Grice e Venini

 DE LOQUELA 

TANQUAM 
RATIONIS 
AUXILIO 
CONSIDERATA... 

Antonio Venini 



DE LOQUELA TANQUAM RATIOSIS AUXILIO 
CONSIDERATA 

DISSERTA TIO INAUGURALIS 

AsSUEWTIBOS MaGNIFICO DOMINO ReCTOBE 
AC CELEBEHB.IJHIS FACULIATIS MeDICAE DlBECTOBB 
BT DSCAHO 

WIC NOH Clabisbimis D. D. Protessohibus 
AD 

DOCTORIS GRADUM IN RE MEDICA 

ASSEQUENDUM 
CELEBR ATIS5IMO IN ARCIKGYMNASIO 1 



ANTONIUS VENINI 

MORBINIENSIS 
EX VALLE- TELLINA 



TICINl REGH. 

rVSl ET SOC, 5UCCESS. OAXliATII. 



Digitized by Google 



\ Oigitized by Google 



VIRO EXIMIO OPTIMOQUE 

ARGANGELO SPEDALIERI 

PHYSIOLOGIAE AC ANATOMES 

IN ACAU*HIA TICINENBI 

norusou itc 



dufoutuj yeuttiu 



Cogitanti mihi, ac saepe saepius 
mente revolventi, quae quantaque 
Tibi debeam, Praeceptor Optime- 
nihilque te dignum obvenire mihi 
quod observantiae pignore tibi af- 



Digilized by Coogle 



ferre valeam, animo quidem an- 
gebar , Quoniam vero snmma , quae 
tanta comitate , mihi contulisti be- 
nefwia ejusmodi sunt , ut silentium 
mtllimode perferant , idcirco te oro, 
obtestorque ut hanc meam Disser- 
tationem , qtt(xm nomini tuo in- 
scripsi, tibique tanquam certum, 
sed tenue gratae mentis meae te- 
stimonium offerendani judicavi , eo 
animo accipias velim , qui me in- 
citare possit, ut majora cum tem- 
pore aggrediar , quae te digna sint 
meritoque tuo melius respondeant. 
Parce igitur exiguo- muneri , tenui- 
que parce tabori , Diique incoht- 
men Te jugiter servent ! 

Ticini die XIX. Mensis Augusii M.DCCC.XDL 



r 

DI9SERTATI0 



DE LOQCELA 
I TANQUAM RATIONI ATJXBUO 
.'•'■ CONSIDERATA. 

^)uot , qualesque sint magnae , quas 
homo cum caeteris naturae partibus 
habet , relationes , quot sint necessaria 
societatis vincula , quisque facillime con- 
cipit atgue jugiter experitur . 

Si ■ mente concipimus hotriinem in 
societate haud vivere , ignorando tunc 
quid esset jrtstitia , neque legis alicu- 
jus vindictam pertimescendo , qui ma- 
gis virihus polleret felicior esset , qui 
vero se dehiliorem putaret , sui similis 
aspectuiri horreret ac fugeret ; per ue- 
mora ^ylvasque vagaret , sibi veuatio- 
ne , et rapinis nutrimentum compara- 
ret, sacras religionis , conjugii , atque 
jururrileges minime cogunsceret, atque, 
monente Tullio (i) , ad id solum quod 

.- '., ! '",;• . T 

.- (i) De Offic. lib. I. eop. IV. ■ - * ■ 



Digitized by Google 



praesens esset se accommodaret, paullu- 
luin admodum sentieus praeteritum aut 
futurum . 

Nullura guidem dubium est ma- 
gnam rationis humanae evolutionis par- 
tem sibi societatem viudicare ; in ipsa 
enim sola scientiae, et artes ortum du- 
xerunt; in ipaa innumerabilia incre- 
menta habuerunt ; per ipsam eo magis 
bomo proprias cognitiones adaugere,, 
atque perficere novit; in quo J. J Rous- 
aeau praecipuam hominem interet bel- 
luas distinctionem reponebat . 

Utque magis hujusce veritatis uos 
tutos reddamus , observemus tantum- 
modo , quaia paucae sint ideae , quam 
iu infantia versentur artes , et scieii- 
tiae , quam pai um in populi» rudibus 
cognitiones extendantur . . ,j, / , : . 

Sed neque aocietas efformari po- 
test absque mutuarum egestatum cau- 
sa, mutuorumque auxiliorum ujilitate ; 
neqne utililates haberi queunt nisi de- 
sideria aliquo modo innotescant . Ast 
naturam , dicere posset aliquis , ad de- 
sideriorum expositionem nobis vaiia si- 
gna sponte suppeditat, qualia sunt ex. 
gr. gestus : heccae vero signa manca 
frtmis , et imperfecta sunt , ut ipns no- 
stra desideria ostendi queant . Eadem 



Digitized by Google 



3 

praeterea doeentibus eeleb. Loke , et 
Soave duobus gravissimis iocommodis 
sunt exposita : quum aliquis in tene- 
bris versatuf , vel obstaculum quod- 
cumque impedit, quominus ab illo , % 
cui aliquid patefacere cupit , aspicia- 
tur , omnes gestus inutites evauunt, 
Aliorum igitur siguorum necessitas elu- 
cet vocum nempe , quae sint articula- 
tione distinctae , atque ad animi sen- 
sus exprimendos conveniant, quid quod 
secundum Stoicos loquelaoi constituit. 

Inter modos omnes , qui ad ideas 
communicandas apti. esse possunt, ma- 
gis utilis certe loquela evadit : huma- 
nae mentis operationes ipsa faciliores 
reddit -, animi motus manifestos pro- 
fert ; supra attentionem , atque memo- 
riam valdopere agit . Nationes , qua- 
rum Hngua inops evadit eumillis, quae 
fertiiem linguam habent , comparemus 
sufficit, atque inveniemus , epiritus stu- 
dium , suavitatem , atque magnitudi- 
nem cum linguae nationalis copia pro- 
portionem servare , cujus rei causam 
querere non est admodum difficile ■ " 
Primus autem loquelae influxus ad 
cognitiones acquirendas in nomiuibus 
consistit, quae ideas rerumclaras, qua- 
rum multae absquc iUorum ausiUo ex 



Digitized by Coogle 



anirao delereutur, nobis tntaa redduot; 
nieus nihii sibi revocare videtur , nisi 
per alirfiiara setisationein i prius acce- 
ptam ideae quam reproduoit conne- 
JUUi. Extraneus , observat Michaelis , 
qui urbem incolis valde frequentem in- 
greditur , qualemnam diincuttatem, ex- 
peritur ,. ut in sua . imaginarione , atque 
memoria varias incolarun»: physiogoo- 
mias retineat ? Sed retjnet>, et. facili- 
ter distinguit atatim ac nomina cogno- 
seit : quid quod loqueiae supra tiostras 
cogitationos iiifluxumclarissimeoBtendit. 

. : Absque verbis qmae' ideis corpus 
quodammodo praebent , ideae tantum 
revocarentur , qtioe ad ; res seusibiies 
spectant , quaeque per seiwetipsas faci- 
Je distinguuntur, uti . iliae arboris , ani- 
malis , aliorumque similium habentur ; 
caeterae 'ideae , sine verbornm auxilio 
prorsus ranwMMbll Idea« generales 
praeterea, si RoiiSBeau fidein habere 
volumus, ahsque verborunv subsidio ba- 
■heri nequeunt;: resque sincere abstra- 
ctae pari modp videntnr , et nonnisi 
per sermonera cbncipiuntur . Quomodo 
revera absque loquela imaginari aut 
intelligi poruissent materiae , spiritus , 
eubstantiae , modi , figurae , motus , 
aliorumque vocabula, si idearum, quae 



Digilized by Google 



.S 

hisce vocabulis adsignantur , quum sint 
mere metaphysicae , nulluni liabetur in 
natura exemplar ? Memoria igitur sine 
loquela ad ideas proprie dictas , sive 
ad physicaa imagiues fere tantum esset 
circumscripta , atque ad eas quoque 
unusqiiisque videt, cujusnain utilitatis , 
sint nobis verba , quae utilitas iu no- 
tionibus eo magis elucet (i) . 

Posito ita loquelae influxu ad idea- 
rum , atque notionum couformationem, 
facile quidem est concipere , quantum 
haec auxilii ad cognitiomim adeptio- 



(i) Equidcm nolalu digns cst alia observalio , 
quam Sulier facit in sua praeclarissima disserlalio- 
ne , cui limlum est i Obsemalions sur P influeaca 
rcciproqac de la Raison sur le lar.gage , el du tan- 
gage sur la Jtaisan . 

n J ajoute encore une autre observations , E 
m est que nouvent un contours fortuit tle plusieura 
» circonntances nous fail appcrcevoir une idee neu- 

■ ve et .importante . Dan» ce cas on est presqut 

■ sur de la perdre bieutot apres , si 1* on ne prend 

■ pas la precaution dc la marquer par qnelque si- 
» gne. Pour faire revenir la mume idee, il faudroil 

* le meme concours de circonsiances , ce qui n'ar- 

■ rive presque jamais . A-t-on un mol propre pour 
» nous t-n rappeller les principnles , alors , a. T aid» 

* de ce mol, elles revicnnenl toules et amenent de 
n nouveau cette idi!e que nous aurions el 6 fachdl 
- de perdre. Voila en quoi consiste le premieT 

* «vmiuige du lang.age „, 



Digitized by Coogle 



6 

nem afferat . Cognitio , ifle actns nem- 
pe quo anima inter ideas conveuien- 
tiam vel disconvenientiam sentit , cc— 
gnitio , inquam , uti ex Logicis patet , 
tmmediato , aut mediata vsse potest . 
Primo in casu convenientia vel discon- 
venientia Btatim percipitur , atque ju~ 
ilicium vocatur ; altero in casu couve- 
nientiae , vel disconvenientiae confir- 
inandae gratia ad tertiam comparatio- 
nis ideani confugere oportet , et dici- 
tur ratiocinium . Jamuunc quoad judi- 
cia , quae a Logicae magistris in rea- 
lia atque implicita dlscernuntur, quura 
judicium reale illud sit, in quo antea 
teorsim duae ideae examinantur , ac 
nonnisi post hocce examen convenieu- 
tia j vel disconvenientia adfirmatiir ; 
qaumque apud nos judicia realia ple- 
riimqUe sint totidem propositiones men. 
tales verbalium ad instar subjectOi vei 1 
bo atque attributo compositae , pro 
certo habendum est , nullam mentalem 
propositlonem fieri posse ab illis qtii 
loquelae dono sunt destituti . 

Omnia tamen ab illis hujusmodi 
judicia excludere nolumus, relate enim 
ad objectorum identitatem aut discri- 
men poterunt ipsi judicia realia quo- 
dammodo efficere. Conspicientes ita ar» 



Digitized by Googl 



Lorem , qaam jam alias viderunt, prae- 
seutem iileam poterunt comparare cum 
illa , quae in ipsis a memoria excita- 
tur , atque arborem eandem esse con- 
cludere: sahcem, et pinum insimul ob- 
eervantes, unum cum altero poterunt 
comparare , atque inter ipsos differen- 
tiam perspicere . Haecce vero judicia 
haud magni esse momenti concludere 
lieet. Ac revera qualisnam ab ipsis 
magni momcnti cognitio haberi potest? 
Majorem utiLitatem afferentia illa sunt 
judicia, quae qualitates in objectis exi- 
stentes .eorumque relationes intimas 
respiciunt , qnae objectorum naturam 
nobia patefaciunt . Sed quoad relatio- 
nes , praecipue magis abstractas , cum 
loquela siut destituti , harum relatior 
num .notiones ipsas non agnoscent ; ita- 
que nullum reale judicium poterunt 
efformare , sed ne implicitum quidem , 
cujus nomine intelligitur simplex idea- 
rum canjunctio , quin examett ad ju- 
dicium reaie efforraandum necessarium 
praecedat ; . 

Horum igitur jttdicia siraplices tan- 
tum idearum conjunctiones amplecten- 
tur , quae quidem nonnisi ideas quali- 
tatnm magis sensibilium respicient . 
... ...Quoad LCOgnitiones deniaue demo»: 



Digitized by Google 



8 

■trativas, fere nullum efficere posse ra- 
tiocinium illi videntur , <jui siguis ca- 
rent , quibus omnes ideae inter se com. 
parandae statui possint . 

Ariimae facultates itidem snpradi- 
ctis de causis nnn admodum expedi- 
tae , atque imperfectae esse debent in 
illis , qui loqueia sunt destituti . 

Cretinorum miserrimum genus vi- 
tam ducit ferme uti belluae , nam io- 
quela carens fere nullum rationis m«- 
nus excrcet , sed tanlum physicarum 
mecessitatnm imperium sentieos vita fe- 
re vegetativa solummodo vivit . 

Sensus eorum , qui loquela carent 
perfectionis gradum difficiliter attingent. 

Idearnm conjunctiones in ipsis fe- 
re omnes fortuito accident, neque mul- 
tum uti poterunt illa facnltate , qua 
anima attentionem suam in rebus suc- 
cessive ac gradatim pouit . 

Quoad facultatem cognoscendi spe- 
ctat , magni momenti judicia , et ra- 
tiocinia efficere non posse jam vidimus . 

Loquela destituti praecipue me- 
moriae auxilio carebunt, quod uti quis- 
gue videt capacitatem adiuodum cir- 
cumscribere debet : ac revera commu- 
nis est observatio , rerura in infantia 
gestarum memoriaut majorem. esse i» 



Digilized by Google 



Jllii, «jni mature loqnela sunt usi. Hoo 
etiam probat factnm a La-Mettrie re- 
latum cujusdam muti in societate \i- 
venris , qni nescio qua de causa loque- 
la paullatim adepta , de vita quam an- 
tea gesserat interrogatus , an parentes, 
aliosque cognosceret , extitisse vix re- 
cordabatur : notus est apud Philoso- 
phos , praecipne La-Mettrie, atque 
Condillac , quidam Lituaniae nemorum 
incola , qui e statu agresti in societa- 
tem vocatus atque edoctus> qualem vi- 
tam in illa solitudine gereret , quibu» 
cihis veseeretur rogatus , ne suae qui* 
dem existentiae memor, tum solum vi- 
vere incepisse videbatur cum loquelae 
usum adeptus fuerat, ■• 1 >■ 

Msgnum igitur rationi auxilium 
suppeditat- loquela , si eadem carentes, 
tam imperfectas facultates , tam paium 
extensas cognitiones nostras haheremus . 
Ac si aliquis adhuc hunce loquelae of- 
ficium in dubium ponere vellet , ratio- 
queri posset ah ipso , qua Rector na- 
turae supremus loquela nos instructos 
Toluit . Procul dubio responsio facilis 
erit, ut yicissim cogitationes egestates- 
que nostras communicare . ac in socie- 
tatis statu vitam peragere possemus . 

Quod si pro eexto habetitr , per- 



Digitized by Google 



ao 

pendere sufficiet , nOnnisi per socjetai- 
tem, quae eine loquela nou datur, nor 
straa cognitiones extendere , rationem 
«xpedire , intellectuales facultate; per T 
■ficere posse .-. Clarjssimeque exinde pa r 
tere loquelae officium ad ratiouales fa 7 
«ultates perficiendas , 

Recte igitur, meritoque Philosopbi 
omnes una voce cxclamant , liominera 
animal solurn esse quod loquatur , hu- 
jusmodi privilegipm supra caetera aui- 
mantia imperium illi concedere , per 
loquelam in integram naturam regna- 
re , ad suum conditorem asceudere , 
«nraque coptemplare , et colere . Per 
ioquelam homo ens vere socialis effici- 
tur , et societates , quas jubet ipse gu- 
lernat legibus , cjuas creat , mutat , vel 
componit juxta temporum , locorum , 
circumstantiarum omnium varietatem . 

Jure , meritoque ait celeb. Bon- 
ncf (i) , hominem solum t quuin prae 
caeteris animantibus loquelae munere 
iruantur , suas ideas quemadmodum si~ 
bi placet componere, atque inter ipsas 
vinculum constituere , quod suae im- 
maginatiouis , et memoriae inaestima- 



Digitized by Goog 



Jjilem tiogmtionum thesatinim facit ; 
homineui iude suas cogitationes commn* 
tticare , facultatesque cuuctas perfice- 
re ; omnes artes , ac scientias in suam, 
redigere potestatem, talique modo na- 
turam sibi integram subjectam h*- 
hcre . 

Jnre , meritoque clariss. Merian un» 
cum Michai'lis sequentia scripsit : 

„ Ce n'est que par le langage que 

Fhomme devient veritahlement hom- 
„ me . L' exemple des sourd3 et des 
„ muets , celui de ces hommes sauva- 

ges , ou plut6t de ces aoimaux i 
„ figure humaine que 1' on a trouves 
„ dans Jes forets , nous apprend com- 
„ bien peu nous difererions des bru- 

tes , si cet instrument nous man- 

quoit. Jusqu' ou le langage contri- 
„ bue-t' il 4 perfectionner 1 esprit e 
j, le coenr ? Cette question est une 
„ des plus belles que je connoiaae : que 
„ des choses ritiles et curieuses ne pre- 
„ seut' elte a notre meditation ! Et dc 
„ 14 on vient tres naturellement a cet- 
„ te conclusion generale : qile si une 
„ nation veut se perfectiouner, elle doit 
„ commencer par perfectioner sa lan- 

Jure , meritaqne de hac re opti- 



Digitized by Google 



tne ait bnjn*C6 celebria Athenaei Ticl- 

Densis Antecessor (r). 

„ Ogni uomo sa. che la parola 6 
„ mezzo di rappresentare il pensiero | 
„ ma pochi si accoigono che la pro- 
„ gressioue , V alibontianza , e 1' econo- 
„ mia del pensiero sono effetti della 
„ parola ■ E questa facolta di articola- 
„ re la voce , applicandone i suoni agli 
„ oggetti , e ingenita in noi , e con- 

tcmporanea alla formazioue de' sensi 
„ esterni , e delle potenze mentali , e 
„ quindi anteriore alle idee acquistate 
s , da sensi , e raecolte dalla mente ; 
„ onde quanto piii i seusi »' invigori- 
„ scono alle impressioni , o le iaterne 
& potenze si esercitano a concepire , 
„ tanto gli organi della parola si van- 
„ no piii distintamente snodando . Che 
„ le passioni , e le immagini nate dal 
„ sentire, e dal concepire , o si rimar- 
„ rebbero tutte indistinte , e tumultn- 

anti , mancando di segni che nel- 
„ T asseuza degli oggetti reali le rap- 

presentassero, o svanirebbero in gran 
„ parte per lasciar vive soltanto le 
„ pochissime idee connesse aU" i&tintQ 



(i) Deli'origine , e dett" ufficio delia lelleratui 
ra. Orarione di Ugo Foacolo. Cap: IV. ■•:«». 



Digitized by Google 



„ della propria oonservaaiotae., ed ac- 
„ cennabili appena dall' azione , o dal- 
„rJ*;voce inarticolata . II che ai osser- 
„ va aegii ■ uomini mnti, i qaali naa 
,j conseguono ne ricchezza ne ordine> 
n di pensieri che • non siauo richiesti 

dalle siTpreme necessita della vita , 

se non qiiaridu ai segni della parola 
„ articolata riescanb a suppbre co' se- 

gni della parola scritta " . - 

Paullo post perbelle adjunxit ce-» 
leber, Auctor . i-.i.imri; I-.i-l ib s 

1 ,, Lai ragionB. che i avvertita conti- 
„ nuamente dalle alterne ■ oscillazioni 
i,i del piacere e>del dolore> equilibra e 
„ dirige - per -mcizo^.del paragone e delr 
„ la eMfiericnza -tuttie-le- potenze> della 
f, vita., ove fosse destituta della paro- 
ftlila;, rlon aarebbe prerogativa dell uo- 
^irrmi? ina come negli altri animali , 

ridurrebbesi all' istiuto di misiirare i 
,-j.'beui ed i' mali innninenti con la nor» 

ma : 'delle Bensafeioni , Fuggonoai sen- 
,, -si le forme reaiiJ e. Ie sostanze degli 
• oggettis ne si' disoernerehbe. ii vero 
„ dal falso , ne< si bilamcerebbe il van- 
„ taggio apparente cot danno nasco- 

sto, se non si oltrepassassero 1'ester- 

nei sembianze , le sole ad ogni modo 
„ che i sensi p'o=sono imprimere riell* 



Digilized by Coogle 



j*s-«t 



M mente . Qoindi la ragione al difetto 
-„ d' immagini acquisite prowide co' se- 
„ gni della voce , inventati ne' prirai 
„ bteogni dall' arbitrio dell' analogia j 
n poi migliorati dall'esperienza, e san- 
„ citi dall' utilita . Cosi , poiche furo- 
M no indoleggiate con simboli e con 
J5 immagini moite eerie di farti , si de- 

sunsero le idee del dovere , e del dt* 
„ ritto , ma come raffigurarle in tanto 
„• tumulto di reminiscenze , di' passioni 
„ e di fantasmi annessi a quei iatti ? 
„ Come astraerle e preservarle ae non 
„ con un eegno stabile ed arrendevole 
p, alle astrassioni ? E' qual aitro segnQ 
„ se n*m la parold ? Tesoro di Buoni,, 
„ di colori e di combinazioui per cui 
„ 1' intelletto , dopo d' avere. percepite 
„ e denotate le forme sensibili .delle 
t ,-mtb& pno cotigetturarne e concepir- 
j, ne le piu recondite , e denominarle, 

e scqmporle in minime parti, e con- 

siderarle in tutti i loro accidenti , e 
,, ricomporle nell' armonia ohe dianzi 

non intendeva ; onde apesso ne vede 
M - le cause e talvolta lo scopo, e resta- 
M ne attonito e piu coovinto dell' ar- 
,, caua ragione dell' .universo t dell' in- 
9 , comprensibile universo , dell' esisten- 
„ za di cui raancherebbe perfino ia 



Digitized by Googl 



-VrMmplice idea , *e come 1'uomo noa 
„ pud oemprenderlo , cosi non potesBO 
„■ nernmen nominailo " . 

"j Pr*eter hoa , variis quidem verbis 
sed iisdem priocipiis idem tentantur 
praedarissimi alii i Philosophi , quales 
eunt ex- gr. Baco a Verulamio, Rou» 
aeau , Sulzer , La -. Mettrie , Condillac , 
Loke ; , Soave , aliique celebriores , 
qui cuncti uno animo statuendo con- 
veniunt, loquelam rationi auxilium af- 
ferre . 

Refellenda tandem est objectio , 
quae a nonnullis sententiae contrariae 
sectatoribua agitur, illos videlicet , qui 
a nativitate auditu et loquela capti ia 
schola Parisiensi celeberrima edncan- 
tur, rationalibus aeijue facuitatibus nti 
posse . lsta vero ohjectio , quae valida 
nimis prima vice videtur, per se ipsa 
concidit , si observare placeat , quod 
sicuti revera loquela rationi auxilio eva- 
dit , eorum intellectualium facultatutn 
evolutio nonnisi tum accidit cum lo- 
quelae naturali artincialis subatituatur, 
scriptura nerape , quae loquelae est 
filia . Si autem in ipsis intellectualiura 
facultatum defectus ab organica in ca- 
pite praesertim alteratione, uti maluut 
Qonnulli , pendere deberet , quomodo 



Digitized by Google 



As6 



16 

facultates deinceps evolverentur , quo- 
inodo organisationis deiectui posaet me> 
deri ? Et si in eisdem intellectus tar- 
ditas ab alterata organisatione non pen- 
det 4 cuiuam causae , nisi loquelae de~ 
fectui , tribuetur ? Hujusce enim ratio 
clarissime patet , si facultates intelle- 
ctuales evolvuntur statim ac , queraad- 
rooilnm jam supra notaviraus , loquela* 
natnrali artifioiaUs substituatur . 



-je\ 3 o:. 
Cr.ft 



Digitized by Google 



THESES. 



Nuttum vulnus nisi a posteriori est mor- 
tale dicendum . 



Gravhts est crimen infanticidii , quam 
mors foeti ex simplici ejus exposU 
tione . 

m. 

Circuli communicatio foetum inter et ma~ 
trem nisi per secretionem expticari 
potest . 

IV. 

Caloris secretio haud omnis perjicitur in 
respirationis processu . 



Digilized by 



.. v , . . 

Actio remediorum adstringens a stimu- 
lanti differt. 

VI. 

/Ipoplexia nervosa non semper ex debi- 
litate pendet . 



rft 



Digitized by Google 



Digllized by Google