO sit sola, quoniam non est DICERE sic aliquid SIGNIFICANTEM
voce ENUNTIARE, vel aliquo INTERROGANTE [Grice: ?p] vel non sed ipsum
proferentem. Let us, moreover,
consent to call a noun or a verb an expression only, and not a proposition,
since it is not possible for a man to speak in this way when he is expressing
something, in such a way as to make a statement, whether his utterance is an
answer [?q] to a QUESTION [?p] or an act
of his own initiation. τούτων δ’ ἡ μὲν ἁπλῆ ἐστὶν ἀπόφανσις, οἷον τὶ κατὰ τινὸς ἢ τὶ ἀπὸ τινός, ἡ δ’ ἐκ τούτων συγκειμένη, οἷον λόγος τις ἤδη σύνθετος. Harum autem haæ quidem
simplex est ENVNTIATIO, ut aliquid de aliquo vel aliquid ab aliquo, hæc autem
ex his coniuncta, velut oratio quædam iam composita. To return: of propositions
one kind is simple, i.e. that which asserts or denies something (“shaggy”) of
something (“Fido”), the other composite [MOLECULAR], i.e. that which is
compounded of simple propositions. Ἔστι δ’ ἡ μὲν ἁπλῆ ἀπόφανσις φωνὴ σημαντικὴ περὶ τοῦ εἰ ὑπάρχει τι ἢ μὴ ὑπάρχει, ὡς οἱ χρόνοι διῄρηνται. Est autem simplex ENUNTIATIO
(“Fido is shaggy”) vox significativa de eo quod est aliquid vel non est,
quemadmodum tempora divisa sunt. A simple proposition (“Fido is shaggy”) is a
statement, with meaning, as to the presence of something (shagginess) in a
subject -- or its absence or privation --, in the past, present, or future,
according to the divisions of time. Κατάφασις δέ ἐστιν ἀπόφανσις τινὸς κατὰ τινός, ἀπόφασις δέ ἐστιν ἀπόφανσις τινὸς ἀπὸ τινός. Affirmatio vero est enuntiatio alicuius
de aliquo, negatio vero enuntiatio alicuius ab aliquo. An affirmation is a
positive assertion of something about something, a denial a negative assertion
(“It is not green” – Grice, “Negation”). ἐπεὶ δὲ ἔστι καὶ τὸ ὑπάρχον ἀποφαίνεσθαι
ὡς μὴ ὑπάρχον καὶ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον καὶ τὸ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον καὶ τὸ μὴ ὑπάρχον
ὡς μὴ ὑπάρχον, καὶ περὶ τοὺς ἐκτὸς δὲ ↵τοῦ
νῦν χρόνους ὡσαύτως ἅπαν ἂν ἐνδέχοιτο καὶ ὃ κατέφησέ τις ἀποφῆσαι καὶ ὃ ἀπέφησε
καταφῆσαι ὥστε δῆλον ὅτι πάσῃ καταφάσει ἐστὶν ἀπόφασις ἀντικειμένη καὶ πάσῃ ἀποφάσει
κατάφασις. Quoniam autem est
enuntiare et quod est non esse et quod non est esse et quod est esse et quod
non est non esse, et circa ea extrinsecus præsentis temporis similiter omne
contingit quod quis affirmaverit negare et quod quis negaverit affirmare; quare
manifestum est quoniam omni affirmationi est negatio opposita et omni negationi
affirmatio. Now it is
possible both to affirm and to deny the presence of something which is present
or of something which is not, and since these same affirmations and denials are
possible with reference to those times which lie outside the present, it is possible
to contradict any affirmation or denial. Thus, it is plain that every
affirmation has an opposite denial.Similarly, every denial has an opposite
affirmation. καὶ ἔστω ἀντίφασις τοῦτο, κατάφασις καὶ ἀπόφασις αἱ ἀντικείμεναι λέγω δὲ ἀντικεῖσθαι τὴν τοῦ αὐτοῦ κατὰ τοῦ αὐτοῦ, μὴ ὁμωνύμως δέ, καὶ ὅσα ἄλλα τῶν τοιούτων προσδιοριζόμεθα πρὸς τὰς σοφιστικὰς ἐνοχλήσεις. Et sit hoc contradiction (~p –
Grice, “Lectures on negation”), affirmatio et negatio oppositæ. Dico autem opponi eiusdem de
eodem, non autem æquivoce et quæcum quecætera talium determinamus contra
sophisticas importunitates. We will call such a pair of propositions a pair of
contradictories. An affirmative proposition and a negative proposition are said
to be contradictory which have the same subject (Fido) and predicate (‘shaggy’).
The identity of subject and of predicate must *not* be equivocal (He is in a
grip of a vice, but he is not in the grip of a vice). Indeed there are
definitive qualifications besides this, which we make to meet the casuistries
of sophists. Ἐπεὶ δέ ἐστι τὰ μὲν καθόλου τῶν πραγμάτων τὰ δὲ καθ’ ἕκαστον, λέγω δὲ καθόλου μὲν ὃ ἐπὶ πλειόνων πέφυκε ↵κατηγορεῖσθαι, καθ’ ἕκαστον δὲ ὃ μή, οἷον ἄνθρωπος μὲν τῶν καθόλου Καλλίας δὲ τῶν καθ’ ἕκαστον, ἀνάγκη δ’ἀποφαίνεσθαι ὡς ὑπάρχει τι ἢ μή ὁτὲ μὲν τῶν καθόλου τινί ὁτὲ δὲ τῶν καθ’ἕκαστον. Quoniam autem sunt hæc quidem rerum universalia,
illa vero singillatim (dico autem universale quod in pluribus natum est prædicari,
singulare vero quod non, ut 'HOMO' quidem universale, 'PEGASVS' vero eorum quae
sunt singularia, necesse est autem enuntiare quoniam inest aliquid aut non,
aliquotiens quidem eorum alicui quæ sunt universalia, aliquotiens vero eorum quæ
sunt singularia. Some things are universal, others individual. By universal I
mean that which is of such a nature as to be predicated of many subjects, by
individual that which is not thus predicated. Thus 'HOMO' is a universal, 'CICERO'
or ‘PEGASVS’ an individual. Our proposition necessarily sometimes concern a
universal subject, sometimes an individual. ἐὰν μὲν οὖν καθόλου ἀποφαίνηται ἐπὶ τοῦ καθόλου ὅτι ὑπάρχει ἢ μή, ἔσονται ἐναντίαι ↵ἀποφάνσεις, λέγω δὲ ἐπὶ τοῦ καθόλου ἀποφαίνεσθαι καθόλου οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευκός, οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός ὅταν δὲ ἐπὶ τῶν καθόλου μέν, μὴ καθόλου δέ, οὐκ εἰσὶν ἐναντίαι, τὰ μέντοι δηλούμενα ἔστιν εἶναι ἐναντία, λέγω δὲ τὸ μὴ καθόλου ἀποφαίνεσθαι ἐπὶ τῶν καθόλου, οἷον ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, οὐκ ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος καθόλου γὰρ ὄντος τοῦ ἄνθρωπος οὐχ ὡς καθόλου χρῆται τῇ ἀποφάνσει τὸ ↵γὰρ πᾶς οὐ τὸ καθόλου σημαίνει ἀλλ’ὅτι καθόλου. Si ergo universaliter enuntiet
in universali quoniam est aut non, erunt contrariæ enuntiationes (dico autem in
universali enuntiationem universalem ut 'OMNIS HOMO ALBVS EST', 'NVLLVS HOMO
ALBVS EST’). Quando autem in universalibus non universaliter, non sunt contrariæ,
quæ autem SIGNIFICANTVR est esse contraria (dico autem non universaliter
enuntiare in his quæ sunt universalia, ut 'EST ALBVS HOMO', 'NON EST ALBVS
HOMO’. Cum enim universale sit homo, non universaliter utitur enuntiatione; 'OMNIS'
namque non universale sed quoniam universaliter CONSIGNIFICAT. If, then, a man
states an affirmative and a negative proposition of universal character with
regard to a universal, these two propositions are contrary. By a proposition of
universal character with regard to a universal, such a proposition as 'OMNIS
HOMO ALBVS EST', 'NVLLVS HOMO ALBVS EST' are meant. When, on the other hand,
the affirmative proposition and the negative proposition, though they have
regard to a universal, are yet not of universal character, they will *not* be
contrary, albeit the meaning intended is sometimes contrary. As an instance of such
a proposition made with regard to a universal, but not of universal character,
we may take the proposition 'EST ALBVS HOMO', 'NON EST ALBVS HOMO'. 'HOMO' is a
universal, but the proposition is not made as of universal character. The word
'OMNIS' does not make the *subject* a universal, but, rather, gives the
proposition a universal character. ἐπὶ δὲ τοῦ κατηγορουμένου τὸ καθόλου κατηγορεῖν καθόλου οὐκ ἔστιν ἀληθές• οὐδεμία γὰρ κατάφασις ἔσται ἐν ᾗ τοῦ κατηγορουμένου καθόλου τὸ καθόλου κατηγορηθήσεται, οἷον ἔστι πᾶς ἄνθρωπος πᾶν ζῷον. In eo vero quod prædicatur universaliter universale
prædicare universaliter non est verum. Nulla enim affirmatio erit, in qua de
universaliter prædicato universale praedicetur, ut 'OMNIS HOMO OMNE ANIMAL'. If, however, both predicate
and subject are distributed, the proposition thus constituted is contrary to
truth. No affirmation is, under such circumstances, true. The proposition 'OMNIS
HOMO OMNE ANIMAL EST' is an example of this type. Ἀντικεῖσθαι μὲν οὖν κατάφασιν ἀποφάσει λέγω ἀντιφατικῶς τὴν τὸ καθόλου σημαίνουσαν τῷ αὐτῷ ὅτι οὐ καθόλου, οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευκός—οὐ πᾶς ἄνθρωπος λευκός, οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός ἔστι τις ἄνθρω↵πος λευκός• ἐναντίως δὲ τὴν τοῦ καθόλου κατάφασιν καὶ τὴν τοῦ καθόλου ἀπόφασιν, οἷον πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος οὐδεὶς ἄνθρωπος δίκαιος. Opponi autem affirmationem
negationi dico contradictorie quæ universal SIGNIFICAT eidem quoniam non
universaliter, ut 'OMNIS HOMO ALBVS EST', 'NON OMNIS HOMO ALBVS EST' – Grice:
“(x), all” --, 'NULLVS HOMO ALBVS EST,' 'QUIDAM HOMO ALBVS EST' – Grice: “(Ex),
some (at least one)” -- ; contrarie vero universalem affirmationem et
universalem negationem, ut ‘OMNIS HOMO IVSTVS EST,’ ‘NVLLVS HOMO IVSTVS EST.’ ;An
affirmation is opposed to a denial in the sense which I denote by the term
contradictory, when, while the subject remains the same, the affirmation is of
universal character and the denial is not. The affirmation 'OMNIS HOMO ALBVS
EST' is the contradictory of the denial 'NON OMNIS HOMO ALBV EST, or again, the
proposition 'NVLLVS HOMO ALBVS EST' is the contradictory of the proposition 'QUIDAM
HOMO ALBVS EST'. But two propositions are opposed as contraries when both the
affirmation and the denial are universal, as in the sentences 'OMNIS HOMO ALBVS
EST', 'NVLLS HOMO ALBVS EST', 'OMNIS HOMO IVSTS EST’, ‘NVLLVS HOMO IVSTVS EST. Grice: “I used ‘body’ informally in my
‘Personal identity’, where I suggested, that “I fell down the stairs” could be
replaced by “MY body fell down the stairs” – there is yet an essential
indexical. Different if two wrestlers unison say, ‘Both our bodies are oiled” –
where again the dual “both our” is used. We have not the second person but the
FIRST PERSON dual. “Our bodies” “Both our bodies”. Nome compiuto: Pio
Colonnello. Colonnello. Keywords: la voce, rivista La Voce, Croce e i vociani,
patografia, German for ‘body’ Lieb, cognate with ‘life’ so that ‘Das Leib ohne
Leben’ would be odd. The Anglo-Normans solved the problem with ‘corpse’,
corpus, vita, corpore, vita, vivere, German ‘leben’, ‘live’ meaning with
‘remain’, creature construction, thing, living thing, living body, personal
human living being. Bodily movement. Method
in philosophical psychology, manifestation in behaviour, bodily behaviour,
brain state, different from bodily movement, voce, ‘vox significativa’ ‘voce
significativa’, voce che e segno di… la voce dei animali, uso metaforico di
‘voce’ – the voice of Alighieri, la voce di, la voce di Mussolini, la voce di,
voice, etimologia di voce. phone, phonic, suono – voce e suono – immagine acustica
del suono, riconoscimento della voce, voce come sinonimo di parola, o
espressione – una ‘voce toscana’ -- ‘la
voce umana’ – ‘sine voce’ – the voiceless – voce come schema distintivo –
voiced and voiceless – nome come voce, verbo come voce, predicamento. Voce come
SIMBOLO dell’afezione dell’animo, ma SCRITTURA come SEGNO della voce --. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Colonnello” – The Swimming-Pool Library. Colonnello.
Luigi Speranza -- Grice e Colorni: la
ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della diadologia – scuola
di Milano – filosofia milanese – filosofia lombarda -- filosofia italiana –
Luigi Speranza (Milano). Filosofo milanese.
Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Milano, Lombardia. Grice: “To understand
the passion in Italian philosophy, as the pasdsion I experienced with Austin in
the postwar and with Hardie on the golfcourse in the good old days, one has to
understand Colorni – he was a socialist, and thus an empiriociritic! He found
opposition in the Gentileians. Oddly, Colroni’s main interest is the ‘monad,’
but he also explored what we would at Oxford call ‘science’ – rather than
philosophy. Lay the blame on his tutor at Milano!”. Promotore del federalismo
europeo. Mentre
era confinato a Ventotene, su saggio, “Manifesto per un’Europa libera e unita”.
Figlio di Alberto Colorni, di Mantova, e Clara Pontecorvo, milanese di famiglia
pisana (zia di Pontecorvo, del regista Gillo, del genetista Guido e del
giurista Tullio Ascarelli). Studia al ginnasio di Milano. Si appassiona al
Breviario di estetica di Croce. La sua formazione adolescenziale, come raccontò
egli stesso nella “Malattia filosofica”, fu influenzata dal rapporto intrattenuto
con i cugini Enrico, Enzo ed Emilio Sereni, tutti più grandi di lui. Fu Enzo,
che era un convinto socialista ad esercitare su di lui una forte influenza
ideale. Studia sotto Borgese e Martinetti. Si laurea sotto Martinetti con “Il
concetto di individuo”. Strinse amicizia con Guido Piovene, che però verrà
interrotta per via di certi articoli anti-semitici scritti da Piovene su
L'Ambrosiano. Partecipa nel gruppo goliardico per la libertà di Basso e
Morandi. Saggio sull'estetica d’Ardigò. Si accosta alla divisione milanese del
“Giustizia e Libertà”. Collabora in seguito col nucleo giellista torinese, che
fece capo prima a Ginzburg e poi a Foa. Incontra Croce, con il quale conversa a
lungo. Saggi per Il Convegno, La Cultura, Civiltà Moderna, Solaria e la Rivista
di filosofia di Martinetti, e presso la società editrice "La Cultura"
di Milano, uno studio critico su L'estetica di Croce. Saggio sulla monada e la
diada, vinse il concorso per l'insegnamento di storia e filosofia nei licei.
Dopo una prima assegnazione al liceo Grattoni di Voghera, ottenne la cattedra
di filosofia a Trieste. Qui conobbe e frequentò, fra gli altri, Saba (ritratto
poi in Un poeta) ed anche Gambini, Pincherle ed Curiel. Nella collana
scolastica che Giovanni Gentile diresse per Sansoni, pubblica “Diadologia”. La
diadologia lo costrinse ad affrontare studi di logica e semantica. Riparte da
Kant e dalla problematica kantiana, e medita sulle conseguenze che la fisica
quantica e la psicanalisi potevano avere per la dissoluzione di impostazioni
filosofiche tradizionali. Quando, come si legge in Un poeta,Saba gli domanderà,
‘Perché fa filosofia?’, Colorni concluse che da quel giorno, ‘io non faccio più
filosofia’. Non e la filosofia che rifiuta, ma un orientamento legato a
quell'idealismo di cui erano seguaci Croce come Gentile e Martinetti. In
occasione di un congresso di filosofia a Parigi, incontra Rosselli eTasca. In
quanto ebreo e rinchiuso a Varese. I giornali pubblicarono la notizia con gran
risalto, sottolineando che egli “di razza ebraica, manteneva rapporti di natura
politica con altri ebrei residenti in Italia e all'estero”. La sottolineatura
sul “complotto ebraico” serviva a giustificare la legislazione anti-semita
appena varata in Italia dal regime, per potersi così allineare alla linea
politica seguita dagli alleati nazisti. Confinato a Ventotene, dove prosegue i
suoi studi filosofici, e conversa intensamente con gli altri compagni
confinati, Rossi, Doria e Spinelli. Un'eco fedele di quelle discussioni si
ritrova in “Conversazioni di Commodo”. Risale a questo periodo la sua adesione
alle idee federaliste europee, stesurando il Manifesto per un’Europa libera e
unita. Saggio: Problemi della Federazione Europea, che raccoglieva il Manifesto
ed altri scritti sul tema. Nella sua "Prefazione" al Manifesto,
auspicò la nascita di una politica federalista europea di respiro
“universalista”, come scenario democraticamente praticabile dopo la catastrofe
della guerra. In tale ottica, la creazione di una federazione di stati europei era
da lui considerata come condizione indispensabile per un profondo rinnovamento
sociale, anche per iniziativa popolare, che partendo dagli enti territoriali
avrebbe coinvolto tutta l’Italia e, quindi, l’intera Europa. Circa le dinamiche
che portarono alla stesura del Manifesto, è generalmente ricondotto ai soli
Spinelli e Rossi il contributo maggioritario del testo, sebbene, alcuni recenti
studi storiografici, abbiano seriamente rivalutato il suo ruolo. Di trinità si
tratta, e lo spirito santo della situazione è lui, che partecipa alle
discussioni preparatorie alla stesura del Manifesto assieme a poche altre
persone, ed ebbe una parte di rilievo, soprattutto nella funzione di stimolo e
di critica, dal suo punto di vista di socialista autonomista, verso i due
autori del documento, fino al suo trasferimento a Melfi, benché comunque i
contatti non cessassero del tutto. Grazie anche all'intervento di Gentile,
riusce ad essere trasferito a Melfi, in provincia di Potenza, dove, nonostante
lo stretto controllo della polizia, riusce ad avere contatti con alcuni degli
anti-fascisti locali. Assieme con Geymonat, elabora il progetto di una rivista
di metodologia scientifica. Riuscì a fuggire da Melfi, rifugiandosi a Roma,
dove visse da latitante. Dopo la capitolazione di Mussolini si dedica
all'organizzazione del Partito Socialista Italiano di Unità Proletaria, nato
dalla fusione del PSI col gruppo del Movimento di Unità Proletaria. Partecipò,
assieme a Spinelli, Rossi, Doria, Braccialarghe e Foa, in casa di Rollier a
Milano, alla riunione che diede vita al Movimento Federalista Europeo. Il
movimento adottò come proprio programma il "Manifesto di Ventotene".
Svolse nella capitale un'intensissima attività nelle file della Resistenza.
Prese parte alla direzione del PSIUP e s'impegna a fondo nella ricostruzione
della Federazione Socialista Italiana e nella formazione partigiana della prima
brigata Matteotti. “Io ero da poco stato nominato segretario della Federazione
Socialista per suggerimento e per decisione di Pertini, che era membro della
segreteria del partito in quell'epoca. Avevamo organizzato una chiamiamola
brigata, anche se era un gruppo armato che era comandato da Colorni che poi è
assassinata alla vigilia della liberazione di Roma. Fu redattore capo
dell'Avanti! Clandestine. Così Pertini ricorda il suo impegno per la stampa del
giornale socialista: «Ricordare l'Avanti! clandestino di Roma vuol dire
ricordare prima di tutto due nostri compagni che a forte ingegno unevano una
fede purissima, entrambi caduti sotto il piombo fascista: C. e Fioretti.
Ricordo come C., mio indimenticabile fratello d'elezione, si prodiga per far sì
che l'Avanti! uscisse regolarmente. Egli in persona, correndo rischi di ogni
sorta, non solo scrive gli articoli principali, ma ne cura la stampa e la distribuzione,
aiutato in questo da Fioretti, anima ardente e generoso apostolo del
socialismo. A questo compito cui si sente particolarmente portato per la
preparazione e la capacità della sua mente, C. dedica tutto se stesso, senza
tuttavia tralasciare anche i più modesti incarichi nell'organizzazione politica
e militare del nostro partito. Amava profondamente il giornale e sogna di
dirigerne la redazione nostra a Liberazione avvenuta e se non fosse stato
strappato dalla ferocia fascista, sarebbe stato il primo redattore capo
dell'Avanti! in Roma liberata e oggi ne sarebbe il suo direttore, sorretto in
questo suo compito non solo dal suo forte ingegno e dalla sua vasta cultura
filosofica, ma anche dalla sua profonda onestà e da quel senso del giusto che
ha sempre guidato le sue azioni. Per opera sua e di Fioretti, l'Avanti! era tra
i giornali clandestini quello che aveva più mordente e che sapeva porre con più
chiarezza i problemi riguardanti le masse lavoratrici. La sua pubblicazione
veniva attesa con ansia e non solo da noi, ma da molti appartenenti ad altri
partiti, i quali nell'Avanti! vedevano meglio interpretati i loro interessi.
Nella Roma occupata dalle forze naziste, in una tipografia nascosta di Monte
Mario, fece stampare 500 copie di un libriccino di 125 pagine intitolato
Problemi della Federazione Europea, contenente il "Manifesto di
Ventotene". Pochi giorni prima della liberazione della capitale, venne
fermato in via Livorno da una pattuglia di militi fascisti della famigerata
banda Koch. Tenta di fuggire, ma fu raggiunto e ferito gravemente da tre colpi
di pistola. Trasportato all'Ospedale San Giovanni, muore sotto l’identità di
‘Franco Tanzi’. Indomito assertore della libertà, confinato durante la
dominazione fascista, evadeva audacemente dedicandosi quindi a rischiose
attività cospirative. Durante la lotta antinazista, organizzato il centro
militare del Partito Socialista Italiano, dirigeva animosamente partecipandovi,
primo fra i primi, una intensa, continua e micidiale azione di guerriglia e di
sabotaggio. Scoperto e circondato da nazisti li affrontò da solo, combattendo
con estremo ardimento, finché travolto dal numero, cadde nell'impari gloriosa
lotta. Tre lapidi esistenti, una, posta dalla III Circoscrizione del Comune di
Roma è semilleggibile perché scurita dal tempo, un'altra, posta dal Partito
Socialista Italiano, è spaccata in due e un'ultima, posta sempre dalla III
Circoscrizione del Comune di Roma, contiene un errore. Foto delle tre lapidi.
Altre opere: “Scritti, Norberto Bobbio, la Nuova Italia, Firenze); “Il coraggio
dell'innocenza, Luca Meldolesi, La Città del Sole (Istituto Italiano per gli
Studi Filosofici), Napoli); “Un poeta” (Il Melangolo, Genova); “La malattia
della metafisica” (Einaudi, Torino). Dizionario Biografico degli Italiani. L'itinerario
politico di C., in Id., Il socialismo riformista tra politica e cultura, Il
socialismo federalista di Eugenio Colorni, tesi di laurea, Università degli
studi di Firenze, Anno Accademico, Gaetano Arfé, Eugenio Colorni,
l'antifascista, l'europeista, in, Matteotti, Buozzi, Colorni. Perché vissero,
perché vivono, Franco Angeli, Milano, Sandro Gerbi, Tempi di malafede. Una
storia italiana tra fascismo e dopoguerra. Piovene e C., Einaudi, Torino e
Hoepli, Milano,. Geri Cerchiai, L'itinerario filosofico di Eugenio Colorni, in
«Rivista di Storia della Filosofia», Stefano Miccolis, C. e Croce”. Talvolta
non si distingue debitamente fra l’emergere originario di un testo nell’opera
di un filosofo e il suo riemergere, o diffondersi, in altri tempi o contesti.
In tal modo, proprio la tragedia del Novecento ha spostato spesso, rispetto
alla composizione, la diffusione di scritti intrisi di attualità. Poche volte,
come nel Novecento, è stato così vistoso il fenomeno delle letture differite.
Ora, e al di là della nota di polemica che affiora da un montaggio tendenzioso
fino al limite delle falsificazione – questo è quanto è all’incirca avvenuto
per Colorni: scoperti (o riscoperti), dopo la morte dell’autore, in quel
particolare contesto del quale si sono nutrite le due stesse riviste, “Analisi”
e “Sigma” – che, insieme con «Aretusa», li hanno per prime pubblicati, a tale
contesto sono rimasti giocoforza legati, venendo così ad essere proiettati
all’interno di una tradizione e di un dialogo almeno parzialmente diverso dal
loro, condotto in un altro linguaggio. Si è parlato, a proposito di tale
linguaggio, dello spirito del ’45, e sovente si è visto in esso, da parte degli
stessi animatori, una vera e propria prosecuzione, in campo culturale, delle
istanze portate avanti dalla Liberazione. Alla “dittatura dell’idealismo”– il
cui [Razionalismo e prassi a Milano: La cultura milanese vive profondamente
quello “spirito del ’45” fatto anche di semplificazione e di attivismo, di
fiducia ingenua nell’anno zero, nella svolta politico-sociale in corso, ma
soprattutto di un nesso inscindibile con la liberazione e la Resistenza. La
dittatura dell’idealismo è il titolo dato da Cantoni ad un articolo apparso sul
Politecnico di Vittorini. Espressione di un comune sfondo sociale e di una
comune struttura economica, le filosofie di Croce e Gentile si sarebbero unite,
nella prospettiva di Cantoni, in una sorta di convergenza sociologica con il
regime, riuscendo così a rimediare una posizione di singolare monopolio per la
cultura idealista. Certamente, e una grossolanità speculativa e un errore
storico identificare il destini del fascismo col destino dell’idealismo, anche
se questa identificazione di fatto si verifica nella persona del maggior
rappresentante filosofico dell’idealismo italiano, Gentile. In realtà, molti
idealisti, dal Croce al De Ruggiero, staccarono, prima o dopo, le loro sorti da
quelle del regime. Eppure, al di sotto della dichiarata e sincera avversione,
un filo, inconscio spesso ma tenace, lega tra loro gli avversari e ne
permetteva una, sia pure scomoda, convivenza. Questo filo era costituito dal
loro comune, e inconfessato carattere *conservatore*. Lo spiritualismo
idealista agì come una dittatura logica. Avendo in mano cattedre e riviste, gli
idealisti facevano il bello e il cattivo tempo nella filosofia, facendo
decadere al piano della non-filosofia gli avversari positivisti ed
logico-empiristi. Alcune opinioni sul crocianesimo che, oltre ad essere meno
drastiche, risultano per certi aspetti accostabili ad analoghi spunti della
critica colorniana. Vale la pena di rimettersi a una revisione intelligente
dell'idealismo italiano, rimanendo idealisti] filosofia viene assimilata alla
sorte del regime – si è così tentato di opporre una filosofia più aperta al
dibattito contemporaneo ed internazionale, fosse esso identificabile con le
correnti fenomenologico-esistenziali o con quelle più strettamente
epistemologiche ispirate al positivismo o empirismo logico del Circolo di
Vienna. Quest’ultimo, d’altro canto, viene in Italia presentato da Geymonat con
parole quanto mai indicative del clima che ne accoglieva i principi.
L’indirizzo filosofico, che qui viene esposto difeso e sviluppato è e vuole
essere un vero e proprio razionalismo, sebbene non attribuisca alla ragione un
valore assoluto e dogmatico come gli antichi indirizzi che vantano il medesimo
nome. Gli è che il razionalismo deve essere ben più agguerrito e penetrante di
quelli che caratterizzarono i secoli passati. Deve essere: critico, ossia
capace di tenere nel dovuto conto le obiezioni mosse contro la pura ragione
dalla filosofia mistica e decadente; costruttivo, cioè in grado di soddisfare
le esigenze di ri-costruzione e di logicità caratteristiche della nuova epoca;
aperto, cioè capace di affrontare i problemi sempre nuovi che la scienza e la
prassi pongono innanzi allo spirito umano. Gli Studi per un nuovo razionalismo,
che raccoglievano le ricerche di un intero ventennio (il testo più datato, Le
idee direttive del neo-empirismo, era stato pubblica Ciò che si può apprezzare
in Croce, da questo punto di vista, è il suo tentativo di sciogliere il
pensiero dai legami colla filosofia metafisica per avvicinarsi a una filosofia
intesa come chiarificazione dell’esperienza, intesa cioè come trapasso dalla
metafisica alla metodologia. Croce si sarebbe in tal modo inserito nella
corrente più viva della filosofia, non riuscendo tuttavia (e in questo
consisterebbe il suo maggior limite) a rompere completamente i ponti con la
metafisica specuativa. Croce non ha quindi tanto combattuto la metafisica
speculativa quanto sostituito alla metafisica trascendente la metafisica
immanente. Per una ricostruzione più esaustiva delle diverse posizioni di
Cantoni su Croce, si rimanda a R. Franchini, Remo Cantoni critico di Croce, in
C. Montaleone e C. Sini (a cura di), Remo Cantoni, filosofia a misura della
vita, Milano, Guerini, Cfr. Bobbio, Introduzione, in C., Scritti, Firenze, La
Nuova Italia. Avviene la crisi dell’idealismo, cui segue la ricerca di nuove
vie, proprio ad opera della generazione di C. le vie battute per uscire dalla
crisi sono soprattutto due: quella che passa attraverso una riflessione sulle
trasformazioni avvenute in seno al sapere scientifico e che dà origine a una
filosofia scientifica, risolutamente anti-metafisica, qual è il positivismo
logico, cui aprono la strada gli studi di Geymonat; e quella che passa
attraverso l’esistenzialismo (Abbagnano, il primo Luporini)». Geymonat, Studi
per un nuovo razionalismo, Torino, Chiantore. Come ha fatto notare Mario Dal
Pra, e a conferma di quanto si scriveva di sopra, l’accostamento in questo
passaggio dei termini “ricostruzione” e “logicità” sembra diretto a far pensare
che «l’avversione alla metafisica del neoempirismo e l’avversione alla
dittatura fascista da parte del movimento di liberazione abbiano per Geymonat
una comune radice» (M. Dal Pra, Il razionalismo critico, in Bausola, Bedeschi
et al., La filosofia italiana dal dopoguerra a oggi, Roma-Bari, Laterza. Geri
Cerchiai 4 to per la prima volta con il titolo Nuovi indirizzi della filosofia
austriaca), fu significativamente fatto uscire con la medesima data di stampa
del giorno della Liberazione di Milano; e in quello stesso mese di aprile
apparve il primo numero della rivista «Analisi» che, come si è accennato,
contribuì fra le prime, con la pubblicazione del frammento intitolato Filosofia
e scienza, alla diffusione dell’epistemologia colorniana9. Ed è proprio da una
lettura di «Analisi» e «Sigma» che è possibile sommariamente inquadrare il
contorno di quel periodo storico al quale si deve la prima scoperta
dell’epistemologia colorniana. Voluta da Fachini, «Analisi» fu stampata per
cinque numeri, mutando il nome, nel corso delle pubblicazioni, in quello di
«Analysis». L’«esperienza personale che io avevo fatto», racconta Fachini circa
la nascita della rivista, mi aveva convinto della necessità di una piattaforma
di incontro interdisciplinare. Allora in Italia mancava qualcosa di simile. La
guerra spezzò agli inizi i miei tentativi. Gli eventi bellico-politici stessi,
per conto loro, mi portarono a profonda solidarietà mentale con Gratton. Nasce
così l’idea di «Analysis»: con ambizioni editoriali infantilmente dissonanti
col momento. Trovammo poi nel Buzzati-Traverso un biologo “fisicalista” ma
aperto ad ogni esperienza. Tra i filosofi professionali (a formazione cioè
tradizionalmente filosofico-letteraria) Banfi, cui mi ero rivolto, mi indica
l’allievo suo Preti, come fornito di interessi e preparazione
fisico-matematica, allora rara nel filosofo. Per inciso, ricordo i miei contatti
con un altro filosofo con preparazione e interessi analoghi: C. I temi portati
avanti dalla rivista furono sostanzialmente due: l’interesse per la metodologia
delle scienze – attraverso la quale indagare la possibilità di un fondamento
comune alle diverse discipline – e la volontà di mantenersi all’interno di
un’impostazione strettamente antimetafisica. La collaborazione fra 8 In
«Rivista di filosofia». Cfr. C., Filosofia e scienza, in «Analisi». D’ora
innanzi si indicheranno gli scritti raccolti in questa edizione col solo titolo
seguito dal numero di pagina. Di «Analisi» e «Sigma», con specifico riferimento
alla figura di C., si è occupato M. Quaranta, La scoperta di C. nelle riviste
del secondo dopoguerra. Gli scritti sulla relatività, in Cerchiai e Rota
(cur.), C. e la cultura italiana fra le due guerre, Manduria-Bari-Roma,
Lacaita. “Analysis”: testimonianza di Fachini, in Analisi. Milano, riletta da
Quaranta, con testimonianze di Fachini, Ceccato, Geymonat, Gratton, Poli,
Bologna, Forni. Aggiunge Fachini, a proposito della sua formazione, che
l’impulso a uno sforzo collettivo interdisciplinare era sorto in me dai primi
contatti con l’ambiente mentale del neopositivismo logico», ma che la soluzione
positivista, verso cui ero in un primo tempo quasi costretto, mi si rivelò
presto insoddisfacente per l’irrigidimento formale, verso cui stava avviandosi.
Il «periodico», si affermava nel Programma pubblicato sul primo numero, era
«inteso ad offrire un luogo di libera discussione a quanti abbiano interesse ai
problemi di metodologia e di critica della scienza, nello sforzo di purificare
ed universalizzare il linguaggio Cinque scritti metodologici di C. 5 scienziati
e filosofi fu uno degli aspetti qualificanti della pubblicazione, ma fu anche
d’impedimento ad un’armonica composizione delle sue diverse anime, concorrendo
in definitiva alla conclusione dell’esperienza. L’incontro con i fondatori e la
rivista, racconta a questo proposito Ceccato, avvenne per chiamata gentile. Io
mi trovavo in parabola positivistica o logico-empiristica discendente. Il
filone che comincia ad interessarmi era ormai piuttosto quello di Bridgman e
Dingler, comunque un filone operativo. Questo difficilmente avrebbe permesso
una intesa con i filosofi del gruppo, Geymonat e Preti. Una collisione non
poteva tardare anche con il più aperto filosofo ufficiale, Banfi, più storico,
più umanista. Un certo divario di lavoro si venne a creare anche con gli
scienziati in quanto per lo scienziato di discipline assestate e floride, come
la fisica, la biologia, l’anatomo-fisiologia, etc., la metodologia si può
aggiungere come ornamento, come divertimento. Ma non per me. Così terminate le
pubblicazioni di «Analisi», la sua eredità venne raccolta, in quello stesso
anno, dalla rivista romana «Sigma», fondata da Somenzi e Giuseppe Vaccarino. Il
periodico – che riporta il sottotitolo di «Conoscenza unitaria» – si propone di
riunire, come si legge nella seconda di copertina, una limitata quantità di
elementi atti a determinare una concezione unica della conoscenza. La nota di
presentazione della rivista precisava poi i confini all’interno dei quali si
intendevano muovere i curatori: «si va facendo evidente che esaurire la scienza
nel tecnicismo dello specialista è dannoso – non solo ai fini della
costituzione di un sistema unitario della conoscenza scientifica, ma anche nei
riguardi degli stessi progressi tecnici nei singoli settori. Da qui
specialistico verso una comune impostazione dei modi fondamentali, pur essi
comuni, con cui si edifica e modifica il sapere scientifico». Unico limite, in
tal senso, era quello di non «travalicare di là dalla metodologia in una
sistematica della scienza [per] fare della metafisica insaputa e inutile» (Il
programma, in «Analisi»). “Analysis”: testimonianza di Ceccato, in Analisi. Milano.
In una lettera a Vaccarino, Somenzi rilegge la storia di «Sigma»: “Sigma” è
nata con la modesta intenzione di pubblicare il vecchio materiale tuo, di C. e
Cotone, mio. E di esaurirlo coi primi numeri. Poi si è visto che, se non altro
dato il costo della carta e stampa, conveniva pubblicare un tentativo di
sintesi organica, sia pure provvisoria, del tuo – e limitare quello dei due C.
e mio a ciò che può avere ancora interesse dal punto di vista filosofico.
Infine è sorta l’idea, con la crisi di “Analisi”, di prenderne il posto con il
programma serio di Metodo. Già l’impostazione dei primi due numeri ci alienerà
le simpatie dei Castelli, Blanc, Fantappié ecc., ma anche dei Filiasi e
Geymonat (l’interessamento di quest’ultimo è condizionato alla possibilità di
una nostra conversione al materialismo dialettico/razionalista tipo “La
Pensée”). Attualmente spero solo nei Servadio e magari Spirito, Savinio e stop»
(“Sapienza” Università di Roma, Biblioteca del dipartimento di Fisica, Fondo
Somenzi, Attività professionale, Carte di lavoro non organizzate,
Collaborazione con Vaccarino, b. 1, Vaccarino. Da ora in avanti, il Fondo sarà
abbreviato con la sigla “FS”, seguita dall’indicazione dei riferimenti completi
d’inventario. La conoscenza unitaria, in «Sigma». Scriveva Vaccarino a Somenzi
riguardo a questa nota. Rileggendo la tua edizione riveduta della conoscenza
unitaria penso che possa andare come presentazione anonima, specie se sarà da
Geri Cerchiai 6 avrebbe anche dovuto discendere il ruolo della ricerca metodologica,
che – comprendendo un discorso più largamente critico-filosofico – avrebbe
dovuto fissare le norme dirette ad unificare in sistema le scienze particolari
o la conoscenza in genere. Come «Analisi», anche «Sigma» ha però vita breve, e
dopo sei numeri una nota editoriale ne annunciava la confluenza nella rivista
«Methodos». Questo fu dunque lo sfondo culturale che vide nascere l’interesse
per la filosofia colorniana, un interesse che, attraverso la pubblicazione di
alcuni testi del filosofo milanese, richiamava alla ricostruzione della
filosofia empiristica italiana (come la proposta del ebraico-britannico Ayer a
Oxford) come tradizione anti-metafisica e anti-idealistica e capace di attuare
un profondo rinnovamento negli orientamenti teoretici nazionali. D’altra parte,
che il pensiero di Colorni fosse in certa misura vicino alle posizioni espresse
da «Analisi» e «Sigma» è testimoniato, oltre che dalle singole scelte di
politica editoriale delle due riviste, da quanto raccontato dagli stessi
protagonisti: «Ricordo con precisione», ha scritto ad esempio Fachini sul
secondo numero di «Analisi», le conversazioni di quell’epoca: credo di poter
affermare, per esperienza personale, che C. sia stato tra i primi italiani di
preparazione filosofica a tentare di accogliere e di comprendere, in modo
serio, le nuove affermazioni epistemologiche. La più gran parte dei suoi saggi
sono inediti: molte pregevoli cose egli ha lasciato: e forse potrebbe indicarci
vie nuove. Gli amici di «Analisi» auspicano di poter far conoscere in cerchio
vasto il suo lavoro, a vantaggio della ricerca metodologica e in omaggio alla
sua memoria Somenzi, a sua volta, scrivendo a Vaccarino della pubblicazione
degli scritti colorniani su «Sigma», afferma: Per Sigma convinciti che i nostri
scritti, incomprensibili per virtù proprie dalla maggioranza dei competenti,
l’hanno irrimediabilmente “condannata” e che quelli di C. sono ancora i
migliori che potessimo o possiamo esibire, oltre che i più vicini al nostro
ordine di idee. “Fisica teorica e filosofia” di Colornimerita senz’altro la
pubblicazione sul numero che spero di riuscire a dedicare a questo argomento.
Rievocando poi il Progetto di una rivista di metodologia scientifica – da C.
discusso fra gli altri con Geymonat durante gli anni della guerra – ante
ulteriormente ampliata. Effettivamente rileggendo il mo testo subito dopo
averlo scritto non avevo avuto una buona impressione. Ma ora mi è piaciuto»
(FS, sez. 5, Corrispondenza, gen. 28, serie 1, Corrispondenza scientifica, gen.
28, 135, Vaccarino. La conoscenza unitaria. Cambi, Razionalismo e prassi a
Milano, G. Fachini, C., in «Analisi». Si tratta di C., Critica filosofia e
fisica teorica. Lettera di Somenzi a Vaccarino. Alcuni inediti riconducibili a
tale progetto sono presentati in M. Quaranta, La scoperta di C., cit., cfr. in
part. le pp. 126-130. Per i testi di FS destinati alla rivista metodologica.
Saggi metodologici di C. 7 cora Somenzi ha sottolineato come esso
corrispondesse «nella sostanza a molte realizzazioni degli ultimi quarant’anni,
da riviste come “Analysis” a collane di volumi di filosofia della scienza e di
storia della scienza quali quelle impostate a Milano e Torino dallo stesso
Geymonat e da Rossi. A partire da queste premesse, appare evidente come la
storia della riscoperta colorniana nel dopoguerra possa concorrere a gettare
luce su alcuni fondamentali aspetti dello stesso pensiero dell’autore; essa ne
evidenzia difatti la novità di prospettiva e la conseguente, connaturata
disposizione a dialogare coi più avanzati ambienti filosofico-culturali del
nostro Paese. Ciò che tuttavia rende affatto esemplare la filosofia colorniana,
concorrendo a fare di essa un importante «contributo alla comprensione del
travaglio della filosofia italiana al momento del declino della preponderanza
idealistica, non è soltanto la particolare modalità della sua ricezione, ma
anche la complessiva parabola intellettuale seguita dal giovane studioso per
giungere alle posizioni metodologiche degli ultimi anni. C. è allievo di
Borgese e Martinetti a Milano. Nel raccontare della formazione universitaria di
c., Tagliacozzo scrive. Va ricordata l’influenza che sui suoi studenti ha
allora una personalità come quella di Borgese, che C. e compagni chiamano
scherzosamente G.A. Era uno di quei pochi professori che non disdegnano allora
di soffermarsi a discutere dopo la lezione con i propri studenti. Altra
influenza determinante per i suoi studenti quella dell’austero Martinetti che
spiega Kant alle otto del mattino. Martinetti avvia gli studenti al rigorismo dell’etica
kantiana, mentre il brillante G.A., più alla mano, discute di estetica e
letteratura comparata. I debiti con l’insegnamento di Borgese, d’altro canto,
sono resi espliciti dallo stesso C., che in un suo curriculum universitario
afferma: Durante i miei studi mi sono occupato specialmente di problemi
filosofici ed estetici e, sotto la direzione del Borgese, ho redatto lavori su
L’estetica d’Ardigò. 21 V. Somenzi, C. filosofo della scienza, in «Filosofia e
società», Bobbio, Introduzione, cit., p. VI. 23 Tagliacozzo, L’uomo C., in
«Tempo presente». Prosegue poi Tagliacozzo nella pagina seguente: «Martinetti
indusse [Eugenio] ad approfondire Kant, amò Spinoza dopo la prima infatuazione
per l’idealismo italiano. E chi in quegli anni non lesse Croce e Gentile, ma
specie Croce? Eugenio conobbe Hegel, ma non è mai hegeliano. Studiò dal punto
di vista filosofico Marx, ma non fu mai marxista. Dopo un’esercitazione sul
positivismo – e si noti l’influenza borgesiana nell’approfondimento dei
problemi estetici – si indirizzò verso Leibniz» (ivi, p. 54). Geri Cerchiai 8
gò e del positivismo italiano, L’estetica bergsoniana e L’estetica di Croce.
Quest’ultimo studio è stato pubblicato più tardi a Milano dalla casa editrice
“La Cultura”24. Più complesso, e forse maggiormente studiato, è il rapporto di
C. con Martinetti, col quale l’autore si laurea su Sviluppo e significato
dell’individualismo leibniziano. Il primo, fondamentale impulso
all’approfondimento di Leibniz; l’introduzione alla filosofia di Kant; il
rifiuto del metodo dialettico; l’urgenza di rinvenire una nuova, diversa
organizzazione del nesso fra individuale ed universale, sono elementi che
stringono C. al magistero martinettiano e che risultano fondamentali per la più
generale formazione del filosofo milanese. Al di sotto di tutti è poi presente
l’esigenza di individuare il corretto rapporto fra l’analisi della realtà e la
sua organizzazione sistematica, esigenza il cui movimento e la cui parabola
all’interno della propria maturazione intellettuale sono così descritte, ne La
malattia filosofica, dallo stesso protagonista: 24 Curriculum vitae di Colorni,
s.d., in Archivio Hirschmann, Roma, citato in Gerbi, Tempi di Malafede. Guido
Piovene e C.. Una storia italiana tra fascismo e dopoguerra, nuova edizione Milano,
Hoepli. Cfr.: C., L’estetica di Croce. Studio critico, Milano, La Cultura; Id.,
Ardigò, in «Pietre», firmato con lo pseudonimo di Carlo Rosemberg; per una
storia di questa pubblicazione rinvio ad Vigorelli, Antifascismo: il caso di
“Pietre”, in Eugenio C. e la cultura italiana, a cura di G. Cerchiai e G.
Rota); lo scritto sul bergsonismo è tuttora inedito. È lo stesso C., ne La
malattia filosofica, a raccontare come si svolgevano, durante le lezioni di
Borgese, le esercitazioni dalle quali è nato ad esempio lo studio su Croce.
All’università si dà continuamente battaglia contro Croce. Ogni settimana, uno
studente sale sulla cattedra per discutere coi compagni e col professore.
Salire anche lui su quella pedana, gli piacerebbe tanto: ma per che dire? Tenterà,
ad ogni modo» (C., La malattia filosofica). Sul rapporto fra C. e Borgese
rimando a Riosa, Borgese e C. tra letteratura e politica, in Cerchiai e Rota,
C. e la cultura italiana. Nello stesso periodo nel quale si laurea C., altri
due allievi di Martinetti, Barié e Gadda, venivano indirizzati dal maestro allo
studio del filosofo di Lipsia. Si veda, a mero titolo di esempio, quanto lo
stesso Martinetti scrive a Gadda: «Se fra tre o quattro anni Ella potesse
uscire con una bella esposizione di Leibniz (non tema d’avere concorrenti in
questo argomento!) la via dell’università (per storia della filosofia) Le
sarebbe aperta» (Lettera di Martinetti a Gadda; in Martinetti, Lettere a Gadda,
a cura di Lucchini, in «I quaderni dell’ingegnere. Testi e studi gaddiani»,
Cfr. anche: Cerchiai, Due inediti di Emanuele su Leibniz, in «Rivista di storia
della filosofia»; C. lettore di Leibniz, in C. e la filosofia italiana. Si veda
la testimonianza di Tagliacozzo riportata poco sopra. Per il clima nel quale
poteva essere riletto Kant durante le lezioni martinettiane (con particolare
riferimento alle vicende relative a C.), si rimanda a S. Gerbi, Tempi di
malafede, cit., p. 39. 27 Una delle poche citazione dirette di C. presenti nel
libro sull’estetica crociana rinvia proprio allo scritto di Martinetti
intitolato Il metodo dialettico,Rivista di filosofia, là dove C. scrive:
«perché, per quale forza o per quale principio questa implicazione dei contrari
debba presentarsi quasi come una generazione dell’uno da parte dell’altro, è
difficile a intendersi. Perché si deve dire che il Non-io, il quale è, per la
sua stessa definizione, inseparabile dall’Io, sgorga, si svolge, si origina da
esso? Che il particolare nasce dall’universale?» (C., L’estetica di Croce).
Cinque scritti metodologici di C.. Il problema che lo occupa è sempre il posto,
la collocazione delle facoltà nel mondo dello spirito. A un certo punto, gli
balena la possibilità che questi elementi di cui cercava con tanto accanimento
l’ordine e la collocazione, non patiscano alcun ordine: possano vivere così,
separati, paralleli, autonomi. L’idea lo entusiasma. Gli sembra di avere ora
fatto veramente un passo innanzi. E non pensa più tanto a definire e a
ordinare, quanto a descrivere. Ma questo procedere dovrà pure avere una sua
giustificazione teorica, dovrà pure inquadrarsi in una visione del mondo, avere
un suo nome che termina in -ismo. Pierino [alter ego di C.] si butta sui
pluralisti, sugli empiriocriticisti: studia Mach e Avenarius, si addentra nel
labirinto di Leibniz. Su queste basi, si può dire che quello che altrove ho
definito il “problema dell’ordine” divenga, talvolta anche solo per contrasto,
uno dei fili conduttori dell’intera riflessione colorniana: impostato fin da
L’estetica di Benedetto Croce, esso cercherà una prima, instabile sistemazione
nella filosofia di Leibniz, per trovare poi nella rilettura metodologica ed
epistemologica del criticismo kantiano una soluzione – o, come potrebbe dirsi:
dissoluzione – affatto originale. Al fine di seguire il movimento del pensiero
di Colorni da questo punto di vista, può essere utile rileggere le parole
dell’autore stesso. C., La malattia filosofica; cfr. anche ibidem, n. 19 del
curatore. Di Leibniz dirò in seguito, in questo stesso paragrafo. Per quanto
riguarda l’accenno agli empiriocriticisti, si rimanda a quanto scritto da
Guzzardi, il quale, esaminando precisamente la radice dei riferimenti
colorniani a Mach, Avenarius e Schuppe, ne ha riconosciuto l’origine proprio
nell’insegnamento di Martinetti. C., spiega Guzzardi, trova una valutazione
positiva di questo pluralismo, nonché delle filosofie dell’esperienza di
Schuppe, Avenarius e Mach, nell’Introduzione alla metafisica di Martinetti.
D’altra parte, M. indirizza allo studio di Mach, Avenarius e Schuppe, un allievo,
Pelazza. Tali circostanze, secondo Guzzardi, fanno ritenere», insieme con altre
che dovrebbero essere approfondite, che l’interesse originario di C. per
l’empirio-criticismo sia da collegare a Martinetti e Pelazza (Guzzardi, Lo
specchio della natura. C. e la cultura del suo tempo, in C. e la cultura
italiana, a cura di Cerchiai e Rota). Prosegue Guzzardi. Non solo Schuppe e
Avenarius vengono citati da C. nella recensione all’Introduzione alla
metafisica. Qui si trova pure accennato fra i meriti di Martinetti quel
concetto di esperienza pura e obiettiva che egli sembra indicare come via di
uscita dalle difficoltà in cui il pensiero moderno si trova impigliato” – e
l’esperienza pura [reine Erfahrung], attorno a cui Pelazza ha costruito la
propria presentazione dell’empirio-criticismo, aveva costituito il punto
d’approdo della filosofia di Avenarius. La recensione Sull’“Introduzione alla
metafisica” di Piero Martinetti si trova nell’edizione Einaudi degli scritti
colorniani. A tutto ciò si può aggiungere che C. accostò all’empirio-criticismo
anche la filosofia di Croce. L’individualismo del Croce non è necessariamente
in contrasto col suo idealismo: risolve piuttosto il principio
dell’auto-coscienza – che è essenziale all’idealismo – in una coscienza del
pensiero nella effettualità del suo pensare; identifica il punto di partenza
soggettivo col suo necessario correlato oggettivo, l’universale col
particolare. In questo senso si avvicina piuttosto a forme di contingentismo e
di empirio-criticismo; e in questo senso appunto è giustificabile il suo
tenersi al dato e partire da esso: in quanto questo dato non può essere inteso
che come uno stato d’animo, un’esperienza che debba essere vissuta
intensamente, e da cui si debba trarre a volta a volta l’assoluto. C., L’estetica
di Croce. Cfr. Cerchiai, L’itinerario filosofico di C., in «Rivista di storia
della filosofia, Cerchiai. Nel libretto su Croce, il problema dell’ordine è
inquadrato a partire dalla questione del rapporto fra la «soprastruttura» 30
dialettica del sistema e l’effettivo valore delle singole osservazioni: «Ciò
che sta sotto l’organizzazione esteriore», scrive C., è nel crocianesimo il
vero sistema, non ancora chiaro e formulato, ma agile e ricco di molteplici
possibilità. Ricercare tale ricchezza sotto un’impalcatura in gran parte
insoddisfacente è il compito che s’impone a chiunque viva quel pensiero come
un’esperienza della propria vita. E seguirne la possibilità di sviluppo anche
di là dalla forma che ha dato a se stessa, ci pare il miglior omaggio che si
possa rendere a una filosofia31. Se il “metodo individualistico” così
identificato nella filosofia di Croce conduce C. a liberare le singole
osservazioni «dall’interpretazione che Croce stesso ne ha data allo scopo di
adattarle ad un suo schema presupposto di organizzazione», per cercare di
«renderle di nuovo pure» e «ravvisare» di conseguenza «in esse» un sistema «non
imposto in precedenza, ma derivante e identico coi dati stessi forniti»32, non
può stupire l’interesse teorico nutrito dal filosofo milanese per il secondo
dei suoi “auttori”, ossia per il pensiero di Leibniz. Quest’ultimo, infatti,
pare offrire precisamente la possibilità di chiudere in un circolo coerente
l’analisi empirica del particolare e l’organizzazione sistematica del tutto.
Scrive C. Leibniz non parte mai con l’intento esplicito di costruire un
sistema. La sua attività filosofica si presenta a tutta prima come una grande
raccolta di prese di posizione particolari. Eppure il sistema non manca in
esse: è anzi continuamente presente. I singoli problemi si mostrano a poco a
poco connessi l’uno all’altro; le soluzioni convergono, si giustificano e
confermano a vicenda. Il sistema non è una pura esteriorità, un concordanza
sopravvenuta; è anzi l’anima di ciascuno osservazione, attraverso cui tutto si
spiega e si giustifica33. Per tali motivi, Leibniz rappresenta quasi il
contraltare dello storicismo crociano o, meglio ancora, il rimedio alle sue
lacune; «Leibniz», infatti, «differisce [proprio] in questo da altri pensatori,
apparentemente più coerenti e organizzati, ma la cui ricchezza va cercata al di
là del sistema, nelle varie formulazioni particolari: vi differisce cioè per il
fatto che, come si è visto, il suo sistema si C., L’estetica di CROCE (si
veda), cit. Scrive ancora C.: «chi parta dal mondo stesso e, rendendo eterno e
universale ciascun dato di questo, voglia costruire una scienza delle forme
possibili di questa universalizzazione e di qui giungere ad una visione
complessiva dei modi eterni della realtà e delle loro reazioni reciproche, non
pone il sistema all’inizio, come premessa della sua ricerca; ma ad esso
giungerà al termine ideale del suo cammino. C., Nota bio-bibliografica, in G.
W. von Leibniz, La monadologia, preceduta da una esposizione antologica del
sistema leibniziano, a cura di C., Firenze, Sansoni. Il riferimento sembra
rinviare precisamente alla critica della filosofia crociana. Cinque scritti
metodologici di C.11 sviluppa spontaneamente dalle singole osservazioni e
l’insieme si mostra nella sua completezza attraverso il complesso dei suoi
aspetti. E tuttavia, lo scacco della prospettiva leibniziana giungerà a sua
volta quando, muovendo da simili presupposti, Colorni dovrà constatare il
carattere prettamente soggettivo del tentativo di sistematizzazione da quella
realizzato: Leibniz, spiega così C. nel suo ultimo scritto sull’argomento,
applica all’ordine spirituale quella continuità, quel passaggio ininterrotto,
quel procedere da ogni legge ad una legge più vasta, che egli crede di scorgere
come l’essenza più profonda del mondo naturale. Che questa stessa continuità e
questo allargarsi sia, più che una legge della natura, un’esigenza dello
spirito nella considerazione della natura stessa, egli non sospetta36.
L’insuccesso del punto di vista leibniziano consentirà però anche a C. di
schiudere un più libero sguardo, sciolto ormai dai condizionamenti delle
diverse scuole filosofiche, sul criticismo kantiano e sugli strumenti da questo
forniti per lo studio dei meccanismi di funzionamento del pensiero. C. aveva
anticipa le due linee – leibniziana e kantiana – della propria filosofia, là
dove aveva scritto, in Di alcune relazioni fra conoscenza e volontà, che la
monade di Leibniz avrebbe dovuto completarsi con la dottrina kantiana, di modo
che l’«universalità della monade, intesa come realtà cosciente, puo coincidere
con la trascendentalità del conoscere, inteso come conoscenza reale»37.
L’effettivo passaggio ad un più maturo kantismo segna tuttavia per Colorni un
punto di svolta fondamentale o, come afferma l’autore stesso, una vera e
propria «operazione di cataratta»38, capace di conquistare una diversa
prospettiva sul mondo: esso, infatti, consente al giovane studioso di voltare
le spalle alla “conoscenza filosofica” e di approdare infine a quella
particolare metodica ch’egli presenta come conoscenza prettamente scientifica,
intesa cioè come padronanza di un processo. La domanda impossibile (senza
senso) della filosofia, spiega così Colorni, pur nella loro rigida formulazione
teoretica, sono sempre espressione di qualche tendenza, di qualche profonda
esigenza dell’animo. La risposta si dà dunque divenendo padroni del meccanismo
psicologico mediante cui la domanda viene posta; essendo capaci di riprodurlo,
di seguirlo nelle sue fasi, di variarlo all’infinto. Al problema della realtà,
si risponde fabbricando animi per cui l’expressione “realtà” non ha senso. Alla
domanda se esiste un mondo in sé in cui la somma degli angoli di un triangolo
non sia uguale a due angoli retti, si risponde costruendo una geometria in cui
tale somma sia effettivamente maggiore o minore di due retti, e mostrando che
tale geometria non è né più né meno vera di quell’altra; ma è, rispetto
all’altra, essenzialmente nuova C., Libero arbitrio e grazia nel pensiero di
Leibniz, C., Di alcune relazioni fra conoscenza e volontà. C., Critica
filosofia e fisica teorica, C., Filosofia e scienza. C., Critica filosofia e
fisica teorica; Cerchiai 12 È in questo contesto, all’interno del quale Colorni
ritiene di essere definitivamente guarito dalla sua «malattia filosofica»41,
che vanno collocati i titoli di seguito trascritti e conservati presso la
“Sapienza” Università di Roma, Biblioteca del dipartimento di Fisica, Fondo
Vittorio Somenzi. Di tali scritti, e degli altri pubblicati dalle riviste
«Aretusa», «Analisi» e «Sigma», è lo stesso Somenzi a raccontare la storia nel
già citato testo su C. filosofo della scienza. 3. La metodologia colorniana
negli scritti del Fondo Somenzi «Nel 1945», scrive difatti Somenzi, comparve
sulla rivista «Aretusa» un Ricordo di C. scritto dall’amico Guido
Morpurgo-Tagliabue, accompagnato da due inediti stimolanti: Il bisogno
dell’unità e Sul complesso di Edipo. Altri inediti mi pervennero attraverso la
rivista «Analisi» […], e di questi una parte venne pubblicata su «Analisi» e
sulla rivista romana «Sigma» che ad essa si affiancò per iniziativa di Giuseppe
Vaccarino e mia. Dal carteggio fra Vaccarino e Somenzi emergono altre
importanti informazioni sui dattiloscritti conservati in FS, che con ogni
evidenza i due fondatori di «Sigma» si inviavano in reciproca lettura. Di
quanto scriveva Somenzi a Vaccarino nel maggio del ’47 si è già reso conto nel
§ 1. Il 27 gennaio di quel medesimo anno, è Vaccarino a dire a Somenzi di
sperare «tra qualche giorno di inviar[gli] i C.»; il giorno appresso, e quello
successivo ancora, Vaccarino aggiunge poi quanto segue: Spero domani di
inviarti i Colorni. Molto interessanti e brillanti. Comincerei con i dialoghi
di “Commodo”, combinandoli in modo che abbiano tra di loro un certo legame.
Ieri sera ho riletto i C., che ti rimando tranne l’ultimo, che ti invierò tra
qualche giorno. “I dialoghi” si potrebbero pubblicare in 3 puntate – (La
seconda notevolmente più lunga delle altre 2) – Vi è una quarta puntata
sull’economia, che mi piace meno. Nel testo ho cambiato qualche parola a matita
(in modo che tu possa eventualmente ricorreggere). Ho creduto anche opportuno
evitare il “dialogo nel dialogo” nel primo n°, introducendo invece del “fisico
ribelle” il “Curiosus” del secondo n°. L’Apologo ed il Ritorno alla natura vanno
anche benissimo. Forse si potrebbero pubblicare unitamente al terzo dialogo,
che è molto breve. Le idee di Colorni mi sembrano meglio espresse nei dialoghi
che nel capitolo sulla fisica, data la forma brillante 41 La malattia
filosofica è per l’appunto il titolo che C. diede alla sua più completa
biografia intellettuale, già qui ricordata nelle pagine precedenti. Somenzi.
Prosegue poi Somenzi citando di fatto alcuni dei titoli dei quali si sta qui
discutendo: «La rivista doveva contenere articoli di fondo dedicati a problemi
come: il concetto di esperienza, costanti universali e unità di misura,
l’illusione finalistica nella fisica e nella biologia, l’illusione realistica
nella fisica, geometria ed esperienza, l’assiomatica dei principi della meccanica,
l’assiomatica della teoria della relatività e quella della meccanica
quantistica, fisica puntuale e fisica di campo, il concetto di istinto, la
polemica tra meccanicismo e vitalismo, la costruzione di una economia
indipendente da premesse psicologiche. dell’espressione. In quanto alle
opinioni espresse (l’io, la storia, l’amore, ecc.) non c’è coincidenza con la
metaconoscenza, anzi piena opposizione43. Su «Analisi», uscì Filosofia e
scienza44, mentre un più consistente numero di titoli apparve su «Sigma»; si
trattava, in particolare, dei testi seguenti: Apologo su quattro modi di
filosofare; Della lettura dei filosofi; Del finalismo nelle scienze;
Dell’antropomorfismo nelle scienze; Sugli idoli della scienza fisica; Critica
filosofica e fisica teorica; Il ritorno alla natura; Filosofi a congresso45.
Oltre a questi – e presumibilmente appartenenti al medesimo gruppo di testi del
quale Somenzi afferma di aver pubblicato solo una parte – in FS sono conservati
altri dattiloscritti, di cui sono qui trascritti quelli maggiormente
compiuti46. I primi tre scritti appartengono con ogni evidenza al gruppo di
testi destinati dall’autore alla rivista di metodologia scientifica progettata
con GEYMONAT (si veda). Questa, oltre a note di varietà, rassegne e recensioni,
avrebbe infatti dovuto ospitare una sezione dedicata ad «Articoli e saggi», fra
i cui titoli C. indica per l’appunto Geometria ed esperienza e Assiomatica
delle leggi della meccanica. Il testo intitolato II: Relatività generale è,
come mostrato dalla numerazione romana, il secondo paragrafo di
Sull’assiomatica della teoria della relatività (anch’esso menzionato nel
Progetto di una rivista di metodologia scientifica), il quale comincia proprio
con l’indicazione di un paragrafo (I) La relatività ristretta. Tutti e tre i
testi fanno riferimento al discorso intorno all’idea di esperienza che per C.
discende dalla scoperta del carattere relativo delle categorie: «la coscienza
che abbiamo acquistato della nostra possibilità di modificare [i] dati
elementari»48 della conoscenza, infatti, costringe secondo C. sia a riformare i
concetti di a priori e di a posteriori, sia a rivedere coerentemente la nozione
di esperienza. «A priori», spiega così C., «non significa più della ragione. A
posteriori non significa più dei sensi. Sia i dati della ragione, sia i dati
dei sensi, ap43 Lettere rispettivamente del 28 e del 29 gennaio 1947;
quest’ultima è scritta di seguito all’epistola del giorno precedente, sul
medesimo foglio. Il 17 gennaio 1947, Vaccarino aveva informato Somenzi del suo
scritto sulla metaconoscenza, col quale confronta qui gli scritti colorniani:
«Avevo preparato uno scritto sui rapporti tra la conoscenza e la religione, il
quale in definitiva risultò troppo lungo ed infarcito di considerazioni
metagnosologiche. Ho pensato perciò che è meglio direttamente attaccare la
questione della metaconoscenza». Tutte le lettere sono in FS, sez. 5,
Corrispondenza, gen. 28, serie 1, Corrispondenza scientifica, Vaccarino
Giuseppe. Il “fisico ribelle” è probabilmente il Fisico che Colorni inserisce
quale interlocutore (appunto: quasi come dialogo nel dialogo) in Del finalismo
nelle scienze, e che nella stampa definitiva su «Sigma» non viene poi
effettivamente sostituito dal Curiosus interlocutore di Dell’antropomorfismo
nelle scienze. Il testo comprende parzialmente anche: Sul concetto di
esperienza e Intorno al principio di identità. Cfr. infra, la Nota del
curatore. C., Filosofia e scienza. Cerchiai 14 paiono come elementi in cui il
fattore soggettivo e quello oggettivo si presentano mescolati, ma di cui è in
nostro potere, mediante un procedimento logico e psicologico insieme,
modificare la struttura»49. L’esperienza, a sua volta, «anziché rivelare leggi
naturali», dovrà suggerire, secondo le contingenti necessità degli studiosi, «determinate
forme di definizione e di misura», utili a proseguire nel lavoro di ricerca
scientifica51. Siamo qui di fronte a quel progetto di “liberazione” della
fisica «dalle premesse realistiche-finalistiche» che deve per Colorni
rappresentare non solo «uno degli scopi essenziali della rivista»52, ma anche
il fine ultimo della sua stessa critica epistemologica. Di tale progetto il più
lungo e strutturato Programma contribuisce a tracciare ulteriormente i contorni
teorici. Il nucleo dello scritto ruota intorno alla considerazione secondo la
quale la «filosofia odierna dovrebbe anzitutto esaminare le chiavi che abbiamo
in mano, cioè i criteri di ricerca, i metodi d’indagine. Criteri che, ormai ciò
è chiaro a tutti, trasformano radicalmente la realtà, operando una scelta che
ci fa scorgere solo ciò che da essi può essere afferrato». La constatazione del
carattere condizionato della realtà diviene in tal modo, e nuovamente, il punto
di partenza – tutto kantiano – della metodologia di C.. Il criticismo trascendentale,
aggiunge però l’autore, «ha messo tutti sul chi vive», sì che «la curiosità di
vedere al di là del velo di Maja delle categorie si è fatta sempre più
intensa»; sarà tuttavia soltanto la capacità della conoscenza scientifica di
disubbidire all’«ammonimento di Kant» per trascurare «i limiti» da questo
imposti che consentirà, ancora una volta, di compiere il secondo, decisivo
passo lungo la strada già intrapresa dalla Critica della ragione pura: «La
domanda da porsi», chiarisce Colorni in un passo cruciale di Critica filosofica
e fisica teorica, Non [è]: “È il mondo del nostro pensiero, o non è, quello
reale?”; bensì: “Come potrebbe essere conformato un mondo di pensiero diverso
dal nostro?”. La prima domanda parte da quella esigenza di sicurezza e stabilità
che è sempre collegata col pensiero del reale [e che appartiene
all’atteggiamento filosofico]. La risposta che essa cerca è una risposta che
assicuri tale sicurezza e stabilità in un modo qualsiasi; nel reale, o in
qualche cosa che lo sostituisca. La seconda domanda [propria dell’atteggiamento
scientifico] muove invece da una esigenza di novità […]. Si tratta qui del
secondo passo della rivoluzione copernicana. Il primo era consistito
nell’accorgersi che le leggi della realtà non sono che forme del nostro
intelletto. Il secondo consiste nel domandarsi se queste forme siano proprio
necessarie ed immutabili e irresolubili. Anzi, non 49 Ibid. A priori diviene
perciò il «nostro potere di modificazione che si riferisce sia agli oggetti
della nostra ragione, sia a quelli dei nostri sensi. Mentre poi «la geometria
definisce gli oggetti su cui opera mediante i suoi assiomi, la fisica definisce
quei medesimi oggetti mediante definizioni reali, cioè facendoli corrispondere
a determinati fenomeni naturali. Mentre dunque la prima gode di una completa
libertà nella scelta degli assiomi, la seconda è legata alle conseguenze
implicite nella scelta di quelle particolari definizioni; libera però di mutare
le definizioni, qualora le conseguenze non la soddisfacessero. C., Sul concetto
di esperienza. Cinque scritti metodologici di C. 15 nel domandarsi se siano
irresolubili (domanda che presuppone l’uso di quelle forme stesse) ma nel
tentare senz’altro di scioglierle53. In tal modo, spiega C. al termine di
Programma, è la conoscenza scientifica a raggiungere quell’“al di là” che alla
prospettiva kantiana era negato, ma l’“al di là” al quale essa perviene «non è
una negazione del “di qua”, non è un assoluto privo di categoria. È un mondo di
nuove categorie», un mondo al quale si viene portati, in primo luogo, dalla
consapevolezza che la «legge essenziale della natura è la ragione, e la ragione
è pure la legge essenziale del mondo esterno, in quanto l’uomo non fa che
proiettare fuori di sé l’essenza della propria natura»54. L’ultimo testo qui
trascritto, Commodo a Ritroso, appartiene ad un gruppo di dialoghi, noto come
Dialoghi di Commodo, stesi a più mani durante il periodo del confino a
Ventotene55. Commodo, come ha spiegato la moglie Ursula Hirschmann in occasione
dei primi tentativi di pubblicazione integrale dei frammenti colorniani, è lo
stesso Colorni; Ritroso è Ernesto Rossi56. Lo scritto prende spunto da
argomenti economici per chiarire alcune questioni che, venendo a teorizzare una
sorta di “dilettantismo metodologico”, rendono conto della stessa natura
dell’indagine colorniana. L’«appartenenza professionale», dice C. all’amico
Ritroso/Rossi in uno dei dialoghi già [C., Critica filosofica e fisica teorica.
55 Racconta Altiero Spinelli nella sua autobiografia, ben descrivendo non solo
la genesi dei Dialoghi di Commodo, ma anche l’atteggiamento di Colorni nelle
discussioni: «Parlavamo ogni giorno delle cose più varie, di politica, di
geometria non euclidea, di nostri compagni di confino, delle nostre letture,
delle nostre storie personali, dei grandi della storia, ma sentivo che
[Eugenio] stava sempre attento a scoprire un qualche mio coperto punto malato,
che egli avrebbe messo in luce, curato e guarito – poiché la vocazione del
guaritore d’anime l’aveva proprio nel sangue. Mi affascinava la precisione
quasi infallibile con la quale scopriva il punto errato di un ragionamento, il
punto equivoco di un atteggiamento, il momento retorico di un’espressione.
Talvolta uno di noi, ripensando la sera alle parole scambiate durante il
giorno, le proseguiva scrivendo un dialogo nel quale diceva la sua e immaginava
quel che l’altro avrebbe risposto. Talvolta il dialogo aveva un seguito,
scritto dall’altro, prima di terminare a voce» (A. Spinelli, Come ho tentato di
diventare saggio, Il Bologna, Mulino). 56 Gli pseudonimi principali utilizzati
negli altri dialoghi sono i seguenti: Severo è Altiero Spinelli, Manlio
Rossi-Doria è Modesto, Ursula Hirschmann è Ulpia. Così scrive Landi a
Hirschmann. Penso che i tempi stiano maturando per un’edizione in volume degli
scritti lasciati da C.: come sono maturati, dopo tanti decenni, per la
ripresentazione ai lettori italiani di quelli diVailati, che fu studioso per
tanti versi affine ad Eugenio e che, rimasto quasi sepolto fin da prima della
Prima Guerra Mondiale, ricomparirà ora presso Laterza e presso Einaudi su mia
iniziativa». RossiLandi faceva poi riferimento alle pubblicazioni di «Analisi»
e «Sigma». Ho potuto prendere visione della corrispondenza relativa ai diversi
tentativi di pubblicazione degli scritti filosofici di C. (prima presso
l’editore Laterza e poi per la Feltrinelli) grazie alla cortesia di Renata C.,
che ancora conserva una parte del carteggio e che qui debbo ringraziare per la
sua disponibilità. 57 Esso va dunque letto insieme a Dello psicologismo in
economia, pubblicato nella ed. Einaudi alle pp. 322-342. Per una più precisa
contestualizzazione dei frammenti economici colorniani cfr infra, la Nota del
curatore. Cerchiai 16 pubblicati da «Sigma» nell’immediato dopoguerra, «comporta
un legame così stretto con la scienza e un interesse così diretto ai vari
problemi particolari in cui la ricerca si articola momento per momento, che è
difficile avere la possibilità di riprendere in esame i problemi iniziali e i
principi fondamentali da cui si è partiti»58; proprio per questo, secondo
Colorni, i «dilettanti e gli outsider», sono forse maggiormente in grado,
attraverso l’esercizio di un «tranquillo, pacato, spregiudicato esame dei punti
di partenza e delle definizioni iniziali»59, di «sconvolgere dalle fondamenta
tutto l’edificio del proprio sapere»60. Certo, dovendo rispondere all’accusa di
«presumere di rivedere i principî di tutte le scienze, senza averle mai
praticate»61, lo stesso C. – che alla scienza è giunto passando per la filosofia
– parla in qualche modo pro domo sua. E tuttavia, egli va anche a
puntualizzare, in tal modo, il «arattere pragmatistico del proprio pensiero, il
quale deve giocoforza confrontarsi con le più differenti discipline
scientifiche. In Commodo a Ritroso, C. riprende questi medesimi argomenti,
insistendo però con maggior vigore su quello spirito d’indipendenza –
indispensabile ad un proficuo sviluppo dell’opera scientifica e filosofica – il
cui significato teorico è già stato indagato in Programma. Scrive C.: «Anziché
accostarmi a grossi trattati con fare accogliente e passivo, io parto con la
lancia in resta, pieno di idee sbagliate e confuse, sfondando porte aperte ad
ogni passo, desideroso di scontri e di battaglie». Emerge qui, accanto alla
consapevolezza di un metodo teorico ormai chiaramente precisato, una componente
particolare del carattere del giovane filosofo: quella irrequietezza,
ironicamente descritta ne La malattia filosofica, che contribuisce a rendere
conto della stessa, febbrile attività politica colorniana. Essa rivela una
vivacità intellettuale che si mostrò sempre incapace di fermarsi ai risultati
volta per volta raggiunti e che, trascorrendo dai primi studi
storico-filosofici a quelli metodologici degli ultimi anni, viene a costituire
l’anima, per così dire, anche dei dattiloscritti colorniani conservati nel
Fondo Somenzi. C., Dell’antropomorfismo nelle scienze. Com’è noto, e a dispetto
della sua formazione umanistica (lit. hum.), Colorni si cimenta direttamente
nella ricerca fisica, con particolare attenzione alla teoria della relatività.
Cfr. nello specifico i titoli seguenti: Unités de misure et relativité; Le
trasformazioni di Lorentz come caso particolare e Deduzione del campo
elettromagnetico di una carica in movimento rettilineo e uniforme. 63 E.
Colorni, Dell’antropomorfismo nelle scienze. Nota del curatore I testi di
Colorni in FS – tutti dattiloscritti – sono per lo più approntati per la
composizione a stampa, spesso con indicazione del corpo e della impaginazione
da utilizzarsi. Alcune correzioni e integrazioni, la segnalazione «a penna»
talvolta riferita ai titoli o alla firma, i commenti a margine sulla
opportunità o meno della pubblicazione, fanno supporre che ci si trovi per lo
più di fronte a trascrizioni battute a macchina dagli originali. Salvo che dove
diversamente segnalato (come ad esempio – per i motivi lì esposti a pié di
pagina – in Programma), ci si è generalmente attenuti al criterio di integrare
le eventuali sviste od errori ortografici direttamente nel testo, senza ulteriore
indicazione. Ugualmente ci si è comportati per le correzioni e gli interventi a
penna o a macchina. Il dattiloscritto di Programma presente in FS conserva la
conclusione, che risulta invece assente nelle precedenti edizioni in volume.
Oltre ai titoli qui riportati, e a quanto si dirà qui appresso, in FS sono
conservati anche i testi seguenti: Il bisogno dell’unità; Sul complesso di
Edipo; I primitivi e le categorie dello spirito; Filosofi a congresso; Sul
concetto di esperienza; Costanti universali e unità di misura; Sull’assiomatica
della teoria della relatività. I. Relatività ristretta, tutti già raccolti
nelle diverse edizioni dei frammenti colorniani. A partire da Sul concetto di
esperienza, le pagine sono numerate, a mano o a macchina, in sequenza, sì da
creare un complesso unico comprendente anche: II. Relatività generale (da
inserirsi dopo Relatività ristretta), e di seguito: Sull’assiomatica delle
leggi della meccanica e Geometria ed esperienza. In FS sono inoltre presenti
due ulteriori scritti di argomento economico: Batti, ma ascolta! e Ritroso a
Commodo: meno compiuti degli altri, essi saranno da me trascritti in un volume
di prossima uscita. Già nella nota introduttiva a Dello psicologismo in
economia, pubblicato nella edizione Einaudi alle pp. 322-342, si ricostruiva,
anche grazie agli elenchi dei titoli stesi da Ursula Hirschmann per
Rossi-Landi, la genesi degli scritti economici colorniani, che qui ci si
limiterà dunque ad integrare con quanto emerge dai titoli presenti in FS. Dello
psicologismo in economia risulta composto da tre blocchi. Il primo, intitolato
È possibile costruire una scienza economica indipendente da premesse
psicologiche e sociologiche?, è citato anche nel Progetto di una rivista di
metodologia scientifica fra i possibili «Articoli e saggi», e prosegue
dall’inizio del dialogo fino al terzo capoverso: sarebbe una differenza di
grado e non di natura. Del secondo (Robbins considera), che comincia subito
dopo il primo e termina in ivi, E m’invita a prendere tutto l’argomento non
troppo sul serio»), è conservato in FS il solo ultimo foglio, del quale così
scriveva Silvio Ceccato a Somenzi il 5 febbraio del 1943: «Ho guardato fra le
carte di Colorni. Spaiato trovo un foglio, numero 5, che mi sembra appartenere
al dialogo fra Commodo e Severo [che in effetti è l’interlocutore di quella
parte del dialogo]. Se vuoi te lo mando, o lo do a Vaccarino. Altro non c’è, mi
sembra, che possa interessarti. Stampa pure. Quando hai ben deciso, fammelo
però sapere, che, per cortesia, ne avvisi la sorella» (FS, sez. 3, Attività
professionale, 1929-2003, serie 2, Carte di lavoro non organizzate, 5, Riviste,
enciclopedie e progetti editoriali, 1, Sigma Analysis, b. 5, Analysis Methodos
(Ceccato). Il terzo blocco, Vedo che riprendi (cfr. C., Dello psicologismo in
economia), rappresenta il nucleo centrale e la con- Geri Cerchiai 18 clusione
del dialogo. Per quanto riguarda i titoli di FS: Ritroso a Commodo – come si
evince dai numerosi riferimenti a Vedo che riprendi – prosegue il dialogo già
iniziato in quest’ultima parte di Dello psicologismo in economia; Commodo a
ritroso è la risposta a Vedo che riprendi; Batti ma ascolta è l’«accluso
foglietto» menzionato in Commodo a Ritroso. Le note in calce ai testi sono
tutte del curatore. Desidero Ringraziare Giovanni Battimelli, Responsabile del
Fondo Vittorio Somenzi, e Libutti, Direttrice della Biblioteca del Dipartimento
di Fisica (“Sapienza” Università di Roma), per la disponibilità e cortesia che
mi hanno dimostrato durante la consultazione dell’Archivio. G. C. Cinque
scritti metodologici 19 II. Relatività generale1 Se vogliamo estendere quanto
si è detto per la relatività ristretta3 al caso di sistemi in movimento
qualsiasi4, il problema della relatività generale diverrà quello di determinare
le misure spazio-temporali per un osservatore in movimento qualsiasi rispetto
ad un sistema inerziale nel quale valga la geometria euclidea. La
determinazione di tali misure sarà fatta di nuovo assumendo come fissa la
distanza fra due punti5, e come costante la velocità della luce. In linea
generale risulterà che la geometria tridimensionale del sistema in questione
non sarà euclidea. Viceversa dovrebbe essere dimostrabile che se le misure
assunte da un osservatore col metodo di cui sopra, danno luogo ad una geometria
non euclidea, si potrà sempre trovare un sistema i cui punti siano mossi
rispetto all’osservatore in questione in modo tale che la sua geometria sia
euclidea. In tale sistema non vi sarà alcun campo gravitazionale. Una tale
impostazione del problema differisce un poco da quella classica della
relatività generale. Non si tratta qui di trovare una formulazione delle leggi
di natura che sia invariante rispetto a trasformazioni qualsiasi, e quindi di
attribuire ad ogni sistema la geometria richiesta dal campo gravitazionale in
esso vigente, ma piuttosto di trovare le trasformazioni che permettono di
passare da un sistema ad un altro qualsiasi6, avendo assunte per tutti i
sistemi determinate convenzioni7 riguardo alle misure spazio-temporali; e
questo senza fare alcuna ipotesi riguardo alla forma delle leggi naturali. 1
FS, sez. 3, Attività professionale, serie 2, Carte di lavoro non organizzate,
5, Riviste, enciclopedie e progetti editoriali, Sigma Analysis, b. 6, Articoli,
Il titolo è cancellato nel dattiloscritto, così come è barrata la numerazione
“5” (a penna) della pagina, numerazione che, insieme con quella romana, segnava
il foglio come seguito di C., Sull’assiomatica della teoria della relatività.
I. Relatività ristretta (cfr. la Nota del curatore), del quale lo scritto è il
secondo paragrafo. 2 All’inizio del dattiloscritto sono inserite a penna delle
virgolette basse (chiuse al termine del terzo capoverso), che spiegano
l’intervento del quale si rende conto infra, n. 4. 3 Il riferimento è a
Sull’assiomatica della teoria della relatività, che infatti è numerato: La
relatività ristretta. A penna è stato qui aggiunto: «prosegue C.». 5 Cfr. E.
Colorni, Sull’assiomatica della teoria della relatività. Anziché assumere come
unità di misura fondamentali una lunghezza o un intervallo di tempo per poi
dedurne le altre grandezze cinematiche, si potrebbe assumere come unità
primitive la distanza fra due punti dati e la velocità di propagazione di un
dato fenomeno». 6 Si tratta qui precisamente dell’idea di revisione del
concetto di esperienza in relazione a quello di definizione che costituisce uno
dei nuclei del programma metodologico colorniano. 7 Sono molti i riferimenti di
Colorni al carattere convenzionale della scienza e delle sue definizioni.
Riporto, per il suo carattere “generale”, quanto affermato nella Postilla al
programma della rivista di metodologia scientifica (in M. Quaranta, La
“scoperta” di C.): «Si tratta, in breve, di partire da una concezione
“convenzionalistica” o “idoenistica” della scienza; non limitandola però, come
fa in sostanza la scuola di Vienna o anche il Gonseth, alla interpretazione
filosofica dei fatti scientifici; applicandola invece ai concetti basilari su
cui poggia l’edificio della scienza, e mostrando come un chiarimento rigoroso delle
ipotesi che sono implicite nell’assunzione di tali concetti possa trasformare
effettivamente e rendere più chiare molte formulazioni scientifiche, e forse
risolvere alcuni dei problemi più scottanti della scienza moderna». C. 20
Formulando in questo modo il problema, si giungerebbe probabilmente alle
medesime conclusioni della relatività generale riguardo alla gravitazione; ma
la nuova impostazione permetterebbe forse di aggredire in maniera diversa da
quella consueta altri problemi (in particolare quello dell’elettromagnetismo).
Non si tratterebbe più in questo caso di formulare le leggi del campo
elettromagnetico in forma invariante rispetto a trasformazioni qualsiasi, ma di
rendersi ragione della loro struttura, studiando sistematicamente il comportamento
di cariche in movimento, mediante “Transformation auf Ruhe”. Questo saggio si
riferisce a studi ancora in corso e ben lungi dalla conclusione8 ). 8 L’ultimo
capoverso è barrato a penna nel dattiloscritto. L’inciso fra parentesi riprende
quello analogo – non riportato nelle edizioni dei testi colorniani, ma presente
nei dattiloscritti di FS – posto al termine di Sull’assiomatica della teoria
della relatività. I.- Relatività ristretta, il quale recita nel modo seguente:
«Questo saggio si riferisce ad un lavoro già terminato, in cui lo sviluppo qui
descritto viene eseguito» (FS, sez. 3, Attività professionale, serie 1, Carte
organizzate da Vittorio Somenzi, Scatole grigie, 1, C. e Cotone, b. 3, C.).
Sull’assiomatica delle leggi della meccanica. Il principio d’inerzia è
notoriamente una definizione camuffata. Esso definisce come non soggetto ad
alcuna forza il corpo dotato di movimento uniforme; quindi come soggetto ad una
forza il corpo dotato di movimento non uniforme. È possibile considerare i
principi della conservazione della quantità di movimento e dell’energia come
delle estensioni del principio d’inerzia, cioè anch’essi come delle implicite
definizioni della forza? Crediamo di sì. Consideriamo infatti un sistema di due
corpi. Diremo che il sistema non è stato sottoposto all’azione di alcuna forza,
non solo quando i due corpi proseguono nel loro moto rettilineo ed uniforme, ma
anche quando hanno modificato tale loro moto dopo essersi urtati. Ciò che dovrà
essere rimasto immutato nel sistema non sarà dunque più il moto dei due corpi,
ma una funzione di tale moto; funzione che si tratta di determinare, ponendole
delle condizioni derivanti da esigenze plausibili. Anzitutto si può richiedere
che il mutamento provocato dall’urto nello stato di moto di uno dei due corpi
sia misurato dal mutamento provocato dal medesimo urto nell’altro corpo: cioè
che ciò che rimane costante nel sistema sia la somma delle funzioni in
questione riferite a ciascun corpo. Individuato poi ciascun corpo mediante una
costante caratteristica di esso (la sua “massa”), si può richiedere che il
cambiamento provocato in un corpo successivamente da due altri corpi di uguale
massa e uguale velocità, sia identico al cambiamento provocato da un corpo di
massa doppia e di uguale velocità: il che equivale a dire che la nostra
funzione dovrà essere della forma mf(v). Si potrà poi osservare che la funzione
in questione deve poter esprimere sia un mutamento nel valore assoluto della
velocità di ciascun corpo, sia un mutamento nella sola direzione: le funzioni
in questione devono cioè essere due, l’una vettoriale, l’altra scalare. Infine
si osserverà che, poiché due corpi in movimento uniforme rispetto ad un sistema
inerziale lo sono pure rispetto a qualsiasi altro sistema inerziale, la
costanza delle nostre funzioni deve essere invariante rispetto a trasformazioni
di Lorentz. Tutte queste condizioni limitano la scelta delle nostre funzioni in
modo da determinarle univocamente; e ne risultano le espressioni relativistiche
della quantità di movimento e dell’energia. Ciò è stato mostrato da Langevin2,
il quale parte però da premesse un po’ diverse. Gli sviluppi precedenti possono
avere un’importanza per il seguente motivo: la teoria della relatività giunge
alle sue espressioni dell’energia e della quantità di movimento, partendo dalle
equazioni di Maxwell, che suppone assicurate dall’esperienza. Ma il controllo
sperimentale di tali equazioni suppone che si 1 FS, sez. 3, Attività
professionale, serie 1, Carte organizzate da Somenzi, 2, Scatole grigie, 1, C.
e Cotone, Nel dattiloscritto, le pagine riportano la numerazione, a penna in
rosso, da 6 a 7 (cfr. supra, II. Relatività generale, n. 1, e la Nota del
curatore). Langevin e un fisico francese che, non diversamente da Eddington –
altro autore colorniano e griceiano – fu abile divulgatore scientifico.
disponga di una definizione dell’energia e della quantità di moto. Inoltre,
quando si siano definiti i principi fondamentali della meccanica
indipendentemente dall’elettromagnetismo, rimane aperta la possibilità di
dedurre le leggi stesse dell’elettromagnetismo servendosi di alcuni risultati
della relatività, e raggiungendo così una più profonda comprensione di quelle
leggi. (Anche questo articolo si riferisce a studi in corso, di cui la prima
parte, riguardante la relatività ristretta e l’elettromagnetismo, è terminata;
ma avrebbe carattere troppo tecnico per la rivista4.) 3 Assente nel testo. 4
Per un’analisi degli scritti colorniani sulla teoria della relatività, si
rinvia a M. Quaranta, La “scoperta” di C. sulla teoria della relatività. Per
l’inciso fra parentesi, cfr. supra, II. Relatività generale. La rivista è la
progettata rivista di metodologia scientifica, sulla quale si rimanda ancora a
quanto scritto supra, § 3. Cinque scritti metodologici 23 Geometria ed esperienza1
Gli assiomi della geometria sono delle definizioni implicite, o meglio
rappresentano delle limitazioni imposte alla nostra libertà di definire gli
oggetti ai quali essi si riferiscono. Tali oggetti però possono essere di due
tipi: o sono tali che per ottenerne una rappresentazione concreta è necessario
immaginarli realizzati da un fenomeno fisico (p. es. la linea retta realizzata
dalla traiettoria di un raggio luminoso nel vuoto); in tal caso la definizione
implicita negli assiomi è una definizione “reale” (Zuordnungsdefinition2 ), e
gli assiomi limitano il numero degli oggetti o dei fenomeni che possono essere
assunti per realizzare fisicamente quel determinato ente geometrico. Oppure
l’ente geometrico in questione è tale da poter essere definito mediante
un’opportuna combinazione di altri enti precedentemente definiti (p. es.
l’angolo uguale ad un angolo dato può essere definito senza ricorrere ad alcuna
sovrapposizione, quando sia stata definita precedentemente la distanza fra due
punti); e allora gli assiomi limitano il numero degli accorgimenti che noi
possiamo usare per definire quel determinato ente geometrico. Agli scopi della
costruzione fisica di un sistema galileiano, è opportuno distinguere questi due
tipi di definizione; e può essere utile studiare da questo punto di vista le
“Grundlagen” di Hilbert3. Non è detto che si possa sempre trovare un insieme di
fenomeni fisici capaci di realizzare contemporaneamente tutti gli assiomi di
una geometria. Per esempio, se si vuol realizzare la geometria mediante raggi
luminosi assunti co1 FS, sez. 3, Attività professionale, serie 1, Carte
organizzate da Somenzi, 2, Scatole grigie,1, C. e Italo Cotone, b. 3, C., .
Numerato a penna 8 (cfr. supra, II. Relatività generale, n. 1, e Nota del
curatore). Il titolo è anch’esso sottolineato a penna con l’indicazione: a
mano. A margine, scritto a matita in rosso e cancellato, alcune segnalazioni
per il tipografo: «Corpo 10/10 tondo // Giustezza 27». Scrive Colorni in
Filosofia e scienza. Ora, mentre la geometria definisce implicitamente gli
oggetti di cui tratta, mediante gli assiomi, la fisica li definisce
direttamente, mediante definizioni reali (Zuordnungsdefinitionen). Con queste
parole, C. richiama il concetto reichenbachiano di Zuordnungsdefinition, per cui
cfr. H. Reichenbach, Axiomatik der Raum-Zeit-Lehre, Braunschweig, Vieweg et
Sohn Akt.-Ges.,; Id., Philosophie der Raum-Zeit-Lehre, Berlin- Leipzig, W. de
Gruyter et Co. In una lettera firmata da Hirschmann (ma in realtà scritta da
Colorni) e indirizzata a GEYMONAT (si veda) per il tramite della moglie
Virginia, l’autore afferma di possedere il primo dei due titoli, e a questo
rinvia per la comprensione del proprio pensiero. Noi abbiamo qui l’importante
saggio di Reichenbach, “Axiomatik der relativistischen Raum-Zeit-Lehre”, che
mette le cose da un punto di vista molto affine a quello che Eugenio vorrebbe
sviluppare. La lettera, conservata nel Fondo Geymonat presso la Biblioteca del
Museo civico di storia naturale di Milano, è citata da M. Quaranta (La scoperta
di Eugenio Colorni), il quale commenta: «Ora, se è rintracciabile in Kant una
nozione rigida dell’a priori, letture kantiane sviluppate in quegli anni da
Cassirer e Reichenbach, in Italia da Preti, vanno nella direzione di accogliere
la fecondità del “metodo trascendentale”; le indagini epistemologiche di
Colorni si inseriscono in questa linea di ricerca. Questo capoverso, da Agli
scopi fino a Hilbert, è cancellato a penna nel testo dattiloscritto. Il
riferimento è ai Grundlagen der Geometrie (Fondamenti della geometria) di
Hilbert. me rettilinei e di velocità di propagazione uniforme, non è detto che
risulti verificato l’assioma di Euclide; e questo assioma, se è verificato per
il sistema costruito da un determinato osservatore, necessariamente non è
verificato per il sistema costruito da un altro osservatore, dotato rispetto al
primo di movimento non uniforme. Cinque scritti metodologici Programma1
Supponiamo che l’uomo viva in un palazzo le cui porte sono tutte chiuse. Egli
non ha le chiavi. Cioè egli ne possiede un mazzetto, ma non sa se esse si
adattino alla serratura, né quale chiave a quale serratura. Prova, riprova, si
costruisce nuove chiavi nella continua speranza di potere un giorno abitare
tutto il palazzo. Lo scienziato è un uomo al quale è riuscito di aprire una
porta. Una chiave, per sua fortuna, o per sua abilità, ha girato nella toppa.
Egli apre, e trova nella camera immensi tesori, li utilizza3, li mette a
disposizione degli altri uomini che lo ringraziano ammirati. Da quel momento4 la
camera è accessibile a tutti. Entusiasmato, lo scienziato vorrebbe aprire tutte
le porte comincia ad acquistare manie di grandezza. Vorrebbe aprire tutte le
porte5. La chiave comincia a diventare uno strumento pericoloso nelle sue mani.
Egli la vuole usare dappertutto. Il risultato è che sfonda le serrature. Ci
vorrà6 poi una gran fatica per accomodarle e per trovare o costruire una nuova
chiave che permetta di aprirle (Fuor di metafora: p. es. la medicina è stata
rovinata per secoli dall’ossessione del metodo meccanicistico, che aveva fatto
meraviglie nel campo della fisica. E si è voluto risolvere tutto a base di
anatomia, di rapporti e di modificazioni di tessuti. Nella maggioranza dei casi
non si è cavato un ragno dal buco). Il filosofo, invece, cosa fa? Egli non ha
avuto la fortuna o l’abilità di aprire una porta, ma anche lui è preso
dall’ossessione di aprirle tutte. Con la chiave9 dello scienziato o con
un’altra di sua fattura. La sua ossessione è forte, meno pericolosa10 che
quella dello scien1 FS, sez. 3, Attività professionale, serie 1, Carte
organizzate da Vittorio Somenzi, 1929- 2000, 2, Scatole grigie, 1, C. e Italo
Cotone, b. 3, Colorni. Nel dattiloscritto un primo titolo, barrato, recita come
segue: «SCIENZA E MATERIALISMO // È un caso che tutti gli scienziati tendano ad
essere materialisti? // PROGRAMMA». A margine, scritto a penna, il titolo è
fissato così: «SCIENZA E REALISMO». Un asterisco rimanda alla seguente nota
manoscritta: «(V[edi]. l’“Apologo su quattro modi di filosofare”, altro inedito
di C., in Sigma. Sempre a margine, si ha l’indicazione di stampa, a penna:
«Corpo 10 tondo 11 // giustezza – 10 su 12. Poiché lo scritto si discosta
spesso – nella forma, mai nella sostanza – dalle precedenti edizioni (nelle
quali esso risulta per altro incompiuto), è parso utile indicare in nota le
differenze fra le diverse versioni. Per questo stesso motivo ho talvolta
esplicitato le correzioni e gli interventi sul dattiloscritto. La sigla FS
rimanda al testo presente fra le carte di Somenzi; la sigla E a quello
dell’edizione Einaudi. Benché sia barrato, e per consentire una più chiara
identificazione, si è preferito mantenere il titolo Programma. 2 per sua
fortuna, o per sua abilità FS: per sua fortuna o per sua abilità E. 3 immensi
tesori, li utilizza FS: immensi tesori. Li utilizza Di seguito nel testo di E.
5 lo scienziato vorrebbe aprire tutte le porte comincia ad acquistare manie di
grandezza. Vorrebbe aprire tutte le porte FS: lo scienziato vorrebbe aprire
tutte le porte E. 6 le serrature. Ci vorrà FS: le serrature, ma ci vorrà E. 7
(Fuor di metafora FS: di aprirle. (Fuor di metafora E 8 Il filosofo, invece,
FS: Il filosofo invece, E aprirle tutte. Con la chiave FS: aprirla con la
chiave E. 10 è forte, meno pericolosa FS: è forse meno pericolosa E. Eugenio
Colorni ziato, ma più intensa. Per lo scienziato essa è necessaria
accessoria11. Il massimo sforzo è già stato compiuto12 nel trovare la chiave.
Il tentativo di allargamento è spesso solo abbozzato. Il filosofo, invece, è
tutto fatto di questo bisogno. Egli è abbastanza accorto per avvedersi che il
correre da una parte13 all’altra con la medesima chiave si risolve in un danno
e in un disordine. Egli vuole soddisfare alla sua esigenza in un modo
sistematico, che non lasci residui. La sua ossessione è che il palazzo sia
completamente abitabile, aperto in tutte le camere, dai saloni ai ripostigli.
Che cosa fa per soddisfarsi? Si costruisce un palazzo a suo uso e consumo,
simile il più possibile a quello vero, in cui tutte le serrature siano apribili
con una sola chiave, o con le varie chiavi che ha a sua disposizione. Lì si
rinchiude; lì15 gli sembra di vivere tranquillo. Ma il palazzo è di cartapesta.
In poco tempo crolla. Le camere sono identiche a quelle dell’altro palazzo, ma
sono vuote. Il poterle aprire non dà all’uomo maggior ricchezza e maggior17
potenza. A volte avviene che nel lavoro di costruire, al filosofo venga fatto
di scoprire o inventare una chiave nuova, che gli altri uomini possono usare, e
provare nelle varie serrature. In questo caso egli sarà ammirato e studiato
solo per questa invenzione fortuita o strumentale, che nelle sue intenzioni non
doveva essere che un dettaglio del grande edificio. E il grande edificio
scompare. Dopo un secolo nessuno ci crede più, nessuno può più abitarvi dentro.
Lo si considera come un bel rudero, come l’interessante documento di un’epoca;
lo si apprezza per un certo impulso che indirettamente, nei coi suoi contorni,
ha dato alle lotte e alle ricerche dell’umanità. Gli storici, gli esegeti,
cominciano a scuoterlo per vedere se, non potendosene più servire in blocco,
non si trovi del buono fra il materiale della costruzione. E cominciano a
distinguere “ciò che è vivo e ciò che è morto” e a manipolare il sistema ai
propri fini. Ne risulta che ogni pensatore viene, di regola, apprezzato dai
posteri per motivi che egli non avrebbe immaginato e che sono estranei alle sue
intenzioni fondamentali. Quello che egli aveva creduto il suo vero apporto alla
cultura e alla civiltà viene considerato inutile. Il dispendio di energie è
enorme. Vediamo gli uomini più intelligenti dell’umanità dirigere tutti i loro
sforzi per raggiungere mete che andranno poi completamente perdute; e 11
necessaria accessoria. FS: accessoria, sopraggiunta. E. già stato compiuto FS:
già compiuto E. parte FS: porta E. 14 sola chiave, o con FS: sola chiave o con
E. 15 Lì si rinchiude; lì FS: Là si rinchiude, là E. 16 di cartapesta. In poco
tempo crolla. Le FS: di cartapesta, non di mattoni veri. In poco tempo crolla,
si disfa. Le E. 17 ricchezza e maggior FS: ricchezza o maggior E. scoprire o
inventare FS: trovare E. 19 possono usare, e provare nelle varie FS: possono
usare nelle varie E. 20 rudero FS: rudere E. 21 nei coi suoi FS: nei suoi E.
scuoterlo FS: smontarlo E. ogni pensatore viene, di regola, apprezzato FS: ogni
pensatore (come spesso anche ogni poeta) viene di regola apprezzato E. 24
immaginato e che FS: immaginato, e che E. Cinque scritti metodologici: 27 siamo
costretti a racimolare con fatica alcuni residui del loro lavoro. Nella25 scienza
le cose sembrano andar meglio. Siamo per lo meno nel palazzo vero, dove le
camere sono piene di ricchezze; e là dove la chiave ha aperto la porta, la
potenza dell’umanità ne è stata infinitamente aumentata. Ma se la porta non si
apre? Dai Greci al Rinascimento, per duemila anni, gli uomini si sono
affaccendati a costruir26 chiavi di tutti i generi e magnifici palazzi di
cartapesta. Ma nessuna porta dell’edificio vero si è aperta ai loro sforzi. Da
Galilei e Bacone27 in poi, alcune sembrano cedere. Una, quella28 del
meccanicismo fisico si è addirittura spalancata. Ma quante restano ancora
chiuse[!]?29 Quale sarà per esse la chiave giusta? L’abbiamo già in mano o
dobbiamo ancora costruircela? E come sfuggire alla continua tentazione di usare
per ogni porta quella che ha fatto una volta buona prova, col rischio di
rovinare tutto? La filosofia odierna, anziché costruire bei palazzi di
cartapesta, dovrebbe proporsi il compito di affacciarsi a questi problemi, e
tentare di mettere un certo ordine, allo scopo di evitare sforzi inutili e
raggiungere risultati il più possibile concreti. Dovrebbe anzitutto esaminare
le chiavi che abbiamo in mano, cioè i criteri di ricerca, i metodi d’indagine
coi quali noi affrontiamo il reale e cerchiamo di renderlo utile ai nostri usi.
Criteri che, ormai ciò è chiaro a tutti, trasformano31 radicalmente la realtà,
operando una scelta che ci fa scorgere solo ciò che da essi può essere
afferrato. Ciò che noi chiamiamo realtà è evidentemente condizionato non solo
dai nostri sensi, ma da tutto l’insieme delle forme, delle categorie, dei
criteri associativi e interpretativi senza dei quali non ci è possibile di
pensare e di percepire alcunché. Criteri che noi potremo studiare, scomporre,
modificare; senza però poter mai uscire dal campo di un’attività del soggetto
costitutiva della realtà stessa. Noi34 non possediamo, allo stato attuale delle
nostre conoscenze, alcun nesso mezzo per eliminare il sole lato35 soggettivo
della nostra nozione della realtà; anzi abbiamo seri elementi per propendere a
ritenere che la nozione di una realtà oggettiva, da noi indipendente,36 sia
un’ipostasi della nostra mente,37 do25 A capo in E. costruir FS: costruire E.
Da Galilei e Bacone FS: Da Galileo a Bacone E. Una, quella FS: Quella E. 29
Chiuse[!]? FS: chiuse! E. 30 d’indagine a penna nel testo FS: ermeneutici E.
che, ormai ciò è chiaro a tutti, trasformano FS: che – ormai ciò è chiaro a
tutti – trasformano E. Queste righe, e quelle immediatamente successive,
rappresentano una sorta di compendio della filosofia colorniana, ossia del
ruolo essenzialmente critico-metodologioco che, muovendo «dalla grande scoperta
kantiana» (E. Colorni, Filosofia e scienza, p. 240), essa dovrebbe svolgere. A
capo in E.Di seguito in E. alcun nesso mezzo per eliminare il sole lato a mano
nel testo FS: alcun mezzo per eliminare il polo E. 36 oggettiva, da noi
indipendente, FS: oggettiva da noi indipendente E. 37 mente, FS: mente E. C.
vuta ad un nostro fondamentale bisogno di contrapporre alcunché a noi stessi,
di urtarci contro qualche cosa, di polarizzare il contenuto della nostra
coscienza in un passivo ed un attivo. Vedi Fichte (Trascendenza interna)38. Ciò
che chiamiamo realtà non è dunque né l’oggetto né il soggetto39, ma alcunché
nella costituzione del quale il soggetto, con i suoi criteri e le sue
categorie, ha una gran parte e41 che noi, per comodità di studio, consideriamo
per un istante come dato di fronte a noi, coscienti che con ciò noi poniamo di
fronte a noi qualche cosa cui partecipiamo noi stessi. Ora questo “qualche cosa”
gli uomini si sforzano di manipolarlo ai loro usi, di penetrare nella sua
costituzione, di prevedere il suo divenire, di costruire in base alle
previsioni. A seconda che si accentui il carattere oggettivo o soggettivo di
questo lavoro, lo consideriamo un “penetrare nelle leggi della natura” oppure
un estrarre dalla natura un certo numero di elementi regolari per usarli a loro
vantaggio, un cedere alla natura” o un “farle violenza”, e si chiamano
positivisti o pragmatisti. Ma questa distinzione riguarda il significato
metafisico dell’attività umana, non la sua conformazione, i suoi procedimenti,
il suo fine: che è ciò che c’interessa qui di indagare per contribuire al
progresso dell’umanità46. Lo scienziato non conosce concretamente un problema
del carattere pratico e teorico47 della sua attività. Egli non si domanda mai,
seriamente, se ciò che lo spinge alla ricerca sia il “bisogno di sapere” inteso
come fine a sé stesso, o la speranza che gli uomini possano ricavare un utile
dalla sua scoperta. Egli si dedicherà secondo la sua attitudine ad un campo più
vicino alla ricerca pura o più vicino alle applicazioni. Ma nella sua mente
ricerca e applicazione costituiscono un tutto unico di cui solo per comodità di
studio e per la necessità della divisione del lavoro egli scinde a volte le
parti. La scoperta si considera come la naturale, evidente premessa
dell’invenzione:51 l’invenzione come la conseguenza della scoperta. L’antitesi
positivismo-pragmatismo non ha senso per lo scienziato, e non moVedi Fichte (Trascendenza
interna) FS: (Vedi Fichte, Trascendenza interna) E. Su questo aspetto della
metodologia colorniana, si legga quanto affermato da Ferruccio RossiLandi, che
rileva fra l’altro, negli scritti colorniani, la presenza di «quel disimpegno
dalla visione realistica del mond che è merito della migliore critica
idealistica, soprattutto negli sviluppi dell’attualismo» (Su i saggi di C., in
«Rivista critica di storia della filosofa né l’oggetto né il soggetto FS: né il
soggetto né l’oggetto il soggetto, a mano nel testo FS: l’uomo parte e FS:
parte; e E. A capo in E. un estrarre dalla natura un certo numero di elementi
regolari per usarli a loro vantaggio, FS: un “estrarre dalla natura un certo
numero di elementi, regolarli per usarli a loro vantaggio”; E. 44 “un cedere
FS: un “cedere E. 45 violenza”, e FS: violenza”. E E. 46 per contribuire al
progresso dell’umanità FS: per raggiungere risultati utili e teorico FS: o
teoretico sé FS: se E. 49 dedicherà secondo la sua attitudine ad FS: dedicherà,
secondo le sue attitudini, ad E. Ma nella sua mente ricerca FS: Ma, nella sua
mente, ricerca dell’invenzione: dell’invenzione; E. Cinque scritti
metodologici: difica in nulla il suo agire. Lo scienziato lavora insomma su
qualche cosa che egli ha di fronte a sé e della quale sono elementi costituenti
alcune “forme” e “categorie” che provengono dalla sua mente, incorniciano la
realtà e gliela rendono comprensibile e afferrabile. Di queste forme o
categorie egli ne considera alcune come appartenenti alla realtà, esistenti assolutamente
al di fuori di sé. Quali sono? Sono quelle cui egli si sente necessariamente
legato, di cui non può in alcun modo fare a meno, senza le quali gli sarebbe
impossibile vedere e pensare. Kant ne ha elencato5 alcune: spazio, tempo,
causalità, numero ecc. Egli ha riconosciuto sì che esse vengono imposte alle
cose dallo spirito dell’uomo; ma col dare ad esse un carattere necessario ed a
priori, ha ammonito gli uomini sulla impossibilità di uscire da esse. Infatti
gli uomini comuni, senza preoccuparsi della loro provenienza e accontentandosi
del fatto che di quelle categorie non si può fare a meno, le attribuiscono
senz’altro alla realtà. Ma l’osservazione di Kant ha messo tutti sul chi vive;
e la curiosità di vedere al di là del “velo di Maja” delle categorie si è fatta
sempre più intensa.Si può dire che la filosofia si sia scissa a questo
proposito in due opposte direzioni, a seconda che l’ammonimento di Kant sia
stato seguito o no. Fra quelli che l’hanno seguito, gli scienziati60 hanno
continuato a considerare le categorie come reali, e a lavorare in un mondo
costruito sulla base di queste categorie, contentandosi a volte di mantenere
nello sfondo l’ombra di un inconoscibile (Spencer, positivisti), oppure62 di
acquisire coscienza della relatività dei loro sforzi, limitando63 il compito
della scienza alla costruzione di ipotesi semplici e maneggevoli (Poincaré,
pragmatisti). Su questa via essi hanno continuato ad ottenere un buon numero di
successi, proseguendo quell’indagine e quello sfruttamento della natura che era
cominciato con Galilei e Newton, e che consisteva nell’uso sistematico di
quelle categorie che poi Kant elencò. Ma si ha già da qualche tempo
l’impressione che il campo stia per esaurirsi e che non restino da fare in
questa direzione se non scoperte particolari di importanza ristretta. I
filosofi invece, insofferenti di qualsiasi dualismo o relativismo, e
preoccupati di saldare l’unità del reale, preferiscono eliminare la tentazione
del52 A capo in A capo in E. 54 impossibile FS: assolutamente impossibile E.
elencato FS: elencate E. spazio FS: Spazio E. numero ecc. FS: numero, ecc. E. A
capo in E. filosofico FS: filosofico scientifico E. 60 no. Fra quelli che
l’hanno seguito, gli scienziati FS: no. (I) Fra quelli che l’hanno seguito gli
scienziati E. categorie, contentandosi FS: categorie; contentandosi
positivisti), oppure FS: positivisti); oppure E. sforzi, limitando FS: sforzi;
limitando E. 64 Newton, e FS: Newton e di FS:, di I filosofi invece, FS: (b) I
filosofi, invece, C. 30 la “cosa in sé” col negarne addirittura l’esistenza; e
attribuire realtà assoluta al pensiero nella sua forma universale68. In tal
modo essi soddisfecero contemporaneamente all’esigenza Kantiana69 di non uscire
dalle leggi del pensiero e al bisogno tipicamente filosofico di risolvere senza
residui il problema della realtà; incuranti d’altronde se questo loro sistema
li conducesse o no a un qualsiasi risultato apprezzabile che non si limitasse
alla soddisfazione del loro bisogno di completezza. Coloro invece71 che “hanno disubbidito”
sembrano a tutta prima disprezzare l’ammonimento di Kant e trascurare i limiti
da lui posti: ma in realtà sono essi suoi figli molto più che gli ubbidienti.
Quel limite, quella barriera appunto li ha eccitati ad andare al di là: ha
indicato loro la direzione verso cui rivolgersi Cominciamo74 questa volta dai
filosofi. a) - Il filosofo vuol gustare il frutto proibito. Ma egli sa oramai
che non potrà mai raggiungerlo con le categorie, con75 le quali Kant gli ha
indicato così chiaramente i limiti. Egli abbandona per sempre le illusioni
della metafisica e della teologia, cioè i tentativi di afferrare la realtà
assoluta con gli strumenti della ragione; ed76 è alla continua ricerca di un
altro strumento che gli permetta di raggiungere il suo scopo. Volontà, fede,
intuizione, ispirazione: in una parola l’irrazionale è ciò cui egli si affida.
Ad esso egli attribuisce tutte le possibilità che mancano alle categorie della
ragione. Con esso egli afferma di poter aprire tutte le porte del palazzo. Ma
che garanzie gli dà la nuova chiave? Semplicemente di non essere79 la vecchia.
Ogni interpretazione irrazionalistica del mondo, là dove non consista in
esplosioni di entusiasmo, è una polemica contro l’impotenza della ragione.
Polemica spesso acuta e giusta, ma che non costituisce un motivo bastante per
accettare come criterio definitivo tutto ciò che ragione non è. Le80 esplosioni
d’entusiasmo81, invece, sono a volte più interessanti e fruttifere. Esse ci
permettono di penetrare, sia pure in modo confuso, nella costituzione interna
di queste attività irrazionali; di conoscere un po’ meglio quali siano i loro
procedimenti. Ciò che ha paralizzato però tale indagine e non le ha permesso di
dare finora se non scar e FS: ed E. Evidente riferimento all’idealismo nei suoi
diversi modelli. 69 Kantiana FS: kantiana E. 70 se FS: che E. 71 Coloro invece
FS: (2) Coloro, invece, E. disubbidito” FS: disubbidito”, E. appunto FS:
appunto, E. 74 Di seguito in E. 75 categorie, con FS: categorie delle E. 76
teologia, cioè i tentativi di afferrare la realtà assoluta con gli strumenti
della ragione; ed FS: teologia – cioè i tentativi di afferrare la realtà
assoluta con gli strumenti della ragione – ed E. 77 parola FS: parola, E. 78 A
capo in E. essere FS: esser E. A capo in E. d’entusiasmo FS: di entusiasmo E.
Cinque scritti metodologici: 31 sissimi risultati,82 è che tali attività sono
sempre state descritte appunto col presupposto e con l’esigenza di attribuire
ad esse un valore assoluto, molto superiore a quello della ragione. Preconcetto
il quale ha naturalmente deformato la descrizione ed ha impedito qualsiasi
seria indagine sull’uso che di questi atteggiamenti si potrebbe eventualmente
fare. Anche qui la fretta di chiudere il circolo e il bisogno filosofico di
rinchiudersi in un edificio abitabile in tutte le sue parti ha impedito di
compiere qualsiasi vero progresso. E le interpretazioni irrazionalistiche della
realtà si sono succedute l’una all’altra senza condurre l’umanità ad alcuna
conquista stabile. È questo un fenomeno che si ripete da secoli; ché la
constatazione delle insufficienze della ragione e il tentativo di affidarsi ad
attività irrazionali non data da Kant, ma è vecchio, si può dire, quanto la
nostra civiltà. E la massa di esperienze che si è venuta raccogliendo è83, se
non ordinata, pure imponente; e dà l’impressione di una grande miniera
inesplorata85 in cui il materiale prezioso è unito con le scorie. Siamo qui ad
uno stadio di evoluzione e di sfruttamento molto meno sviluppato che nel campo
della ragione. Il materiale della ragione è stato esplorato a fondo,
inventariato, ordinato dal pensiero greco e dalla scolastica. Con Galilei e
Newton ha trovato il campo cui applicarsi, conducendo ai vastissimi risultati
che conosciamo. Kant infine88 ne ha tracciato i limiti segnando insieme (forse
un po’ in anticipo) l’esaurirsi della miniera dal89 quale esso traeva
ricchezze. Il campo dell’irrazionale probabilmente comprende regioni
infinitamente più vaste che quelle della ragione, contenenti materiale dal
carattere più eterogeneo, atto agli usi più disparati. Il fatto solo che siamo
abituati a classificarlo secondo la rubrica negativa del “non rientrare nella
ragione” ci mostra lo stato disordinato delle nostre conoscenze al proposito.
Ordinare questo mondo in modo che ci possa servire, analizzarlo con mente
tranquilla e senza preconcetti entusiasmi od avversioni, liberarlo dal continuo
incubo del confronto con la ragione ed infine tentare se alcuni dei dati così
ottenuti ci possono90 servire come criterio per risolvere qualche problema,
come chiave per aprire qualche porta: ecco il compito che s’impone oggi alla
nostra indagine91. Va92 da sé che i metodi da usarsi non saranno i medesimi che
si sono usati per il mondo razionale: e che l’ordine ottenuto non assomiglierà
neppure da lontano a quello che noi conosciamo nel campo logico-matematico. La
parola 82 risultati, FS: risultati E. raccogliendo è, FS: raccogliendo, è, E.
84 imponente; FS: imponente: E. 85 inesplorata FS: inesplorata, E. 86 unito FS:
misto E. 87 A capo in E. 88 Kant infine FS: Kant, infine, E. dal FS: dalla
possono FS: possano Nietzsche», afferma C. in Critica filosofica e fisica
teorica aveva indicato, con acredine iconoclasta, il cammino. Ci fu chi lo
seguì col pacato distacco dell’indagatore, ove il riferimento è chiaramente al
metodo psicoanalitico. Di seguito in E. Eugenio Colorni stessa “ordine” non
vuole avere qui che un significato analogico. Si tratterà di attingere nel
mondo stesso dell’irrazionale per trovare in esso dei punti intorno a cui
quella materia possa coagularsi e offrirci dei punti di appiglio per essere da
noi usata. Sarebbe assurdo e avventato dare qui direttive e indicazioni. La
riuscita di questo lavoro dipenderà dalla fantasia e dal fiuto di chi lo
compie, dalla sua capacità di servirsi liberamente di esperienze fatte in altri
campi senza lasciarsene suggestionare, dalla mobilità e ricchezza della sua
facoltà di combinazione. Il risultato massimo sarà di mettere l’umanità in
possesso di una o più nuove chiavi capaci di scoprire nuove leggi del reale o,
se preferite, di costruire nuovi sistemi di concordanze che si offrano al
nostro uso e ci permettano di soddisfare alcuni nostri bisogni. b) - Lo
scienziato che dalla messa a punto kantiana ha ricevuto l’impulso ad andare al
di là delle categorie, non s’indugia però nella ricerca dell’irrazionale, che
non offre, finora, alcuna presa ai suoi metodi. La sua mentalità è ancora
imperniata completamente sul razionalismo logico-matematico, che ha permesso ai
secoli scorsi di compiere le grandi scoperte di cui vive la nostra civiltà. Ed
il superamento che egli vuol compiere non98 è un superamento di principio,
trasportandosi di un salto in un mondo completamente diverso, ma graduale,
volta a volta seguendo le esperienze che non sono giustificabili mediante le
leggi finora conosciute. Egli non si domanda quale sia la realtà assoluta che
si cela agli occhi degli uomini dietro il velo delle categorie; ma piuttosto
come sia possibile apprendere e organizzare il materiale secondo categorie che
siano diverse da quelle finora usate. In questo senso egli è molto meno
realista che il del filosofo idealista o mistico o che lo dello scienziato
positivista. E in questo senso si può quasi dire che egli porti una conferma
sperimentale, se non alla necessità a priori delle categorie kantiane, almeno
alla dottrina kantiana delle categorie. Lo scienziato di regola non ha letto
Kant. dei FS: quei E. campi senza FS: campi, senza E. concordanze FS:
concordanza E. E. logico-matematico, che FS: logico-matematico che compiere non
FS: compiere, non E. di un FS: d’un E. e FS: ed E. che il del FS: che il E. 102
che lo dello FS: che lo E. Proprio in questo comune punto di arrivo», scrive
Colorni in Critica filosofica e fisica teorica trattando delle diverse forme
della filosofia e della epistemologia postkantiane, «in questa medesima
esigenza, in questa eguale preoccupazione di raggiungere una base stabile cui
si possa attribuire un valore obbiettivo, tali diversi modi di procedere
riconoscono forse tra di sé quella parentela di premesse e di fini che permette
loro di attribuirsi il nome comune di filosofia. La scienza, al contrario, e
precisamente perché figlia della rivoluzione kantiana, rifiuterà al contrario
di operare secondo il criterio delle affermazioni di verità per muoversi
attraverso un procedimento di composizione e scomposizione della propria
materia. sperimentale, se FS: sperimentale se E. 105 Kantiane FS: kantiane E.
Kantiana FS: kantiana E. Cinque scritti metodologici. Ma l’atmosfera diffusa
del Kantismo e la nozione stessa della categoricità del reale gli suggeriscono
di porsi, di fronte ad una nuova esperienza inspiegabile, nell’atteggiamento di
colui che attribuisce tale inesplicabilità alla violenza che le categorie
tradizionali operano sulla ricerca organizzando ogni dato secondo le loro
forme. Dal quale atteggiamento deriva direttamente il tentativo di modificare
le categorie e provarle di nuovo, così modificate, sul metro della
interpretazione scientifica. Modificare, ho detto, non abolire. Qui si mostra
la modestia dello scienziato, il suo voler provare una dopo l’altra le chiavi,
il suo volontario limitare il proprio orizzonte. Da quando egli si è accorto di
usare delle categorie nella formulazione delle sue leggi, è continuamente
tentato di provare che cosa avverrebbe se queste categorie fossero fatte
altrimenti. Come si comporterebbero i fenomeni in uno spazio che non sia quello
euclideo? Materia, energia, sostanza, causalità. Che aspetto avrebbe un mondo
in cui queste categorie si presentassero con caratteri diversi da quelli che
hanno finora avuto? L’elemento a priori del reale, divenuto cosciente
nell’uomo, comincia ad eseguire un gioco di spostamenti, di retrocessioni, di
modificazioni tale da trasformare completamente l’immagine della realtà sulla
quale gli uomini lavorano: come un obbiettivo che abbia imparato ad aprirsi e a
chiudersi, a mettersi a fuoco a seconda delle esigenze dell’oggetto da
ritrarsi. E se da un lato si può dire che questo accomodamento delle categorie
viene imposta dalle modalità della ricerca scientifica, cioè dalle esperienze e
dalle osservazioni che non è possibile far rientrare nelle categorie finora
usate (cioè quelle dell’universo newtoniano), d’altro lato è avvenuto forse che
gli scienziati, tratti dalla vaga sensazione di essere sul punto di crearsi
nuovi strumenti per l’apprensione del reale, fossero attratti appunto da quelle
esperienze che dei nuovi strumenti potessero aver bisogno. L’esperienza non è
mai evidentemente qualche cosa di puramente passivo, e vi è sempre un motivo perché
lo sperimentatore raccolga la sua attenzione su di un fatto piuttosto che su di
un altro108. Comunque se la conformazione delle singole categorie è stata
fortemente modificata dalla scienza moderna, non è stata modificata, anzi è
stata rafforzata la coscienza della categoricità del reale. Il filosofo può
giungere con ragione alla conclusione che le nuove teorie fisiche non hanno
intaccato la concezione Kantiana del mondo. Noi diremmo che esse hanno tratto
da quella concezione le uniche conseguenze che aprono alla mente umana nuove
indefinite prospettive di ricerca. Le quali non consistono in una vaga e
problematica evasione dalle categorie, ma in una tranquilla accettazione del
fatto che non è possibile prescindere da una “categoricità”. Accettazione che
permetta però la continua revisione delle esistenti. Kantismo e la nozione
stessa FS: kantismo e la nozione stessa E. Da questo punto comincia la
conclusione assente nelle precedenti edizioni del testo. Sulla revisione
colorniana del concetto di esperienza, cfr. supra § 3. 109 C. non si astiene
mai dal sottolineare, nei suoi scritti metodologici, «quanto vantaggio derivi
alla scienza stessa dall’eliminazione del suo substrato metafisico-finalistico»
(C., Del finalismo nelle scienze. Cfr. p.e. Id., Critica filosofica e fisica
teorica. Non c’è miglior propaganda per un nuovo atteggiamento intellettuale e
morale che il fatto che esso si dimostri una chiave capace di aprire molte
porte nel campo della scienza e della conoscenza». C. 34 categorie; cioè di quelle
categorie dalle quali la mente umana al suo stato attuale non può prescindere.
Non è forse inutile precisare che tale revisione non ha nulla a che fare con
quelle discussioni sulle classificazioni delle categorie di cui i filosofi così
spesso si dilettano. Non si tratta affatto di discutere se le categorie siano
dodici o dieci, o quattro o una. Se il “finalismo” costituisca una categoria a
sé o rientri in un’altra. Se l’“economico” e l’“estetico” siano modi autonomi o
meno di considerare le cose. Non si tratta di organizzare le forme conosciute
del pensiero, e accordarsi su quali si debbano considerare originarie, quali
derivate. Il lavoro da compiersi è molto più profondo e creativo. Si tratta di
dare allo spirito umano la possibilità di vedere le cose in modo completamente
diverso da quello usato finora; di fornirlo di un nuovo senso, mediante il
quale egli possa scoprire cose finora sconosciute, risolvere problemi finora
insolubili. L’atteggiamento “critico” in senso kantiano si mostra così come
l’ultima fase di tutta un’epoca e di un modo di prendere contatto col reale. La
scienza messa nella possibilità di prendere piena coscienza non solo dei propri
metodi, ma delle premesse necessarie di ogni sua costruzione, riceve da ciò
l’impulso a superare tale necessità ed a crearsi premesse nuove. Il lavoro che
qui compie lo spirito non ha solo i caratteri di una ricerca intellettuale. Ne
fanno parte alcuni atteggiamenti che possiamo raccogliere sotto il nome
generico di morale. Si tratta di uno sforzo violento contro un modo di
considerare le cose cui tutto ci tiene legati, di tendenze alla liberazione, di
salti fuori dal mondo cui si apparteneva. Si cerca di rifarsi una “nuova
mentalità”, di vedere le cose con occhi diversi, di ritornare semplici, di
rifiutare le costruzioni già fatte. Ci si affida alla fantasia, all’invenzione,
all’intuizione, per immaginarsi mondi diversi da quello che siamo abituati a
vedere. Tutti questi movimenti di conversione dello spirito, che siamo abituati
[ad] attribuire al mistico o all’uomo desideroso di purificazioni o di visio. È
questo il tema affrontato fra l’altro nel dialogo di Commodo dedicato a
Dell’antropomorfismo nelle scienze, là dove C., stabilendo la necessità di
rovesciare l’umana tendenza a ricreare una natura fatta a propria immagine e
somiglianza, distingue due differenti forme di antropomorfismo, a seconda che
si sia o meno consapevoli – e si sappia quindi controllarne i risultati – della
nostra impossibilità di prescindere dalla “categoricità del reale”: il primo
antropomorfismo è «una constatazione, o meglio una necessità, dalla quale non
siamo riusciti a uscire, l’altro è invece una esigenza. Ora io odio le
esigenze. Non ho nemmeno alcun motivo di amare le necessità, ma da queste non
vedo alcun modo per liberarci, se non illusoriamente. Evidente riferimento allo
storicismo crociano, su cui Si mostra qui, in tutta la sua originalità, il
senso più profondo che Colorni attribuisce al kantismo all’interno della storia
del pensiero filosofico e scientifico della modernità. C., Critica filosofica e
fisica teorica, ove si sottolinea il carattere essenzialmente morale che
caratterizza il primo impulso alla scoperta scientifica: «alla base di ogni
grande scoperta, di ogni rivoluzione nel campo della scienza, c’è una conquista
morale; l’abbattimento di un idolo saldamente insediato e abbarbicato fra le
pieghe della nostra anima, di cui è estremamente difficile accorgersi,
estremamente doloroso liberarsi; idolo fatto per lo più di un cieco ed
infantile amore per noi stessi, di un bisogno di sentirsi circondati da forze a
noi congeniali, di veder ripetuto nell’universo, nella realtà oggettiva, ciò
che sperimentiamo nel nostro intimo». Cinque scritti metodologici: 35 ni, non
devono essere stati estranei a chi si è sforzato per il primo di immaginare la
terra rotonda anziché piana, o il sole immobile e non la terra in mezzo ai
pianeti, o lo spazio a quattro e non a tre dimensioni. Solamente che mentre il
mistico suole descrivere molto accuratamente il processo della conversione, ma
si ferma solo ad esso e non ci dà alcuna garanzia quando comincia a parlare di
ciò che egli trova “al di là”, lo scienziato invece compie la conversione
silenziosamente, spesso quasi inconsciamente; ma giunto al di à, cioè al nuovo
punto di vista, è sollecito ad occuparsi solo di ciò che sia non dico vero in
senso assoluto, ma usabile, cioè organizzabile in un ordine, in una legge. E
per giungere a ciò escogita esperimenti e controlli che gli diano la garanzia
di camminare su un terreno sicuro, sul quale sia possibile ai suoi strumenti di
far presa. L’“al di là” non è affatto una negazione del di qua, non è un
assoluto privo di categoria. È un mondo di nuove categorie che pretendono di
essere più vaste, di comprendere in sé anche le vecchie. Rotondo anziché piano,
meccanismo anziché finalismo, probabilità statistica anziché determinazione
causale. La validità delle nuove chiavi è determinata dal loro uso, cioè dalla
maggiore o minore possibilità che esse offrano di spiegare fenomeni, di
risolvere problemi, di formulare leggi. La maggiore difficoltà consiste
nell’abituarsi al nuovo modo di vedere. Non esiste neppure un vocabolario che
permetta di esprimere le cose nei termini delle nuove categorie, e si è
comunemente costretti a ricorrere a metafore tratte dal mondo vecchio. Gran
parte del lavoro, nei primi tempi, consiste nell’escogitare una formula di
trasformazione che permetta di passare agevolmente dai termini delle vecchie
categorie a quelli delle nuove. Come le leggi della prospettiva mi permettono
di rappresentare su un piano ciò che ha un volume nello spazio, così le
“trasformazioni di Lorentz” mi permettono di usare gli strumenti a mia
disposizione (calcolo, misura, ecc.) nello spazio normale, per il nuovo spazio
einsteniano; analogamente la psicanalisi tenta di tra Il dominio della natura è
divenuto così il prezzo dell’incredulità. È come se la grazia venisse a toccare
proprio colui che ha cessato di sperarla. Il coraggio di riconoscersi
abbandonato da Dio, di rinunciare ad essere il centro e lo scopo dell’universo,
apre immediatamente l’occhio agli uomini, li arricchisce d’un immenso
patrimonio. A bella posta abbiamo espresso queste cose in un linguaggio
mistico. Quando Kant parla di rivoluzioni dovute all’ardimento di un sol uomo,
di illuminazioni subitanee, di vie improvvisamente aperte a chi brancolava alla
cieca, c’è in lui sicuramente la coscienza che una vera grande conquista
conoscitiva è sempre frutto – più che di uno sforzo logico o di uno sviluppo
dialettico – di un capovolgimento affettivo e morale; di una inversione di
valori, di una vittoria conquistata contro se stessi e contro ciò cui con più
profondi e tenaci ed inconsci vincoli siamo legati. Chi compie per primo un
capovolgimento deve anzitutto combattere nel suo intimo una lotta non molto
diversa da quella che combatte l’uomo che voglia raggiungere lo stato di
perfetta passività ed umiltà di fronte al suo dio. Molinos diceva che non
bisogna chiedere nulla a Dio, neppure la propria salvazione. Lo scienziato deve
pure rinunziare all’idolo di una natura che parli il suo medesimo linguaggio,
di un mondo organizzato in vista dei suoi bisogni e dei suoi organi. Solo
questa assoluta vuotezza e purità, questa mancanza di anticipazione gli
permetterà di aprire gli occhi su se stesso e sul mondo». L’osservazione
rientra pienamente nell’antirealismo della metodologia colorniana. D’altra
parte, risulta di particolare interesse il tentativo di delineare le
caratteristiche che dovrebbero assumere le nuove categorie rispetto a quelle
che volta per volta si vanno ad abbandonare. Eugenio Colorni sformare in
termini della coscienza ciò che è inconscio. Mediante tali trasformazioni si
aiutano anche gli altri uomini a trasportarsi sul nuovo piano; si forniscono
loro, per così dire, gli occhiali che permettono di vedere con la nuova
illuminazione, finché non si sarà tanto avvezzi da poter fare a meno di
occhiali, ed usare un linguaggio diretto. Ma il linguaggio appunto serba sempre
le tracce di ciò, e le etimologie documentano spesso tali mutamenti di
registro. Tale è, presso a poco, lo stato delle cose attualmente. Si veda, fra
i riferimenti colorniani alla psicoanalisi e a mero titolo di esempio, quanto è
dall’autore affermato nel dialogo intitolato Della lettura dei filosofi. La
psicanalisi è una scienza ad uno stadio che corrisponde circa a quello
dell’astronomia prima di Copernico, e dell’alchimia prima della chimica. Ha
individuato in modo vago, mitico, pieno di pregiudizi e di troppo rapide
generalizzazioni, delle relazioni e dei rapporti finora inosservati. Ha
abbozzato una parvenza di metodo di ricerca: metodo talmente incerto e
malsicuro che il più delle volte conduce a risultati opposti a quelli che si
volevano ottenere. Ma insomma, si muove in un campo completamente sconosciuto,
e il materiale che sta portando alla luce è di un tale interesse, che il
rifiutarlo solo perché non è stato ancora capace di organizzarsi secondo gli
aurei schemi del metodo scientifico mi sembra il colmo del filisteismo
professorale». L’accenno alla possibilità di una condurre una vera e propria
analisi categoriale attraverso lo studio del linguaggio è forse uno degli
aspetti più interessanti ed originali di queste pagine Cinque scritti
metodologici Commodo a Ritroso Vedo che non sei sazio di facili vittorie. Se il
tuo scopo era di dimostrare che tu sai l’economia e io no, l’hai raggiunto
pienamente, a tua perenne gloria e soddisfazione. Ma se io volessi ritorcere le
tue intimazioni sulla mia abilità nelle scienze di cui mi occupo, ti direi che,
con tutta la tua bravura, non sei stato neppure capace di chiarire il mio
dubbio. Non te lo dico, perché sono sicuro che ci saresti riuscito facilmente,
solo che ti fossi occupato di capire attraverso gli sbagli e le imprecisioni,
quello che ho cercato di dire, anziché limitarti a sfogare a tua rabbia. Se un
dilettante o un principiante di teoria della scienza mi viene a parlare di
corpo rigido in un senso errato e diverso da quello usato dai fisici, io cerco
di capire quale concetto egli cerchi di adombrare dietro al termine improprio;
e mi guardo dal cedere alla meschina soddisfazione di prenderlo in castagna ad
ogni parola. Il fare così, con tua buona pace, si chiama in italiano
pignoleria. Io non voglio prendere sul serio questo tuo modo di discutere che è
probabilmente solo una reazione alla mia aggressività, e il riflesso di
arrabbiature prese non in questa ma in altre discussioni. E non ho ancora perso
la speranza di trovare in te un esperto ed aperto iniziatore ai problemi
dell’economia, anziché un geloso e gretto sacerdote del tempio della scienza.
Questo metodo, hai ragione, è supremamente irritante e presuntuoso; ma a me è
molto utile, perché mi permette, fra l’altro, di appropriarmi i concetti
fondamentali con maggiore consapevolezza, senza subirli, e mantenendo rispetto
alle scienze quel certo distacco che è pur necessario al critico e al
metodologo. Una nozione si forma molto più salda nella mia mente, quando ha
resistito vittoriosamente ai miei ripetuti attacchi, che quando l’ho dovuta
imparare dalle pagine di un manuale. 1 FS, sez. 1, Carte personali, serie 2,
Documenti diversi, b. 3, Inediti di C. Per la storia di questo scritto in
relazione agli altri dialoghi economici colorniani, si rinvia alla Nota del
curatore. Così si rivolge Commodo a Ritroso in C., Dell’antropomorfismo nelle
scienze. Mi pare che tu sia un po’ troppo attaccato, o Ritroso, alle
prerogative professionali. Sei proprio sicuro che l’aver frequentato una scuola
ufficiale e aver letto molti trattati, e avere una lunga consuetudine coi ferri
del mestiere, sia una condizione assolutamente necessaria per capire qualche
cosa dei principî fondamentali di una scienza? Non vi è mai capitato di dover
dire a una persona una di quelle cose scottanti, dopo le quali non si ha più il
coraggio di guardarsi negli occhi? Ebbene, se voi scegliete il partito di
prenderlo in disparte con tono mansueto e fraterno, mostrandogli comprensione
ed affetto, e lo consolerete, e cercherete di addolcirgli in tutti i modi la
pillola; se farete questo, siete dei volgari istrioni, innamorati di voi stessi,
infatuati della vostra funzione, incapaci di comprendere e di amare l’amico.
Voi vorreste assestargli il colpo che darà inizio per lui a una dolorosa lotta
contro se medesimo, e in più avere la sua gratitudine, la sua ammirazione.
Vorreste, nel momento in cui egli si sente basso e spregevole, apparirgli voi
come l’arcangelo liberatore, il puro, il disinteressato, l’immacolato. Se vi
prende a calci, è il meno che possa fare. Ditegli invece le medesime cose in un
accesso di rabbia, in una lite violenta, in cui voi avrete almeno altrettanto
torto quanto lui. Buttategli in faccia queste verità come veleno che schizzi
dalla vostra lingua; dategli un appiglio per difendersi, un’occasione di
odiarvi, di considerare tutto ciò che gli dite come falso e malvagio. Il vostro
C. Non so se questo possa servire agli occhi tuoi da giustificazione. Non
credere che questo metodo sia in me qualche cosa di cosciente e di voluto. Me
ne accorgo oggi per la prima volta, cercando di analizzare perché le tue accuse
mi colpiscono e insieme non mi colpiscono. Delle tue osservazioni incasso
senz’altro la lezione sulla matematica; io non avevo avuto altra intenzione che
di riinventare per conto mio quell’ombrello; e naturalmente l’ho inventato più
brutto, più goffo e confuso di quello che c’è già. Il solo punto che non mi è
ancora chiaro è quello indicato nell’accluso foglietto. Mi basta che tu
risponda a monosillabi e credo che non ci perderai più di un quarto d’ora. Da
principio mi sono preso una solenne arrabbiatura, e ti avevo già risposto una
lettera piena d’insolenze. Poi, nel rileggere tutto insieme a mente più calma,
ho visto che in fin dei conti hai tutte le ragioni. Ma, poiché le tue accuse mi
toccano solo in un certo speciale modo, vorrei spiegarti quanto segue a puro titolo
di chiarimento personale: Da uno che si avvicina ad una scienza che non conosce
è giusto di pretendere che lo faccia “con le ginocchia della mente inchine”
pronto ad apprendere anziché a criticare. Gli s’impone, e ben a ragione, un
lungo e silenzioso noviziato, solo finito il quale gli si potrà accordare voce
in capitolo. Tutto questo è giusto (e lo dico senza la minima ironia). Ma il
risultato è che un uomo, di solito, di questi noviziati ne fa uno solo, e vi
resta legato per tutta la vita. Si specializza in una materia, e da essa non
esce, salvo che per excursus curiosi e dilettanteschi. Ora a me questo non è
concesso, giacché i miei interessi più specifici si rivolgono alla metodologia
delle scienze. E dato che mi farebbe schifo risolvere il mio problema
dall’alto, escogitando un paio di criteri filosofici e applicandoli poi come
chiavi capaci di aprire tutte le porte6; sono costretto ad avvicinarmi a
insegnamento allora penetrerà nel suo cuore in modo umano, lieve, benefico.
Egli sarà libero di accoglierlo come cosa sua, e avrà modo di stimare se stesso
per non avervi serbato rancore. Nella sua accettazione ci sarà il senso di fare
una conquista, di costruire qualche cosa. Non vi temerà. Che sia questo il
senso del mito di Nereo, l’indovino col quale bisognava azzuffarsi perché si
decidesse a profetare?». Su questa immagine del mito di Nereo, rinvio ad A.
Cavaglion, «Il mio poeta». Colorni, Saba e la psicoanalisi, in G. Cerchiai e G.
Rota, C. e la cultura italiana fra le due guerre, Cfr. quanto spiegato nella
Nota del curatore. Citazione a senso da Vergine bella, che di sol vestita, dal
Canzoniere di Petrarca. E. C., Giustificazione, Colorni disprezza coloro che
chiamano filosofia l’aver trovato una formula per interpretare il mondo. La
metafora della chiave è spesso utilizzata da Colorni per indicare precisamente
l’errore di scambiare la ricerca filosofico-scientifica con la scoperta di un
criterio esplicativo unico ed onnicomprensivo. Su tale metafora cfr. anche
Programma. ciascuna scienza, non per esserne genericamente informato, ma con
l’impegno di osservarne con occhio critico gli interni meccanismi e cavarne
conclusioni non genericamente filosofiche, ma che possono aiutare il procedere
della scienza stessa. Se voglio far questo è chiaro che non posso pretendere di
sfuggire al noviziato più severo, in ciascuna delle scienze cui mi avvicino. E
non mi sogno di sfuggirvi. Posso però cercare di rendermelo più piacevole. Il
metodo che, inconsciamente, ho trovato, è questo: Anziché accostarmi a grossi
trattati con fare accogliente e passivo, pronto ad imparare e ad adagiarmi
nell’ordine della loro esposizione, io parto con la lancia in resta, pieno di
idee sballate e confuse, sfondando porte aperte ad ogni passo, ed inventando
ombrelli, desideroso di scontri e di battaglie. Da ogni scontro esco ammaccato
e contuso (come da questo con te) ma con un’idea più chiara. Ogni knoch out
subito mi fa fare un passo avanti nella comprensione della scienza. Così non
evito naturalmente, lo studio; e della lettura dei trattati non posso certo
fare a meno: ma mi riesce più piacevole leggerli come appassionati combattenti,
piuttosto che come amorosi pedagoghi. A patto, s’intende, di non impuntarsi
mai, e di essere pronto a riconoscere la sconfitta. Laboratorio dell’ISPF. Geri
Cerchiai ISPF-CNR, Milano. Laboratorio dell’ISPF. Saggi di Colorni conservati
presso la “Sapienza” Università di Roma, Biblioteca del dipartimento di Fisica,
Fondo Somenzi. In essi Colorni espone alcuni dei punti chiave della propria
metodologia, delineando una proposta epistemologica destinata ad essere
riscoperta e apprezzata dopo la caduta del regime fascista, nel secondo
dopoguerra. Carlo Rosenberg. ‘G. Rosenberg’. ‘Agostini’. ‘Franco Tanzi’.
Oggettivismo e armonia. - L a filosofia leibniziana ha ai suoi inizi un
carattere nettamente oggettivistico. Intendiamo 'lire con questo che non si
trova al cent ro di essa alcun problema che riguardi la maggiore o minor
validità della nostra conoscenza delmondo esterno, nè in genere che tratti dei
rapporti fra conoscente e conosciuto. 11 relativismo che deriva al sofista
dall’osservazione che « l’uomo è misura di tutte le cose » è estraneo a
Leibniz: egli studia il reale in sè stesso, nella sua essenza divina od umana,
secondo le sue leggi razionali o empn iene. Egli parte dal dato di fatto del
mondo in tutti i suoi aspetti, che vuole scrutare, comprendere, ridurre a
unità, a formule semplici e facilmente apprendibili, trasportando nel campo
filosofico e metafisico l’atteggiamento onde i suoi grandi predecessori o contemporanei,
Copernico, Galileo, Newton, ave\uno improntato la loro indagine del mondo
fìsico: un tentativo di visione complessiva, armonica, coerente di tutti i
latti presi a studiare; una ricerca di ipotesi che diano una spiegazione del
tutto, quanto più omogenea e lineare possibile. A un tale atteggiamento egli si
avvicina, piuttosto che a quello di Cartesio, il quale vuole dedurre il mondo
con le sue leggi da un solo principio posto inizialmente come unico valido. .
me ! ltre con la filosofia cartesiana molti saranno i rapporti di Leibniz nella
formulazione e nello sviluppo dei vari proficui 1, egli se ne differenzia però
fondamentalmente per la sua concezione essenziale del mondo come un complesso a
sè stante, di cui si debba ricercare un principio unificatore, e non come
qualche cosa di inizialmente problematico, la cui esistenza e le cui leggi
debbano venir dimostrate e dedotte. Se in quest'ultimo atteggiamento si vuol
far consistere la linea direttrice del moderno gnoseologismo e in genere della
filosofia moderna, bisognerà dire che da tale direzione Leibniz si discosta,
tenendosi piuttosto per questo riguardo sulla linea del pensiero greco, in un
atteggiamento che potremmo avvicinare a quello di Aristotele. La filosofia
(sapientia) consiste essenzialmente nella conoscenza perfettissima della
natura. E da che cosa, se non dalla filosofia, sono dimostrate con tanta
evidenza non solo l'essenza e le funzioni della natura, ma la cura speciale che
essa ha per ogni singola cosa, e il fatto che essa non si è limitata a creare
ima volta le cose dal nulla, ma continuamente le crea e risuscita ? Devo dire
che, quando ebbi compreso tutta la forza di questi ragionamenti, esultai e mi
rallegrai per la filosofìa, la quale sembra finalmente volersi l’appacificare
con la religione; con la quale, non per sua colpa, ma per le opinioni e i
giudizi temerari degli uomini, o anche a causa di espressioni e termini mal
scelti, sembrava male conciliarsi. Cessino dunque gli uomini pii e accesi dallo
zelo della gloria divina, di aver timore della ragione; basta che si studino di
raggiungere la ragione retta.... E i filosofi, dal canto loro, tralascino di
riferire tutto all' immaginazione e a figure, e di accusare come vanità o
impostura tutto ciò che si oppone a quelle nozioni crasse e materiali, nelle
quali taluni credono di poter circoscrivere tutta la natura. (Dialogo Pacidius
Philalelhi). Questo studio oggettivo della natura nelle sue leggi, e questo
sforzo di una visione unitaria del tutto, conduce Leibniz a complessi e armonici
panorami, in cui fede e ragione, mondo divino e mondo umano, scienze naturali e
scienze metafisiche si organizzano in un ordine omogeneo. L'arniomo è ciò cui
egli tende con tutte le sue forze di scienziato e di pensatore. Fin dai suoi
anni giovanili, il miraggio di un'armonia universale è al centro dei suoi
pensieri. L fisici dei nostri tempi, ricercando le cause materiali delle cose,
trascurano quelle razionali. E invece la sapienza dell Autore supremo riluce
principalmente nell’aver così costruito I orologio del mondo, che tutto ne
derivasse come per necessità, per la suprema armonia dell’ universo. Vi è
dunque bisogno li filosofi naturali che non introducano soltanto la geometria
nel campo delle scienze fisiche (dato che la geometria manca di cause finali)
ma rendano anche manifesta nelle scienze naturali un’organizzazione, per così
dire, civile. 11 mondo è infatti come una grande repubblica in cui gli spiriti
corrispondono agli uomini liberi (cittadini o nemici) le altre creature agli
schiavi. (Lettera al Thomasius). In questa su prema armonia tutte le scienze,
tutti i modi di considerazione del mondo si conciliano ed unificano. Risolvere
inizialmente il labirinto del continuo e del movimento, che avvolge nelle sue
complicazioni tutti gli ingegni, è impresa di grande importanza per stabilire i
fondamenti delle scienze e rintuzzare la vanagloria degli scettici ; per dare
una solida base alla geometria degli indivisibili e alla aritmetica degli
infiniti, generatrici di tanti e così importanti teoremi; per elaborare
un" ipotesi fisica di coerenza universale; infine, e questo è
l'essenziale, per arrivare a dimostrazioni assolutamente geometriche, e finora
mai raggiunte, sull intima essenza del pensiero e sull eternità dello spirito
(1) e sulla causa prima. Di qui sgorgano le fonti della bontà e dell’equità,
del diritto e delle leggi, così chiare e limpide, così piccole d’estensione e
insieme profonde di contenuto, da poter valere come grandi volumi, e da poter
bastare alla soluzione di qualsiasi problema, con una compendiosita
stupefacente per []. CON LA PAROLA ‘SPIRITO’ TRADURREMO IL TERMINO LATINO
“MENS”] chi ne faccia uso, e di cui il volgo, io erodo, non ha neppure 1’ idea
(1). (Hgpothesis phyaica nova, T /noria motus abstracti, pref.). A quest’ idea
della coincidenza di ogni forma di realtà e di ogni metodo d’ indagine nella
suprema armonia e coerenza della natura, si riallacciano i progetti, perseguiti
da Leibniz lungo tutta la sua carriera, di un’organizzazione sistematica delle
scienze, di un’ Enciclopedia in cui di tutto il sapere si desse una visione
complessiva, concordante e concaten antesi in tutte lo sue parti; progetti,
questi, che richiamano alla Pansofia eomoniana e per realizzare i quali Leibniz
si fece promotore di società scientifiche e fondatore di accademie.
Quest'armonia, però, come si è visto, non deriva in alcun modo da un concepire
tutte le scienze come prodotto dello spirito umano, quindi soggette alle leggi
di esso; essa è l’espressione di una realtà divina oggettiva, a sè stante, con
le sue leggi concordanti e armoniche. La scienza scopre questa unità noi mondo,
attraverso lo leggi dello spirito, che corrispondono, in virtù dell armonia
stessa, alle leggi del mondo. Verità di ragione e di fatto. - Questa realtà
oggettiva può presentarsi sotto due aspetti : come verità di ragione « verità
di fallo ; anno questi i due modi di essere del reale, retto ciascuno da leggi
proprie, ciascuno con proprie inconfondibili caratteristiche, cui corrispondono
poi anche i due diversi modi di apprensi one del reale: razionale e sensibile.
Ecco due definizioni di questi due tipi di verità, prese da due opere
distantissime per data e per argomento: Le verità di ragione sono necessarie,
quelle di fatto sono contingenti. Le verità primitive di ragione sono (1) Quale
sia il significato (lei termini .j ni adoperati (continuità, indivisibile,
infinito, pensiero, ecc.), si vedrà in seguito. Comenio, noto principalmente
nel campo della pedagogia per la Bua Dì*ìar.tica Magne r, concepì il sapere
come un'organizzazione di ogni elemento della conoscenza secondo leggi
universali (Pansofia), trasformando il concetto di enciclopedia da quello di
una semplice raccolta di dati, a quello di una sistemazione unitaria dei dati
stessi. Leibniz conobbe ed apprezzò grandemente le sue opero. quelle che io
chiamo con nome generale identiche, poiché sembra che esse non facciano che
ripetere la medesima cosa, senza insegnarci nulla. Esse sono affermative o
negative. Le affermative sono sul tipo delle seguenti: Ogni casa è ciò che è. e
in qualsivoglia esempio A è A, lì è B; io sarò quel che sarò; ho scritto quel
che ho scritto. Le proposizioni copulative, le disgiuntive, e altre, sono pure
suscettibili di tale identità; e io considero affermativa anche la seguente:
Non-A è nou-A; e l'ipotetica: se A è non-B, ne segue che A è non-B. Similmente
se non-A è BC, ne segue che non-A è BC. Vengo ora a parlare delle identiche
negative che sono rette o dal 'principio di con trad izione (1) o da quello dei
disparati. Il principio di contradizione è in generale il seguente: una
proposizio-ne è vera o falsa. Il che contiene due enunciazioni vere: l una che
il vero e il falso non sono compatibili nella medesima proposizione, ovvero che
una proposizione non può esser vera e falsa contemporaneamente ; l'altra che
l’opposto o la negazione del vero e del falso non sono compatibili, ovvero che
non vi è via di mezzo fra il vero e il falso; o, in altri termini, che non è
possibile che una proposizione non sia nè vera nè falsa (2). Óra. tutto ciò è
vero anche in tutte le proposizioni particolari immaginabili, come: ciò che è A
non potrebbe essere non-A,... Quanto ai disparati, sono quelle proposizioni che
dicono che I oggetto di un’ idea non è l’oggetto di un’ altra idea; per
esempio, che il calore non è la medesima cosa che il colare, oppure che uomo e
animale non sono la medesima cosa, per quanto ogni uomo sia mi animale. Tutto
questo si può stabilire indipendentemente da qualsiasi Leibniz, come molti
altri, chiama « principio rii contradizionc >; quello che dovrebbe essere
chiamato più esattamente « principio di non contradizionc ». È questo il
principio che si suole chiamare del «terzo escluso», prova o dalla riduzione
all' assurdo o al principio di contradizione, quando tali idee siano abbastanza
evidenti da non aver bisogno di analisi: ma in caso contrario c’è pericolo d’
ingannarsi: infatti, dicendo che triangolo e trilatero non sono la medesima
rosa, si cadrebbe in errore: perchè, a ben considerare, si vede che i tre lati
e i tre angoli vanno sempre insieme. Dicendo che il rettangolo quadrilatero e
il rettangolo non son la medesima cosa, si sbaglierebbe ancora, perchè solo il
poligono a quattro lati può avere tutti gli angoli retti. Tuttavia si può
sempre dire in astratto che il triangolo non è il trilatero, o che le ragioni
formali del triangolo e del trilatero non sono le medesime, per dirla coi
filosofi. Sono espressioni diverse della medesima cosa. Taluno, dopo aver
ascoltato con pazienza ciò che abbiamo detto finora, la perderà infine, e dirà
che noi ci divertiamo a fare frivole enunciazioni, e che tutte le verità
identiche non servono a nulla. Ma un tale giudizio dipeli derrebbe dal non aver
abbastanza meditato su queste materie. Le dimostrazioni di logica, per esempio,
procedono dai principi dell - identità : e i geometri hanno bisogno del
principio di contradizione nello loro dimostrazioni per assurdo. Contentiamoci
qui di mostrare l’uso delle proposizioni identiche nelle dimostrazioni degli
sviluppi di ragionamento. Segue lo sviluppo di queste tesi e altre
considerazioni sulI applicazione del principio di contradizione ai procedimenti
logici. Ciò mostra che anche le pili pine e apparentemente inutili fra le
proposizioni identiche, sono di grande utilità TI tonnine è
scolastico-aristotelico, come del resto tutti i concetti logici di cui si parla
in questo brano. nei procedimenti astratti e generali: e ci può insegnare che
non si deve disprezzare nessuna verità. Quanto alle verità primitive di fatto,
sono le esperienze immediate interne di una immediatezza di sentimento. (Nuovi
saggi). Bisogna avvertire che tutta l'arte combinatoria si rivolge a teoremi, o
proposizioni di verità eterna, che hanno validità non per arbitrio di Dio, ma
per loro propria natura. Quanto alle proposizioni singolari e per cosi dire storiche,
come p. es. « Augusto fu imperatoredei Romani ». o alle osservazioni cioè alle
proposizioni clic sono sì universali, ma la cui verità non si fonda
sull’essenza ma sull’ esistenza, e che sono vere quasi per caso, cioè per
arbitrio di Dio. come p. es. « tutti gli uomini adulti in Europa hanno
cognizione di Dio»; di tali proposizioni non si dà dimostrazione, ma induzione,
salvo il caso in cui sia possibile dedurre un’osservazione da un'altra
osservazione attraverso un teorema. A tali osservazioni si riferiscono tutte le
proposizioni particolari che non siano inverse o subalterne di una universale
(2). È chiaro da ciò in qual senso si soglia dire che dell’ individuale non si
dà dimostrazione, e per qual ragione il profondissimo Aristotele abbia collocato
nella Topica i luoghi degli altri argomenti in cui le proposizioni sono
contingenti e le ragioni probabili, mentre il luogo delle dimostrazioni è uno
solo: la definizione (3). Ma quando di una cosa si deve dire ciò che non si
desume dalle sue stesse viscere, I/artc combinatoria, cui questo passo si
riferisce, verrà presa in considerazione in seguito. Inverse o subalterno di
una universale sarebbero per esempio le prò posizioni particolari dei
sillogismi, le quali hanno sempre carattere analitico. (3) Aristotele tratta
nei libri Topici dei «luoghi » (TÓ7tot)o aspetti sotto i quali ciascuna cosa
può venir considerata. Ivi tiene anche conto dei criteri di probabilità, di
induzione; mentre la dimostrazione e il sillogismo venzono trattati nei due
Analitici. p. es. che Cristo è nato a Betlemme, nessuuo potrà arrivare a tali
proposizioni attraverso le definizioni, ma la materia sarà fornita dalla
storia, e i testi sovverranno alla memoria. (Ars Combinatoria). Lo verità di
ragione si fondano dunque su puri principi logici ; quelle di fatto invece
sull’esperienza. Le une riguardano 1 'essenza, le altre V esistenza-, quelle il
necessario, queste il contingente. Le verità di ragione sono analitiche. Esse
non tanno ohe sviluppare ciò che è già contenuto nelle viscere di ciascun
concetto, non aggiungono cioè nulla alla nostra conoscenza delle cose;
costituiscono la base del ragionamento deduttivo. Le scienze che da esse
derivano sono le logiche e matematiche; i principi su cui si fondano sono
quelli di non còntradizione, del terzo escluso, che poi si riducono tutti al
principio di identità. Le verità di fatto sono empiriche. Nelle proposizioni
che da esse derivano il predicato non è, come in quelle di ragione, già
contenuto nel soggetto: vi si aggiunge come qualche cosa di nuovo, che lo
aumenta ed arricchisce, ma che non gli appartiene necessariamente per la sua
stessa essenza; la cui presenza deve invece essere concretamente constatata,
sperimentata volta per volta. Ad esse si applica 1’ induzione ; di esse si
occupano le scienze naturali, quello storiche, tutte le indagini che partono
dal dato concreto e contingente. Si reggono, queste verità, sul principio di
causalità odi ragion sufficiente. (Ofr. p. 17 ss.). LE VERITÀ di ragione come
possibili. Le v erità di ragione hanno dunque su quelle di fatto il vantaggio
della assoluta certezza e necessità, o dell’ impossibilità del contrario; esse
costituiscono una incrollabile base su cui tutta la realtà poggia, un punto di
riferimento assoluto e infallibile. D’altra parte, però, hanno una staticità
che non permette loro alcuno sviluppo nè variazione: rimangono immobili nella
loro fissità. Le verità di fatto, invece, sono bensì casuali, contingenti; non
dipendono da nessuna legge a priori ; ma appunto questo carattere di non poter venir
dedotte da principi già conosciuti, quindi di non essere mai dimostrabili, ma
solamente percepibili attraverso i sensi, fa di esse lo portatrici di ciò che è
nuovo, imprevisto, mutevole; le pone come l’espressione della realtà del mondo
nel suo concreto divenire. Si potrebbe dire che le verità di ragione
costituiscono l’ordine necessario di relazioni, di rapporti entro cui tutte le
cose avvengono, quasi la cornice, la forma della realtà: e le verità di fatto
il contenuto, la realtà stessa in tutti i suoi particolari. E infatti, le
verità di ragione vengono da Leibniz concepite piuttosto come relazioni che
come cose-, il che egli esprime col dire che le verità di ragione, necessarie,
ci dànno la sola 'possibilità delle cose, che non implica ancora affatto la
loro realtà effettiva. Infatti, se ogni possibile, e tutto ciò che ci si può
immaginare (anche se assolutamente biasimevole) dovesse avvenire un giorno, se
ogni favola o finzione fosse stata o dovesse divenire storia effettiva, in tal
caso non vi sarebbe nuli’ altro che la necessità e non vi sarebbe nè scelta nè
provvidenza. (Polemica pubblicata nel Journal de# Savants). Questo mondo delle
possibilità, datoci dalle verità di ragione, può assumere infiniti aspetti,
conformarsi in infinite guise, che rappresentano tutte le forme in cui potrebbe
manifestarsi la realtà; la quale poi concretamente si manifesta in una sola di
esse. Ciò che noi vediamo e sperimentiamo è la realtà d[ fatto, che si svolge e
manifesta entro l’ambito segnatole dai principi della ragione (infatti
qualsiasi fatto concreto non potrebbe derogare al principio di non
contradizione). Tali principi però potrebbero inquadrare infinite altre forme
di realtà, diverse da quella di questo mondo, concretamente esistente. È questo
il principio dell’ infinità < lei mondi possibili, cioè dell’ infinità delle
possibilità che sono racchiuse nelle verità di ragione, schemi logici necessari
entro cui si svolge ogni e qualsiasi realtà. Quando dico che vi è un’ infinità
di mondi possibili, intendo che non implichino contradizione, così come si
possono fare romanzi che non si effettueranno mai e che sono tuttavia
possibili. Per essere possibile basta che una cosa sia intelligibile. (Lettera
al Bourguet). È chiaro quale sia un’ idea vera e quale falsa. Vera è un’ idea,
quando la nozione ne è possibile, falsa quando implica contradizione. La
]x>ssibilità di una cosa. poi. la conosciamo a priori o a posteriori. A
priori, quando risolviamo una nozione nei suoi elementi, cioè in altre nozioni
di riconosciuta possibilità e sappiamo che in esse nulla vi è di contradi
ttorio...; a posteriori quando sperimentiamo attualmente resistenza della cosa:
infatti ciò che esiste o è esistito attualmente, è senz'altro possibile (I). E
ogni qualvolta si ha una conoscenza adeguata, si ha la conoscenza della
possibilità a priori; condotta poi l'analisi a termine, se non si manifesta
alcuna contradizione, la nozione è certamente possibile. (i Meditai iones de
Cogitinone, Ventate et 'de in, 1684, G. IV, 425). Alle verità di ragione c di
fatto corrispondono anche i due modi di conoscenza razionale e sensibile. Ma
quelle verità appartengono anzitutto - all'ordine oggettivo del reale. In
questo senso si deve intendere l’opposizione di Leibniz alle idee chiare e
distinte poste da Cartesio come criterio delle verità di ragione. Tale criterio
non consiste per lui in una qualsiasi evidenza conoscitiva, ma nella
possibilità e non contradizione. Egli [Cartesio] aveva posto come criterio
della verità la nostra percezione chiara e distinta. Cioè, la verità del fatto
che il circolo sia la figura di massima area con dato perimetro non sarebbe
secondo lui altrimenti riconoscibile se non attraverso la chiara e distinta
percezione che noi abbiamo ili tale sua proprietà. E se Dio avesse conformato
la nostra natura in modo che noi avessimo chiara e distinta percezione del
contrario, il contrario sarebbe vero. Questa è la sua opinione, che io non
approvo punto. E non è assolutamente vero quel suo principio metafìsico
universale, che di tutte le cose che pensiamo o di cui ragioniamo sia
necessariamente in noi l' idea, p. es. del po li) Oiòsignilìca che resistenti)
deve rientrare nelle leggi della possibilità, ma cho queste leggi possono anche
andare molto al ili fuori dal campo dell’attualmente esistente. ligono di mille
lati o dell'ente sommamente perfetto: principio col quale, come armato dello
scudo di Achille, egli disprezzo non senza arroganza tutti coloro che
dubitarono delle sue dimostrazioni dell'esistenza di Dio. Con tale argomento,
egli avrebbe certo potuto facilmente far sì che in noi fosse anche 1' idea di
cose impossibili, p. es. del movimento sommamente veloce; fra le quali cose
impossibili, coloro che vogliono opporsi alle sue dimostrazioni porranno anche
l'ente sommamente perfetto, lo so, per parte mia. clic altro è l'ente
sommamente perfetto e altro il movimento sommamente veloce: ritengo però che i
ragionamenti di Cartesio siano imperfetti, e che chi li voglia condurre a
compimento, vi debba aggiungere molto di suo. (Frammento). Dio e i,e verità di
ragione e di fatto. - Con queste affermazioni, Leibniz sottomette de idee
chiare, e distinte al criterio oggettivo della pos sila 1 ita logica, o «non
cont ra dizio ne ». E a questo criterio sottomette anche il concetto dell’ente
sommamente perfetto, sul quale si fonda la cartesiana prova ontologica dell
esistenza di Dio (2). L' idea dell’ente sommamente perfetto, egli dice,
potrebbe essere contradittoria, come quella della velocità massima o del numero
più grande di tutti (iflee contradittorie, queste, perchè sarà sempre possibile
concepire una velocità o un numero maggiori di una qualsiasi altra velocità o
numero presi a piacere: quindi non si potrà mai giungere al massimo) v
J)eirente perfettissimo, dunque, non basta aver l’idea: bisogna anche dimostrarne
la possibilità, dimostrare cioè che esso non appartiene solo al mondo delle
nostre rappresentazioni, ma anche al mondo delle verità eterne di ragione.
Questa data mi 6 stata gentilmente comunicata dal prof. Ritter, direttore della
Commissione leibniziana dell'Aceademia delle Scienze di Berlino. (2) La prova
ontologica, clic Cartesio ha ripreso da Anseimo d'Aosta (1033-1109), afferma
che Tessere sommamente perfetto deve contenere, fra le sue perfezioni, anche
resistenza: quindi esiste. Tale prova considera quindi l’esistenza come un
attributo dell'essenza dell’essere perfettissimo. L'obiezione di Leibniz contro
la prova ontologica si ferma generalmente a questa dichiarazione di
incompletezza; e non mancano poi in lui le affermazioni che l'ente sommamente
perfetto sia effettivamente possila le e implichi la propria esistenza.
Tuttavia in lui già è chiaro il concetto che le verità di ragione e quelle di
fatto appartengono a due sfere diverse e - per cosi dire - incommensurabili, sì
che non sia possibile far rientrare l’una nel campo dell’altra. Ma in generale
non si può dire che Leibniz si preoccupi troppo di provare resistenza di Dio.
Abbiamo già visto che il suo problema non è tanto di dimostrare e dedurre i
concetti fondamentali del suo sistema, quanto di organizzarli in unità
armonica. Dio è una premessa dalla quale Leibniz parte, non una conclusione cui
egli arrivi. Quale ora il rapporto fra Dio e le verità di ragione c di fatto (
Anche a questo proposito la posizione di Leibniz si contrappone a quella di
Cartesio ; il (piale, dedotta a priori l'esistenza di Dio, fa poi discendere da
Dio, per un atto libero della sua volontà, tutto il mondo delle verità, sia di
ragione, sia di fatto (1). A questa dipendenza delle verità di ragione
dall'arbitrio divino, Leibniz si oppone recisamente. Per lui sono
rappresentato, in queste verità, relazioni assolute regolatrici dell’ univorso,
tali ohe in esso si devono inquadrare perfino i decreti della volontà divina.
Si è già visto che le verità di ragione valgono «non per l'ar bitrio divin o ma
per loro propria natura»; e tale opinione circola in tutti gli scritti di
Leibniz, fin dalla sua prima giovinezza. È necessario che tutto si rifaccia ad
una qualche ragione, nè ci si deve fermare finché non si arrivi alla prima. C'fr.
per esempio, Meditazioni metafisiche, Risposte alle seste obbiezioni,!). U:
«...lo dico che è impossi bile che una tale idea [del bene o del vero] abbia
preceduto la determinazione della volontà di Dio.... in modo che questa idea
del bene abbia portato Dio a scegliere l'una cosa piuttosto che l’altra. Por
esempio, non per aver visto cho era meglio che il mondo fosse creato nel tempo
piuttosto cho dall’eternità, egli ha voluto crearlo nel tempo; o non ha voluto
cho i tre angoli di un triangolo fossero uguali a due retti per aver visto cho
non poteva essere altrimenti, etc. Ma all'opposto: per il fatto che egli ha
voluto creare il mondo nel temilo, per questo ò meglio così che se fosse stato
creato dall'eternità; e solo perchè egli ha voluto che i tre angoli di un
triangolo fossero necessariamente uguali a due retti, ciò è ora vero o non può
essere altrimenti; e così di tutte le altre cose». E iiuale. è dunque l’ultima
ragione della volontà divina? L’ intelletto divino. Quale la ragione dell'
intelletto divino? L’armonia delle cose. Quale dell'armonia delle cose ? Nulla.
Per esempio, della proposizione 2:4=4 : 8 non si può dare alcuna ragione,
neppure attraverso la stessa volontà divina. Quella verità dipende dall'essenza
stessa o idea delle cose. i (Frammento De resurrectione corporum). L’
intelletto divino è insomm a determinato dalle verità di ragione, e la volontà
divina non può agire se non nell’ambito segnato da esse. La volontà divina,
ora, si esplica nelle verità di /atto. Esse, ed esse sole, sono create da Dio
per un atto libero della sua volontà. Dio è la ragione prima delle cose :
poiché quelle che sono limitate, come tutto ciò che noi vediamo e
sperimentiamo. sono contingenti e non hanno nulla in sé che renda la loro
esistenza necessaria; essendo chiaro che il tempo, lo spazio e la materia,
uniti e uniformi in sé stessi, e indifferenti a tutto, avrebbero potuto
ricevere movimenti e figure totalmente diversi e in tutt' altro ordine. Bisogna
dunque cercare la ragione dell esistenza del mondo, che è tutto l'insieme delle
cose contingenti: e bisogna cercarla nella sostanza che contiene la ragione
della sua esistenza in se stessa (1), e che, per conseguenza, è necessaria ed
eterna. Bisogna pure che tale causa sia intelligente: poiché dato che questo mondo
che esiste è contingente, essendo egualmente possibili ed egualmente
pretendenti all'esistenza per così dire al pari di esso una infinità di altri
mondi, bisogna che la causa del mondo abbia avuto rapporto e riguardo a tutti
questi mondi possibili, por determinarne uno. E questo riguardo o rapporto di
una Tale sostanza è Dio. Cfr. la prima definizione dell’ FI tea di Spinoza: Per
caiuiam e ui intelligo id, cujus esse alia invaivi t existenliam; vive id,
cujus natura non potest concipi, nini existensv. sostanza esistente con
semplici possibilità, non può essere altro che 1‘ intelletto che ne ha le idee;
e a determinarne una non può essere altro che l'atto della mhmtà che sceglie.
Ed è la potenza di questa sostanza che ne rende la volontà efficace. La potenza
tende all'essere, la saggezza o l' intelletto al vero, la volontà al bene. E
questa causa intelligente deve essere infinita in tutti i modi, e assolutamente
perfetta quanto a potenza, saggezza e bontà, poiché essa tende a tutto ciò che
è possibile. E siccome tutto è connesso. non vi è ragione di ammetterne più di
una. 11 suo intelletto è la fonte delle essenze, la sua volontà è l'origine
delle esistenze. Ecco in poche parole la prova di un Dio unico con le sue
perfezioni e, per suo mezzo, l'origine delle cose. (Teodicea). Le verità di
ragione sono dunque il contenuto fieli intelletto di Dio, le verità di f atto
il prodotto della sua volontà, fra le infinite possibilità che potrebbero
realizzarsi entro gli schemi del principio di non contradizione, Dio ne sceglie
una, e la pone in atto. Anche in questo, Leibniz si oppoue a Cartesio, il quale
ritiene che la materia assuma tutte le forme possibili. Egli cita, per
confutarlo, questo passo dei Princip { rii Filosofia (parte III, art. 47): a
Poiché la materia assume successivamente tutti' le forme di cui è capace, se
consideriamo ordinatamente queste forme, giungeremo infine a quella che
appartiene a questo nostro mondo, in modo che non sia da temere alcun errore
per colpa di una eventuale falsa i potesì. Leibniz risponde: Non credo che si
possa enunciare una proposizione più pericolosa di questa. Poiché, se la
materia riceve successivamente tutte le forme possibili, ne deriva che non si
Cartesio ò costretto alla concezione che tutti i mondi possibili siano effettivamente
esistenti, dal suo impegno di dedurre il mondo dalle sole idee chiare e
distinte o di ragione. Leibniz, col suo principio di una netta separazione Ira
la possibilità c l’esistenza, può esimersi da questo passaggio per tutte le
forme della possibilità, e risolvere il problema dell origine del mondo
sensibile con un diretto ricorso al principio delle verità di fatto. VERITÀ DI
RAGIONE E DI FATTO possa immaginare nulla di tanto assurdo nè di tanto bizzarro
e contrario a quello che noi chiamiamo giustizia, che non sia accaduto o che
non debba accadere un giorno.... È questo, a mio avviso, il 7rpwxov tpeòSoq
(primo inganno) e il fondamento della filosofia atea, la quale non tralascia
mai, in apparenza, di dire belle cose di Dio. Ma la vera filosofia deve darci
ben altra nozione della perfezione di Dio, che possa servirci tanto nella
fisica, quanto nella morale. (Lotterà al Philippi). Il principio di ragion
sufficiente. La realtà contingente posta in atto da Dio è il mondo sensibile
che noi sperimentiamo. Per la giustificazione di esso, le immutabili leggi
della logica non sono sufficienti. TI mondo, la realtà di fatto è, ma potrebbe
anche non esserci, o essere diverso da quello che è. Esso non deriva da nessuna
verità assoluta. 11 principio logico clic si dovrà applicare per rendersi conto
di esso, non è il principio di non conti-a dizione, ma quello di ragion
sufficiente, quel principio cioè per cui da un dato di fottìi si risale alla
sua causa, e da essa di nuovo alla causa, e cosi fino alla causa jprima, cioè
Dio. 11 principio universale nihil esse sine catione (1) risolve quasi tutte le
discussioni metafìsiche.... Is’ulla avviene, del cui esser stato prodotto
piuttosto che non essere stato (cur factum sit polius quam non sii) Dio, se
voglia, non possa render ragione. (Frammento sulla Selenita Media). È il
principio di ragion sulKcicnle. Non bisogna far confusione fra questo, che
Leibniz chiama a volte anche semplicemente - principio di ragione », e le
verità di ragione. 11 pri n c imo d i rag ione è la forma generalo che regola
lo verità di fatto. Le verità di ragione si contrappongono invece a queste
ultimo, e si fondano sul principio di non contradizione. La somiglianza di due
termini dal significato così differente e quasi opposto, deriva ila un diverso
uso del termino « ragione ». Nella locuzione principio di ragione » osso
equivale a « motivo, causa ». Ora bisogna elevarsi alla metafisica, servendoci
del gran principio, comunemente poco impiegato, il quale afferma che nulla si
verifica senza una ragione sufficiente, cioè che nulla accade senza che sia
possibile a colui che conosca sufficientemente le cose, di dare una ragione che
basti a determinare perchè è così e non altrimenti. Posto questo principio, la
prima domanda che si avrà il diritto di porre, sarà : Perchè ri è qualche cosa
piuttosto che nulla ? poiché il nulla è più semplice e più facile che il
qualche cosa. Inoltre. supposto che cose debbano esistere, bisogna che si possa
rendere ragione del perchè esse debbano esistere così, e non altrimenti. Ora
questa ragione sufficiente dell esistenza dell universo non si può trovare
nell' ordine delle cose contingenti, cioè dei corpi e delle loro
rappresentazioni nelle anime : poiché, essendo la materia indifferente in sè
stessa al movimento e al riposo e a questo movimento o ad un altro, non si può
trovare in essa la ragione del movimento e ancor meno di questo movimento. E.
benché il movimento attuale che è nella materia derivi dal precedente, e questo
ancora da un precedente, non si avanzerà affatto, per quanto lontani si possa
andare: poiché resterà sempre la medesima domanda. Così bisogna che quella
ragione sufficiente che non ha più bisogno di un'altra ragione, sia fuori di
questo ordme di cose contingenti, e si trovi in una sostanza che ne sia la causa
o che sia un essere necessario il quale porti con sè la ragione della sua
esistenza : altrimenti non si avrebbe mai una ragione sufficiente, alla quale
arrestare il processo. E questa ultima ragione delle cose è chiamata Dio. (
Principe# de la nature et de la grane). La causa FINALE E il « mkiliore ». Dio
è dunque la causa o ragion sufficiente rii tutte le verità di fatto, cioè del
mondo sensibile. Ma con quale criterio ha egli scelto, nella sua creazione, fra
le infinite possibilità che gli si offrivano, proprio questa e non un altra?
Che cosa lo ha guidato nella scelta? Nulla avviene senza un perchè sufficiente,
o senza una ragione determinante. In virtù di questo principio, che ci conduce
oltre i limiti raggiunti dai nostri predecessori, Dio non cambia mai volontà e
operazione senza averne qualche valida ragione. E quando la cosa di cui si
tratta è di natura uniforme e semplice, siamo in condizione di giudicare (per
quanto povere creature si sia) se vi può essere una ragione o no. Quando la
volontà di Dio è impiegata da sola, senza che nella natura delle creature vi
sia la ragione di questa volontà, nè il modo del suo operare, si tratta di un
puro miracolo : criterio poco opportuno in filosofia, come se Dio volesse (per
esempio) che i pianeti si muovessero in linea curva senza essere spinti da
altri corpi Ogni volta che noi conosciamo qual che cosa delle opere di Dio, vi
troviamo dell' ordine. (Lettera allo Hartaoekcr). II principio della ragion
sufficiente, dunque, come vale per risalire attraverso le cause dai dati
esistenti lino a Dio, cosi lieve essere applicato a Dio stesso, il quale,
creando questo mondo, non ha agito arbitrariamente, ma è stato guidato da un
criterio della sua azione. Non ha agito, neppur lui, senza una ragione del suo
agire; e questa ragione che. determina la sua volontà, è i l criterio del
massimo be ne, della massima perfezione. A q uest o criterio Dio si è ispirato
nel creare il mondo, e a questo criterio si deve ricorrere dunque come alla
ultima ragione di tutta la creazione. Il bene e la perfezione come motivo dell
esistenza delle cose, viene chiamato A n '\{ è±. Io ritengo che, ben lungi dal
dover escludere le cause finali dalla considerazione fisica, come pretende
Descartes nei Principi di Filosofia, parte 1, art. 28, sia piuttosto per mezzo
di esse che tutto si debba determinare, poiché la causa efficiente delle cose è
intelligente, avendo una volontà e perciò tendendo al bene. (Lettera al
Philipp!, 1080, 0. IV, 281). Dio mette in opera, dunque, uno solo degli
infiniti mondi possibili ; ma è retto da un criterio in tale creazione. Questo
criterio fa sì che il mondo da luf scelto sia il migliore fra i mondi
possibili. Questa infinita saggezza, unita ad una bontà non meno infinita, non
ha potuto fare a meno di scegliere il migliore; poiché, come im male minore è,
in certo senso, un bene, cosi mi minor bene è, in certo senso, un male, se fa
ostacolo ad un bene più grande: e vi sarebbe qualche cosa da correggere nelle
azioni di Dio, se vi fosse modo di far meglio. E come in matematica, quando non
vi è nè massimo nè minimo e nulla, insomma, di distinto, tutto avviene
ugualmente, o, quando ciò è impossibile, non avviene addirittura nulla ; si può
dire lo stesso a proposito della perfetta saggezza, la quale non è mono
regolata che la matematica : che, se non ci fosse stato il migliore (optimum)
fra tutti i mondi possibili, Dio non ne avrebbe prodotto nessuno. Chiamo mondo
tutta la serie e tutto 1 insieme di tutte le cose esistenti, affinchè non si
dica che più mondi hanno potuto esistere in differenti tempi e in differenti
luoghi. Giacché bisognerebbe considerarli tutti insieme come un solo mondo, o
se volete, come un universo. E quando si riempissero tutti i tempi e tutti i
luoghi, resta pur sempre vero che si sarebbero potuti riempire in una infinità
di maniere, e che vi è ima infinità di mondi possibili, di cui Dio deve aver
scelto il migliore, perchè egli non fa nulla senza agire secondo la suprema
ragione. (Teodicea). Dio dunque non scoglie arbitrariamente. Anche qui egli si
ispira ad un principio - il principio del migliore - che regola la sua azione
nel metterò in opera la realtà del mondo. In che cosa consiste questo
principio? Che cos’è il «migliore», questa causa finale deile verità di fatto?
Un criterio di massima realizzazione, di massima perfezione, di massima
felicità, bontà, etc. : insomma di armonia, che tende a che nei limiti della
possibilità venga realizzato il massimo di esistenza possibile. Discende dalla
perfezione suprema di Dio che, producendo T universo, egli abbia scelto il
miglior piano possibile, nel quale vi è la massima varietà, col massimo ordine;
il terreno, il luogo, il tempo meglio organati; il massimo effetto prodotto coi
mezzi più semplici; il massimo di potenza, il massimo di conoscenza, il massimo
di felicità e di bontà nelle creature, ammissibile nell' universo. Infatti,
dato che tutti i possibili pretendono all'esistenza nell intelletto di Dio in
proporzione delle loro perfezioni, il risultato di tutte queste pretensioni
deve essere il mondo attuale, il più perfetto che sia possibile. Altrimenti non
sarebbe possibile rendere ragione del perchè le cose siano andate così
piuttosto che in altro modo. (Pricipes de la Nature et de la (brace). È un mio
principio, che tutto ciò che può esistere ed è conciliabile con le altre cose,
esista. Poiché la ratio exiatendi a preferenza di tutti gli altri possibili,
non deve essere limitata da altra ragione, se non da quella che non tutte le
cose sono conciliabili fra di loro. L' unica ragione determinante è dunque ut exislant
/ totiora, quae plurimum involvant realitatis. (Ii'rammonto del 1070, C. 530).
Vi è una ragione in natura per cui esiste qualche cosa piuttosto che nulla. Ciò
è una conseguenza del grande principio che nulla avviene senza una ragione,
così come deve esservi anche una ragione per cui esista una cosa piuttosto che
un' altra. Tale ragione deve essere in qualche ente reale o causa. Infatti la
causa non è altro che una realis ratio, e le verità di possibilità e di
necessità (cioè di cui viene negata la possibilità del contrario) non
produrrebbero nulla se le possibilità non si fondassero su qualche cosa di
attualmente esistente. Questo ente poi dovrà essere necessario: altrimenti si
dovrebbe ricercare di nuovo (contro l' ipotesi), di là da esso, una causa per
cui esso esista piuttosto che no. Quell'ente è insomma l'ultima ragione delle
cose, e in una parola lo si suole chiamare Dio. Vi è dunque una ragione per cui
1 esistenza debba prevalere sulla non-esistenza. e cioè Ens necessarium est
existentificans. Ma quella causa che fa sì che qualche cosa esista, cioè che la
possibilità esiga l'esistenza, fa anche sì che ogni possibile abbia una
tendenza all'esistenza; poiché non si può trovare in generale una ragione di
restrizione all esistenza dei possibili. Così si può dire che ogni jmsibile è
un inizio di esistenza ( I ) in quanto si fonda su di un ente necessario
attualmente esistente, senza il quale non vi sarebbe alcuna via per la quale
potesse possibilmente giungere ad attuarsi. Ma da questo non deriva che tutti i
possibili esistano: ciò avverrebbe sì se tutti i possibili fossero
compossibili. Ma poiché vi sono alcune cose che sono incompatibili con altre,
ne segue che alcuni possibili non giungano all'esistenza. E le cose possono
essere incompatibili non solo relativamente al medesimo tempo, ma anche
universalmente parlando, perchè nelle cose presenti sono implicite le future.
Intanto però, dal conflitto di tutti i possibili che pretendono all' esistenza,
deriva questo almeno, che esista (1) Traduciamo così il termine existilurire.
quella serie di cose per la quale giunge all'esistenza il massimo numero di
cose, cioè la serie massima di tutti i possibili. E questa serie unica è
determinata, così come tra le linee è determinata la retta, tra gli angoli
l'angolo retto, tra le figure e i solidi quelle di massima capacità, cioè il
circolo e la sfera. E come vediamo che i liquidi si raccolgono spontaneamente
in gocce sferiche, così nell' universo esiste la serie di massima capacità.
Esiste dunque la massima perfezione; e non consiste se non nella quantità di
realtà. Inoltre la perfezione non si deve soltanto ravvisare nella materia,
cioè in ciò che riempie il tempo e lo spazio, la cui quantità sarebbe sempre
costante in qualsiasi modo, ma nella forma o varietà. Ne consegue che la
materia non è ovunque simile a sè stessa, ma viene resa dissimile dalle forme;
altrimenti non otterrebbe tanta varietà quanta . le è possibile.... Ne consegue
anche che ha prevalso quella serie dalla quale derivava il massimo di
pensabilità distinta. E la pensabilità distinta dà ordine alla cosa e bellezza
a chi pensa. L 'ordine, non è altro infatti che relalio plurium dislinctiva, e
confusione si ha quando sono presenti bensì più cose, ma non vi è un criterio
por distinguere l una dall'altra. Cade così il concetto eli atomo e in generale
di qualsiasi corpo in cui non vi sia un criterio di distinzione di una parte
dall'altra. E ne deriva universalmente che il mondo è un y.óapoc. un organismo
armonico, cioè fatto in modo da soddisfare massimamente chi comprenda. Il
piacere di chi comprende (voluptas intelligentis ) non è altro infatti che la
percezione della bellezza, dell' ordine, della perfezione; e ogni dolore
contiene qualche cosa di disordinato, ma solo riguardo a chi lo percepisce,
perchè, assolutamente parlando, tutto è ordinato. Così, quando alcunché ci
dispiace nella serie delle cose, ciò deriva da un difetto di comprensione.
Infatti non è possibile che ciascuno spirito comprenda tutto distintamente; e a
chi osservi solamente alcune parti piuttosto che altre, 1’ armonia non può
apparire nel suo complesso. Consegue da ciò che nell'universo è osservata anche
la giustizia, non essendo la giustizia altro che un ordine o perfezione
riguardo agli spiriti. (Frammento). Necessità e libertà. - Anche questo
criterio di perfezione, di bontà, di armonia è, aqalogamente alle verità di
ragione, assoluto, oggettivo, a sè stante, indipendente dalla volontà di Dio,
imposto dalla necessità delle cose. Dio sceglie il migliore: ma non avrebbe
potuto scegliere altrimenti. Siamo qui in presenza della celebre questione
della conciliazione fra necessità e libertà-, la quale riguarda solo da lato il
nostro argomento, e rientra piuttosto nel problema della Teodicea. Anche a
questo proposito Leibniz si oppone a Cartesio. Contro coloro che sostengono che
non vi è bontà nelle opere di Dio o che le regole della bontà e della bellezza
sono arbitrarie. Io sono molto lontano dall'opinione di coloro che sostengona
che non vi siano affatto regole di bontà e di perfezione nella natura delle
cose, o nelle idee che Dio ne ha; e che le opere di Dio non siano buone se non
por la ragione formale che Dio le ha fatte. Poiché, se ciò fosse, Dio, sapendo
che egli ne è l'autore, non avrebbe avuto ragione di guardarle in seguito e
trovarle buone, come testimonia la Sacra Scrittura (1), la quale non pare si
sia servita di questo linguaggio umano, se non per mostrarci che la loro
eccellenza si riconosce a guardarle in se stesse, anche se non si fanno
riflessioni su questa semplice denominazione esteriore, che le riattacca alla
loro causa. E ciò è Leibniz allude qui al racconto del Co p. I della Genesi, in
cui a ciascun atto della creazione seeue la frase: «E Dio vide che ciò era
buono». tanto più vero, in quanto proprio attraverso la considerazione delle
opere si può valutare chi le ha operate. Bisogna dunque che queste opere
portino in sè il suo carattere. Confesso che l'opinione contraria mi sembra
estremamente pericolosa e molto vicina a quella degli ultimi novatori (1), i
quali ritengono che la bellezza dell' universo e la bontà che noi attribuiamo
alle opere di Dio non siano se non chimere degli uomini che concepiscono Dio a
modo loro. Cosi, dicendo che le cose non sono buone per nessuna regola di
bontà, ma per la sola volontà di Dio, si distrugge, mi semina, senza pensarci,
tutto l'amore di Dio e la sua gloria. Infatti, perchè lodarlo di ciò che egli
ha fatto, se egli sarebbe ugualmente lodevole facendo tutto il contrario? Dove
sarà dunque la sua giustizia e la sua saggezza, se non rimane che un certo
potere dispotico, se la volontà tiene il posto della ragione e se, secondo la
definizione dei tiranni, ciò che piace al più potente è, appunto per ciò,
giusto? Inoltre sembra che ogni volontà supponga qualche ragione di volere, e
che questa ragione sia naturalmente anteriore alla volontà. È per questo che io
trovo anche molto strana l’espressione di altri filosofi, i quali dicono che le
verità eterne della metafisica e della geometria, e conseguentemente anche le
regole della bontà, della giustizia e della perfezione non sono che effetti
della volontà di Dio, mentre mi sembra che esse non siano che conseguenze del
suo intelletto, il quale non dipende affatto dalla sua volontà, così come non
ne dipende la sua essenza. Contro coloro che credono che Dio avrebbe potuto far
meglio. Non posso neppure approvare l’ opinione di alcuni moderni (’.i) i quali
sostengono arditamente che quello che Dio Allude agli spinozisti (cfr. l’ed.
cit. del Ijestibnnk). I/opinione che Lei lini/, ha della dottrina di Spinoza, è
per molti aspetti errata e turbata da preconcetti. Cartesio (cfr. ibid.). Gli
scolastici del suo tempo (efr. ibid.). fa. non è l’assoluta perfezione, e che
egli avrebbe potuto agire assai meglio. Poiché mi semina che le conseguenze eli
questa concezione siano assolutamente contrarie alla gloria di Dio. Ufi minus
malum habet ratiouem boni, ita mimi* bomttn habet rationem mali. E si chiama
agire imperfettamente, agire con minor perfezione di quello che si sarebbe
potuto. E trovare a ridire sull' opera di un architetto il mostrare che egli
avrebbe potuto farla meglio. Questi moderni credono anche di provvedere così
alla libertà di Dio; come se non fosse la piìi alta libertà quolla di agire in
perfezione seguendo la ragione sovrana. Poiché credere che Dio agisca in
qualche cosa senza aver alcuna ragione della sua volontà, oltre che apparire
impossibile, è opinione poco conforme alla sua gloria. Per esempio, supponiamo
che Dio scelga fra A e li. e che egli prenda A senza avere alcuna ragione di
preferirlo a B: io dico che questa azione di Dio, per lo meno, non sarebbe
affatto lodevole; poiché ogni lode deve essere fondata su qualche ragione che
non si trovi già ex hypothesi . Ritengo invece che Dio non faccia nulla per cui
non meriti di essere glorificato. (Discours de métaphysique). I l criterio
della, bontà e del «migliore», non è dunque conseguenza della volontà divina: è
piuttosto la volontà divina che si ispira a questo criterio, il «piale ha una
validità oggettiva a sé stante, altrettanto come le verità di ragione. L'azione
di Dio è da un lato circoscritta dai limiti della possibilitòj dati dal
principio di non contradizione, nell’ambito del «piale essa si devo svolgere:
dall’altro lato è determinata da epiesto finalismo, da questo principio del «
migliore », della bontà, che costituisce l’oggetto necessario della sua scelta.
D'ambo i lati dunque, essa si trova determinata: e questa determinazione
costituisce la legge stessa «Iella sua perfezione. Necessità nelle verità di
ragione, dunque, poiché i principi di esse sono inderogabili, tali che non
potrebbero venir concepiti diversi da «piel che sono; necessità anche nelle
verità di fatto, in quanto la loro ragion sufficiente non può non essere il
principio della suprema perfezione e bontà. Ma queste due forine «li necessità
onde consta l' intelletto e la volontà divina, quindi tutte le cose del mondo,
non sono identiche fra di loro: se lo fossero, cesserebbe, si può dire, ogni
distinzione fra verità di ragione e di fatto, e le une discenderebbero dai
medesimi principi che le altre, si baserebbero sulle medesime leggi. La
necessità di fatto ha invece caratteristiche sue proprie. Essa non implica
quella impossibilità «lei contrario che è essenziale caratteristica della
necessità di ragione. La necessità morale. - La necessità di ragione è una
legge regolativa dell’ intelletto divino. La necessità di fatto e la ragion
sufficiente che determina la volontà di Dio: e questa ragione è necessitante
sì, ma non in modo che il contrario sarebbe impossibile. Questo secondo tipo di
necessità, Leibniz lo distingue a volte dalla necessità di ragione col
chiamarlo motivo inclinante (contrapposto a necessitante), necessità inorale.
Bisogna distinguere tra necessità assoluta e necessità ipotetica. Bisogna pure
distinguere fra una necessità che ha luogo perchè l’opposto implica
contradizione, e che vien chiamata logica, metafisica, o matematica, ed una
necessità olio è morale, che fa sì che il saggio scelga il migliore, e che ogni
spirito segua l' inclinazione più grande. La necessità ipotetica è quella che
viene imposta ai futuri contingenti dalla supposizione o ipotesi della
previsione e preordinazione da parte di Dio.11 bene, sia vero sia apparente, in
una parola il motivo, inclina senza necessitare, senza imporre cioè una necessità
assoluta. Infatti, quando Dio, per esempio, sceglie il migliore, ciò che egli
non sceglie e che è inferiore quanto a perfezione, non cessa di essere
possibile. Ma se ciò che Dio sceglie fosse necessario, ogni altra scelta
sarebbe impossibile, contro T ipotesi; poiché Dio sceglie tra i possibili, cioè
fra vari partiti, dei quali nessuno implica contradizione. Ma dire che Dio non
può scegliere se non il migliore, e volerne inferire che ciò che egli non
sceglie è impossibile, è confondere i termini, la potenza e la volontà, la
necessità metafisica e la necessità morale, le essenze e le esistenze. Giacché
ciò che è necessario, lo è per la sua essenza, poiché l'opposto implica
contradizione; ma il contingente che esiste deve la sua esistenza al principio
del migliore, ragione sufficiente delle cose. Ed è per questo che io dico che i
motivi inclinano senza necessitare; e che vi è ima certezza e ima
infallibilità, ma non una necessità assoluta nelle cose contingenti. Ed ho
mostrato a sufficienza nella mia Teodicea che questa necessità morale è felice,
conforme alla perfezione divina, conforme al gran principio delle esistenze,
che è quello del bisogno di una ragione sufficiente; mentre la necessità
assoluta e metafisica dipende dall' altro grande principio dei nostri
ragionamenti, che è quello delle essenze, cioè quello dell’ identità o della
contradizione; poiché quello che è assolutamente necessario è l’unico possibile
fra i vari partiti, e il suo contrario implica contradizione. (Polemica con
Clarke). Bisogna distinguere tra il necessario e il contingente, quantunque
determinato. E non solo le verità contingenti non sono punto necessarie, ma
anche i loro legami non sono sempre di necessità assoluta, poiché bisogna
riconoscere che vi è differenza, nel modo di determinare, fra le conseguenze
che hanno luogo in materia necessaria e quelle che hanno luogo in materia
contingente. Le conseguenze geometriche e metafìsiche necessitano, ma le
conseguenze fìsiche e morali inclinano senza necessitare; avendo il fisico stesso
in sé qualche cosa di morale e di volontario rispetto a Dio, poiché le leggi
del movimento non hanno altra necèssità che quella del migliore. Ora Dio
sceglie liberamente, benché egli sia determinato a scegliere il meglio. E,
poiché i corpi stessi non scelgono (avendo Dio scelto per essi), 1’ uso ha
voluto che fossero chiamati agenti necessari ; denominazione cui non mi
oppongo, purché non si confonda il necessario col determinato, e non si vada ad
immaginare che gli esseri liberi agiscano in una maniera indeterminata: errore,
questo, che ha prevalso in alcuni spiriti e che distrugge le più importanti
verità, ed anche l'assioma fondamentale che nulla accade senza ragione; assioma
senza il quale nè l' esistenza di Dio, nè altre grandi verità potrebbero essere
ben dimostrate. (Nuovi Saggi). Su questo argomento della necessità e libertà,
come su moltissimi altri con questo comiessi (origine del male e sua
giustificazione nel mondo, libero arbitrio, responsabilità etc.) si imperniano
molteplici problemi, riguardanti un altro aspetto del pensiero leibniziano, che
non dobbiamo qui esaminare: ([nello della Teodicea. Verità di ragione e di
fatto sono dunque ciò di cui è costituita là realtà. Le une assolute,
necessarie, imi versali, ma di una universalità astratta, che ha luogo solo nel
mondo ideale delle possibilità, delle essenze. Le altre concrete, tangibili,
esistenti, ma insieme contingenti, individuali, tali che la loro esistenza non
può venire ilimostrata a priori, nè discendere matematicamente da alcuna forma
inerente alla costituzione del reale. La necessità morale, basata sul principio
ili ragione e finalistico, non elimina, come si è visto, la contingenza: non dà
quella assoluta certezza clic appartiene alle verità di ragione e deriva dall’
impossibilità del contrario. Il problema di Leibniz è ora la ricerca di una
universalità anche nel campo del contingente; o, in altri termini, la riduzione
del principio di ragion sufficiente a una linea altrettanto fissa e immutabile
che quella del principio di non contradizione. La sostanza individuale sarà la
soluzione di questo problema: e con essa Leibniz raggiungerà a suo modo, e
sempre nell’ambito della sua concezione oggettivistica della realtà, una
sintesi di universale e individuale. La carattkkistica. - Miraggio di Leibniz è
ili ottenere una certezza matematica in tutte le cose conosciute, in modo ila
eliminare tutto ciò che si fonila sull'opinione, e di ridurre ogni ragionamento
a un calcolo. È questo il fondamento di quella Scienza generale,
Caratteristica, Ars inveniendi di cui egli vagheggia 1 idea, a partire dal suo
saggio sull’Arte Combinatoria, fino alla fine della sua vita. Posso dire senza
vanità che, tra i miei contemporanei, sono uno di quelli che pili ha
approfondito la scienza matematica; ed ho scoperto metodi e procedimenti
completamente nuovi, che portano questa scienza di là dai limiti che le erano
stati prescritti. 1 saggi che ne ho dati hanno avuto successo in Francia ed in
Inghilterra: e mi sarebbe facile darne ancora molti altri ; ma io non faccio gran
caso delle scoperte particolari, e ciò che desidero maggiormente è di
perfezionare l’arte d’ inventare in generale, e di dare piuttosto metodi che
soluzioni di problemi; poiché un solo metodo comprende un’ infinità di
soluzioni. E poiché ho avuto la fortuna di perfezionare considerevolmente
l'arte d' inventare o analisi dei matematici, ho cominciato ad avere certe
concezioni nuovissime, per ridurre tutti i ragionamenti umani ad una specie di
calcolo che servirebbe a scoprire la verità, nei limiti ili ciò che è possibile
ex datis, posto cioè quel che ci è dato o conosciuto. E quando le conoscenze
date non bastano a risolvere la questione proposta, questo metodo servirebbe,
come nelle matematiche, ad accostarsi il più possibile alla soluzione e a
determinare esattamente ciò che è pili probabile. Un tale calcolo generale
formerebbe nello stesso tempo una specie di scrittura universale che avrebbe i
medesimi vantaggi che quella dei cinesi, perchè ciascuno la potrebbe intendere
nella sua lingua. Ma supererebbe infinitamente la cinese in quanto la si
potrebbe imparare in poche settimane, avendo essa caratteri ben collegati
secondo 1 ordine e la connessione delle cose; mentre i cinesi hanno una
infinità di caratteri secondo la varietà delle cose, e occorre la vita di un
uomo per imparar tiene la loro scrittura. I caratteri cinesi si
avvicinerebbero, secondo Leibniz, a quelli della sua caratteristica, in quanto
rappresentano, così come i geroglifici egiziani, non le lettere di cui ciascuna
parola ó forniate, ma l'oggetto stesso che essa Questa scrittura o LINGUA (se
si rendessero enunciabili i caratteri) puo essere presto accolta nel mondo,
perchè la si puo imparare in poche settimane, e fornirebbe un mezzo generale di
comunicazione: il che sarebbe di glande importanza per la diffusione della fede
e per 1 istruzione dei popoli lontani. Ma questo sarebbe il minore dei suoi
vantaggi; giacche questa medesima scrittura sarebbe una specie di algebra
geneiale, e darebbe modo di ragionare calcolando, sicché, invece di discutere,
si potrebbe dire: contiamo. E si troverebbe che gli errori di ragionamento non
sono che errori di calcolo, riconoscibili mediante prove, come nell’
aritmetica. Gli uomini avrebbero così un giudice delle controversie veramente
infallibile. Poiché potrebbero sempre sapere se è possibile decidere la
questione j>er mezzo delle conoscenze che essi posseggono già, e quando non
fosse possibile soddisfarsi intieramente, potrebbero sempre determinare ciò che
è più verosimile. J ci giungere dunque a questa scrittura o caratteristica, che
contiene un calcolo così sorprendente, bisogna cercare le definizioni esatte
dei concetti. Poiché infatti le nostre parole sono assai oscure e non ci dà imo
spesso che nozioni confuse, si è obbligati a sostituire ad esse altri
caratteri, la cui nozione sia precisa e determinata; ora le definizioni non
sono se non un'espressione distinta dell’ idea della cosa. E avendo io studiato
con cura non solamente la storia e le matematiche, ma anche la teologia
naturale, la giurisprudenza e la filosofia, ho portato molto avanti questo
progetto, e mi sono fatto una quantità di definizioni. Per rappresenta.
Differiscono però dai geroglifici inquanto «sono forse più filone;. e sembrano
fondati su considerazioni più intellettuali, come quelle chedànno i numeri,
l’ordine, le relazioni ». (Lettera inedita citata in J. Bakuzi, Leibniz et l'
organisation reXigieuse de la terre, Paris). esempio la definizione della
giustizia per me è la seguente : La giustizia è la carità del saggio, o una
carità conforme alla saggezza. La carità non è altro clxe la benevolenza
generale; la saggezza è la scienza della felicità, la felicità è lo stato di
gioia durevole, la gioia è un sentimento di perfezione, la perfezione è il
grado di realtà. Penso di poter dare definizioni analoghe di tutte le passioni.
virtù, vizi e azioni umane, quanto ve ne è bisogno. E con questo mezzo si potrà
parlare e ragionare con esattezza. E siccome i nuovi caratteri comprenderanno
sempre le definizioni delle cose, ne segue che essi ci daranno modo di
ragionare calcolando, come ho appunto detto sopra. Ma per portare a termine un
progetto di tanta importanza. il quale fornirebbe al genere umano una specie di
strumento così adatto a perfezionare la vista dello spirito come gli occhiali
servono a quella del corpo, occorrerà molta meditazione ed un poco di
assistenza. (Lettera al Duca <li Hannover, 1 ti86 ( I ), il. Vii, 25-27). È
principalmente per attuare questo vastissimo progetto che Leibniz propugnò
durante tutta la sua vita la fondazione di società di scienziati ed accademie.
Il progetto rimase sempre inattuato. Ma è interessante lo sviluppo che gli
studi compiuti per esso dettero al pensiero di Leibniz. 11 metodo per
raggiungere quegli elementi semplici o « caratteri " dalla cui composizione
derivano tutti gli oggetti della conoscenza umana, è un metodo di scomposizione
delle idee che troviamo di fronte a noi già composte, partendo dalle loro
definizioni. Data comunicatami da Ritter. Ecco la primitiva formulazione di
questo metodo nell’Arte Combinatoria: i L'analisi avviene nel modo seguente:
Dato un qualsiasi termine, lo si risolva nei suoi elementi formali, cioè se ne
ponea la definizione; questi clementi si risolvano di nuovo in elementi, cioè
si ponga la definizione dei termini della definizione stessa, fino agli
elementi semplici o termini indefinibili; poiché „ non di tutte lo cose si deve
ricercare la definizione. E questi ultimi In greco nel testo: citazione da
Aristotele. Con tale metodo sarà possibile qualsiasi dimostrazione. Conosciuta,
infatti, 1 intima costituzione di ciascun concetto, si potrà sempre stabilire
in qualsiasi proposizione se il predicato rientri nel soggetto, abbia cioè con
esso in comune i suoi elementi costitutivi. Di qualsiasi cosa, nulla ci può
essere dimostrato, neppure da un angelo, finché noi non conosciamo i termini
costitutivi (requisita) di essa. Infatti in ogni verità tutti i termini
costitutivi del predicato sono compresi fra i termini costitutivi del soggetto,
e i termini dell’effetto ricercato comprendono i mezzi che sono stati necessari
per produrlo. (Initia et specimina scientiae generali). termini non si
comprendono più per definizione, ma per analogia. Trovati tutti questi primi
termini, si pongano in una classe, e si indichino con segni qualsiasi; il più
comodo sarà numerarli. Fra i termini primi si pongano non solo lo cose ma anche
i modi o rapporti (**•). Poiché i termini composti variano in distanza dai
termini primi, a seconda del numero di termini primi di cui si compongono -
cioè a seconda dell’esponente della combinazione, - si facciano tante classi,
quanti sono gli esponenti, e in ciascuna classe si pongano i termini che
constano di un ugual numero di termini primi. I termini sorti da una
combinazione di due non si potranno indicare altrimenti che scrivendo i termini
primi di cui si compongono; c poiché i termini primi sono indicati da numeri,
si scrivano due numeri che indichino i due termini. Ma i termini derivati da
una combinazione di tre o anche da una combinazione di maggior esponente - cioè
quelli che sono nella classe terza e seguenti - si possono indicare ciascuno in
tanti modi diversi quanto sono le combinazioni che compongono il suo esponente,
considerato non più come esponente, ma come numero Per esempio, siano alcuni
termini primi indicati dai numeri 3, 6, 7, 9; sia un termine composto della
classe terza, cioè formato da una combinazione di tre, p. es. dai tre termini
semplici 3, 6, 9; e siano nella seconda classe le seguenti combinazioni: I.°)
3.6; 2.<>) 3.7; 3.°) 3.9; 4.°) 6.7; 5.®) 6.9; fi») 7.9. Pico che quel
dato termine della classe terza si può scrivere o cosi : 3. 0. 9, Per analogia
Leibniz e Grice intendeno un modo di apprensione più immediato e diretto che
non sia il processo logico definitorio; per esempio un’ immagine sensibile.
Altrove egli dice che i termini semplici si apprendono coi sensi. Questo
significa che i termini semplici non si devono intendere solamente come dati
concreti, di fatto, sensibili, ma comprendono anche dati astratti, relazioni
ecc. Quale sia la vera natura di questi termini semplici o molto poco chiaro, o
Leibniz si ò espresso in proposito sempre in modo vago e impreciso. Criterio
della verità è dunque che il predicato rientri nell'ambito del soggetto; e
questo rientrare è perfettamente calcolabile. Ma tale criterio vale solamente
per le verità di ragione ohe sono analitiche. In esse sole il predicato è già
contenuto nel soggetto, poiché solo in esse tutto ciò che si afferma (predica)
a proposito di una cosa deve essere già nella cosa stessa. Se io dico che gli
angoli di un triangolo sono uguali a due retti, non faccio altro che mettere in
rilievo, nel concetto di triangolo, una qualità già implicita in esso. Il
predicato (essere uguali a duo retti) fa parte già a priori del soggetto
(angoli di un triangolo). Ma posso io affermare che nel concetto di GIULIO (si
veda) Cesare, per esempio, sia già contenuta, a priori, l’azione di PASSARE IL
RUBICONE? La proposizione: Cesare passò il Rubicone—GIULIO CESARE PASSA IL
RUBICONE – (Grice, Actions and Evnts) non è analitica, il suo predicato cioè
non è già compreso nel sog esprimendo tutti i suoi termini semplici; oppure
esprimendo un semplice o, in luogo degli altri duo semplici, la loro
combinazione, p. es. così ; 1 /2 -9 oppure 8/2 . 6, oppure 5 / 2 .3..Ogni qualvolta
un tonnine composto viene usato fuori della sua classe, lo si scrive sotto
forma di una frazione il cui numero superiore o numeratore è il numero d’ordine
nella classe, e quello inferiore o denominatore il numero della classe. È più
comodo, nell’ indicare i termini oomposti, di non scrivere tutti i termini
primi, ma gli intermedi, per diminuirne il gran numero, e fra questi intermedi
di scegliere quelli che più facilmente vengono in mente a chi consideri quella
determinata cosa. Ma sarebbe più rigoroso scrivere tutti i termini primi.
Stabiliti questi principi, si possono trovare tutti i soggetti 0 i predicati,
sia affermativi sia negutivi, sia universali sia particolari. I predicati di un
soggetto dato sono infatti 1 suoi termini primi; così pure tutti i termini
composti più vicini di esso ai primi, i termini primi dei quali sono compresi
nel soggetto dato. Se dunque il termino dato che viene considerato come
soggetto è scritto in funzione dei suoi termini primi, sarà facile trovare quei
primi che di esso si predicano, o si potranno anche trovare i composti che di
esso si predicano, se si conserverà l’ordine nel formare le combinazioni. Se
invece il termine dato è indicato corno una composizione di composti, o in
parte di composti, in parte di semplici, tutto ciò che si può predicare dei
composti che lo compongono si può predicare anche del termine dato In tal modo
sara facile indagare per mezzo del calcolo tutto ciò che si può predicare di
qualsiasi soggetto dato. ARS COMBINATORIA). P. es. 5/2 . 3 significa la
combinazione del termine semplice 3 col termine composto che ha il quinto posto
nella seconda classe; e cioò, secondo la lista indicata sopra, con 6.9. La
notazione 5 /2 - 3 indica dunque il termine composto 3.6.9. Questo ò, in
sostanza, lo schema dol procedimento sillogistico, in cui iò che si predica del
termine più generale si può predicare anche del particolare in esso contenuto.
getto, ma vi viene aggiunto per esperienza diretta, contingente. Questa
proposizione appartiene alle verità di fatto. Ora, è possibile una
dimostrazione rigoros.a in questo campo, se ogni dimostrazione è, come si è
visto, un semplice calcolo per stabilire che i termini componenti il predicato
fanno parte del complesso dei termini componenti il soggetto? Leibniz dice a volte
che la dimo strazione, quanto alle proposizioni di fatto, da solo IìT
PROBABILITÀ e non la certezza – cf. Grice, “Probability, Desirability, and Mode
Operators”. Ma egli tenta anche di fondare in modo più rigoroso la sistemazione
logica di queste verità, e di far rientrare anche esse nella regola del
predicato contenuto nel soggetto. A tale scopo egli si serve del principio di
causalità, cui sottostanno tutte le verità di fatto. I termini dell’effetto
ricercato - si è visto comprendono i mezzi necessari a produrlo. L'effetto
(measles), cioè, comprende già nella sua nozione tutte le cause (those spots)
che 1’hanno determinato. E, reciprocamente, potremo dire che la nozione della
causa racchiude in sè già implicitamente tutti gl’effetti – cf. Grice, CONSEQUENTIA
-- cui da luogo. Ora, poiché ogni dato di fatto appartiene alla serie delle
cause e degl’effetti, ed è insieme effetto e causa, si può affermare che ogni
nozione individuale contiene in se le nozioni delle cause che 1’hanno prodotta
e degl’effetti cui da luogo. Questa causa e questi effetti a loro volta
conterranno le loro cause e i loro effetti, e così via, fino alla causa prima
del tutto e causa di sè, cioè il divino. Sicché ciascun singolo dato e
collegato, attraverso tali rapporti causali, con tutto l’universo. La
conoscenza di tutti questi infiniti nessi causali è superiore alle forzi dell
ingegno umano, il quale perciò si contenta di ricorrere all’esperienza del dato
di fatto, rinunciando a dedurlo dalle sue cause. È però, in linea di principio,
possibile. Le proposizioni certe per sè stesse sono di due tipi; le ime hanno
la loro validità nella ragione, e cioè nel contenuto dei loro termini e io le
chiamo note per sè stesse o anche identiche. L’altre sono di f'atdoT e ci sì
manifestano attraverso esperienze indubitabili. Tali sono anche le
testimonianze immediate della coscienza. Anche le proposizioni di fatto hanno
le loro ragioni, e perciò potrebbero essere risolte nella propria costituzione.
Ma noi non potremmo conoscerle a priori attraverso le loro cause, se non
conoscendo la totalità dell'universo – COGNITA TOTA SERIE RENIVI -- il che
supera la forza dell' intelletto umano. Perciò le apprendiamo a posteriori,
sperimentalmente. Ma poiché spesso dobbiamo agire riguardo a cose per le quali
manchiamo di una sicura scienza, è preferibile che almeno sappiamo di sicuro
che una certa proposizione è PROBABILE. Præ-cognita <id Encyclopatdiam).
L’apprensione per via sperimentale e il metodo della PROBABILITÀ derivano dalla
imperfezione della conoscenza umana. In linea di principio, anche di qualsiasi
verità di fatto si può avere una nozione ANALITICA A PRIORI tale che contenga
in sè già sviluppati tutti i predicati, cioè tutti gl’effetti e le cause. Il
segno d’una conoscenza perfetta si ha quando non c'è nulla della cosa trattata
di cui non si possa render ragione, e non vi sia nessun avvenimento di cui non
si possa predile l'avverarsi. Frammento De la Hagense). Ora, tale conoscenza a
priori dei contingenti, se è impossibile alla mente umana, non è impossibile a
Dio che li ha scelti e li ha messi in atto. Di qualsiasi verità si può rendere
ragione. Infatti, la connessione del predicato col soggetto o è evidente eli
per sè, come nelle proposizioni identiche (“Grice = Grice, relative to time t),
oppure si deve spiegare, il che avviene con la scomposizione dei termini. E
l'unico c massimo criterio della verità, beninteso nelle proposizioni astratte
e non derivanti dall' esperienza, è di risolversi nell’identità – VT SIT REI
IDENTICA VEL AD IDENTICAS REVOCABILIA. Di qui si possono dedurre gl’elementi
della eterna verità e il metodo in ogni problema, purché si sap Oioè potrebbero
essere considerate come analitiche. pia procedere in modo altrettanto
dimostrativo che nella geometria. Così, tutto viene compreso da Dio a priori e
al modo delle verità eterne; poiché egli non ha bisogno di esperienza, ed ogni
cosa viene conosciuta da lui in modo adeguato, mentre da parte nostra quasi
nessuna cosa è conosciuta adeguatamente, poche a priori, e le più per via
sperimentale. E per quest'ultimo modo di conoscenza si devono usare altri
principi ed altri criteri. (Ve Synthesi et Analysi universali). Qualsiasi cosa
creata, dunque, nella sua considerazione a priori, così come è nella mente di
Dio, contiene in sè come predicati tutti gl’altri contingenti che sono stati o
saranno in una qualsiasi connessione causale con essa. In una parola, tutto il
suo passato e tutto il suo avvenire. Ciò che sono i termini semplici nella
costituzione dei concetti di ragione, sono, nelle verità di fatto, questa serie
di cause e di effetti. Intesa ciascuna verità di fatto in questo modo, come
soggetto di infiniti predicati, Leibniz la chiama sostanza individuale. Essa
racchiude in sè, quando sia intesa in tutta la sua comprensione, con
gl’infiniti suoi collegamenti, tutto l'universo. Per distinguere l’azioni di
Dio e delle creature, viene spiegato in che consista il concetto di sostanza
individuale. Poiché l’azioni e le passioni appartengono propriamente alle
sostanze individuali (actiones sunt mppositorum), è necessario spiegare che
cosa sia u mutale sostanza. E pur vero che quando si attribuiscono piìi
PREDICATI ad un medesimo soggetto, e questo soggetto non si attribuisce come
predicato a nessun altro, lo si chiama sostanza individuale. Ma ciò non è
sufficiente, ed una tale spiegazione non è che nominale. Bisogna dunque
considerare che cosa significa l'essere attribuito veramente ad un certo
soggetto. Ora è evidente che ogni vera predicazione ha qualche fondamento nella
natura delle cose, e quando una proposizione non è identica, quando cioè il
predicato non è compreso espressamente nel soggetto, Insogna che vi sia
compreso virtualmente: ed è ciò che i filosofi chiamano in-esse, dicendo che il
predicato è nel soggetto. Così occorre che il termine del soggetto comprenda
sempre quello del predicato, in modo che colui che intende perfettamente la
nozione del soggetto, giudicherebbe anche che il predicato gli appartiene.
Posto ciò, possiamo dire che la natura di una sostanza individuale o di un
essere completo è che la sua nozione è così compiuta, da bastare a comprendere
e a farne dedurre ogni predicato del soggetto cui questa nozione si
attribuisce. Mentre l’accidente è un essere la cui nozione non comprende
affatto tutto ciò che si può attiibuire al soggetto (GRICE – HAZZING AND
IZZING) al quale si attribuisce questa nozione. Così la qualità di re che
appartiene ad Alessandro Magno – o GIULIO (vedasi) CESARE, o meglior, ROMOLO,
facendo astrazione dal soggetto, non è abbastanza determinata ad un individuo,
e non comprende affatto le altre qualità del medesimo soggetto, nè tutto ciò
che è compreso nella nozione di quel principe o dittatore. Mentre Dio, vedendo
la nozione individuale o /«eccetto* d’Alessandro o GIULIO (vedasi) CESARE, o
meglior ROMOLO (vedasi) vi vede nello stesso tempo il fondamento e la ragione
di ogni predicato che gli si possono veramente attribuire, come per esempio che
egli vince Dario e Poro – o ch’è assassinato da suo proprio figlio – o
ch'assassina a suo proprio fratello --, fino a conoscervi a priori, e non per
esperienza, se egli è morto di morte naturale o per veleno o coltello – o come
sacrifizio dai sequaci di Numa; cose che noi non possiamo sapere se non dalla
storia della ROMA ANTICA. Inoltre, quando si consideri bene la connessione
delle cose, si può dire che vi sono d’ogni tempo nell’anima d’Alessandro o
GIULIO CESARE o ROMOLO resti di tutto ciò che gli e Cioè, nelle proposizioni
identiche (analitiche) il predicato è contenuto nel soggetto per la
conformazione del soggetto stesso (espressamente). Nelle proposizioni di fatto,
invoee il predicato è contenuto nel soggetto in quanto collegato ad esso da una
relazione di causa ad effetto (virtualmente)] accaduto, e segni di tutto ciò
che gli accadrà, perfino tracce di tutto ciò che accade nell’universo; benché
non appartenga che a Dio di riconoscerle tutte (Discours de métaphysiqtu:,--
hence ‘God knows’ – cf. Kenny, The god of the philosophers, the Wilde Oxford
lectures on natural religion). A questa stregua possiamo dire che l’atto di PASSARE
IL RUBICONE – essempio di Grice, “ACTIONS AND EVENTS” -- non si aggiunge alla
nozione di GIULIO (vedasi) Cesare come qualche cosa di nuovo, di contingente,
d’imprevisto. GIULIO (vedasi) Cesare, per chi intenda questa nozione in tutti i
suoi collegamenti, contiene in sè già a priori tutto lo sviluppo della sua
personalità, COMPRESSO L’ATTO DI PASSARE IL RUBICONE -- il quale, quando si
attuerà, non è che la CONSEQUENZA (Grice, CONSEQUENTIA) necessaria delle cause
che 1’hanno prodotto, quindi lo sviluppo ili ciò che è già contenuto in esse.
Libertà e causalità. Sorge qui di nuovo, analogamente a ciò che si è visto
poc’anzi a proposito della determinazione di Dio a scegliere il migliore, il
problema della libertà – cf. Grice on FREE FALL in “Actions and Events”. Se
ogni fatto contingento È presente nella mente di Dio, non cessa esso di essere
contingente? Non è per ciò stesso necessario, pre-determinato? E non cade così
anche qualsiasi libertà nell azione dell’uomo, la quale si svolge nel campo
delle verità di fatto? E insieme con essa, ogni responsabilità umana nel biute
e nel male? Anche a proposito di questo problema, strettamente collegato con
l'altro citato, Leibniz fa una distinzione fra connessione necessaria e
inclinante. Poiché la nozione individuale d’ogni persona comprende una volta
per tutte ciò che mai le accade, si redono in essa le prove a priori
dell’avverarsi di ciascun avvenimento, o le ragioni per cui è avvenuta una cosa
piuttosto che un’altra. Ina queste verità, benché sicure, nondimeno sono
contingenti, in quanto fondate sul LIBERO ARBITRIO di Dio o delle CREATURE –
cf. Grice/Pears/Thomson, Freedom of the will, the Oxford seminars --, la cui
scelta dipetuie sempre da ragioni che inclinano senza necessitare. Bisogna
cercare di risolvere una grave difficoltà che può nascere dai fondamenti che
abbiamo fissato qui sopra. Abbiamo detto che la nozione di una sostanza
individuale comprende una volta per tutte tutto ciò che le può mai accadere, e
che, considerando tale nozione, vi si può vedere tutto ciò che si potrà
veramente enunciare di essa, come possiamo vedere nella natura del circolo
tutte le proprietà che se ne possono dedurre. Ma semi ira che venga con ciò
distrutta la differenza fra le verità contingenti e le necessarie, che non vi
sia più alcuna libertà umana, e che una fatalità assoluta venga a regnare su
tutte le nostre azioni come su tutto il resto degli avvenimenti del mondo. Al
che io rispondo che bisogna fare distinzione fra ciò che è certo e ciò che è
necessario: tutti sono d'accordo che i futuri contingenti sono assicurati,
poiché Dio li prevede; ma non si riconosce, dicendo ciò, che siano necessari.
Ma, si dirà, se qualche conclusione si può dedurre infallibilmente da una
definizione o nozione, essa sarà necessaria. Ora. dato che noi sosteniamo che
tutto ciò che deve accadere a qualsiasi persona è già compreso virtualmente
nella sua natura o nozione, così come nella definizione del circolo sono
comprese le sue proprietà, la difficoltà sussiste ancora. Per risolverla in
modo plausibile, dico che la connessione o consecuzione è di due specie : l’
una è assolutamente necessaria, e il suo contrario implica contradizione (e
questo modo di deduzione ha luogo per le verità eterne, come quelle di
geometria). L’altra non è necessaria che ex hypothesi e, per così dire,
accidentalmente, ma in sè stessa è contingente: e ha luogo quando il contrario
non implica contradizione. E questa connessione è fondata non sulle pure idee e
sul semplice intelletto di Dio, ma anche sui suoi liberi decreti e sull'ordine
dell’universo. Veniamo ad un esempio: poiché Giulio Cesare diverrà dittatore
perpetuo e capo della repubblica, e rovescerà la libertà dei Romani, tale
azione è compresa nella sua nozione, poiché noi supponiamo che la natura di una
tale nozione perfetta di un soggetto sia di comprendere tutto, affinché il
predicato vi sia compreso, ut possit inesse subjecto. Si potrebbe dire che non
è in virtù di questa nozione o idea che egli deve commettere questa azione,
poiché essa non gli conviene se non perchè Dio sa tutto. Ma si insisterà che la
sua natura o forma risponde a questa nozione, e poiché Dio gli ha imposto
questa parte, gli è ormai necessario sostenerla. Io potrei rispondere invocando
l’analogia dei futuri contingenti, i quali non hanno ancor nulla di reale se
non nell’ intelletto e nella volontà di Dio, e poiché Dio ha dato loro
inizialmente questa forma, bisognerà in ogni modo che vi rispondano. Ma
preferisco risolvere le difficoltà che giustificarle con l’esempio di altre
difficoltà simili; e ciò che dirò, servirà a chiarire sia l una sia l'altra. È
dunque ora il momento di applicare la distinzione fra le connessioni; ed io
dico che ciò che accade conformemente a questi precedenti è sicuro, ma non
necessario: e se qualcheduno facesse il contrario, non farebbe nulla d’
impossibile in sé, quantunque sia impossibile (ex hypothesi) che ciò accada.
Poiché, se qualche uomo fosse capace di portare a termine tutta la
dimostrazione in virtù della quale potrebbe provare questa connessione del
soggetto che è Cesare col predicato che è la sua fortunata impresa, mostrerebbe
effettivamente che la dittatura futura di Cesare ha il suo fondamento nella sua
nozione o natura: che vi si vede una ragione per cui egli ha deciso di passare
il Rubicone piuttosto che di arrestarvisi, e per cui egli ha vinto piuttosto
che perso la giornata di Farsaglia, e si vede pure che era ragionevole e perciò
sicuro che ciò sarebbe accaduto, ma non che ciò fosse necessario in sé stesso,
nè che il contrario implicasse contradizione. Press’ a poco come è ragionevole
e sicuro che Dio farà sempre il migliore, benché ciò che è meno perfetto non
implichi affatto contradizione. Infatti si troverebbe che tale dimostrazione di
questo predicato di Cesare non è altrettanto assoluta che quella dei numeri o
della geometria, ma che essa presuppone l’ordine delle cose che Dio ha scelto
liberamente, e che è fondato sul primo Ubero decreto di Dio - il quale comporta
di fare sempre tutto ciò ohe è più perfetto - e sui decreto che Dio ha fatto
(in seguito al primo) riguardo alla natura umana, cioè che l’uomo farà sempre
(per quanto liberamente) ciò che parrà il migliore. Ora ogni verità che sia
fondata su questa specie di decreti è contingente, benché sia certa; poiché
questi decreti non cambiano affatto la possibilità delle cose e, come ho già
detto, benché Dio scelga sempre sicuramente il migliore, ciò non impedisce che
ciò che è meno perfetto non sia e non resti possibile in sé stesso, sebbene non
accadrà ; perchè non è la sua impossibilità, ma la sua imperfezione che lo fa
respingere. Ora nulla è necessario, di cui sia possibile l’opposto. Si sarà
dunque in condizione di risolvere queste specie di difficoltà, per quanto
grandi appaiano (ed infatti esse non sono mono impellenti a questo riguardo che
tutte le altre che si sono mai riferite a tale materia), purché si consideri
bene che tutte le proposizioni contingenti hanno ragioni per essere piuttosto
così che altrimenti, oppure (ciò che è lo stesso) che esse hanno delle prove a
priori della loro verità, le quali le rendono certe e mostrano che la
connessione del soggetto e del predicato di queste proposizioni ha il suo
fondamento nella natura dell’ imo e dell'altro: ma che esse non hanno
dimostrazioni di necessità, poiché queste ragioni non sono fondate che sul
principio della contingenza o dell'esistenza delle cose, cioè su ciò che sembra
il migliore fra varie cose ugualmente possibili : mentre le verità necessarie
sono fondate sul principio di contradizione e sulla possibilità o impossibilità
delle essenze stesse, senza riguardo, in ciò, alla volontà libera di Dio o
delle creature. ( Discour « de métti physique). D’altra parte, Leibniz usa
anche altri argomenti per salvare la libertà e la responsabilità in questa
connessione causale universale. Libertà non è sempre necessariamente un
contrapposto di determinazione causale. Quanto al libero arbitrio, sono dell'
opinione dei tomisti (1) e di altri filosofi, i quali credono che tutto sia
predeterminato: e non vedo ragione di dubitarne. Ciò però non impedisce che noi
abbiamo ima libertà esente non solo dalla costrizione, ma anche dalla
necessità: ed in ciò la nostra situazione è analoga a quella di Dio stesso, il
quale è pure sempre determinato nelle sue azioni, poiché non potrebbe fare a
meno di scegliere il migliore. Ma se egli non avesse da scegliere, e se ciò che
egli la, fosse 1 unico possibile, egli sarebbe sottomesso alla necessità. Piu
si è perfetti, più si è determinati al bene, ed anche più liberi nello stesso
tempo. Poiché si ha una facoltà e conoscenza tanto pili estesa ed una volontà
tanto più rinchiusa nei limiti della perfetta ragione. (Lettera al Bayle).
Quantunque tutti i fatti dell’universo siano ora certi in rapporto a Dio. o
(ciò che è poi lo stesso) determinati in sé stessi ed anche legati fra di loro,
non ne viene di conseguenza che il loro legame sia sempre di una vera
necessità. cioè che la verità la quale stabilisce che un fatto è conseguenza
dell altro, sia necessaria. Ed è questo principio che bisogna applicare
particolarmente alle azioni volontarie. Quando ci si propone una scelta, per
esempio di uscire o di non uscire, il problema è se, con tutte le circostanze
interne od esterne, motivi, percezioni, disposizioni, impressioni. passioni,
inclinazioni prese insieme, io sia ancora in istato di contingenza, o se io sia
necessitato a scegliere, per esempio, di uscire. Cioè è da domandare se la
proposizione vera ed effettivamente determinata: « in tutte queste circostanze
prese insieme io sceglierò di uscire », sia con- Il principio ohe il mondo sensibile
sia retto dalla leggo di causalità appartiene alla tradizione ari»toteliea,
ricevuta da Leibniz attraverso la scolastica. tingente o necessaria. A ciò io
rispondo che è contingente; perchè nè io nè alcun altro spirito più illuminato
di me potrebbe dimostrare che l'opposto di questa verità implichi
contradizione. E supposto che per libertà il' indifferenza et intenda una
libertà opposta alla necessità (come ho or ora spiegato), io accetto tale
concetto della libertà. Poiché sono effettivamente d'opinione che la nostra
libertà, così come quella di Dio e degli spiriti beati, è esente non solo da
coazione, ma anche da una necessità assoluta; benché essa non possa essere
esente dalla determinazione e dalla certezza. Ma io penso che in questo
argomento sia necessaria una grande precauzione, per non cadere in una
concezione chimerica che urta contro i principi del buon senso: la quale
sarebbe ciò che io chiamo indifferenza assoluta o di equilibrio: concetto che
taluni introducono nella libertà, e che io ritengo chimerico. Bisogna dunque
considerare che questo legame di cui ho parlato, assolutamente parlando non è
punto necessario, ma che non jier questo è men vero; e che in generale, ogni
volta che. in tutte le circostanze prese insieme, la bilancia della
deliberazione è piìi carica da una parte che dall’altra, è certo e immancabile
che questo partito vincerà. Dio, o il saggio perfetto, sceglieranno sempre il
migliore conosciuto, e se un partito non fosse migliore dell'altro, essi non
sceglierebbero nè l'uno nè l’altro. Nelle altre sostanze intelligenti, le
passioni spesso terranno luogo di ragione, e si potrà semine dire, riguardo
alla volontà in generale, che la scelta segue la jiiù grande inclinazione-,
nella quale io comprendo sia le passioni, sia le ragioni vere o apparenti. So
bensì che qualcuno immagina che ci si determini qualche volta per il partito
meno carico di ragioni, che Dio scelga qualche volta, tutto considerato, il
minor bene, e che l’ uomo scelga a volte senza motivo e contro tutte le sue ragioni,
disposizioni e passioni; insomma che si scelga a volte senza che vi sia alcuna
ragione che determini la scelta. Ma ciò, io lo ritengo falso e assurdo, poiché
è uno dei massimi principi del buon senso che nulla accada senza causa o
ragione determinante. Così, quando Dio sceglie, lo fa secondo il criterio del
migliore; quando l'uomo sceglie, sceglierà il partito che l'avrà colpito
maggiormente. E se scegliesse ciò che vede meno utile e meno piacevole, sarà
magari perchè gli è divenuto piacevole per capriccio, per spirito di
contradizione, o per analoghe ragioni di gusto depravato; le quali però non per
questo saranno meno determinanti, anche quando non fossero concludenti. E non
si troverà mai un esempio contrario a ciò. Così, quantunque noi abbiamo una
libertà di indifferenza che ci salva dalla necessità, non abbiamo mai una
indifferenza di equilibrio che ci esima dalle ragioni determinanti. C’è sempre
qualche cosa che ci inclina e ci la scegliere, ma senza che ci possa
necessitare. E come Dio e sempre portato infallibilmente al migliore, per
quanto non vi sia portato necessariamente (se non per mia necessità morale),
noi siamo sempre portati infallibilmente a ciò che ci colpisce di più, ma non
necessariamente. Poiché il contrario non implicava alcuna contradizione, non
era punto necessario nè essenziale che Dio creasse alcunché nè che creasse
particolarmente questo mondo: benché la sua saggezza e la sua bontà ve lo
abbiano indotto. (Lettera al Coste, 1707, 6. Ili, 400-102). Previsione e
predeterminazione. - Posto ciò, è possib ile pensare che la previsione dei
predicati contingenti da partedi Dio non contraddica alla libertà. P reveder e
non significa predeterminare. Dio sceglie fra i possibili una serie nella quale
soiuTdpaT contenute determinate azioni col carattere di libertà. Nello
sceglierle, egli non le crea nè le determina: non fa che metterle in azione,
attualizzare la loro possibilità. Nel farlo, egli vede tutta la serie, ne
prevedo gli sviluppi: con ciò non ha però determinato quelle azioni, le quali
mantengono, nella serie attuale come in quella possibile, la loro
caratteristica di libertà. Dio inclina la nostra anima senza necessitarla ; non
si ha il diritto di lamentarsi, e non si deve domandare perchè Giuda pecchi, ma
solamente perchè il peccatore Giuda sia ammesso all' esistenza a preferenza di
altre persone possibili. Imperfezione originale prima del peccato e gradi della
grazia. Quanto all’azione di Dio sulla volontà umana, vi sono moltissime
considerazioni assai difficili, che sarebbe lungo esporre qui. Ciò nonostante,
ecco che cosa si può dire all' ingrosso: Dio, concorrendo ordinariamente alle
nostre azioni, non fa che seguire le leggi che egli ha stabilite; egli
conserva, cioè, e produce continuamente il nostro essere, in modo che i pensieri
ci arrivino spontaneamente o liberamente nell'ordine determinato dalla nozione
della nostra sostanza individuale, nella quale essi si potevano prevedere fin
dall’eternità. In più, in virtù del suo decreto secondo cui la volontà tende
sempre al bene apparente, esprimendo o imitando la volontà di Dio sotto certi
aspetti particolari, riguardo ai quali questo bene apparente ha sempre qualche
cosa di reale, egli determina la nostra alla scelta di ciò che sembra il
migliore, senza però necessitarla. Poiché, assolutamente parlando, essa è nell’
indifferenza, in quanto la si oppone alla necessità, ed ha il potere di fare
altrimenti o anche di sospendere affatto la propria azione; l'uno e l'altro
partito essendo e rimanendo possibili. Dipende dunque dall'anima di premunirsi
contro le sorprese dell’apparenza, attraverso una ferma volontà di fare
riflessioni, e di non agire nè giudicare in determinate occasioni, se non dopo
aver maturamente deliberato, fi vero però, ed anche è assicurato da tutta f
eternità, che qualche anima non si servirà affatto di questo potere in una tale
circostanza. Ma chi ne ha colpa? può essa lagnarsi d'altri che di sè stessa ?
Poiché tutte queste lagnanze post factum sono ingiuste, quando sarebbero state
ingiuste ante factum. Ora quest’anima, un poco prima di peccare, avrebbe motivo
di lagnarsi di Dio come se egli la determinasse al peccato? Essendo le
determinazioni di Dio in questa materia imprevedibili, d’onde sa essa di essere
determinata a peccare, se non quando essa pecca già effettivamente? Non si
tratta che di non volere; e Dio non potrebbe proporre condizione più agevole e
piii giusta; così tutti i giudici, senza cercare le ragioni che hanno disposto
un uomo ad avere una cattiva volontà, si fermano a considerare soltanto quanto
questa volontà sia cattiva. Ma forse è fissato da tutta l’eternità che io
peccherò? Rispondete voi stessi: forse no. E senza pensare a ciò che voi non
potete conoscere e che non può darvi alcun lume, agite seguendo il vostro
dovere, che conoscete. Ma qualche altro dirà : D onde consegue che quest'uomo
commetterà sicuramente questo peccato ? La risposta è facile: è che altrimenti
non sarebbe quest’ uomo. Poiché Dio vede dall’eternità che vi sarà un certo
Giuda la cui nozione o idea posseduta da Dio contiene questa azione futura
libera. Non resta dunque se non questo problema: perchè un tal Giuda,
traditore, che non è se non possibile nell’ idea di Dio, esista attualmente. Ma
a tale domanda non è da aspettare risposta quaggiù, se non che in generale si
deve dire che, poiché Dio ha trovato giusto che Giuda esistesse nonostante il
peccato che egli prevedeva, bisogna che questo male si compensi ad usura nell -
universo, che Dio ne tragga un bene maggiore, e che insomma questo ordine di
cose, nel quale l'esistenza di tale peccatore è compresa, sia il più perfetto
fra tutti gli altri ordini possibili. Questo concetto del male come parte
integrante e necessaria dell’armnnia universale, sarà il tenia fondamentale
della Tendiceli. Ma spiegare sempre l' ammirevole economia di questa scelta,
non si può, durante il nostro passaggio su questo mondo; e basti saperlo, senza
comprenderlo. Questo è il momento di riconoscere altitudinem divitiarum, la
profondità e l’abisso della saggezza divina, senza voler sviluppare problemi di
dettaglio, che implicano considerazioni infinite. Si vede però bene che Dio non
è la causa del male. Poiché non soltanto dopo la perdita dell’ innocenza degli
uomini il peccato originale si è impossessato dell' anima, ma ancor prima vi
era una limitazione o imperfezione originale connaturale a tutte le creature,
che le rendeva soggette al peccato e capaci di errare. Così non vi è maggior
difficoltà riguardo ai supralapsari (1) che riguardo agli altri. Ed a ciò, a
mio avviso, si deve ridurre l'opinione di S. Agostino e di altri autori, che l’
orìgine del male sia nel nulla; cioè nella privazione o limitazione delle
creature, alla quale Dio rimedia graziosamente col grado di perfezione che gli
piace di dare. Questa grazia di Dio, sia ordinaria o straordinaria, ha i suoi
gradi e le sue misure, è sempre efficace in sé stessa a produrre un certo
effetto proporzionato; ed inoltre essa è sempre sufficiente, non solo a
preservarci dal peccato, ma anche a condurci alla salvazione, supponendo che
l’uomo si unisca ad essa per quanto dipende da lui. Ma essa non è sempre
sufficiente a superare le inclinazioni dell' uomo, perchè altrimenti egli non
terrebbe più a nulla; e ciò è riservato alla sola grazia assolutamente
efficace, che è sempre vittoriosa; o che lo sia per sè stessa, o per l'accordo
delle circostanze. (Discount de mélaphysiqne). L supralapsari sostenevano,
contro gli infialapsari, che la predeterminazione divina si esercitasse anche
prima del peccato originale (sujrra lapsum, prima della caduta) e che quindi il
fallo di Adamo non fosse stato compiuto per un atto di libera volontà. Leibniz,
con questu sua conciliazione di predeterminazione e contingenza o libertà,
rende ozioso il problema, Leibniz, La monadologia. Ma a parto questi problemi
di necessità, libortà, previsione predeterminazione, che rientrano piuttosto
nell’ambito della Teodicea, il punto essenziale toccato qui è V universalità
della sostanza indimdmle che, con lo infinite connessioni che racchiude in sè,
diviene l’universo stesso visto da un particolare punto di vista. Essa
comprende il proprio passato e il proprio avvenire, e insieme il passato e
l’avvenire di tutto l'universo; raggiunge cioè il massimo del l'universalità: è
una visione totale, complessiva del tutto. E d'altra parte conserva tutta la sua
individualità. 11 punto di partenza è sempre il singolo dato di tatto,
specifico, particolare, contingente. Esso non scompare nel tutto: rimane ben
chiaro e visibile come capo dell’ immenso filo svolgentesi alI' infinito, al
seguito di tutte le connessioni causali. Rimane e garantisce un punto di
appoggio, una possibilità di percorrere ordinatamente tutto 1’ interminabile
cammino. E d’altra parte ammette la possibilità di infiniti altri punti di
partenza. Le sostanze individuali sono tante quanti sono i dati di fatto, cioè
infinite. E ciascuna è tutto l’imiverso. Ma ciascuna da un diverso punto di
vista, con diverso punto di partenza. L’universo è uno: ciascun particolare è
una infinitesima parte di esso: ma da ciascun particolare si ha la possibilità
di risalire alla totalità nel suo complesso. In questa unione di particolare e
universale nella sostanza individuale, sta la prima grande scoperta di Leibniz,
il nu cleo fon damentale del concetto di monade. Un altro campo del! attività
di pensiero loibniziana è la filosofia della natura; campo ben distinto da
quello che si è visto fin ora, e trattato con strumenti e metodi di tutt’altro
genere. I problemi qui analizzati hanno particolare affinità con quelli dello
scienze fisiche: c ostituzione della m ateria, esistenza o meno degli atomi,
del vuoto, origine e funzione del movimento, dell’energia, etc. Leibniz non fa
discendere la soluzione di questi problemi dai principi generali della sua
filosofia metafisica: li tratta per sè stessi, secondo una tecnica ad essi
propria, seguendo in questo il suo uso di entrare sempre nel vivo di ogni
ricerca e di appropriarsi le caratteristiche particolari di ogni scienza. In
seguito poi, una volta giunto a determinate soluzioni e ad atteggiamenti
definitivi, li metterà in rapporto con le soluzioni ottenute negli altri campi,
giungendo così a sintesi sempre più ricche e comprensive. La continuità e la
materia. - Le idee di Leibniz nella filosofia fisica subiscono una profonda
evoluzione, dalla giovanile Hypothesis physica nova, alle concezioni più
mature. E nel corso di questa evoluzione si formano i suoi concetti
fondamentali in questo campo. Egli comincia come atomista, al seguito del Gasa
elidi, il quale rinnovava le dottrine di Epicuro e di Democrito, e concepiva la
materia in tutti i suoi aspetti come formata dalla varia combinazione degli
atomi nel vuoto. Ben presto però Leibniz abbandona questa teoria, la quale è
inconciliabile col suo principio di continuità. È questo uno dei fondamenti del
suo pensiero, e si applica non solo alla considerazione della materia, ma anche
a molti altri aspetti della sua speculazione. Per esso non esistono arresti,
interruzioni, distacchi nello sviluppo delle cose. Per esso natura non facil
saltus. Applicato alla considerazione logica del mondo sensibile, questo
principio è il fondamento del passaggio ininterrotto dalla causa all’effetto e
dall’effetto alla causa, senza ammettere posto una volta il miracolo iniziale
della creazione nuove creazioni ex novo, nuovi miracoli. Per questo principio tutto
il mondo è comiesso in tutte le sue parti; sì che dalì’una si può, attraverso
un procedimento ininterrotto, passare a qualsiasi altra. Nulla avviene ad un
tratto. Una delle mie grandi massime, e delle più ricche di applicaziomi, è che
la natura non fa mai salti : 1' ho chiamata legge della continuità; e l’uso di
questa legge è molto importante nella fisica: essa stabilisce che si passi
sempre dal piccolo al grande e viceversa, attraverso il medio, nei gradi come
nelle parti, e che mai mi movimento nasca immediatamente dal riposo, nè vi
giunga se non attraverso un movimento più piccolo; che non si possa mai finire
di percorrere alcuna linea o lunghezza prima d’aver percorso una linea più
piccola; quantunque coloro che hanno formulato finora le leggi del movimento,
non abhiano affatto osservato questa legge, credendo che un corpo possa
ricevere in mi istante un movimento contrario al precedente. Tutto ciò permette
di stabilire che anche le percezioni evidenti^derivano per gradi da quelle che
sono troppo piccole per essere osservate. Giudicare altrimenti significa non
conoscere a sufficienza 1’ i mm ensa sottigliezza delle cose, che implica
sempre e ovunque un infinito attuale. (Nuovi Saggi, Prefazione). Applicato alla
considerazione del mondo materiale, il principio di continuità stabilisce che
la materia è divisibile all’ infinito, e che non è possibile concepire un
arresto in questa divisibilità, o pensare un elemento che sia indivisibile e
possa rappresentare un punto ili partenza per la costituzione dei corpi. Viene
così a cadere la dottrina dell’ atomo (1) come elemento primo e semplice, dalla
cui composizione derivino i diversi aspetti della materia. Qualsiasi elemento
materiale, sia pur piccolissimo, è concepito come composto di parti. Poiché il
continuo è divisibile all'infinito, qualsiasi atomo sarà, in certo modo, come
un mondo di infinite specie, e vi saramio mundi in mundis in infinitum. (
Hypothesis pkyeica nova, Theoria molli e concreti). Tutta la natura è piena di
corpi organizzati, cioè animali e piante o altre specie ancora, e non vi è
atomo che non contenga un mondo di creatine, poiché tutto è diviso attualmente
all' infinito. (lettera a Burnott). Il movimento. La materia, dunque, non è
formata di atomi: è divisibile all’infinito, continua, omogenea, tale che mai
si potrà arrivare all’elemento più piccolo di essa. D’altro lato, essa non è
riducibile a pura estensione, come voleva Cartesio. Tale concezione, che
terrebbe conto nella materia dei soli elementi geometrici e la considererebbe
solo in funzione dello spazio che occupa, non è sufficiente per Leibniz. La
materia è per lui qualche cosa di più: è anzitutto compattezza, movimento,
inerzia. È ciò che oppone resistenza. Che la natura normale della sostanza
corporea sia costituita dall’estensione, mi pare sia affermato da molti con
grande sicurezza, ma da nessuno dimostrato; certamente, non derivano dal
l’estensione nè il movimento o azione, nè la resistenza o passione; e neppure
le leggi della natura che regolano il movimento e l’urto dei corpi. E veramente
il concetto dell'estensione non è primitivo, ma risolubile ATOfioq significa
appunto indivisibile. (2) Ricordiamo che Cartesio, nella sua deduzione del
mondo da Lio, prende come punto di partenza le due sostanze: ree cogitane
(principio spirituale) e ree exietcne (principio della materia). in altri.
Infatti, da ciò che è esteso si richiede che sia un tutto continuo in cui
coesistano vari elementi. E, per dir tutto, all estensione, il cui concetto è
relativo, è necessario qualche cosa che si estenda o sia continuo, così come
nel latte la bianchezza, nel corpo ciò stesso che ne costituisce l’essenza. La
ripetizione di questo quid (qualunque esso sia) è l’estensione. E io sono
pienamente d'accordo con lo Huygens ( I ) (del quale ho grande stima in questioni
naturali e matematiche), cho spazio vuoto e pura estensione siano un solo e
medesimo concetto: nè, a mio giudizio, la mobilità o la dcvriTUTtla (2) possono
spiegarsi con la pura estensione, ma solo con un soggetto dell’ estensione il
qualo non solo determini, ma riempia anche uno spazio. (Animadvtraionee in
pariem generabili Prinoipiorum eurtesianorvm, prima del 1692, G. IV, I)a che
cosa derivano, ora, queste qualità della materia? Questa azione, questa
resistenza etc., in cui consiste l’essenziale di essa? Nei suoi primi studi,
Leibniz fa derivare tutte le qualità della materia dal movimento. La materia
prima è la massa stessa, nella quale non è nuli altro che estensione e
àvTiTtmta, ovvero impenetrabilità: ('estensione le deriva dallo spazio che
riempie; ma la vera natura della materia consiste nell'essere alcunché di denso
(crassum) e impenetrabile, e in conseguenza tale che, incontrandosi con qualche
cosa d'altro, si muova (dato che l’uno dei due deve cedere). Questa massa
continua che riempie il mondo mentre tutte le sue parti ri ti) Cristiano
Huvobns grande scenziato olandese, autore della teoria ondulatoria della luco e
primo applicatole del principio del pendolo alla costruzione degli orologi, 6
uno di coloro ohe hanno maggiormente influito sullo sviluppo dello idee
scientifiche di Leibniz. La loro amicizia c corrispondenza dura da iranno della
loro conoscenza a Parigi finn alla morte della Huygens. E fin dal 1669, Leibniz
aveva tratto dalle leggi di Huygens sugli urti lo spanto per alcune sue idee
sulla costituzione della materia. (2) Antitypia è il termine usato da Leibniz
por indicare la compattezza e impenetrabilità della materia. mangono in quiete,
è la materia prima, dalla quale ogni cosa deriva attraverso il movimento, e
nella quale tutto si dissolve attraverso la quiete. In essa non vi sarebbe’
infatti nessuna diversità, ma una pura omogeneità, se non vi fosse il
movimento.... Dalla materia passiamo ora alla forma. Se supponiamo che la forma
non sia altro che figura, troveremo di nuovo una mirabile concordanza. Infatti,
poiché la figura è il limite ( terminus ) del corpo, per formare le figure
della materia sarà necessario un limite. E per far sorgere vari limiti nella
materia, bisogna ricoiTere alla discontinuità delle parti, dato che (piando le
parti sono discontinue, ciascuna di esse ha termini separati (infatti
Aristotele definisce i continui come quelli il cui limite è uno (1)); ma la
discontinuità, in quella massa inizialmente continua, può essere prodotta in
duplice modo : o togliendole insieme anche la contiguità, il che ha luogo
quando avviene una separazione fra le parti, in modo che si produca un vuoto;
oppure conservando la contiguità, come quando le parti, pur rimanendo accoste,
si muovono tuttavia in direzioni diverse: così per esempio due sfere, comprese
l una nell'altra, possono muoversi in direzioni diverse e tuttavia rimanere
contigue cessando di essere continue. Di qui è chiaro che se la massa è stata
creata inizialmente discontinua o interrotta da vuoti, alcune forme devono
esser state create contemporaneamente alla materia; se invece la massa è
inizialmente continua, è necessario che le forme sorgano dal movimento perchè
dal movimento deriva la divisione, dalla divisione il limite delle parti, dai
limiti delle parti le loro figure, dalle figure le forme, quindi dal movimento
derivano le forme. È chiaro da ciò che ogni tendenza alla forma è movimento: e
questa è la soluzione della contrastata questione sull’origine delle forme lu
greco nel tosto: uv Tà cacata sv. Ci resta da occuparci dei mutamenti. Come
mutamenti si enumerano volgarmente (e giustamente) i seguenti: generazione,
corruzione, aumento, diminuzione, alterazione, e mutamento di luogo o
movimento. I moderni ritengono che tutti questi mutamenti si possano spiegare
attraverso il solo mutamento di luogo. E la cosa è chiara quanto all’ aumento e
alla diminuzione : infatti mutamento di quantità avviene, in un tutto, quando
una parte muta di luogo e si aggiunge o viene tolta. Resta da spiegare
attraverso il movimento la generazione e la corruzione e l’ alterazione.... E
tanto la generazione e la corruzione quanto l’alterazione possono spiegarsi
attraverso mi sottile movimento delle parti: per esempio, poiché è bianco ciò
che riflette molta luce e nero ciò che ne riflette poca, saranno bianche le
cose le cui superficie contengono molti piccoli specchi; e questa è la ragione
per cui la spuma dell’acqua è bianca, constando di innumerevoli bollicine che
sono altrettanti specchi.... E chiaro da ciò che i colori derivano dal semplice
mutamento di figura e di situazione nella superficie ; altrettanto potremmo
facilmente spiegare, se ne avessimo lo spazio, della luce, del calore e di
tutte le qualità. E invero, se le qualità mutano a causa del solo movimento,
per ciò stesso muterà anche la sostanza: mutati infatti tutti gli elementi
(perciò anche alcuni di essi) si elimina la cosa stessa; per esempio, se
elimini o la luce o il calore, avrai eliminato il fuoco. (Lettera al
Thomasius). Tutto dunque deriva, nella materia, dal movimento; e senza il
movimento, quando cioè sia in quiete, essa perde ogni sua solidità e
consistenza, quindi ogni sua caratteristica di materia. Leibniz afferma
ripetutamente « nullam esse cohaesionem seu consistenliam quiescentis. Devo
dire che Cartesio ha tutt’ altra opinione, sembrando a lui che alla stabilità
della coesione nei corpi non necessiti altro elemento collegante ( gluten ) che
la quiete. Io sono di opinione contraria : questo glutine è il movimento. Ciò
che è in quiete è spazio vuoto. (Lettera ali’Oldenburg, Ale.). Bisogna spiegare
la causa della connessione maggiore o minore e quindi della eterogeneità nei
corpi. Si domanda perchè i corpi abbiano le parti più o meno coerenti: affermo
che non si deve cercare altra causa di ciò se non nel fatto che queste parti
stanno o si muovono insieme. Si muovono insieme perchè in una così grande
varietà di movimenti generali in tutta la massa complessiva era in ogni modo
necessario che alcune parti si allontanassero di molto dalle loro vicine, altre
poco in paragone. E la medesima causa che ha fatto sì che queste parti poco o
nulla si allontanassero dalle loro vicine, fa anche sì che esse tendano a
perseverare nel medesimo stato, perchè la causa permane. La causa è la
combinazione stessa dei movimenti generali : e i movimenti generali permangono
sempre. Li turba dunque chi muti improvvisamente un qualsiasi effetto da essi
prodotto e stabilito, e nel quale tutta la natura consente. Ne deriva
chiaramente che la pressione esterna è la causa prima della solidità, e che la
quiete o il movimento cospirante delle parti ne è la causa prossima, ma
soltanto quando deriva da una causa esterna permanente. Così dunque come la
concomitanza, cioè la quiete o il movimento cospirante costituiscono il corpo
solido, analogamente il movimento vario delle parti costituisce il liquido. E
questo è il principio della diversità specifica nei corpi, e del fatto che
alcuni sono più densi degli altri, cioè più solidi o composti di parti solide
più grandi. Questa tesi è anche confermata dall’esperienza. (Lettera a zFabri,
FABRI (vedasi). li. «conatcs». — L'animale o sostanza corporea, la cui unità è
determinata dalla monade dominante nella macchina. (Lettera al Le Volder). E
attraverso i due concetti di materia prima c seconda, si formano pine duo
concetti differenti di anima. Il primo, come principio attivo insito nella
monade, inseparabile dalla sua passività ; l’altro, come quella monade a
carattere più strettamente spirituale, che permane in ciascun individuo, mentre
le monadi formanti la massa del suo corpo variano e si trasformano. La materia,
senza le anime e forme o entelechie, non è che passiva, e le anime senza
materia non sarebbero che attive: poiché la sostanza corporea completa
veramente una, chiamata dalla scuola unum per se (opposta all'essere per
aggregazione), deve risultare del principio dell' unità, che è attivo, e della
massa che costituisce la molteplicità e che sarebbe solamente passiva se essa
non contenesse se non la materia prima. Invece la materia seconda o massa, che
costituisce il nostro corpo, è tutta composta di parti che sono in sé sostanze
complete quando sono Con la parola macchina Leibniz intende qui, come già
altrove, un organismo composito, cioè formato di parti eterogenee. altri
animali o sostanze organiche animate o attuate a parte. Ma l'ammasso di queste
sostanze corporee organizzate che costituisce il nostro corpo, non è imito alla
nostra anima se non per quel rapporto che deriva dall'ordine dei fenomeni
naturali rispetto a ciascuna sostanza particolare. £ tutto ciò mostra come si
possa dire da un lato che l' anima e il corpo sono indipendenti l'uno
dall'altro, dall'altro che limo è incompleto senza l'altro, poiché in natura
l'uno non è mai privo dell'altro. ( Additimi il l’explication <lu lyslèine
noiueau, U. JY, 572-3). Le lecci del mondo materiale e del mondo spirituale. In
qualunque modo la si intenda, sia come materia prima o potenza passiva, sia
come materia seconda o aggregato, la natura corporea ha dunque qualche cosa di
irreale. Nel primo caso essa è un’astrazione, anteriore, |>er così dire,
alla monade; qualche cosa che senza la forza attiva di essa non è ancor nulla:
semplice aspetto inizialmente passivo di quella che sarà un’attiva unità.
Nell'altro caso è pure un'astrazione; posteriore, questa volta, alla monade:
una riunione, un aggruppamento che rimanda però sempre alla monade come al suo
elemento costitutivo essenziale. D’altro lato, però, la materia non è
eliminabile dalla monade. Essa le si accompagna sempre, come un momento, quasi,
della sua natura. Momento astratto sì, ma essenziale; attraverso il quale
necessariamente si deve passare per raggiungere la vera concretezza
dell’entelechia, o perfectihabies, nella traduzione di BARBARO (si veda).
Questa materia che, analizzata nel fondo della sua costituzione, si dissolve e
perde ogni realtà, puro ha ima parte fondamentale nel mondo concreto, naturale
e umano, come se lo rappresenta Leibniz. La monade è immateriale, si è visto,
eppure ritiene un suo aspetto materiale; così non vi è anima senza corpo. Affermato
questo, Leibniz va più in là, dimenticando quasi le sue premesse che fanno
della materia qualche cosa solo in funzione dell’anima; e cerca leggi autonome
e proprie del mondo materiale, ben distinte da quelle del mondo spirituale.
Egli ritorna quasi alla concezione cartesiana, che aveva sempre combattuto,
dell'anima e del corpo come due sostanze separate. E, per giudtifìcare la
distinzione, attribidsce al corpo la legge meccanica sella causa efficiente,
all'anima la legge vitale della finalità. Questo due leggi, che abbiamo viste
unite là dove il principio della ragion sufficiente, nelle verità di fatto,
rimandava direttamente a Dio (1), ora sono applicate separatamente all’anima e
al corpo. Ciò è giustificabile anche, in parte, con la natura della monade.
Essa, si è visto, contiene in sè tutto lo sviluppo futuro dell’universo allo
stato di implicazione causale: l’effetto, cioè, è già contenuto nelle cause che
dovranno necessariamente produrlo. E questa connessione causale puramente
meccanica e deterministica, ha carattere materiale. Per tale aspetto, la monade
è materia: è cioè un punto dell’universo perfettamente e necessariamente
determinato dalle cause da cui discende. D altro lato però, l’universalità si
esplica nella monade come rappresentazione e appetito. La totalità dei rapporti
è contenuta in essa allo stato di implicazione pregnante, cosciente e attiva.
In questa percezione e appetito, che Leibniz immagina tendente al bene e retta
dalla causa, finale del v migliore », egli fa consistere l’anima. Leibniz fa
anche coincidere questa nuova distinzione di anima-corpo, con l’altra in cui si
concepisce il corpo come percezione confusa e l’anima come percezione distinta.
Tutto nei corpi avviene meccanicamente, cioè attraverso le qualità
intelligibili dei corpi, quali la grandezza, la figura, e il movimento; e tutto
nelle anime deve essere spiegato vitalmente, cioè attraverso le qualità
intelligibili dell anima, quali la percezione e l’appetito. E nei corpi animati
noi vediamo esservi una mirabile armonia tra vitalità e meccanismo, se ciò che
avviene nel corpo meccanicamente viene rappresentato vitalmente nell’anima; e
ciò che viene percepito esattamente nell’anima, nel corpo ottiene la sua
completa esecuzione. Ne deriva che, conosciute le qualità del corpo, possiamo
curare le malattie dell’anima e, conosciute lo qualità dell’anima, curare le
malattie del corpo. È infatti a volte più facile sapere ciò che avviene nell’
anima che ciò che avviene nel corpo; a volte viceversa. E ogni volta che noi
usiamo delle indicazioni dell’ anima per essere d aiuto al corpo, possiamo
parlare di una medicina vitale : metodo questo che ha più ampia estensione di
quanto non si creda comunemente, perchè il corpo non soltanto risponde al1
anima nei movimenti che vengono chiamati volontari, ma anche in tutti gli
altri; quantunque, per l'abitudine che ne abbiamo, noi non ci accorgiamo che
l’anima viene influenzata o consente coi movimenti del corpo, o che questi
corrispondono alle percezioni e agli appetiti dell' anima. Infatti le
percezioni del corpo sono confuse, in modo che la corrispondenza non appare
così facilmente. E l'anima comanda al corpo in quanto abbia percezioni
distinte, gli obbedisce in quanto abbia percezioni confuse. Ma pure, chiunque
abbia una qualsiasi percezione nell’anima, può essere certo di avere un qualche
effetto di essa nel corpo e viceversa.... E le cose avvengono in modo tale, che
a volte anche nei fatti naturali noi ricerchiamo la verità attraverso le cause
finali, quando non si può giungere facilmente ad essa attraverso le cause
efficienti. (Frammento). Separazione dei due mondi. Ora, formulata questa
distinzione, Leibniz rinuncia, in certo senso, a proseguire per quella via che,
attraverso la concezione del rapporto di causa ed effetto come un rapporto di
soggetto c predicato, lo aveva condotto alla sostanza individuale e gli aveva
permesso la risoluzione dei concetti di corpo e spirito l’uno all’ altro. Qui
egli accentua invece la distinzione: corpo e spirito divengono due mondi
separati, due entità parallele ma prive di rapporti fra di loro. La loro
situazione viene ad essere analoga a quella di due monadi distinte: il
contenuto di ciascuna cori ispoude a quello dell altra, senza che perciò si
possa dire che I una influisce sull altra. Così, ciò che avviene meccanicamonte
nel corpo, corrisponde a ciò che è nella rappresentazione dello spirito: ma non
per influenza dell'uno sull’altro o per una qualsiasi unificazione. 1 rapporti
dovranno essere stabiliti attraverso un intervento della divinità. Cfr. sopra,
p. 89 ss. Noi sperimentiamo che i corpi agiscono fra di loro secondo leggi
meccaniche, e che le anime producono in sè stesse azioni interne. E non vediamo
alcun modo di concepire l'azione dell'anima sulla materia o della materia sull’
anima, nè alcunché di analogo, poiché non è affatto spiegabile attraverso un
qualsiasi artificio che lo variazioni materiali, cioè le leggi meccaniche,
facciano nascere una percezione; nè che dalla percezione possa derivare un
cambiamento di velocità o di direzione negli spiriti animali e negli altri
corpi, siano essi sottili o grossi a piacere. Così, sia l' inconcepibilità di
un'altra ipotesi, sia il buon ordine della natura uniforme in sè stessa (per
non parlare qui di altre considerazioni), mi hanno portato alla conclusione die
l'anima e il corpo seguano perfettamente la loro legge, ciascuno la sua
separatamente, senza che le leggi corporee siano turbate dalle azioni
dell'anima, nè che i corpi trovino finestre per far penetrare il loro influsso
nelle anime. Si domanderà dunque: D'onde viene questo accordo delf anima col
corpo? (Lettera a Masharn). L’armonia prestabilita. - 11 problema che sorge ora
è quello di questa corrispondenza del mondo corporeo con quello spirituale. Ma
una così netta distinzione dei due mondi non era necessaria alla dottrina della
monade. Leibniz fu forse indotto ad accentuarla, dal fatto di trovarsi in
polemica col Malebranche e con gli occasionalisti (1) e di aver trovato un’
ipotesi più plausibile per risolvere il loro medesimo problema. 11 desiderio di
correggere 1' ipotesi occasionalistica e di applicare la propria, gli fece
forse formulare il problema negli stessi termini che i suoi interlocutori, più
di quanto non Malebranche autore della Recherete de la viri té h il
rappresentante principale dell'occasionalismo, dottrina che spiegava la
corrispondenza tra l'ordine corporeo e l’ordine spirituale attraverso un
intervento continuo di Dio. In occasione di ciascun fatto avvenuto nel mondo
corporeo, Dio, secondo questa dottrina, suscita la corrispondente
rappresentazione nello spirito, e viceversa. Questo problema presuppone
naturalmente una netta separazione fra l'ordine corporeo e l’ordine spirituale:
separazione di marca prettamente cartesiana. Avessero riohiesto i precedenti
della sua dottrina. L’ ipotesi di cui parliamo è quella famosa dell’ armonia
prestabilita, di cui riportiamo qui alcune fra lo molte esposizioni lasciatene
dal Leibniz. I mmaginate due orologi che si accordino perfettamente. l 'iò può
avvenire in tre maniere : la prima consiste nella mutua influenza di un
orologio sull’altro: la seconda nella cura di mi uomo che vi provveda: la terza
nella loro propria esattezza. La prima maniera è quella dell’ influenza. La
seconda maniera di far sempre accordare due orologi anche cattivi, potrebbe
essere di farvi sempre provvedere da un abile operaio che li accordi ad ogni
istante: e questa è quella che io chiamo la maniera dell’ assistenza. Infine la
terza mainerà sarà di fare da principio queste due pendolo con tanta arte e
giustezza, da potersi assiemare il loro accordo per il futuro. E questa è la
via dell’accordo prestabilito. Mettete ora l'anima e il corpo al posto di
questi due orologi: il loro accordo o simpatia avverrà pure in una di queste
tre maniere. La maniera dell' influenza è quella della filosofia volgare; ma
poiché non si possono concepire particelle materiali, nè specie o qualità
immateriali che possano passare dall’ima di queste sostanze nell’altra, si è
obbligati ad abbandonare questa opinione. La maniera dell assistenza è quella
del sistema delle cause occasionali: ma ritengo che ciò significhi introdurre
un Deus ex machina ili un fatto naturale e ordinario, nel quale, secondo
ragione, egli uon deve intervenire se non nolla medesima maniera nella quale
concorre a tutti gli altri fatti della natura. Così non resta che la mia
ipotesi, cioè la maniera dell'armonia prestabilita attraverso un artificio
divino preventivo, il quale, fin da principio, abbia formato queste sostanze in
un modo cosi perfetto e regolato con tanta esattezza che, non seguendo se non
le sue proprie leggi ricevute insieme col proprio essere, ciascuna si accordi
tuttavia con l’altra: proprio come se vi fosse una mutua influenza o come se
Dio vi mettesse continuamente la mano, oltre il suo concorso generale. (Tetterà).
Vi è ordine e connessione nei pensieri, come ve ne è nei movimenti; poiché
l’uno risponde perfettamente all'altro, quantunque la determinazione nei
movimenti sia bruta, e sia invece libera o con scelta nell’ essere che pensa,
il quale non è se non inclinato ma non costretto dal bene e dal male. Infatti
l’anima, rappresentando il corpo, conserva le sue perfezioni; e, benché essa
dipenda dal corpo (se ben si guardi) nelle azioni involontarie, ne è
indipendente e fa dipendere il corpo da se stessa nelle altre. Ma questa
dipendenza non è se non metafisica, e consiste nel riguardo che Dio ha per
l’uno regolando l'altro, o più per 1’ uno che per l’ altro, a seconda delle
perfezioni originali di ciascun individuo; mentre la dipendenza fisica
consisterebbe in un’ influenza immediata che l’imo riceverebbe dall’altro, dal
quale dipenderebbe. (Nuovi Saggi). L'armonia prestabilita fa sì che al cane
entri il dolore nell' anima, quando il suo corpo è colpito. E se il cane non
dovesse essere colpito ora, Dio non avrebbe dato fin dall’ inizio alla sua
anima una costituzione tale da produrre attualmente tale doloro in esso, e la
rappresentazione o percezione che risponde al colpo del bastone. Ma se (cosa
impossibile) Dio si pentisse e, senza mutare la natura dell’anima e il corso
naturale dello sue modificazioni, mutasse il corso delle nature corporee in
modo tale che il colpo Abbiamo già visto come in ragione delle sue percezioni
più distinte o più confuse, ciascuna monade partecipi più dello spirito o del
corpo, abbi» cioù maggiore o minore perfezione. Cfr. sopra, p. 94 ss. non
arrivasse, ramina sentirebbe ciò che corrisponde a questo colpo, mentre il suo
corpo non lo riceverebbe affatto. Ma - dirà il signor Bayle - io comprendo le
ragioni per le quali il corpo del cane è colpito dal bastone, ma non comprendo
affatto come mai l'anima del cane che prova piacere mentre mangia con appetito,
passi così subitamente al dolore senza che il bastone ne sia la causa (come
vorrebbe la tesi scolastica), nè ne sia causa Dio in particolare (come
vorrebbero gli ocxasionalisti). Ma il signor Bayle non comprende neppure come
mai il bastone possa influire sull’ anima, nè come possa avvenire l'operazione
miracolosa attraverso la quale Dio accorda continuamente l'anima ai corpi.
Invece io ho cercato di spiegare come tale accordo avvenga naturalmente, col
supporre che ogni anima sia uno specchio vivente rappresentante l' universo
secondo il suo punto di vista, ed eminentemente in rapporto col suo corpo. Così
le cause che fanno agire il bastone (cioè l’uomo posto dietro al cane,
preparato a colpirlo mentre esso mangia, e tutto ciò che nell'ordine corporeo
contribuisce a disporre quell’uomo a quell'azione) sono anche rappresentate fin
da principio nell'anima del cane in modo esatto sì, ma debole, per mezzo di
percezioni piccole e confuse e senza appercezione, cioè senza che il cane se ne
accorga; perchè anche il corpo del cane non ne è influenzato se non
impercettibilmente. E come, nell’ordine delle nature corporee, queste
disposizioni conducono finalmente al colpo ben assestato sul corpo del cane,
analogamente le rappresentazioni di queste disposizioni conducono nell'anima
del cane alla rappresentazione del colpo di bastono: rappresentazione la quale,
essendo distinta e forte (come non lo erano le rappresentazioni delle
predisposizioni. poiché le predisposizioni influenzavano solo debolmente anche
il corpo del cane), il cane se ne accorge ben distintamente: ed è questo che
determina il suo dolore. Così non si deve affatto immaginare che l'anima del
cane, in questo caso, passi dal piacere al dolore senza alcuno sviluppo e senza
alcuna ragione interna. (Osservazioni al Dizionario del Bayle) Nel corpo tutto
avviene meccanicamente secondo le leggi del movimento, e nell'anima tutto
avviene moralmente o secondo le apparenze del bene e del male: in modo che,
anche (piando si tratta dei nostri istinti o delle azioni involontarie alle
quali sembra partecipare solamente il corpo, vi è nell'anima un appetito di
bene o una fuga dal male che la spinge; benché la nostra riflessione non possa
ben districarne la confusione. Ma se l'anima e il corpo seguono così ciascuno
separatamente le sue proprie leggi, come si incontrano essi e come avviene che
il corpo obbedisca all' anima, e che l'anima risenta del corpo? Per spiegare
questo mistero naturale bisogna ben ricorrere a Dio, così come quando si tratta
di dare la ragione primordiale dell’ordine e dell'armonia nelle cose. Ma questo
ricorso non avviene che una volta per tutte, e non come se Dio turbasse le
leggi dei corpi per farli corrispondere alle anime, e viceversa. Egli ha invece
fatto fin da principio i corpi in modo tale che, seguendo le loro leggi e le
tendenze naturali dei movimenti, essi verranno a fare ciò che l'anima chiederà
quando ne verrà il momento; e d'altra parte ha fatto le anime tali che.
seguendo le tendenze naturali del loro appetito, giungeranno anche sempre alle
rappresentazioni degli stati del corpo. Giacché, come il movimento conduce la
materia di figura in figura, così l’appetito conduce l'anima di immagine in
immagine. E così l’anima è inizialmente dominante ed obbedita dal corpo nella
misura in cui il suo appetito è accompagnato da percezioni distinte che la
fanno pensare ai mezzi adatti quando essa vuole qualche cosa; ma è soggetta al
corpo, pure fin dal1’ inizio, in misura delle sue percezioni confuse. Noi
sperimentiamo infatti che tutte le cose tendono al cambiamento; i corpi per la
forza movente, e l’anima per 1 appetito che la conduce a percezioni distinte o
confuse, secondo la sua maggiore o minore perfezione. E non bisogna affatto
meravigliarsi di quest’accordo primordiale delle anime e dei corpi, essendo
tutti i corpi organizzati secondo le intenzioni di uno spirito universale, ed
essendo tutte le anime essenzialmente rappresentazioni o specchi viventi dell
universo, secondo la portata e il punto di vista di ciascuna, essendo essi
perciò altrettanto durevoli che il mondo stesso. È come se Dio avesse variato 1
universo tante volte quanto sono le anime, o come se egli avesse creato tanti
universi in compendio, accordantisi nel fondo o differenziati nell'apparenza.
Non vi è nulla di così ricco come questa semplicità uniforme, accompagnata da
un ordine perfetto. E si può ben pensare come ciascuna anima in sè stessa debba
essere perfettamente disposta, essendo ciascuna ima particolare espressione
dell'universo e come un universo concentrato; e ciò risulta anche dal latto che
ciascun corpo, e quindi il nostro pure, è affetto in qualche modo da tutti gli
altri, ed anche l'anima dunque vi partecipa. Ecco in poche parole tutta la mia
filosofia. (Lettera alla regina Sofia Carlotta di Prussia). Tale ò l' ipotesi
dell'armonia prestabilita; la quale termina e corona il sistema di Leibniz, ma
non si può dire che aggiunga molto di essenziale alla dottrina della monade. TI
principio qui introdotto è quello medesimo onde viene dimostrata la
corrispondenza del contenuto di ciascuna monade con quello di tutte, pur senza
un’ influenza reciproca. Ma l’applicarlo ai rapporti fra anima e corpo, obbliga
ad una distinzione e separazione fra l’ordine corporeo e l’ordine spirituale;
mentre proprio nel superamento di tale separazione e nella sintesi dei due
ordini abbiamo ravvisato il valore piu specifico del concetto di monade. Ma
questa separazione è posteriore idealmente a quel concetto. Nell’ applicare i
principi trovati, nel far agire la sua monade come elemento costituente del
mondo, Leibniz ricade a volte in posizioni da lui già inizialmente superate, e
mal interpreta sè stesso. Ciò che rimane essenziale in quanto si è visto ilei
suo pensiero è la struttura interna del concetto di monade : questa sintesi di
universale e individuale, di materia e spirito, ili attività e passività, che è
un punto di arrivo e un punto di partenza nella storia della filosofia. /La
monade, di cui parleremo qui, non è altro che ima sostanza semplice che entra
nei composti; semplice, cioè senza parti. 2. ° E bisogna che vi siano sostanze
semplici, dato che vi sono composti; poiché il composto non è altro che un
ammasso o aggrega tum di semplici. •1." ^ h-a. dove non vi sono parti, non
vi è nè estensione, nè figura, nè divisibilità possibili (2). E queste monadi
sono i veri atomi della natura; in una parola gli elementi delle cose. 4.° Non
vi è neppure alcuna dissoluzione da temere, e non vi è alcuna maniera
concepibile nella quale una sostanza semplice possa perire naturalmente. ó.°
Per la medesima ragione, non v'è alcun motivo per il quale una sostanza
semplice possa aver principio naturalmente; poiché essa non può essere formata
per composizione. 1 m ricerca (logli eleuiyuti semplici, (la cui cleri vano per
composizione tutte le altro cose, è una dello idee fondamentali di Leibniz.
Applicato al campo logico, questo concetto dà luogo ai progetti di arte
combinatoria, carattcristica, scienza generale, lingua universale ecc. Cfr. p.
33 s. Sul concetto di aggregato, cfr. p. 100 s. Si toglie così olla monade ogni
carattere di materialità. Atomi immateriali, metafisici; non naturalmente le
particelle materiali indivisibili di cui parlano gli atomisti, e che Leibniz
combatteva. Così si può dire che le monadi non possono aver principio nè fine
se non d un tratto; cioè esse non possono aver principio se non per creazione,
ne fine se non per annullamento; mentre ciò che è composto comincia o finisce
per parti (1). 7» Neppure c'è modo di spiegare come una monade possa essere
alterata o cambiata nel suo interno da qualche altra creatura; poiché in essa
non e possibile trasposizione, nè è concepibile movimento interno che vi possa
essere eccitato, diretto, aumentato o diminuito, ciò invece è possibile nei
composti, dove si danno cambiamenti fra le parti. Le monadi non hanno finestre
pei le quali qualche cosa vi possa entrare o uscire. Gli accidenti non possono
staccarsi nè passeggiare fuori delle sostanze. come facevano una volta le
specie sensibili deg scolastici. Così nè sostanza, nè accidente, non possono
entrare dall’ esterno in ima monade (2). 8° Tuttavia occorre che le monadi
abbiano qualche qualità; altrimenti non sarebbero neppure degli esseri. E se le
sostanze semplici non differissero affatto per le loro qualità, non si avrebbe
modo di accorgersi d. alcun cambiamento nelle cose, poiché ciò che è nel
composto non può venne se non dagli ingredienti semplici; e se le monadi
fossero prive di qualità, sarebbero indistinguibili una dall'altra. giacché
esse non differiscono neppure nella quantità: e quindi, ammesso il pieno,
ciascun luogo non riceverebbe mai, nel movimento, se non l'equivalente (lei
movimento che aveva già avuto : e uno stato di cose sarebbe y indiscernibile
dall altro. deducono dall’ immaterialità delle monadi la imposeibilUtà r ^ C,t
(2) a N°elS monade, soggetto eomprendentegt arnese può dire cl/e £ de™ da, di
lucri, se tutto quanto le avviene è già compreso m essa. Occorre inoltre che
ciascuna, monade sia differente da ogni altra. Poiché non vi sono in natura due
esseri che siano perfettamente uguali, e nei quali non sia possibile trovare
una differenza interna o fondata su di una denominazione intrinseca. Considero
inoltre come ammesso, che ogni essere creato, e quindi ogni monade creata, sia
soggetta a mutamento: e anzi che questo mutamento sia continuo in ognuna. Da
quanto abbiamo detto, consegue che i mutamenti naturali delle monadi derivano
da mi j)rinci]iio interno, dato che ima causa esteriore non potrebbe influire
sul loro interno. Ma occorre pure che, oltre il principio del mutamento, vi sia
un dettaglio (3) di ciò che muta-, il quale determini, per così dire, la
specificazione e la varietà delle sostanze semplici. Tale dettaglio deve implicare
una molteplicità nell'unità o nel semplice. Infatti, poiché ogni cambiamento
naturale avviene per gradi, qualche cosa cambia e qualche cosa resta; e quindi
bisogna che nella sostanza semplice vi sia una pluralità di affezioni e di
rapporti, benché essa non abbia parti. Lo stato transitorio che implica e
rappresenta una molteplicità nell’unità o nella sostanza semplice, non (1) Nei
§3 8-9 è affermata la differenziazione fra le varie monadi; In quale deve
fondarsi su alcunché di qualitativo, interno alla monade stessa, riguardante la
sua intima costituzione, e non le sue relazioni esteriori. Questo principio
intorno di ditTerenziazione è costituito dal diverso punto di vista, secondo
cui ciascuna monade rappresenta l’universo. Sul principio dell’ identità degli
indiscernibili, Il mutamento nolla monade consiste nello sviluppo c nella
realizzazione di quanto è già implicito in essa. In questo sviluppo essa
manifesta la sua facoltà attiva o quella conoscitiva: percezione c appetito.
Traduciamo cosi, non trovando vocabolo migliore, la parola ilétail, che altri
traduce con a particolarità » o in modo affine. Essa vuole indicare uno
sviluppo completo, disteso e particolareggiato in tutti i suoi dettagli. è
altro che ciò che si chiama percezione, da distinguersi y dalla appercezione o
dalla coscienza, come si vedrà in seguito. A cpiesto proposito i cartesiani
hanno gravemente errato, non avendo tenuto conto delle percezioni di cui non ci
si accorge (2). E ciò puro li ha indotti a ritenere che i soli spiriti fossero
monadi e che non vi fossero affatto anime di bestie nè altre entelechie; ed a
confondere, come fa il volgo, un lungo stordimento con la morto propriamente
detta: il che li ha fatti anche cadere nel pregiudizio scolastico delle anime
interamente separate, ed ha pure confermato gli spiriti mal disposti
nell'opinione della mortalità dell'anima. L’azione del principio interno che
determina il mutamento o il passaggio da ima percezione ad un altra, può
chiamarsi appetizione ; è vero che l’appetito non sempre può giungere
completamente all’ intera percezione cui tende; ma ne ottiene pur sempre
qualche cosa, e giunge a percezioni nuove. Noi stessi sperimentiamo una
molteplicità nella sostanza semplice, quando troviamo che il minimo pensiero La
percezione, questo fatto dolio spirito, permetto dunque la sintesi dell’uno e
del molteplice, necessaria a conciliare l’unità e immaterialità della monade
oon la varietà e mutevolezza del suo contenuto. Percepire è cogliere una
molteplicità e riferirla ad un unico soggetto. 11 contenuto, diremmo noi. è
molteplice, la forma ò una. Cosi è nella monade; e ciò spiega conio la varietà
e mutevolezza in essa venga concepita da Leibniz in termini di percezione.
Accorgersi « traduce il francese aptrCLVoir. Appercezione (aptreeptiev)
significa dunque l’accorgersi, cioè il percepire coscientemente, contrapposto
al percepire senza accorgersene, come nel caso delle piccole percezioni.
Cartesio, che considera ogni attività conoscitiva come razionale, quindi
cosciente, non può attribuire tale attività se non all’uomo, e la tiene
nettamente separata da tutto ciò che è corporeo. Pi qui gli inconvenienti sopra
elencati, cui Leibniz vuole ovviare col suo concetto di una percezione di cui
non ci si accorge, e priva di ragione (la piccola percezione), che sia quindi
attribuibile anche agli animali e che segni come un punto di contatto fra la
materia e lo spirito. L’appetito ò l’altra attività della monade, secondo cui
essa può passare dall’uno al molteplice. Cfr. p. 80 ss. di cui ci accorgiamo,
implica una varietà nell'oggetto. Così tutti coloro che riconoscono che l’
anima è una sostanza semplice, devono riconoscere questa molteplicità nella
monade; e il Bayle non avrebbe dovuto trovarvi difficoltà, come ha fatto nel
suo dizionario, all'articolo Borariua. Peraltro bisogna pur riconoscere che la
percezione e ciò che ne dipende, è inesplicabile mediante ragioni meccaniche,
cioè mediante ligure e movimenti. E supposto che vi sia una macchina la cui
struttura faccia pensare, sentire, aver percezione, si potrà concepirla
ingrandita, conservando le medesime proporzioni, in modo che vi si possa
entrare, come in un mulino. E posto ciò, non si troverà, visitandola al!
interno, se non pezzi spingentisi vicendevolmente, ma nulla di che spiegare una
percezione. E dunque nella sostanza semplice e non nel composto o nella
macchina bisogna cercare la percezione. Anzi, non vi è se non questo che si
possa trovare nella sostanza semplice: percezioni e i loro cambiamenti. E solo
in ciò possono consistere tutte le azioni interne delle sostanze semplici. Si
potrebbe dare il nome di entelechie a tutte le sostanze semplici o monadi
create, poiché esse hanno in sè stesse una certa perfezione (l/oum tò è tsXéc);
vi è una autosufficienza (afiràpxet*) che le rende fonti delle loro azioni
interne, e, per così dire, automi incorporei. l‘J.° Se vogliamo chiamare anima
tutto ciò che ha percezioni e appetiti nel senso generale che ho spiegato or
ora. tutte le sostanze semplici o monadi create potrebbero essere chiamate
anime; ma siccome il sentimento è qualche Nell’artieolo Korarius dei suo
Dizionario, Bayle discute l’ipotesi leibniziana dell'anuouia prestabilita; e a
questo proposito trova contradjttoria la. tesi cho una sostanza semplice e
priva di parti sia soggetta a cambiamento. Ragioni meccaniche, lìgura,
movimento sono caratteristiche della pura in viaria. Leibniz le contrappone
alle cause finali, che sono proprie del mondo immateriale e spirituale. Cfr. p.
116 ss. cosa di più che ima semplice percezione, io acconsento a che il nome
generale di monadi e entelechie basti per le sostanze semplici che non hanno se
non la pura percezione: e che si chiamino anime solamente quelle la cui
percezione è più distinta e accompagnata da memoria. Infatti noi sperimentiamo
in noi stessi uno stato in cui non ci ricordiamo di nulla e non abbiamo alcuna
percezione distinta; come quando cadiamo in deliquio o quando siamo immersi in
un sonno profondo senza sogni. In questo stato, l'anima non differisce
sensibilmente da ima semplice monade; ma siccome questo stato non è durevole, e
l’anima se ne Ubera, essa è qualche cosa di più. E non ne consegue punto che in
tale stato la sostanza semphee sia priva di percezione; ciò non è anzi
possibile, per le ragioni suddette; poiché essa non può perire. nè può sussistere
senza qualche affezione, che non è poi altro che la sua perceziome. Ma quando
vi è una grande moltitudine di piccole percezioni, nelle quali non vi è nulla
di distinto, si è storditi; al modo che quando si gira continuamente nello
stesso senso per più volte di seguito si è presi da una vertigine che può farci
svenire e che non ci permette di distinguere nulla. E la morte può determinare
questo stato per un certo tempo negh animali. 22. ° E, poiché ogni stato
presente di una sostanza semplice è naturalmente conseguenza del suo stato
precedente, sicché il presente in essa è gravido dell’avvenire; dunque, poiché,
appena desti dallo stordimento, ci si accorge delle proprie percezioni, bisogna
pure che se (1) La percezione pura e semplico, incosciente o priva di
appercezione tasta a costituire la monade; ma le monadi più complesse c
perfette si distinguono appunto per una percezione più perfezionata, dotata di
coscienza, di memoria eoe. Leibniz introduce qui incidentalmente un suo
principio fondamentale: il principio di causalità o di ragion sufficiente. Ogni
stalo della monade deriva da cause e produce effetti, c se si segue tale
connessione causale in tutto il suo sviluppo, si va all’ infinito e si
comprende tutto l’universo passato e avvenire. ne siano avute immediatamente
prima, quantunque non ce ne siamo accorti ; poiché una percezione non può
venire in natura se non da un'altra percezione, come un movimento non può
venire in natura se non da un movimento. Si vede da ciò. che se noi non
avessimo nulla di distinto e, per dir così, in rilievo e di un più forte sapore
nelle nostre percezioni, saremmo sempre in uno stato di stordimento. E questo è
lo stato delle monadi pure e semplici. Così noi vediamo che la natura ha dato
percezioni in rilievo agli animali, dalla cura che essa si è presa di fornirli
di organi che raccolgono più raggi di luce o pili vibrazioni di aria per
aumentarne l'efficacia con l’unione. E vi è qualche cosa di simile
nell'odorato, nel gusto e nel tatto, e forse in una quantità di altri sensi che
ci sono sconosciuti. E spiegherò fra poco come ciò che avviene nell’anima
rappresenti ciò che avviene negli organi. La memoria fornisce alle anime una
specie di concatenazioM che imita la ragione, ma che deve esserne distinta. Noi
vediamo che gli animali, quando hanno percezione di qualche cosa che li
colpisce e di cui hanno già avuto anteriormente una percezione simile, si
attendono, per la rappresentazione della loro memoria, a ciò che vi era unito
in quella percezione precedente, e sono portati a sentimenti simili a quelli
che avevano provati allora. Per esempio, quando si mostra il bastone ai cani,
essi si rammentano del dolore che esso ha loro causato, e abbaiano e fuggono.
Si riferisce qui al principio di continuità, secondo il quale natura non facil
saliti)). Leibniz stabilisce, in questi paragrafi e nei seguenti, i tre gradi
della gerarchia: lo monadi pure c semplici fornite di sole percezioni
incoscienti; quelle fornite di momoria, o animali, quelle fornite anche di
ragione, o spiriti. E la forte immaginazione che li colpisce e li commuove,
deriva o dall’ intensità o dal numero delle percezioni precedenti. Poiché
spesso un' impressione forte produce d’un sol tratto l’ effetto di una lunga
abitudine o di molte percezioni mediocri ripetute. Gli uomini agiscono come le
bestie, in quanto la concatenazione delle loro percezioni non avviene se non
per il principio della memoria; assomigliano, per questo riguardo, ai medici
empirici che hanno una semplice pratica senza teoria; e noi non siamo che empirici
nei tre quarti delle nostre azioni. Per esempio, quando ci si attende che
domani faccia giorno, si fa ciò empiricamente, perchè finora è sempre avvenuto
così. Soltanto l’ astronomo giudica ciò per Ada di ragione. Ma la conoscenza
delle verità necessarie ed eterne è ciò che ci distingue dai semplici animali e
ci dà la ragione e le scienze, elevandoci alla conoscenza di noi stessi e di
Dio. E ciò si chiama in noi anima ragionevole o spirito. Inoltre, mediante la
conoscenza delle verità necessarie e delle loro astrazioni, noi siamo elevati
agli atti riflessivi che ci fanno pensare a ciò che si chiama io, o considerare
che questo o quel contenuto è in noi ; ed è così che, pensando a noi, noi
pensiamo all’essere, alla sostanza, al semplice e al composto, all' immateriale
e a Dio stesso, col concepire che ciò che in noi è limitato, è in lui senza
limiti. E questi atti riflessivi forniscono i principali oggetti dei nostri
ragionamenti. I nostri ragionamenti sono fondati su due grandi principi: quello
delia contradizione, in A T irtù del quale giudichiamo falso ciò che implica
contradizione, e vero ciò che è opposto o contradittorio al falso; Passa ad
altro argomento: le grandi forme costitutive della realtà, c insieme i
fondamentali principi logici: verità di ragione, rette dal principio di non
contradizione, verità di fatto, rette dal principio di ragion suflìciente o di
causalità. Cfr. p. (i ss., 17 s. e quello della ragion sufficiente, in virtù
del quale consideriamo clic nessun fatto può esser vero o esistente, nessuna
proposizione veritiera, se non vi è una ragione sufficiente per cui sia così e
non altrimenti; benché tali ragioni il più delle volte non possano esserci
note. Vi sono pure due specie di verità: quelle di ragione e quello di fatto ;
le verità di ragione sono necessarie e il loro opposto è impossibile; quelle di
fatto sono contingenti e il loro opposto è possibile. Quando una verità è
necessaria, se ne può trovare la ragione per mezzo dell'analisi, risolvendola
in idee e in verità più semplici, finché si giunga alle primitive. Così nelle
matematiche i teoremi speculativi e i canoni pratici sono ridotti, per mezzo
dell’analisi, a definizioni, assiomi e 'postulati, Vi sono infine idee
semplici, di cui non si può dare la definizione; vi sono pure assiomi e
postulati o, in una parola, principi primitivi che non possono essere
dimostrati, e non ne hanno bisogno ; e sono le proposizioni identiche, il cui
opposto contiene un'espressa contradizione. Ma la ragion sufficiente deve
trovarsi anche nelle verità contingenti o di fatto, cioè nell'ordine delle cose
diffuse nell'universo delle creature ; nel quale la risoluzione in ragioni
particolari potrebbe procedere fino a un frazionamento senza limiti, a causa
della varietà immensa delle cose della natura e della divisione dei corpi all'
infinito. Vi è un" infinità di figure e di movimenti presenti e passati,
che entrano nella causa efficiente della mia scrittura attuale; vi è un'
infinità di piccole inclinazioni e disposizioni della mia anima, presenti e passate,
che entrano nella causa finale. È questo il metodo ilollu « caratteristica» e «
combinatoria »; cfr. p. .'iUtss(2) La causa liliale, che Leibniz usa con
significati diversi secondo le occasioni, rappresenta qui, per cosi dire, una
causa efficiente rivolta verso l’avvenire. ICssa dà il fine, lo scopo,
l’intenzione secondo cui una determinata E siccome tutto questo dettaglio non
implica se non altri contingenti anteriori o più dettagliati, ciascuno dei
quali ha ancora bisogno di una simile analisi perchè se ne possa rendere
ragione, per questa via non si procede affatto; e conviene che la ragion
sufficiente od ultima sia fuori dell’ ordine o seriett di questo dettaglio di
contingenze, * per quanto infinito esso possa essere. 38. ° E cosi la ragione
ultima delle cose deve consistere in una sostanza necessaria, nella quale il
dettaglio dei cambiamenti non si trovi se non in modo eminente, come in una
fonte; e tale sostanza noi la chiamiamo Dio. Ora, essendo tale sostanza ragion
sufficiente di tutto quel dettaglio, il quale inoltre è concatenato
universalmente, non vi è che un nolo Dio, e questo Dio è suflì-V dente. È da
ritenere inoltre che questa sostanza suprema, che è unica, universale e
necessaria, non avendo nulla fuori di sè che sia da essa indipendente, ed
essendo semplice conseguenza dell'essere possibile, debba essere incapace di
limiti e contenere la massima quantità possibile di realtà. Donde consegue che
Dio è assolutamente perfetto; non essendo la perfezione altro che la grandezza
della realtà positiva intesa precisamente, eliminando i limiti o confini nelle
cose che ne hanno. E là dove non vi sono confini, cioè in Dio, la perfezione è
assolutamente infinita. cosa è avvenuta. Contribuisce quindi a determinare Je «
ragioni della cosa stessa e rientra cioè nella sua ragion sufficiente. Da causa
tinaie serve a Leibniz per indicare un aspetto più spontaneo, attivo,
spirituale, morale del principio di ragion sufficiente. Essa si contrappone in
questo senso alla causa efficiente, la quale indirà un rapporto puramente
materiale e meccanico. Cfr. pp. li) s., 1 lfi ss. (1) Questa dimostrazione di
Ilio è basata sul principio di rugion sufficiente. Dio è la causa prima di
tutta la serie delle cose del mondo, delle verità di fatto empiriche e
contingenti. Egli non può però appartenere all’ordine delle cose contingenti,
altrimenti dovrebbe avere una causa fuori rii sè, e non sarebbe più causa
prima. Appartiene quindi all’ordine delle essenze necessario. Ne consegue pure
che le creature ricevono le loro perfezioni dall' influsso di Dio, ma che
derivano le imperfezioni dalla loro propria natura, incapace di essere senza
limiti. Poiché in questo appunto esso sono distinte da Dio. Tale imperfezione
originaria delle creature, si riscontra nelf inerzia naturale dei corpi. È
anche vero che Dio è non solo la fonte delle esistenze, ma anche quella delle
essenze in quanto reali, o di quanto vi è di reale nella possibilità. Infatti V
intelletto di Dio è la regione delle verità eterne, o delle idee da cui esse
dipendono; e senza di lui non vi sarebbe nulla di reale nelle possibilità, e
non solamente nulla vi sarebbe di esistente, ma neppure alcunché di possibile.
Infatti, se vi è mia realtà nelle essenze o possibilità, o nelle verità eterne,
bisogna pure che questa realtà si fondi su qualche cosa di esistente e di
attuale; si fondi quindi sull - esistenza dell'essere necessario, in cui
l’essenza implica l’esistenza, o cui basta di essere possibile per essere
attuale. Così Dio solo, ovvero l'essere necessario, ha questo privilegio: che.
se è possibile, bisogna che esista. E siccome nulla può impedire la possibilità
di ciò che non implica alcun limite, alcuna negazione, quindi alcuna
contradizione, ciò solo basta per riconoscere a priori la esistenza di Dio. Noi
l’abbiamo anche dimostrata per Perfezione è per Leibniz il massimo di realtà,
di fatto compatibile eoi principi della possibilità, determinati dalle verità
di ragione. Cfr. p. 21 ss. Imperfezione è una limitazione di realtà. L’intero
complesso del mondo dunque, cosi come 6 messo in opera da Dio, rappresenta il
massimo di realtà possibile, ed è perfetto. Solo le cose particolari sono
imperfette, in ragione appunto della loro particolarità. Questa concezione àia
medesima die Leibniz svolge nella Teodicea. Questa è la prova ontologica del
resistenza di Ilio. Leibniz lui aggiunto alla formulazione cartesiana di essa
il criterio della possibilità. Bisogna anzitutto, secondo lui, dimostrare che
il concetto dell’ente perfettissimo ò possibile, cioè noninvolve contradizione.
Sia poiché esso è effettivamente possibile, ne segue che esso contiene in sé
anche l'attributo dell’esistenza. Cfr. p. 13 ss. mezzo della realtà delle
verità eterne (1). Ma l'abbiamo dimostrata or ora anche a 'posteriori, poiché
esistono esseri contingenti, i quali non possono avere la loro ragione ultima o
sufficiente se non nell essere necessario che ha in aè stesso la ragione della
sua esistenza. Tuttavia non bisogna punto immaginarci, come fa taluno, che le
verità eterne, essendo dipendenti da Dio, siano arbitrarie e derivino dalla sua
volontà, come sembra aver inteso Cartesio e dopo di lui Poiret. Ciò non è vero
se non delle verità contingenti, il cui principio è la convenienza o la scelta
del migliore : laddove le verità necessarie dipendono unicamente dal suo
intelletto e ne sono l'oggetto interno. Così Dio solo è f unità primitiva, o la
sostanza semplice originaria di cui tutte le monadi create o derivate sono
prodotti; e queste monadi nascono, per così dire, per fulgurazioni continue
della divinità, di momento in momento, limitate dalla recettività della
creatura, alla quale è essenziale di essere limitata. \ i è in Dio la potenza,
che è la sorgente di tutto, la conoscenza che contiene il dettaglio delle idee,
e la volontà che determina i mutamenti o le produzioni secondo il principio del
migliore (5). E ciò corrisponde a quello che nelle monadi create costituisce il
soggetto o base, la facoltà percettiva, e la facoltà appetitiva. Ma in Dio
questi Teologo protestante. Questa affermazione correggo in parte quunto fc
stato attenuato ai SS 43 o 44. Le verità di ragione, clic danno la possibilità
delle cose, hanno pure una loro realtà di esseri possibili. Questa realtà
deriva loro da Dio. Ma la loro conformazione in quanto principi regolativi
dell’universo, ha una validità a sò stante, indipendente anche dalla volontà di
Dio. Solo le esistenze o realtà di fatto sono messe esplicitamente in opera da
lui, secondo il criterio del «migliore». L’intelletto divino Ita come contenuto
le verità di ragione; la sua volontà mette in opera le realtà di fatto.
attributi sono assolutamente infiniti e perfetti; e invece nelle monadi create
o entelechie (o PERFECTIHABIES, secondo la traduzione di questa parola data da
BARBARO (si veda)) essi non sono se non imitazioni, in ragione della perfezione
di ciascuna. La creatina è detta agire verso l’ esterno in quanto essa ha
perfezione, e {Mire da parte di un’altra in quanto è imperfetta. Così si
attribuisce azione alla monade in quanto essa ha percezioni distinte, e
passione in quanto ha percezioni confuse. E ima creatura è più perfetta di
un'altra, in quanto si trova in essa ciò che serve a render ragione a priori di
ciò che avviene nell'altra; ed appunto per ciò si dice che l una agisce
sull’altra. 51. ° Ma nelle sostanze semplici non si tratta che di un' influenza
ideale di una monade sull’altra; influenza che non può avere il suo effetto se
non per 1" intervento di Dio, in quanto, nelle idee di Dio, una monade
pretende con ragione che Dio, regolando le altre fin dal principio delle cose,
abbia riguardo ad essa. Infatti, giacché una monade creata non può avere
influenza fisica sull' interno dell'altra, solo per questa via può verificarsi
una dipendenza dell’ima dall’altra. Per questo appunto, fra le creature, le
azioni e passioni sono reciproche. Infatti Dio, paragonando due sostanze
semplici fra loro, trova in ciascuna ragioni che l’obbligano ad adattarvi
l'altra; e quindi ciò che è attivo per certi riguardi, è passivo da un altro
punto di vista; attivo in quanto ciò che in esso vien conosciuto distintamente
serve a render ragione di ciò che accade in un altro; e passivo in quanto la
ragione di ciò che accade Filologo e filosofo italiano, tradusse in latino
vario opere di Aristotele. Sulle percezioni confuse, in esso si trova in ciò
che vien conosciuto distintamente in un altro. Ora, poiché vi è un' infinità di
universi possibili nelle idee di Dio, e invece non ne può esistere che uno
solo, bisogna che vi sia una ragione sufficiente della scelta di Dio, che lo
determini a scegliere uno piuttosto che l’altro. E questa ragione non può
trovarsi se non nella convenienza o nel grado di perfezione che questi mondi
contengono; poiché ogni possibile ha diritto di pretendere all'esistenza, in
ragione della perfezione che racchiude. E ciò appunto è la causa dell’esistenza
del mondo migliore, che la saggezza fa conoscere a Dio, la sua bontà gli fa
scegliere e la sua potenza gli fa produrre. Ora questo legame o adattamento di
tutte le cose create a ciascuna singola, e di ciascuna a tutte le altre, fa sì
che ogni sostanza semplice contenga in sé rapporti Le monadi, ohe sono senza
Maestre, non possono agile l una sull’altra. Il contenuto di ciascuna
corrisponde a quello di tutte le altre, in quanto ciascuna è un punto di vista
preso sul medesimo universo. Ciascuna contiene nel suo intimo tutto il proprio
sviluppo; e tutto le viene dal suo intorno, nulla dal di fuori. Solo in senso
improprio c metaforico si può parlare d’influenza di una monade sull’altra. 11
diverso punto di vista dal quale l’ universo viene rappresentato, costituisce
la particolare individualità di ciascuna monade; esso viene indicato dalla
diversa sfera delle percezioni distinte che rappresentano, per così dije, la
zona centrale di ogni monade, mentre le confusene rappresentano la periferia.
Questa varia collocazione reciproca dei centri e delie periferie ò ciò che
permette una differenziazione fra le varie monadi. Ora, se si vuol chiamare
attivo il centro, incili si hanno percezioni distinte, e passiva la periferia
che ha solo percezioni confuse, si potrà parlare anche di una sfera di attività
in ciascuna monade, cui corrisponde una sfera di passività nelle altro; insomma
di una certa azione ideale dcH’una sull’altra. I mondi possibili, cioè
concepiti dall’ intelletto di Dio secondo i principi di ragione, sono influiti.
Dio sceglie fra di essi uno, il migliore, cioè il piò perfetto. È più perfetto
quello che, una volta attuato, cioè passato dalla pura possibilità alla
effettiva esistenza, contiene il massimo di realtà. Ogni possibile, insomma, è
tanto più perfetto, a quanta maggior quantità di esistenza può dar luogo. clic
esprimono tutte le altre, e sia per conseguenza uno specchio vivente perpetuo
dell'universo. E come una medesima città, guardata da differenti punti, sembra
diversa ed è come moltiplicata in prospettiva, analogamente avviene che, per la
molteplicità infinita di sostanze semplici, vi sono come altrettanti universi
differenti, i quali non sono peraltro se non le prospettive di un universo
solo, secondo i differenti punti di vista di ciascuna monade. ò8.° È questo il
modo di ottenere il massimo di varietà possibile, ma con quanto pili ordine si
può; cioè il massimo di perfezione possibile. Dunque solo questa ipotesi (che
io oso dire dimostrata) esprime in modo adeguato la grandezza di Dio. Ciò fu
riconosciuto anche dal Bayle, quando, nel suo Dizionario (articolo Rorarius),
mosse ad essa obiezioni; fu anzi spinto a credere che io attribuissi troppo a
Dio, e più che non sia possibile. Ma egli non potè addurre alcuna ragione che dimostrasse
1' impossibilità di questa armonia universale, la quale fa sì che ogni sostanza
esprima esattamente tutte le altre per i rapporti che ha con esse. Si vedono fi
altronde, in ciò che ho esposto, le ragioni a priori per cui le cose non
potrebbero procedere diversamente. Dio infatti, regolando il tutto, ha avuto
riguardo a ciascuna parte, e particolarmente ad ogni monade; la cui natura
essendo rappresentativa, nulla la può limitare a non rappresentare se non una
parte delle cose; benché sia vero che questa rappresentazione non è se non
confusa nel dettaglio di tutto l'universo, e non può essere distinta che per
una piccola parte delle cose, per quelle cioè che sono o più vicine o pili
glandi rispetto ad ogni monade; altrimenti ogni monade sarebbe una divinità.
Non nell’oggetto, ma nella modificazione della conoscenza dell'oggetto, le
monadi sono li mitate. Esse tendono tutte confusamente all’ infinito, al tutto;
ma sono Limitate e differenziate secondo i gradi delle percezioni distinte. E i
composti in ciò corrispondono ai semplici. Intatti, siccome tutto è pieno (il
che fa sì che tutta la materia sia concatenata), e siccome nel pieno ogni
movimento opera qualche effetto sopra i corpi distanti in ragione della
distanza, di modo ohe ogni corpo non solo è affetto da quelli che lo toccano e
risente in qualche modo di tutto ciò che accade ad essi, ma anche per mezzo
loro risente di quelli che toccano i primi da cui esso è toccato
immediatamente; ne consegue che questa comunicazione va a qualsiasi distanza. E
quindi ogni corpo risente di tutto ciò che avviene nell' universo; sì che chi
avesse la facoltà di veder tutto, potrebbe leggere in ciascun corpo ciò che
avviene ovunque, ed anche ciò che è avvenuto e avverrà; osservando nel presente
ciò che è lontano, sia secondo il tempo, sia secondo lo spazio: ffup.7r.oia
7ràvTa, diceva lppocrate. Ma mi' anima non può leggere in sè stessa se non ciò
che vi è rappresentato distintamente; essa non saprebbe svolgere in una sola
volta tutte le sue pieghe, perchè esse vanno all' infinito. Così, quantunque
ogni monade creata rappresenti tutto l'universo, essa rappresenta piii
distintamente il corpo che lo si riferisce particolarmente e di cui essa
costituisce l’entelechia: e siccome tale corpo esprime tutto l'universo a causa
della connessione di tutta la materia nel pieno. Ciascuna monade, in quanto
rappresentativa ili tutto l’universo, è analoga alla divinità. Solo la minor
foiza di questa rappresentazione la rende imperfetta e la ditTerenzia dalla
divinità e dalle altro monadi. In Dio tutto è chiaro e distinto. Nella monade
sono distinte solo le percezioni più vicino al contro, come si è già visto.
Leibniz non ammette il vuoto, per il suo principio della continuità applicato
alla materia.Ecco un’altra formulazione della concatenazione universale secondo
il principio di causalità, considerato questa volta nel suo aspetto fisico. i
Tutto ù conspirante ». l’anima, nel rappresentare questo corpo clie le
appartiene in maniera particolare, rappresenta insieme tutto runiverso. Il corpo
appartenente ad una monade che ne è l’entelechia o l’anima, costituisce con
l’entelechia ciò che si può chiamare un vivente, e coll'anima ciò che si può
chiamare un animale. Ora questo corpo di un vivente o di un animale è sempre
organico; poiché, essendo ogni monade a suo modo uno specchio dell’ imiverso,
ed essendo l'universo regolato in un ordine perfetto, bisogna pure che vi sia
un ordine nel rappresentante, cioè a dire nelle percezioni dell’ anima, e per
conseguenza nel corpo, secondo il quale l'universo è rappresentato nell’anima.
Così il corpo organico di ogni vivente è ima specie di macchina divina o di
automa naturale che supera infinitamente tutti gli automi artificiali. Perchè
una macchina fatta dall’arte dell' uomo non è macchina in ciascuna delle suo
parti. Per esempio, il dente di una ruota di ottone ha parti o frammenti che
non sono più per noi qualche cosa di artificiale e non hanno più nulla con
carattere di macchina riguardo all'uso cui la ruota è destinata. Ma le macchine
della natura, cioè i corpi viventi, sono ancora macchine nelle loro più piccole
parti, all' infinito. Ciò determina la differenza fra la natura e l'arte, cioè
fra l’arte divina e la nostra. E 1 autore della natura ha potuto operare questo
artifìcio divino e infinitamente meraviglioso, perchè ogni porzione di materia
non solo è divisibile all’ infinito, come hanno già riconosciuto gli antichi,
ma è anche suddivisa attualmente senza fine, ogni parte in parti, ognuna LI
corpo - commenta il Boutroux, attraverso lo infinite percezioni confuse
relative all’univerBO che esso determina ncll’auima, ò il nesso che riunisce
l’anima al resto del mondo, che fa cioè comunicare lo anime fra di loro. È
questa un’altra applicazione del principio di continuità alla materia. Lkiuniz,
La monadologia. delle quali ha qualche movimento proprio; altrimenti sarebbe
impossibile che ogni porzione della materia potesse esprimere tutto l’
universo. Donde si vede che vi è un mondo di creatine, di viventi, di animali,
di entelechie, di anime anche nella minima particella di materia. Ogni porzione
di materia può essere concepita come un giardino pieno di piante, e come uno
stagno pieno di pesci. Ma ogni ramo della pianta, ogni membro dell' animale,
ogni goccia dei suoi umori, è ancora un giardino, uno stagno. E quantunque la
terra e l'aria interposta fra le piante del giardino, o l’acqua interposta fra
i pesci dello stagno, non siano punto pianta nè pesce, esse ne contengono
tuttavia ancora; ma per lo più di una piccolezza a noi impercettibile. Cosi non
vi è nulla di incolto, di sterile, di morto nell'universo; e non vi è caos nè
confusione se non in apparenza; press' a poco come apparirebbe confusione in
uno stagno, ad una distanza dalla quale si vedesse un movimento confuso, un
brulichio, per così dire, di pesci, senza discernere i pesci stessi. Si vede da
ciò che ogni corpo vivente ha una entelechia dominante che è f anima
nell'animale; ma le membra di questo corpo vivente sono piene di altri viventi,
piante, animali, ciascuno dei quali ha ancora la sua entelechia, o la sua anima
dominante. Ma non bisogna immaginare, come fece taluno che aveva male inteso il
mio pensiero, che ogni anima abbia una massa o porzione di materia propria o
applicata ad essa per sempre, e che essa possieda quindi altri viventi inferiori,
destinati sempre al suo servizio. Poiché tutti i corpi sono in un flusso
perpetuo, come fiumi; e parti vi entrano e ne escono continuamente. Così
l’anima non cambia di corpo se non a poco a poco, per gradi, di modo che essa
non è mai spogliata ad un tratto di tutti i suoi organi; e vi è spesso
metamorfosi negli animali, ma non mai metempsicosi nè trasmigrazione delle
anime; non vi sono neppure anime completamente separate, nè genii senza corpo.
Dio solo è staccato interamente dal corpo.Perciò anche non vi è nè generazione
assoluta, nè morte perfetta, intesa rigorosamente, come separazione dall’anima.
E ciò che noi chiamiamo generazione, è sviluppo e accrescimento; come ciò che
noi chiamiamo morte, è involuzione o diminuzione. I filosofi sono stati molto imbarazzati
sull’origine delle forme, entelechie, o anime; ma oggi che ci si è accorti, per
mezzo di ricerche esatte sulle piante, sugli insetti e sugli animali, che i
corpi organici della natura non sono mai prodotti da caos o da putrefazione, ma
sempre dai semi nei quali vi ora senza dubbio qualche preformazione, si è
ritenuto che, prima della concezione, vi fosse già non solo il corpo organico,
ma anche un’anima in questo corpo, insomma l'animale stesso; e che per mezzo
della concezione questo animale sia stato solamente disposto ad una grande
trasformazione per divenire un animale di un'altra specie. Si vede pure qualche
cosa di simile fuori del campo della generazione; come quando i vermi divengono
mosche e i bruchi farfalle. La menade, elio ò assolutamente immateriale, non è
però priva di un suo aspetto di materialità. La materialità viene definita da
Leibniz in vari modi: come percezione confusa; come aggregato. Sempre però come
un modo di essere della monade, un suo particolare « fenomeno ». Posto ciò, e
dato che la monade è eterna e indistruttibile non si può a rigore parlare di
morte neppure nella materia; si potrà parlare solo di aggregazione e di
disgregazione, di passaggio do uno stato all’altro. Cosi non si può parlare di
una materia clic sia pura materia, separata da un’anima che sia pura anima. Le
teorie biologiche del suo tempo servono qui a Leibniz come sostegno e conferma
delle sue concezioni metafisiche. Leibniz, La monadologia. Gli animali dei
quali alcuni sono elevati al grado di animali più grandi per mezzo della
concezione, possono essere chiamati spermatici-, ma quelli fra di essi che
rimangono nella loro specie, cioè la maggior parte, nascono, si moltiplicano, e
vengono distrutti come i grandi animali, e non vi e che un piccolo numero di
eletti che passi ad un teatro più vasto. Ma questo non era che la metà della
verità; ho dunque ritenuto che se 1 animale non ha mai inizio naturalmente, non
avrà neppure fine naturale, e che non solo non vi sarà generazione, ma neppure
distruzione intera, nè morte rigorosamente intesa. E questi ragionamenti fatti
a posteriori e tratti dalle esperienze si accordano perfettamente coi miei
principi dedotti a priori qui sopra. Così si può dire che non solamente l'anima
(specchio di un universo indistruttibile) è indistruttibile, ma che lo e anche
1 animale stesso, benché la sua macchina perisca spesso in parte, e lasci o
prenda spoglie organiche. Questi principi mi hanno dato modo di spiegare
naturalmente l’ unione o conformità dell'anima e del corpo organico. L' anima
segue le sue proprie leggi, ed il corpo le sue; ed essi si incontrano in virtù
dell'armonia prestabilita fra tutte le sostanze, poiché le sostanze sono tutte
rappresentazioni di un medesimo imiverso. Le anime agiscono secondo le leggi
delle cause finali, per appetizioni, fini e mezzi. 1 corpi agiscono secondo le
leggi delle cause efficienti o dei movimenti. E i due regni, quello delle cause
efficienti e quello delle cause finali, sono armonici fra di loro. Cartesio ha
riconosciuto che le anime non possono attribuire forza ai corpi, perchè vi è
sempre la medesima Questa teoria ha il suo corrispondente nella dottrina della
gerarchia delle monadi, secondo cui solo alcune di esse possono elevarsi agli
stadi superiori di animale o spirito ragionevole. Sui rapporti fra le cause
efficienti e le finali, cfr. la nota a] j; 3fi.quantità di forza nella materia.
Pur tuttavia egli lia creduto che l’anima potesse cambiare la direzione dei
corpi. Ma egli credeva ciò, perchè ai suoi tempi non si conosceva la legge naturale
che stabilisce anche la conservazione della medesima direzione totale nella
materia: se egli avesse notato questa legge, sarebbe giunto al mio sistema
dell’armonia prestabilita. Tale sistema stabilisce che i corpi agiscono come se
(ipotesi assurda) non vi fossero anime; che le anime agiscono come se non vi
fossero corpi; e che entrambi agiscono come se l’uno influisse sull’altro.
Quanto agli sjnriti,o anime ragionevoli, benché io ritenga, come ho detto or
ora, che tutti i viventi e animali siano in fondo conformati ugualmente (cioè
che l’animale e l'anima comincino col mondo e non finiscano se non col mondo
stesso), vi è però di particolare negli animali ragionevoli, il fatto che i
loro piccoli animali spermatici, fino a che non sono che tali, hanno soltanto
anime cornimi o sensitive: ma appena quelli che sono eletti, per così dire,
pervengono per ima effettiva concezione alla natura umana, le loro anime
sensitive vengono elevate al grado della ragione e alla prerogativa degli
spiriti. Tra le differenze che intercedono fra le anime comuni e gli spiriti, e
di cui già ne ho notato alcune, vi è anche questa: che le anime sono in
generale specchi Questo leggo tisica, secondo cui si oonserva anche la
direzione totale (o quantità di progrosso) - cioè a qualsiasi cambiamento di
direzione, in un sistema chiuso, deve corrispondere un altro cambiamento di
direzione eguale o contrario-, contribuisce a fare del mondo meccanico un
sistema a sè, chiuso a qualsiasi influenza elio provenga dall’esterno, por
esempio dnll’aninia. Cartesio credeva alla oonsorvazione della quantità di
movimento (cui Leibniz sostituisce la conservazione della forza viva); ma non
conosceva la conservaziono della direzione totale. Egli pensava cioè che
l'anima potesse mutare la dirozionedi un movimento, lasciando invariato il
sistema. Una tale influenza dell’anima è impossibile, posta la legge di
Leibniz. Anima e corpo rimangono due sistemi separati, privi di influenze
reciproche, cosi come lo sono le monadi fra di loro. E il loro accordo dovrà
essere stabilito attraverso l’armonia prestabilita. Sulle leggi tìsiche
leibniziane, viventi o immagini dell'universo delle creatine; ma che gli
spiriti sono anche immagini della divinità stessa, o dell’autore stesso della
natura; capaci di conoscere il sistema dell universo e di imitarne alcunché,
per mezzo di saggi architettonici; essendo ogni spirito come una piccola
divinità nel suo ambito. Appunto questo fa sì che gli spiriti siano capaci ili
entrare in una specie di società con Dio, e che egli sia rispetto a loro non
solo quello che un inventore è per la sua macchina (ciò che Dio è rispetto alle
altre creature), ma altresì quel che mi principe è per i suoi sudditi, ed anzi
un padre per i suoi figli. Donde è facile concludere che l’insieme di tutti gli
spiriti deve compone la città di Dio, cioè il più perfetto stato possibile
sotto il più perfetto dei monarchi. 86. ° Questa città di Dio, questa monarchia
veramente universale, è un mondo morale nel mondo naturale, è ciò che vi è di
più di elevato e di più divino nelle opere di Dio. E proprio in essa consiste
la gloria di Dio; poiché non vi sarebbe gloria, se la sua grandezza e la sua
bontà non fossero conosciute ed ammirate dagli spiriti; e anche solo in
rapporto a questa città divina egli è propriamente fornito di bontà, laddove la
sua saggezza e la sua potenza si mostrano ovunque. Come abbiamo stabi lito pili
sopra una perfetta armonia fra due regni naturali, l’uno delle cause
efficienti, 1 altro delle finali, dobbiamo notare qui anche un’altra armonia fra
il regno fisico della natura e il regno morale della grazia, cioè fra Dio
considerato come architetto della macchina dell universo, e Dio considerato
come monarca della città divina degli spiriti. Tale armonia fa sì che le coso
conducano alla grazia per le vie medesime della natura, e che questo globo, per
esempio, debba essere distrutto e riparato per vie naturali, nel momento in cui
il governo degli spiriti lo richieda, per il castigo degli uni e la ricompensa
degli altri. Si può dire ancora che Dio, in quanto architetto, soddisfa in
tutto a Dio in quanto legislatore; e che così i peccati devono portare con sè
la propria pena per ordine di natura e hi virtù anche della strattura meccanica
delle cose; e che analogamente le belle azioni debbono attirare a sè la propria
ricompensa por vie meccaniche rispetto ai corpi; benché ciò non possa e non
debba avvenire sempre immediatamente. Insomma, sotto questo governo perfetto,
non vi sarebbe azione buona senza ricompensa, nè cattiva senza castigo; e tutto
deve risolversi nel bene dei buoni, cioè di coloro che non sono malcontenti in
questo grande stato, che si fidano della Provvidenza dopo aver fatto il loro
dovere, e che amano e imitano come si conviene l’Autore di ogni bene,
compiacendosi nella considerazione delle sue perfezioni, secondo la natura del
vero puro amore veritiero, che fa prendere piacere alla felicità di colui che
si ama. E ciò fa sì che le persone sagge e virtuose lavorino a tutto ciò che
sembra conforme alla volontà divina presuntiva o antecedente, e si contentino,
d'altra parte, di ciò che Dio fa accadere effettivamente per mezzo della sua
volontà segreta, conseguente e decisiva; riconoscendo che, se noi potessimo
intendere a sufficienza bordine dell'universo, troveremmo che esso supera tutti
i desideri dei piii saggi, e che è impossibile renderlo migliore di quello che
è, non solo quanto al tutto in generale, ma anche La volontà presuntiva o
antecedente rappresenta ciò che deriva dalla natura stessa di Dio, ohe ò
connaturato con la sua essenza; la volontà conseguente e decisiva rappresenta
l’atto effettivo con cui Dio ha messo in opera la realtà di fatto: atto non
necessario, quindi non prevedibile, « segreto ». Questa distinzione richiama
quella fra le verità di ragione, necessarie, e le verità di fatto, contingenti.
quanto a noi stessi in particolare, perchè ci teniamo legati, come è giusto,
all'autore del tutto, non solamente come all architetto e alla causa efficiente
del nostro essere, ma anche come al nostro signore e alla causa tinaie che deve
costituire tutto lo scopo della nostra volontà, e solo può procurarci la
felicità. E qui accennato al concetto fondamentale della Teodicea, secondo cui
tutto oiò che apparo come malo cessa di essere tale, quando venga considerato
in connessione con l'arinonia del tutto, nella quale anche i lati oscuri hanno
una loro funziono, e le ombreggiature contribuiscono alla perfezione del
quadro. Cfr. p. 4(5 ss. Nome compiuto: Eugenio Colorni. Colorni. Parole chiave:
diadologia, il concetto dell’individuo, l’idealismo filosofico como malatia,
indice alla malatia metafisica, scritti filosofici curati da Bobbio, scienza
unificata, ebreo-italiano, ebreo-britannico Ayer, circolo di Vienna,
Reichenbach, Hilbert, Eddington. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Colorni” – The
Swimming-Pool Library. Colorni
Commenti
Posta un commento