CHIARAMONTI

 

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Chiaramonti – Luigi Speranza (Cesena). Abstract. Grice: “When I gave my lecture for the Oxford Philosophical Society on ‘Meaning,’ I KNEW none in the audience would have ever HEARD of Chiaramonti; so I could easily pour scorn on any attempt to provide a taxonomy of signs, and propose my ideas on ‘meaning’ as superior!” -- Filosofo italiano. Cesena, Emilia-Romagna, Forlì-Cesena.   Opuscula varia mathematica, Scipione Chiaramonti, m. Cesena -- è stato un astronomo e filosofo italiano. Fu avversario di Tycho Brahe, Galileo Galilei e Giovanni Keplero.   De universo Nacque da una famiglia aristocratica. Il padre, Chiaramonte Chiaramonti, era un noto medico. Si laureò in filosofia a Ferrara. Fu chiamato ad insegnare filosofia naturale all'università di Perugia con lo stipendio di 340 scudi ma dopo un anno lascia la cattedra. Fu per qualche tempo consigliere e matematico alla corte di Modena. Appartenne all'Accademia scientifica istituita a Modena dal Principe Alfonso, figlio del Duca Cesare, nel 1609 e rinnovata nel 1618. Nel 1627 Ferdinando II de' Medici lo chiamò a insegnare filosofia naturale all'università di Pisa, incarico che detenne fino al 1636. Lasciata Pisa e sfumata l'ipotesi di una cattedra a Padova, egli trascorse i suoi ultimi anni a Cesena, dedicandosi a studi di storia cittadina e alle vicende interne dell'Accademia degli Offuscati, da lui fondata nel 1631. Rimasto vedovo nel 1644, in quell'anno entrò nell'Ordine dei frati minori cappuccini. Chiaramonti fondò la congregazione dell’Oratorio dei Filippini a Cesena (1644). Morì a Cesena il 3 ottobre 1652.  Tenacemente aristotelico, Chiaramonti difese la cosmologia tolemaica dalle critiche di Orazio Grassi, Galileo Galilei, Giovanni Camillo Glorioso e Giovanni Keplero.[2]  Chiaramoni è autore di uno scritto De Methodo ad doctrinam spectante: Libri quattror, Cæsenæ, stamp. Carolus Nerius, 1639; in questo testo, l'autore discute dall'interno le problematiche concernenti il dibattito logico contemporaneo, incentrato sull'opposizione tra le diverse interpretazioni delle teorie di Zabarella e Piccolomini. Nel 1621 Chiaramonti pubblicò a Venezia l'Antitycho, in cui criticava il sistema cosmologico di Tycho Brahe. Galileo espresse, nel Saggiatore, un giudizio molto positivo sull'opera, che fu invece attacca duramente da Keplero nel Tychonis Brahei [...] Hyperaspistes (Il difensore di Tycho Brahe), pubblicato a Francoforte nel 1625. Chiaramonti rispose alle critiche dell'astronomo tedesco nell'Apologia pro Antitychone (1626).  Opere Discorso della cometa pogonare dell'anno MDCXVIII, Venezia, Pietro Farri, 1619. (LA) De tribus novis stellis quae annis 1572, 1600, 1604 comparuere, Cesena, Giuseppe Neri, 1628. Difesa di Scipione Chiaramonti da Cesena al suo Antiticone, e Libro delle tre nuove Stelle, Firenze, Landini, 1633. (LA) De universo, Köln, Jost Kalckhoven, 1644. (LA) De sede cometarum et novorum phaenomenorum, Forlì, Cimatti, 1648. (LA) Opuscula varia mathematica, Bologna, Caroli Zeneri, 1653. (LA) In Aristotelem de iride, de corona, de pareliis, et virgis commentaria, Venezia, Scipione Banca, 1668. (LA) In quartum metheorum commentaria, Venezia, Scipione Banca, 1668. Note ^ Chiaramonti, Scipione, su thesaurus.cerl.org. URL consultato il 23 marzo 2022. ^ DBI. AChiaramónti, Scipione, su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Modifica su Wikidata Gino Benzoni, CHIARAMONTI, Scipione, in Dizionario biografico degli italiani, vol. 24, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1980. Modifica su Wikidata Opere di Scipione Chiaramonti, su MLOL, Horizons Unlimited. Modifica su Wikidata (EN) Opere di Scipione Chiaramonti, su Open Library, Internet Archive. Portale Astronomia   Portale Biografie   Portale Filosofia Categorie: Astronomi italianiFilosofi italiani del XVII secoloNati nel 1565Morti nel 1652Nati il 21 giugnoMorti il 3 ottobreNati a CesenaMorti a Cesena[altre] Nasce da Chiaramonte C. e Polissena.  Nobile e ricca famiglia quella paterna, originaria, si dice, di Clermont e trasferitasi di lì, essa da alla chiesa, con Pio VII, un papa. Medico il padre, C. lo vante di gran celebrità, in tutte le parti di medicina grande, ma nel prognostico mirabile. Quanto a C., le favorevoli condizioni familiari gli permetteno di dedicarsi con agio a studi pacati, lontani dall'urgenza d'un'immediata utilizzazione pratica. Ego sum autodidactos - così un’autopresentazione non priva di civetteria -, praeterquam in grammatica, in omni scientia. Distintosi nel pubblico studio di Cesena come l'"eruditissimus et doctissimus iuvenis" che fornì al concittadino Mazzoni -- la cui morte gli ispira delle commosse Lacrymae in esametri latini -- un'ammirata "Aristotelis defensionem" l'esordio, alla luce delle successive vicende, pare già collocarlo nel solco dell'aristotelismo più intransigente e chiuso. E, in effetti, C. ne è un ostinato assertore, traendone stimolo per la sua lunga battaglia culturale di retro-guardia, nella quale sciupa – lamenta Favaro che lo definisce il più accanito ed il più molesto oppositore di BONAIUTO (vedasi) - "le belle doti" d'ingegno di cui "è largamente fornito". Ancor più severo con lui Tozzetti: non manca di contribuire quanto poté alla rovina di BONAIUTO (vedasi), non con altro fine che di sfogare la sua invidia professorale. E Montucla, lo storico delle matematiche, addirittura lo bolla come ingombrante pietra d'inciampo al luminoso cammino della scienza tout court: opprobre des siècles philosophiques et qui semble n'avoir joui d'une vie très longue que pour retarder, autant qu'il étoit en lui, le progrès des nouvelles découvertes. Sposatosi con Virginia degli Abbati, che gli darà ben dodici figli -- di cui almeno sette maschi --, e conclusi, senza fretta, gli studi con la laurea in filosofia a Ferrara, C. ha la ventura di farsi apprezzare come molto intendente delle matematiche da BONAITUO (vedasi), di passaggio per Cesena alla volta di Pesaro. A Faenza per breve tempo, vi ultima una scrittura relativa al Quesito proposto da Colonna, come da una data balla si venghi in cognitione del pezzo a cui serva sì nelle colubrine come nei cannoni. E indubbiamente comincia a godere d'un certo credito, ché viene assunto, con lo stipendio annuo di 340 scudi, quale interpres naturalis philosophiae ad peruginam academiam dai tre moderatores vulgo sapientes appellati. Alle dipendenze quindi, colla retribuzione annua di 400 ducatoni, del cardinale d'Este, è per C. trascorsi due anni, cocente umiliazione il negato rinnovo dell’entratura libera nella camera; irremovibile il cardinale nel sostenere che anda concessa ai servitori quando e quanto le paresse. Miglior stima di lui ha, invece, il duca Cesare di cui è matematico e consigliere e che volle presso di sé come paggi due suoi figli, Virginio e Niccolò. Accolge inoltre il suggerimento di C. d'istituire a Modena un'accademia, della quale desidera è membro tra i più illustri. E C. - che nel frattempo pare sia stato anche al servizio del cardinale Aldobrandini e che compone un trattato Delle scene e teatri -- uscito, postumo, a Cesena, costituisce una sorta di summa divulgativa in fatto di prospettiva e scenografia teatrale, quasi sussidio integrativo rispetto ai Perspectivae libri sex, Pisauri, di Monte --, uno dei testi più interessanti, nel suo oscillare tra ambizioni teoriche e intenti operativi, della sceno-tecnica barocca - espresse al duca la sua riconoscenza dedicandogli il Discorso della cometa pogonare, Venetia.  In questo, che è la sua prima opera a stampa, espone l'opinione, alla quale rimane pervicacemente avvinghiato e che ribadirà con accanimento, essere le comete di sostanza elementare. Non v'è, contra quelli che la fanno di celeste, altra soluzione accettabile per chi, come C., non è disposto a deroghe sull'ingenerabilità e incorruttibilità dei cieli; donde la deduzione, di cui C. volle essere, con accigliata sicumera, intransigente enunciatore e rumoroso banditore, che le cosiddette stelle nuove e le comete sono fenomeni SUB-lunari. Nimio ardore tuendae aristoteleae antiquaeque de caeli incorruptibilitato sententiae invectus, dirà Gassendi di C., che, peraltro, riverirà come virum illustrem dichiarandosi imparem nel suoi confronti. Né si tratta solo di difendere dagli oltraggi la purezza virginea del cielo aristotelico; anda sventata l'aggressione al sistema tolemaico che poteva muovere proprio da un'utilizzazione delle comete quale ulteriore puntello del moto annuo della terra attorno al sole. Abbattutasi sul copernicanesimo la condanna ecclesiastica, resta, pericoloso cavallo di Troia di visioni eversive, il sistema ticonico, proposta subdolamente compromissoria all'ombra della quale parevano occultarsi i transfughi coatti del primo.  Perciò C., restauratore dell'ortodossia tolemaica, scende ancora una volta in campo con l'Antitycho... in quo contra Tychonem Brahe et nonnullos alios - e tra questi Grassi è uno dei bersagli principali essendo dedicati ben 10 capitoli dei 65 dell'opera alla sua confutazione - rationibus eorum ex opticis et geometricis principis solutis,demonstratur cometas esse SUB-LUNARES, non coelestes -- Venetiis. Un argomentare vigoroso, dice il Simplicio galileiano, grazie al quale i moderni astronomi inclini a far celesti le comete venivano convinti con le loro medesime armi per via di paralassi - da ricordare che Brahe proprio dal rapporto tra parallasse lunare e cometaria deduce essere le comete superiori al cielo lunare - e di calcoli rigirati in cento modi, concludendo finalmente a favor d'Aristotele che tutte sono elementari.  Lo scritto non spiacque in un primo momento a BONAIUTO (vedasi) -- questi dove avere una buona opinione di C. se aveva suggerito di ricorrere a lui in merito all'opportunità dell'acquisto d'un orologio sferico colle hore in ogni parte del mondo proposto al granduca da un canonico cesenate, che, pur rilevandone con Guiducci le debolezze, lo ricorda positivamente nel Saggiatore, probabilmente fuorviato da una troppo rapida e distratta scorsa - ammesso ci sia stata, ché non è da escludere non abbia potuto avere subito il testo tra le mani - che l'aveva indotto a ritenere trattarsi d'una non inutile confutazione di Brahe mossa da premesse copernicane. Immediatamente drastico, invece, nella serrata demolizione è Keplero, la cui amicizia con BONAIUTO (vedasi) è momentaneamente turbata dall'eccessiva benevolenza accordata, sia pure per poco, da questo all'opinione di C., sulle comete. Certat audacia cum futilitate asserisce deciso in una lettera, quasi a sintesi del severo Tychonis Brahei Hyperaspites adversus Claramontii Anti-Tychonem – Francofurti --, ove impietosamente sono evidenziati i grossolani errori di C. Solo che, mentre BONAIUTO (vedasi), una volta letta l'opera, la tratta con sarcasmo nel Dialogo sopra i sistemi, Keplero parrà pentirsi della sua aggressività quando apprende che C. è persona d'un certo prestigio sociale: nescivi - quasi si scusa in una lettera  - ...senatorem, legatum, legislatorem esse, putavi iuvenculum esse hominem.  Nel frattempo C. pubblica una sua incursione nel mondo della fisiognomica col trattato De coniectandis cuiusque moribus et latitantibus animi affectibus σημειωτικὴ moralis seu de signis -- che esce a Venezia e, godendo evidentemente di qualche stima, di nuovo, a Helmstadt, a cura di Conring che riporta l'elogio di C. contenuto in una lettera di ZUCCOLO (vedasi) all'arcivescovo di Palermo e vice-ré di Sicilia cardinale Doria, a Lipsia e a Lione, d'un certo interesse pel nesso tra indole degl’abitanti e clima -- San Marino, ad esempio, è locus saluberrimus che ad iustam mediocritatem adducit; lo scritto, che non sfugge al La Chambre, l'autore de l'Art de connoistre les hommes... e de Les charactères des passions, voleva essere la prima parte d'una sistematica ampia trattazione De morali disciplina, peraltro non realizzata, ché è seguito soltanto da un opuscolo complementare De atra bile quod mores attinet libri tres, uscito a Parigi per interessamento di Naudè, amico ed entusiasta ammiratore di C., al quale, facendogli credito d'una maxima prorsus incredibilis doctrina, si rivolge come a philosopho ac mathematico celeberrimo. Non per questo lascia cadere il polemico attacco di Keplero, donde la replica, saccente e prolissa, dell'Apologia pro Antitychone suo adversus Hyperaspitem. Confirmatur rationibus ex parallaxi praesertim ductis, contrariisque omnibus reiectis, cometas sublunares esse, non coelestes -- Venetiis. E ribadisce la sua ridicolosa ed impossibile opinione, a detta di Castelli, che BONAIUTO (vedasi) vanifica in una lettera a Marsili -- snerva tutto quello che egli scrive in materia delle comete e delle stelle -- concorda quest'ultimo --, coi De tribusnovis stellis quae comparuere libri tres, in quibus demonstratur, rationibus ex parallaxi praesertim ductis, stellas eas fuisse sublunares et non caelestes adversus Tychonem, Gemmam, Mestlinum, Digesseum, Santucium, Keplerum aliosque plures quorum rationes in contrarium solvuntur -- Caesenae.  È troppo: peripateticuccio freddo e scipito meritevole d'una buona ripassata esplode, sprezzante, Guiducci. Ciò non toglie che C., ammanigliatissimo col mondo ecclesiastico -- e risulta addirittura consultore del S. Uffizio di Cesena, quando approva la stampa dei Discorsi politici, Cesenam di Salice --, potesse giocare una parte d'un certo rilievo. Ben accetto negl’ambienti più chiusi ai nuovi indirizzi e più preoccupati delle loro conseguenze, sono molti, a Roma, tra i suoi fautori, i personaggi principalissimi; e, tra i suoi più fervidi parziali, più di tutti si sbraccia il cardinal Cobellucci, convinto d'aver trovato in C. il più qualificato restauratore delle minacciate certezze. Anda dicendo, riferisce Guiducci a BONAIUTO (vedasi), che forse C. potrebbe deciferare questo negozio del moto della terra in favore di Tolomeo, rabberciando la scricchiolante impalcatura aristotelica. Spera, infatti, d'aver per suo mezzo a veder Aristotele rimesso nel suo primo ius di definire a suo modo le questioni naturali, senza che nessuno ha d’ardire di opporsi alle sue sentenze. Eloquenti suoneranno in tal senso i roboanti versi di Minozzi, che conferisce a C., Aristotele de' nostri tempi, una statura gigantesca: Aquila più lincea d'occhio linceo / vinse la luce, e de la terra il moto / fermò con l'invincibile Liceo. / E sol per meraviglia il sole immoto / del Chiaramonti a lo splendor cedeo / e divenne d'un huomo il ciel devoto. Buon filosofo et buon mathematico et anco ornato di varia et bella eruditione l'aveva definito, con maggior senso della misura, monsignor Sommaja, provveditor generale dello studio pisano, nel proporlo pella lettura primaria di filosofia, alla quale C. veniva eletto collo stipendio di 700 ducati annui. Docente, suo malgrado -- avrebbe voluto passare, nella più prestigiosa Bologna ad insegnarvi matematica, ma incontra forti opposizioni specie da parte di Marsili venendo giudicato tanto nemico degli astronomi --, a Pisa, salvo l'interruzione quando preferì, per la peste, rimanere a Cesena -- e qui fonda, in casa sua, l'accademia degl’offuscati, della quale è principe e legisiatore --, le sue lezioni non suscitarono grande eco. Nella relazione nella quale il provveditor generale propone la sua ricondotta, che gli è concessa con l'aumento di 50 scudi, si insiste sulla sua indicibile bontà, si ribadisce la sua molta e varia eruditione, si ricorda il suo gran nome nella filosofia e matematica; ma si deve riconoscere che nelle attioni pubbliche, le dispute circolari, cioè, allora in uso nelle università, "ha poca attitudine".  L'uscita, intanto, del Dialogo sopra i due massimi sistemi, nel 1632 in italiano e nel 1635 in latino, reca un duro colpo alla credibilità scientifica del C., nella quale solo uno "scempio" (tale lo dirà lo stesso C.) come Simplicio può confidare. "Gran filosofo e matematico insieme" lo esalta infatti questi, garbatamente ma fermamente rimbeccato da Salviati che accusa di scarsa serietà l'Antitycho -- C. vi accomoda a suo modo e spaccia per fallaci l’osservazioni restie al suo disegno -- e gl’oppone l'incontrovertibile presenza delle macchie solari, giunte, del tutto importune, ad intorbidare il cielo e, peggio ancora, la peripatetica filosofia. Certo C. esce malconcio dal Dialogo, vi appare ridicolo e presuntuoso: con troppo scarsa provisione d'arme - così ancora Salviati - s'è legato questo autore contro a gl'impugnatori della inalterabilità del cielo e con troppo fragili catene ha tentato di ritirar dalle regioni altissime la stella nuova di Cassiopea in queste basse e elementari. Immediata, e anch'essa in italiano e in forma dialogica, la replica di C., con la Difesa al suo Antiticone e libro delle tre stelle dall'oppositioni dell'autore de' due massimi sistemi, nella quale si sostiene che la nuova stella non è celeste, si difende Aristotile ne' suoi principali dogmi del cielo, si rifiutano i principii della nuova filosofia e l'addotto in difesa e prova del sistema copernicano -- Firenze. Screditata ancor prima di circolare - C., dice Castelli, è un povero vecchio, dal cui cervello non possono uscire che vanità e debolezze; è escremento di humor melancolico aggiunge Aggiunti -, lo diventa ancor di più una volta conosciuta: materia di riso e di sdegno per Nardi; insipida pedanteria per Guiducci; balordaggine, palpabil castroneria, porcheriola per Aggiunti; presontione per Micanzio; è tale, secondo Magiotti, che dall'ugna si conosce la gran bestia. Ma, tuttavia, il momento particolarmente critico per BONAIUTO (vedasi) - in cui, corazzata dalla dedica al cardinale Barberini, vede la luce l'opera diC. - rende la Difesa insidiosa: "alcuni - rilevava Galilei, impossibilitato ad una controreplica pubblica, in una lettera del 25 luglio 1634 ad Elia Diodoti - vedendosi un larghissimo campo di potere, senza pericolo, prevalersi dell'adulazione per augumento de' propri interessi, si sono lasciati tirare a scrivere cose che, fuori dalle presenti occasioni, sarebbono facilmente reputate... esorbitanti... temerarie".  Pedante e borioso polemista di retroguardia, rimasticatore attardato dei cascami d'una plurisecolare e ormai esangue rilettura d'Aristotele funzionalizzata al bisogno di ribadite certezze, puntellate di citazioni e rinvii testuali, abbarbicato ad un ordine cosmico messo in crisi dall'approccio d'una indagine prescindente dalle spesse cortine delle incrostazioni bibliografiche, il C. ha avuto la sfortuna d'essere un contemporaneo di Galilei; e rispetto alle esigenze espresse e realizzate dalla fulgida figura di questo, appare sprovveduto e plumbeo epigono d'una cultura pateticamente riluttante a staccarsi dai vecchi testi per affrontare, con altri strumenti, l'avventurosa lettura del "libro della filosofia... che perpetuamente ci sta aperto innanzi a gli occhi". Egli nega, per dirla col Salviati galileiano, cocciuto, "tutte l'esperienze e tutte l'osservazioni del mondo"; questo è "come scrisse Aristotele e non come vuole la natura". Illusioni del telescopio, pertanto, per lui, le macchie solari: "senza dubbio - ebbe, infatti, a scrivere - a volere... trattare delle macchie solari" e, anche, di Saturno tricorporeo, dei satelliti di Giove e delle gibbosità lunari, "bisognerebbe trattar del canocchiale e dimostrar la cagione delle apparenze... da lui somministrate". Ma sarebbe ingiusto infierire sul C., uscito distrutto (non al punto però che anche nel tardo Seicento non ci sia chi, come il Garuffi, non si ostini e chiamarlo "principe de' matematici de' suoi tempi") dallo schiacciante raffronto - da lui peraltro voluto - con Galilei e con Keplero, dimenticando i suoi meriti di trattatista politico cui probabilmente alludeva lo Zuccolo, che al C. intitola un suo dialogo, dicendosi incerto "se... sia vivuto... tra i libri e con le muse o pure nelle corti regie".  In effetti la sua opera Della ragion di Stato..., nel qual trattato da' primi principii dedotto si scuoprono appieno la natura,le massime e le specie de' governi buoni e de' cattivi e mascherati (Fiorenza 1635), stesa, forse, durante gli anni del soporifero magistero pisano, in tre libri dedicati, rispettivamente, al "giusto di Stato", all'"utile di Stato" e a precisazioni definitorie in polemica con Botero Ammirato Bonaventura e Frachetta, ha un indubbio rilievo nella fitta trattatistica, avviata e stimolata da Botero, da un lato preoccupata di superare, in qualche modo, la frattura tra politica e morale, dall'altro attenta a cogliere la complessa realtà dello Stato in una considerazione allargata ai problemi specifici connessi col suo funzionamento e sensibile, altresì, all'esigenza di delimitare l'ambito del potere opponendo ai suoi paventati arbitri il necessario rispetto del "vivere civile".  Agevolato dall'abitudine e dall'attitudine alla diligente consultazione e interpretazione dei testi (l'argomento lo salva, diversamente che nelle polemiche astronomiche, dalla chiosa cavillosa), il C. argomenta non senza sottigliezza e con acuta sensibilità terminologica, percepibile anzitutto nella discussione delle varie accezioni di "Stato", nella cui polivalenza ed equivocità s'addentra con sicurezza, scartando subito l'equivalenza boteriana fra "Stato" e "dominio". Al solito Aristotele gli è di bussola, ma non esclusiva; si colgono pure gli echi d'una meditata lettura, peraltro non dichiarata, dello Zuccolo e del Settala. Tesi centrale del libro il rifiuto d'un'unica ragion di Stato, laddove invece ne esistono di molteplici, non racchiudibili in una definizione onnicomprensiva. E, assieme, v'è tutta una serie di spunti (la distinzione dei tributi in reali personali e misti; la differenza tra ricchezze naturali e artificiali; i benefici del commercio; le asserzioni antiassolutistiche, come la ripulsa del "pestifero fondamento" del concetto di "princeps legibus solutus", indicativo d'un'adesione al dottrinarismo politico della Controriforma) e di prese di posizione (l'esistenza dei governi misti di contro alle negazioni bodiniane; le molte e autonome critiche al Botero) che lo fanno non solo il meno meritevole di dimenticanza fra i tanti troppi scritti del C., ma anche uno dei più individuati nell'eccessivamente prolifico filone postboteriano.  Lasciata Pisa nel 1636 e sfumata l'ipotesi d'una cattedra a Padova (il C. avrebbe voluto ottenerla senza mettersi "in concorso con altri" e con lo stipendio superiore a 600 zecchini annui), egli trascorre i suoi ultimi anni nella natia Cesena. "Scipio siderei Clarus cognomine Montis /in propria mavult delituisse domo", commenta Agostino Coltellini. Lo assorbe, dapprima, l'illustrazione degli "illustria facta" della città, già ultimata, forse, alla fine del 1638 ché, il 17 novembre, il municipio l'omaggia con un pubblico e solenne encomio per questa sua ponderosa fatica. Si tratta della Caesenae historia... ab initio civitatis ad haec tempora in qua totius interdum Italiae universae fere semper provinciae communis status describitur, che esce a Cesena nel 1641 (e ne esiste alla Malatestiana una traduzione italiana, incompleta, manoscritta, dovuta a Gioseff'Antonio Aldini), ristampata, in un'"editio... ab innumeris naevis purgata indiceque meliori aucta" nel Thesaurus antiquitatum et historiarum Italiae (a cura di I. G. Graeve, VII, 2, Lugduni Batavorum 1722).  Viziata da un poco controllato orgoglio municipale, per cui, ad esempio, la città è data come capitale dei Senoni e da una troppo credula e indiscriminata accettazione di leggende e miracoli, l'opera ha, tuttavia, il pregio d'una gran ricchezza di dati e notizie tratti, sia pure alla rinfusa, da varie cronache locali, alcune delle quali sono andate poi smarrite. Un'eccessiva fretta di stesura e il troppo spazio dedicato alle origini e ai primi tempi hanno, purtroppo, sacrificato la parte di per sé più sostanziosa, quella dell'epoca malatestiana e del Valentino.Tuttavia le ricerche di storia cittadina, le incombenze attinenti alla prediletta Accademia degli Offuscati, la partecipazione alla vita pubblica coi relativi incarichi e missioni a Ravenna, a Roma e in altri luoghi, gli acciacchi derivanti dall'età ormai avanzata non indussero il C. a desistere dal riproporsi come scienziato - "grand philosophe et mathématicien" lo lusinga il Naudé, usando, inconsapevole, della stessa definizione di Simplicio - e dal ribadire il suo credo peripatetico, prendendosela, pure, con peripatetici devianti, a suo avviso, dalla completa ortodossia. Non pago d'aver aggredito lo scomparso Ticone, d'aver battagliato con Keplero e Galilei, s'impelaga in un'acida disputa con Giovanni Camillo Gloriosi, il quale, a proposito della "differentia" tra loro intercorrente, aveva lapidariamente rilevato come il C. "Aristoteli est addictus, ego autem, nemini".  Offesissimo il C. gli scagliò contro l'Examen censurae Gloriosi in librum de tribus novis stellis... Claramontii (Florentiae 1636), venendo immediatamente rintuzzato dall'avversario colla Castigatio examinis... Claramontii in secundam decadem... Gloriosi -- Neapoli. Riattacca, a sua volta, con la Castigatio... Gloriosi... castigata... (Caesenae 1638), senza per questo chiudere la controversia ché il Gloriosi la ravvivò con una Responsio... (Neapoli 1641), rispetto alla quale il C., pur essendo morto l'autore, volle avere l'ultima parola tornando sull'oggetto del dibattito - la determinazione della nuova stella del 1572 e le conclusioni del Gloriosi sulle comete del 1618 - in una quindicina di pagine dell'Opus... de universo (Coloniae Agrippinae 1644), riepilogo dei suoi argomenti contro i novatori e trattazione riassuntiva attorno al cielo, i corpi celesti, i quattro elementi.  Del pari prolungato e acrimonioso il dissenso tra il C. e Fortunio Liceti, di cui rimane traccia anche nel carteggio di Galilei che, richiesto dal secondo, dovette esprimere un parere; ed egli, pur riconoscendo al Liceti un'estesa conoscenza d'Aristotele, non riuscì a celare la sua diffidenza nei confronti di dispute condotte a suon d'Aristotele, mentre, ribadiva, "il libro della filosofia" è "perpetuamente aperto", "scritto in caratteri diversi da quelli del nostro alfabeto".  Aveva mosso l'attacco per primo il C. (sarcastico Bonaventura Cavalieri osserva, in una lettera del 28 dic. 1638 a Galilei, che, "doppo credere di havere abbatuti tutti gl'astronomi, non avanzandoli altri viene hora alle mani con i peripatetici; onde aspetto che presto, non havendo con chi combattere, venga, qual valoroso Ruzante, anco alle mani con se stesso"), quando, nel Libellus apologeticus (che risale al 1624 e che figura come terzo nei De sede sublunari cometarum opuscula tria in supplementum Anti-Tychonis cedentia..., Amstelodami 1636), rimproverò il Liceti d'essersi "indegnamente" - così il Cavalieri nella citata lettera a Galilei - accinto "a voler conciliare gl'astronomi che mettono le comete sopra la luna con Aristotele o a difendere le parti di Aristotele in... astronomia e matematica, là dove, non essendo... matematico, non havea da farlo". Il redarguito ribatte con un'operetta in forma di dialogo, De regulari motu minimaque parallaxi cometarum coelestium... (Utini 1640), ove il C. stesso è uno dei tre interlocutori, e più polemicamente con un'altra De Terra unico centro motus singularum coeli particularum... (ibid. 1640); risponde il C. con la Defensio... ab oppugnationibus... Liceti (Caesenae 1644), subito criticata dal Liceti nel De anulis antiquis... (Utini 1644), cui il C. replica nei De sede cometarum et novorum phaenomenorum libri duo... (Forolivii 1648), il primo contro il gesuita Nicolò Cabeo reo d'essersi espresso diversamente dal C. nel suo In quatuor libros meteorologicorum Aristotelis commentaria et quaestiones (Romae 1646), il secondo, appunto, contro il Liceto. E nella contesa tra i due dirà la sua anche il figlio del C. Simone (l'autore del poema eroico Li santi martiri d'Egea Cosmo e Damiano, Cesena 1648 e del De Rubicone antiquo, Caesenae 1643, riprodotto anche in Thesaurus antiquitatum... Italiae, VII, 2) con Cesena trionfante. Tenzone apologetica per le contradizioni di... Liceto..., uscita postuma a Cesena nel 1661 e in veste latina nel Thesaurus... (VII, 2), nella quale difende l'opera storica paterna, ché il Liceti se n'era discostato compilando una Prourbis Caesenae antiquitate apologia (pure questa in Thesaurus..., VII, 2).  Prolifico, prolisso il C. non si esaurisce nelle occasioni di scrittura offertegli dalle polemiche dirette. Si cimenta anche in trattazioni sistematiche come i De methodo ad doctrinam spectante libri quattuor,in quibus tum controversiae omnes de ordine et methodis inter graves philosophos cogitatae singillatim discutiantur,tum novae praxes traduntur ex Aristotelis penetralibus erutae,quae certum exhibent inventarum doctrinarum iudicium et additum aperiunt ad novas inveniendas (Caesenae 1639) riaffermanti la validità dell'indisturbato procedere del sillogismo non scalfito dagli stimoli dell'investigazione diretta, e la Philosophia naturalis methodo resolutiva tradita de principiis et communibus affectionibus rerum naturalium... (Caesenae 1652, e, di nuovo, Venetiis 1668), analitica esposizione del moto e delle sue specie, soprattutto di quella locale, placidamente sorda rispetto alle pagine galileiane "intorno a due nuove scienze". E il C. volle nuovamente e ingenerosamente - cogliendo il pretesto dell'uscita in veste anonima (l'autore, comunque, è Ismael Boulliau) di Philolai sive dissertationes de vero systemate mundi libri quattuor (Amstelodami 1639) - attaccare Galilei coll'Antiphilolaus ..., in quo Philolao redivivo de motu Terrae et Solis ac fixarum repugnatur,rationesque eius,quas ipse pro demonstrationibus affert, fallaces deteguntur. Insuper positio eadem de re Copernici confutatur et Galilaei defensiones reiiciuntur (Caesenae 1643).  Balza, tra i tanti argomenti, quello decisivo della impossibilità d'assegnare alla Terra la qualifica di primo mobile ché, in tal caso, si preoccupa di spiegare il C., "herebit illi primus motus et, sicut anima praesertim in corde animalis residet, primus motor residebit in Terrae centro", proprio laddove la "comunissima piorum ac fidelium sententia" situa, invece, l'inferno. Quanto al Boulliau scrisse al Marsenne il 19 dic. 1644: "i'ay esté estonné de ce qu'il allegue contre moi une bulle dont iamais on n'a ouy parler en France, que... les nonces... n'ont point signifiée a... nos prelats ny a la faculté de theologie".  Cavillosissimo nell'esposizione, iperbolico nella conclusione il De altitudine Caucasi liber unus, consegnato al Naudé nel 1646 e da questo pubblicato a Parigi nel 1649, servì pure, assieme ad altri quattro scritti del C., De phasibus Lunae,De horizonte..., De usu speculi pro libella..., Ex inspectione imaginis subiecti per reflexionem ex aqua quiescente in vase investigare quanta sit diameter Terrae a formare la raccolta postuma d'Opuscula varia mathematica... (Bononiae 1653). Atto d'omaggio all'idolatrato Aristotele, infine, i due Commentaria, rispettivamente in Aristotelem de iride,de corona,de pareliis et virgis (Caesenae 1654 e Venetiis 1668) e in quartum metheorum... (Venetiis 1668), già inseriti entrambi nella raccolta di Opera varia del C. (s. l. né d., ma Colonia, senz'altro prima del 1644) che comprendeva pure i De universo libri XVI e i De tribus novis stellis libri III.  Rimasto vedovo nel 1644, il Naudè, che incontrò C., ne tracciò un piccante schizzo: un C. ottantenne risposato "à une jeune... femme dont il se sent encore fort bien car il est de complexion fort amoureuse; est enim libidinosus et salacissimus". Ritratto d'un vecchio eroticamente attivo che malamente si concilia (a meno che non si supponga sia rimasto rapidamente vedovo una seconda volta; il che comporterebbe, peraltro, un problema di date) con la notizia d'un C. smanioso d'indossare, appena morta la moglie, il saio cappuccino ad imitazione di ben quattro dei suoi figli Chiaramonte, Gregorio, Francesco, Niccolò, tutti, appunto, cappuccini e predicatori. Vivamente sconsigliato dal figlio Niccolò perché i disagi della regola cappuccina erano eccessivi per la sua tarda età, il C. volle comunque lasciare egualmente lo stato laicale: abbandonate le incombenze pratiche, ceduto il seggio senatorio al figlio Giacinto (dottore in legge e lettore nello studio cesenate), si fece, sempre nel 1644, sacerdote, fondando, così il Villarosa, l'istituto dell'Oratorio ed erigendo a proprie spese una chiesa, dedicata a s. Filippo e a s. Cecilia, per gli "esercizi" dell'avviata "congregazione" filippina. "Scelti... pochi compagni", visse con essi in una casa a questa contigua, sempre a detta del Villarosa, "perfettamente a tutti gli obblighi dell'istituto filippino, esercitando il sacramento della penitenza... colla gente più rozza, insegnando i primi rudimenti della fede a' poveri contadini; né sdegnava con le proprie mani spazzar la chiesa". Un C., dunque, immerso in pratiche di devozione e di carità; tale la sua ultimissima immagine.  Muore a Cesena.  Dei suoi molti figli, oltre a quelli menzionati, si ricorda pure Virginio, morto, appena ventottenne, che fu uomo d'arme e appassionato di studi matematici. Ma il più noto resta Niccolò divenuto cappuccino col nome di Stefano, commissario apostolico in Svizzera, generale dell'Ordine e grande di Spagna.  Fonti e Bibl.: Biblioteca Apostolica Vaticana, Urb. lat. 1629 (lettera del C., del 12 aprile 1639, a Paganino Gaudenzi); Ibid., Barb. lat. 3244, c. 322 (lettera del C., dell'11 marzo 1640, a Ferdinando Ughelli); Venezia, Bibl. del Civico Museo Correr, Cod. Cic. 2522/25 (lettera del C., del 17 sett. 1636, a Mario Ginami); il C. è uno dei due interlocutori del dialogo, a lui intitolato, Del Chiaramonte overo de' terrori panici, in L. Zuccolo, Dialoghi, Venetia 1625, pp. 199-209; J. Kepler, Opera omnia, a cura di C. Frisch, Francofurti 1868, pp. 161-292; Id., Gesammelte Werke, München 1953-1959, VIII, a cura di F. Hammer, pp. 265-506 passim; XVIII, a cura di M. Caspar, pp. 211, 229, 261, 264, 270, 295, 331, 510, 511, 513, 519, 525, 532, 541; Id., Dissertatio cum nuncio sidereo..., a cura di E. Pasoli-G. Tabarroni, Torino 1972, p. 114 n. 37; G. Gablei, Le opere, Firenze; Id., La prosa, a c. di A. Favaro-I. Del Lungo, Firenze 1957, pp. 260, 340; Id., Dal carteggio e dai docc. ..., a c. di A. Favaro-I. Del Lungo, ibid. 1968, pp. 237, 241, 242, 249; Id., Dial. sui mass. sistemi, a cura di F. Brunetti, Bari 1963, pp. 67, 274; Id., Dialogo sopra i due massimi sistemi..., a cura di L. Sosio, Torino 1970, ad Indicem; P. F. Minozzi, Delle libidini dell'ingegno..., Venetia 1636, pp. 237-303 con una lettera al C. del 24 apr. 1636 ad accompagnamento di versi in suo omaggio e d'un "discorso" a lui indirizzato; Lettere d'uomini illustri... nel principio del sec. XVII..., Venezia 1744, pp. 383-384; P. Gassendi, Opera omnia, Lugduni 1658, V, pp. 475-476; VI, pp. 74-75, 417, 424, 427; M. Mersenne, Correspondance, a cura di P. Tannery - C. de Ward, Paris; R. Descartes. Oeuvres, a cura di C. Adam-P. Tannery, Correspondance, I, Paris 1969, pp. 290-291, 579; Naudé, Epigrammata in... literatorum imagines quas... Cassianus a Puteo sua in bibliotheca dicavit..., Romae 1641, pp. n. num.; Id., Epistolae, Genevae; Id., Bibliographia polit. et arcana status..., Halae Magdeburg 1712, pp. 41, 91-92, 162, 235; B. Cavalieri, Geometria degli invisibili, a cura di L. Lombardo Radice, Torino 1966, p. 740; G. F. Tomasini, Elogia virorum... illustrium..., Patavii 1644, p. 313; G. B. Riccioli, Alma gestum novum..., Bononiae 1651, I, 1, p. XLV; 2, pp. 71-75, 81-82, 93-95, 114-119, 160-164, 630-634; G. D. Rossini, Oratio in parentalibus S. C., Caesenae 1653; C. Berigardo, Circulus pisanus..., Patavii 1661, pp. 268, 270, 282, 352-353; Lett. ined. di uomini ill., a c. di A. Fabroni, Firenze 1773-1775, I, pp. 119, 123, 155; II, p. 272; Antivigilmi [A. Aprosiol, La bibl. aprosiana..., Bologna 1673, p. 270; G. M. Garuffi, L'Italia accademica..., Rimino 1688, pp. 103-108; H. Conring, Epistolarum syntagmata duo..., Helmstadii 1694, nell'elenco degli scritti del Conring; Conringiana epistolica sive animadversiones... ex Conrigii... epistolis... libatae..., a cura di C. H. Ritmeier, Helmstadii 1719, p. 310; Id., De scriptoribus... commentarius..., Wratislaviae 1727, p. 203; V. Parracini, Singularia de viris eruditione claris..., Basileae 1711, pp. 198-199; P. G. Morhof, Polyhistor..., Lubecae 1732, I, p. 167; II, pp. 383, 487-488; G. B. Braschi, De vero Rubicone..., Romae 1733, pp. 56, 90; Id., Memoriae caesenates..., Romae 1738, pp. 412-413; Niceron, Memoires pour... l'histoire des hommes illustres..., XXX, Paris 1734, pp. 157-165; G. V. Marchesi, La galeria dell'onore ove sono descrite le... memorie del... ordine... di S. Stefano..., I, Forlì 1735, pp. 173-174; F. S. Quadrio, Della storia e... ragione d'ogni poesia..., I, Bologna 1739, p. 64; Fabricius, Conspectus thesauri litterarii Italiae, Hamburgi;  Montucla, Histoire des mathématiques..., I, Paris 1758, pp. 569-570; N. F. Haym, Bibl. it. o sia... libri rari..., Milano 1771-1773, p. 56 n. 9, 500 n. 13; G. Targioni Tozzetti, Notizie... delle scienze fisiche... in Toscana..., I, Firenze 1780, pp. 111-112, 347-349; G. M. Muccioli, Catal. codicum... Malatestianae ..., I, Caesenae 1780, pp. 17, 113-115, 117-119; G. Tiraboschi, Biblioteca modenese..., I, Modena 1781, pp. 23-24; G. Marini, Degli archiatri pontifici..., I, Roma 1784, pp. 95-96; G. I. Chiaramonti, De maiorum suorum laudibus carmen, Caesenae 1785, passim; P. A.Serassi, Vita di I. Mazzoni..., Roma 1790, pp. 19 n. 1, 65, 121 n. 1, 124 n. 1, 154-156 (coi versi del C. in obitum... Mazonii);[L. Rangiaschi], Bibliografia... dello Stato pontificio..., Roma 1792, pp. 55 s., 249 n. c; G. B. C. de' Nelli, Vita e commercio letter. di Galileo..., Losanna 1793, pp. 422, 517, 524, 557, 757, 809; A. Fabroni, Hist. academiae pisanae, III, Pisis1795, pp. 369-379, 686; Nuovo diz. istorico..., IV, Bassano 1796, p. 300; F. Cancellieri, Storia de'... possessi de'... pontefici..., Roma 1802, p. 434 n. 6; Biblioteca Pisanorum veneta..., Venetiis 1807, I, p. 87; II, p. 42; E. Pistolesi, Vita del... pontefice Pio VII, Roma 1824, pp. 6-8; F. Colangelo, Storia dei filosofi e matematici napoletani..., III, Napoli 1834, p. 242; A.Marsand, I mss. it. della R. Bibl. parigina..., I, Parigi 1835, n. 7749; [C. A.] Villarosa, Memorie degli scrittori filippini, Napoli 1837, pp. 104-108; M. Delfico, Memorie... di San Marino..., Capolago 1842, pp. 334 s.; L. Ilari, La bibl. pubblica di Siena..., Siena 1845-1847, III, pp. 119, 121; IV, 1, pp. 83, 257; VI, p. 116; G. Giucci, Storia... di Pio VII, I, Roma 1857, p. 6; P. Riccardi, Bibl. matematica it. ..., Modena 1870-1880, I, coll. 347-350, 614, e App., col. 44; S. Pieralisi, Urbano VIII e Galileo ..., Roma 1875, p. 100; A. Favaro, La libreria di .. Galilei..., in Bull. di bibl. e storia delle sc. mat. e fis., maggio-giugno 1896, pp. 30, 33, 35, 38 ai nn. 91, 109, 118, 141, 142; Id., ... G. Ciampoli, in Atti del R. Ist. ven. di sc., lett. e arti, LXII (1902-1903), 2, p. 99; Id., ... Giovanni Camillo Gloriosi,ibid., LXIII (1903-1904), 2, pp. 32-33; Id., ... Niccolò Aggiunti,ibid., LXXIII(1913-1914), 2, p. 33; Id., ... Mario Guiducci,ibid., LXXV (1915-1916), 2, p. 1386; Id., Oppositori di Galileo. S. C. da Cesena, in Atti e mem. della R. Dep. di st. patria per le prov. di Romagna, s. 4, X (1920), pp. 42-108; Id., Saggio di bibl. dello Studio di Padova..., I, Venezia 1922, p. 32 n. 169; Id., G. Galilei e lo Studio di Padova, I, Padova 1966, pp. 218-219; Id., G. Galilei a Padova..., Padova 1968, p. 30; R. Zazzeri, Sui codici e libri della... Malatestiana..., Cesena 1887, pp. 28-33, 39, 41, 43; Id., Storia di Cesena..., Cesena 1890, pp. 60 n. 1, 167 n. 1, 179 n. 1, 224; L. Rava, Celso Mancini..., Bologna 1888, p. 150; C. Supino, La scienza economica in Italia dalla seconda metà del sec. XVI alla prima... del XVII, Torino 1888, pp. 10-11, 21, 32 s., 45 s., 92, 121-123; A. Carli-A. Favaro, Bibliogr. galileiano, Roma 1896, nn. 87, 103, 113, 135, 153 s., 165, 172, 191, 196-198, 224; A. Müller, ... Galilei..., Roma 1911, pp. 61, 368-73; D. Barzocchi, in G. Fantaguzzi, "Caos". Cronache cesenati..., Cesena 1915, p. V; A. Scarpellini, Un antenato di Pio VII avversato dagli spagnoli. P. S. C. da Cesena, Savignano di Romagna 1925, pp. 9-10; [M. T. Dazzi], Biblioteca Malatestiana. Relaz. per l'anno 1925..., Cesena 1926, pp. 53, 69, 91; E. Wohlwill, Galilei und sein Kampf..., II, Leipzig 1926, pp. 63-68 passim, 162, 405; L. Olschki, Gesch. der neusprachlichen Wissenschaftlichen,Literatur, III, Halle 1927, pp. 377, 381; Cat. gén. ... de la Bibl. nat., XXVIII, Paris 1928, coll. 539-542; M. Maylender, Storia delle Acc. d'It., IV, Bologna 1929, pp. 52, 101-103, 449, 451; B. Croce, Storia dell'età barocca in Italia, Bari 1929, pp. 75 n. 4, 88, 92-93; Id., Nuovi saggi sulla lett. it. del Seicento, Bari 1931, p. 220 n. 4; Id., Varietà di storia lett. e civ., I, Bari 1935, p. 274 n. 1; C. Ricci, La scenografia it., Milano 1930, p. 40; L. Alpago Novello, La vita e le opere di... Lollino..., in Arch. ven., s. 5, XV (1934), p. 295; C. Calcaterra, Il Parnaso in rivolta, Milano 1940, pp. 190-191; R. De Mattei, Critiche secentesche alla "Ragion di Stato" del Botero, in Studi in on. di A. Solmi, II, Milano 1941, pp. 337-338; Id., L'idea democratica e contrattualista negli scrittori pol. it. del Seicento, in Riv. stor. it., LX (1948), p. 33 n. 2; Id., Il problema della "Ragion di Stato" nel Seicento, in Riv. internazionale di fil. del diritto, XXVI (1949), pp. 192, 195 s., 205-206; XXVIII (1951), pp. 348-350; XXIX (1952), pp. 417-418; XXXI (1954), pp. 377-378; XXXIII (1956), pp. 439-449; XXXIV (1957), pp. 167; XXXVII (1960), p. 565; XXXVIII (1961), p. 188; Id., La celebraz. della politica nel dottrinarismo it. del Seicento, in Giorn. critico della fil. it., XXXI (1952), pp. 205-206; Id., La forma aristocratica di governo nel dottrinarismo politico it. del Seicento, in Studi... in on. di E. Rota, a cura di P. Vaccari - P. F. Palumbo, Roma 1958, p. 262; Id., La concezione monocratica negli scrittori polit. ital. del Seicento, in Studi storici in on. di G. Volpe, Firenze 1958, pp. 322 n. 1, 350-351; Id., Difese italiane del "governo misto" contro la critica... del Bodin, in Studi in on. di E. Crosa, I, Milano 1960, pp. 750-752, 755; Id., Il pensiero polit. di S. Ammirato..., Milano 1963, pp. 128 n., 136 n. 42, 145-146, 148, 177, 205, 220; Id., Sulla fortuna del Bodin in Italia..., in Studi in on. di A. Segni, II, Milano 1967, pp. 16-17; Id., Dal premachiavellismo all'antimachiavellismo, Firenze 1969, p. 34 n.; Id., Verifiche di termini politici nel dottrinarismo it. del Cinque e del Seicento, in Scritti in on. di G. Ambrosini, I, Milano 1970, pp. 574-575; D. Fava, La bibl. ... di... Pio VII, in Acc. e Bibl. d'It., XVI (1941-1942), p. 259; General Catatogue of British Museum..., XXXVI, London-Beccles 1943, coll. 992-994; Autori italiani del 600, a cura di S. Piantanida-L. Diotallevi-G. C. Livraghi, Milano 1948-1951, nn. 733, 2172; T. Bozza, Scrittori politici italiani..., Roma 1949, pp. 14, 157, 178-179; E. Povoledo, N. Sabbatini e la corte di Pesaro, in N. Sabbatini, Pratica di... scene e machine..., Roma 1955, pp. 155-157; D. Cinti, Bibl. galileiana..., Firenze 1957, pp. 147-150, 161-162, 191-193; La coll. galileiana della Bibl. naz. di Firenze, I, a c. di A. Procissi, Roma 1959, pp. 185, 195, 196, 198, 257, 268-270; L. Moranti, Bibliografia urbinate, Firenze 1959, n. 3102; G. de Santillana, Processo a Galileo..., Milano 1960, pp. 327, 365, 603; G. Ricca Salerno, Storia delle dottrine finanz. in It., a cura di S. Guccione, Padova 1960, p. 125; E. Balzani Maltoni, La famiglia degli Ordelaffi..., in Studi romagnoli, XI(1960), pp. 257 n. 51, 259 n. 58; A catalogue of books... by Library of Congress..., XXVIII, Paterson 1963, p. 148; N. W. Gilbert, Renaiss. concepts of method, New York-London 1963, pp. 181, 194-196, 238; Mostra di docc. e cimeli galileiani, a c. di M. L. Bonelli, Firenze 1964, p. 13; L. Thorndike, A history of magic and experim. science, New York-London 1964-1966, VI, p. 510 n. 165; VII, pp. 450-451, 465, 504; J. Robertson, The return of Cesena to... dominion of the Church..., in Studi romagnoli, XVI (1965), pp. 127 n. 14, 137 n.47, 154 n. 111, 155 n. 114, 158 nn.130 e 131; S. K. Heininger jr., Phythagorean cosmology and the triumph of heliocentrisme, in Le soleil à la Renaissance, Bruxelles-Paris 1965, p. 35; P. Paschini, ... Galilei, Roma1965, pp. 405-406, 434-472 passim, 498 n. 60, 506, 511, 535, 563-566; C. Rizza, Peiresc e l'Italia, Torino 1966, pp. 148, 302; Rép. des ouvrages... en langue italienne au XVIIe siècle... dans les bibliothèques de France, a cura di S. P. e P.-H. Michel, II, Paris 1968, p. 89; C. Costantini, Baliam e i gesuiti..., Firenze 1969, pp. 41 s., 67; F. Meinecke, L'idea della ragion di Stato ..., Firenze 1970, pp. 47 n. 1, 120 n. 2, 121 s., 126-128, 193 n. 4; I. L. E. Dreyer, Storia dell'astronomia..., Milano 1970, pp. 379, 382-384; A. Vasina, Romagna medievale, Ravenna 1970, pp. 161, 194 n. 88; A. Mombelli, La cultura in Romagna nella prima metà del Settecento..., Ravenna 1971, pp. 62, 64 s., 73 n. 68, 76 n. 173, 208, 229; I. Larner, Signorie di Romagna, Bologna1972, pp. 56 n. 26, 81 n. 57, 356; Cesena. Il volto della città, a cura di B. Dradi Maraldi - A. Emiliani, Cesena 1973, pp. 321, 325, 326; A. Bevilacqua, Una controversia settecentesca... il mausoleo di Teodorico, in Studi romagnoli, XXIV(1973), p. 172; S. Sozzi, Breve storia... di Cesena, Cesena1973, pp. 10-64 passim; Diz. crit. della lett. it., a cura di V. Branca, I, Torino 1973, p. 401; M. Marangio, I problemi della scienza nel carteggio Galileo-Liceti, in Boll. di storia della fil. dell'univ. ... di Lecce, I (1973), p. 343; Id., La disputa sul centro dell'universo nel "De terra" di... Liceti,ibid., II (1974), pp. 337-346; A. Asor Rosa, Il Seicento, in La lett. it. Storia e testi, a cura di C. Muscetta, V, 1, Bari 1974, p. 269; M. L. Soppelsa, Genesi del metodo galileiano e tramonto dell'aristotelismo nella scuola di Padova, Padova 1974, pp. 26-27, 40, 56-57, 73 s., 78, 95 s., 120; W. R. Shea, La rivoluzione intellett. di Galileo, Firenze 1974, pp. 116 n. 20, 118 n. 25, 186; F. Marotti, Lo spazio scenico, Roma 1974, pp. 7, 51-56, 58 s., 63, tav. VII; Id., Structure de l'espace... dans les représentations... d'après les traités italiens..., in Les fêtes de la Renaissance, III, Paris 1975, pp. 231, 234, 238; Id., Lo spazio... del melodramma, in Venezia e il melodramma nel Seicento, a cura di M. T. Muraro, Firenze 1976, p. 353; Illusione e pratica teatrale... Catalogo della mostra, Vicenza 1975, p. 171; E. Gamba, L'attività scientif. nel ducato di Urbino ..., in Studi urbinati, n. s., XLIX (1975), 2, p. 167; V. Titone, La storiografia dell'illuminismo in Italia, Milano1975, pp. 70-71; G. Benzoni, Gli affanni della cultura, Milano1978, pp. 88, 179; G. Moroni, Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica..., XI, pp. 135, 165 s.; J. C. Poggendorff, Biogr.-lit. Handwöterbuch zur Geschichte der... Wissenschaften..., I, col. 435; G. Mazzatinti, Inventario dei manoscritti delle biblioteche d'Italia, XXIX, p. 37 n. 8 (dev'essere senz'altro il C. l'autore del Discorso politico sopra le scritture ... a favore dei ... Venetiani ... contro ... Paolo Quinto, e, allora il "card." va corretto in "cav."); LV, p. 125; P. O. Kristeller, Iter Italicum..., I, pp. 147, 291, 366, 376, 385; II, pp. 455, 456, 561, 563; Enc. dello Spettacolo, III, coll.628-629.  Per l'attribuzione al figlio del C. Simone del De Rubicone... uscito come Dissertatio "Vincentii civis Caesenatis", vedi G. Melzi, Dizionariodi opere anonime e pseudonime..., III, Milano 1859, pp. 224, 401. Su Niccolò, altro figlio del C., divenuto cappuccino col nome di Stefano, oltre alla monografia di Scarpellini sopra ricordata, Bernardo da Bologna, Bibliotheca scriptorum... capuccinorum, Venetiis 1747, p. 234; G. Melzi, Dizionario, I, Milano 1848, p. 200; Sigismondo da Venezia, Biografia serafica..., Venezia 1856, p. 706; Melchor de Pobladura, Los generales de la orden capuchina grandes de España..., in Collectanea franciscana, XIII (1943), pp. 281-284; Salvatore da Sasso Marconi, La provincia cappuccina di Bologna..., Budrio; Donato da San Giovanni in Persiceto, Biblioteca dei... cappuccini della provincia di Bologna..., Budrio; P. Carlini, F. M. Casini..., Roma. DE CONIECTANDIS CVIVSQVE MORIBVS ET LATITANTIBUS ANIMI AFFECTIBVS σημείωτικη moralis, seu de signis SCIPIONIS CLARAMONTII CASENATIS. Ad illustriss. et reverendiss. principem cardinalem Auriam, Panormi Archiepiscopum, Sicilia Pro-regem, missioms ac Genezalem Capitaneumatis Fehu. DEO M S Permissu superiorum, et privilegijs. EST VENETIIS, Anno Magni Iubilei Ex Officina Marci Ginammi. 10.C.3 . : amesco Emetipfumnosse, etqui, qua Illme ac R.me Princeps. S lisquefit, hominem præclarem intelligere arduum in primis, atque; difficile apud veteres fem per est habitum, Ill.me et R.me Princeps, verum longem ihi difficiliori negotio eorum versari videturres, quibus aliorum hominum capere cognitione animo est propositum. Vnus tantum inſitus, atque in nobis ingenitus nostri amormētisoculosprę stringuit, acpræpedit, quo minus in nos in tuētes nostri affequi possimus cognitionem: in alijs verò dignofcēdisitamulta passim occurrunt perturbationes, amor, odium, misericordia, ira, et aliæ, quibus quasi ventorum flabris agitati huc, et illuc impellimur; vtàre Etorationis cursu, veroque sensu longem abscedere, atque aberrarecogamur. Accedithuc, quod hominū animi totſinus, totanfractus, totmeandros, ac diverticula habent; vt nulla mentisacies, nulla perapicacis ingenijvis, aut folertia ſittanta, quem adeorú perfectam notitiam pervadere, ac penetrarequeat: quin homines ipfiita simulationis, et dissimulationis ARTIFICIOSE se obtegunt, et occulunt; vt nemini -- nisi excellentiori quadam sit pręditus NATURA – adeorum cognitionem liceat ad spirare. Infinitæ igitur doctrinæ, summæ difficultatis, ac laboris aliorum NATURAM, animorum propensiones, sensus, et impetus callere exi Itimandum est; nequetamen minus eam rem in se vtilitatis continere dicemus, quam obscuræ difficultatis. Si quidem quæ possetesse bene educandis, ad rectamqueviuendiratio nemtra ducendisliberis parentum cura?quę magistrorum ad pueritiam optimis ARTIBUS, ac disciplinis informandam bona institutio; quæ summorum principum populis regendis, in officioque continendis prudens auctoritas; nisi indolis, NATURÆ, animi propensionis, motuum, morumque ad sit cognitio? Quo circaiure quidem à mortalibus omnibusim mortales habendæ sunt gratiæ Scipioni Claramontio Equiti omni virtutis laude prestanti, quod in tanta, ac tam varia corporum, animorum, morumque dissimilitudine, simili tudinequadaè multiplici observatione comparata vnus quasi præclusosaditus, ad homines cognoscendos primus aperuerit, et recta, certamque viam, ac rationé breui præceptione monstrarit: neque verò minor deberi vi deturlaus Ill.mo Catanenſi Antiſtiti -- queho noris, et religionis causa nomino -- Innocen tio Maximo, nonminusverèmoruminno centia, vitęqueſanctitate,quàmgente,&no mineMaximoRomano,cuiusfingularieffe Etűeftliberalitate;vtimpreſsi hilibriin ma nushominumprodirent.Hosego,cuieden difactaeſtpoteftas, cummultumfrugis, at quevtilitatishominumgeneriallaturosvide rim;eximioaliquo,pręſtantiſsimoquePrin cipevirohaudindignűmunusforeexiftima ui. ItaquetibiPrinceps,&CardinalisAm plifsime, qui omnibus,&animi,&fortunæ bonisitaabundas,vtnontàmclarifsiműPa triæ, gentisque tuędecus,nontàmdignitatis, ac perfonæ tuæ ſplendor te ornet,quàm tu morumintegritate,religione,rebusgerendis prudentia, omniüliberaliumartiumdoctri na,atqueomniumvirtutumorbedignitatem ipfam,gentemtuam,Patriam,atqueadeoor 3 bem bemornes,&illuſtresvniuersű,hoſcelibros intuonomineinſcriptosmitto,atquevnàcũ animomeodico,vtperpetuűadomnesgen tes , omnemquepofteritateextentargumen tum,etteftimoniűnonminusfingularis mei in teſtudij,atqueobferuantiæ,quàmpreſtan tis ingenij, præclaręeruditionis,&doctrinæ ScipionisClaramontij,etpropenſę Innocen tij MaximiReligiofifsimi,etDoctifsimiEpi ſcopideartibus ingenuis,ingenijsqueelegan tioribusbene merendivoluntatis. Amplitu dinistuęmanusſacrasdeoſculatus,Clemen tiſsiműDeumrogo, vtdiuincolumisviuas, vteotealtifsimodignitatis, maeſtatisquegra duvideamusconftitutum,quòomniumbo norumdefiderijsesexſpectatus. Vale. Fauentia Kal. . A. T. R.me Addict.mus servus Ludovicus Zuccolus – ZUCCOLO (vedasi). Propofitio, & commendatioOperis. Cap. 2 Definitur,&defcribiturfignum. Cap. 3 Arstotarepresentatur. pag. 2 6 Cap. 4 Repetuntur,queanteademorumextemperamen to dictafunt , &aliqua latius aliquanto confir mantur. 12 Cap. 5 Variacordistemperamenta, &differentia. IS Cap. 6 Quimoresſequanturvariascordis differentias. Despiritibus, &humoribus , idesteorumtempe ramentis, acmoribus conſequentibus. 31 Cap. 8 Deconformationepartium. LiberSecundus. Cap. I DeClimatibus. 33 38 Cap. 2 DeTriangulis, t) Stellis, &de Demonuminfpi ratione, ac afflatu . Cap. 3 DeSolo. Cap. 4 DeAere, &Ventis. Cap. 5 DeSitu. 43 45 54 58 Cap. 6 Denationum,acgentium moribus,feupropenfio nibus. Demoribusnaturalibus,feupropenfionibusnatio numagiturexcaufisnaturalibus, earumquecom 4 bina IndexCapitum. binatione. Cap. 8 Deatatummoribus. Cap. 9 Depuerorummoribus. Cap. 10 Deadolefcentiæ,iuuentutisque moribus . Cap. I I DeSenectute. Cap. 12 Devirilisætatismoribus. LiberTertius. Cap. I DeNobilitato. Cap. 2 DeNobiliummoribus. Cap. 3 Demoribusdiuitum. IOS Demoribuspotentum,&fortunatorum Demoribuscontrariarum conditionum expofitis. pag. 114 Cap. 6 Tranfiturad vitainſtituta,ac studia. 116 Cap. 7 Deartibusliberalibus,quæ motumultoutuntur. pag. 118 Cap. 8 DeMusicapracticanempevocata. Cap. 9 Defaltatione,&chorea. Cap. 10 DePhilofophia. Cap. I I Delurisprudentia. 122 125 DeRetorica,feuOratoriafacultatisprofeffione , eiusquemoribus DeDifciplina Propoſitionem continetrerum, &methodi, buiuf que distinctionem . 142 Cap. IndexCapitum. Cap. 2 Primummethodicaputcontinet. Cap. 3 Subdiuiditurfecundum methodicaput cum caufa 143 diffident . 144 Cap. 4 Comparationemfecundumgeneracontinet. 146 Cap. 5 Comparationesfecundumgraduscontinet Quæpropofitionesfintinter memorata momenta. Mistionismoditraduntur,quibuscontrariamorū momentacommiſcentur . 158 Cap. 8 Comparatiocompoſitamomentorum,fcilicetfecun dumgenera, & gradus. 161 Cap. 9 Differentiaannotaturinterfummammomentorum acceſſoriorum , &principalium . Cap. 10 Peroratioprimæpartis methodi . 171 172 LiberQuintus. Cap. I Connectit, &proponitqueagendafunt. Quot,&quepartesPhiſiognomia . Cap. 3 Signacordiscalidiaggreditur . 174 179 Cap. 4 Signacordiscalidi,&ficci, idestexnostranomi natione calidi,&duri. 187 Cap. 5 Signacordiscalidi, &humidi,&primocordishu midiipfiusperſe. 190 Cap. 6 Signacordisfrigidi. 194 Cap. 7 Signacordisfrigidi, &humidi,acfrigidi, ficci. DeCerebriinfluxu. Cap. 9 Dehepatis,iecoris 197 véinfluxu, adeoquehumorum, Spirituum in cor,dequeprocedentibusindemo ribus ribus . IndexCapitum. Cap. 10 206 Deſignistemperamentiiecoris,hepatisvé. 209 Liber Sextus. Cap. I Proponitdicenda,fundamentarepetit , actracta Etionemdiftinguit. 215 1 Cap. 2 Departibusgenerationideferuientibus. Cap. 3 Departibusadcupediampertinentibus. 216 222 Cap. 4 Quatractandarestantcapita methodi Phiſiogno miamemorat . Cap. 5 DeCapite. DeFronte. Cap. 7 DeSupercilijs. Cap. 8 DeAuribus. Cap. 9 DeOculis,eorumqueaſpectibus. Cap. 10 DeOculorumcoloribus. Cap. II Reliquaexoculisfignaconiungit . Cap. 12 DeNaso. Cap. 13 DeOre. Cap. 14 DeFacie. Cap. 15 DeVultu. LiberSeptimus. 223 224 228 233 ibid. 234 241 247 249 252 254 260 Cap. I Repetunturdicta,&proponunturdicenda,quęad Phifiognomiamſpectant. RoburadAriftotelis mentemdiftinguiturinrobur ingenuum, acferuile. 264 Cap. 3 Descriptiopartium adrobur ingenuum, ac belli cum . IndexCapitum. cum . Cap. 4 Defingulispartibusinfracaput. Cap. 5 Destaturacorporis. Cap. 6 PeroratiodePhiſiognomia. 265 267 276 278 Cap. 7 ReuocatiohorumquedePhiſiognomiadictafunt adfuperioremnostram methodum, applicatioque adpraxim Nonfemperactioſequitur propenfionis prædomi nium,quaidcirco methodofuturaactio fit proui denda,æftimandaque. 283 Liber Octauus . Cap. I Proponitdicenda, & connectit,etindicatquesüt exfuperius dictis repetenda . Cap. 2 DeVoce. Cap. 3 Deloquutione. Cap. 4 Demotucorporis totius . 287 288 295 297 Cap. 5 Demotueodemvniuerficorporiscumfiguraaliqua itidemcorporis Demotupartiscorporis. CDecorporiscultu. Adprimariafignamorumapofterioritranfit; pri moquedeexterioreactioneagit , quam & mate riale actionis vocat . 308 Cap. 9 Exemploactionis Seiani,&errorisTiberij confir maturidem;fcilicetnon neceffario colligi ex ma teriali, exterioriqueactione morem Deformatiactione,fiueformaliparteactionis Methodusdeprehendendiformaleactionis,fiuefi nem IndexCapitum. nemeius,fupponendointerimnullamfubeffefimu lationemfallaciam vé. Cap. 12 Cap. 13 Exinteriore actione indago moris . Praxisproximemethodiaffertur.Partemmethodicumprecauendaestfictioaggre ditur. Primoquedefictionibus agit,fimulationi busque. 331 Cap. 2 Defimulationefinis,feudeprætextu, obtenturvé. pag. 337 Cap. 3 Defimulationemorum Methodusdetegendarumfictionum,acfimulatio numinſuacapitadiftinguitur . Primumcaputcontinetdetegendefraudisexqua litateperfonæagentis, cum veteratorfuerit. 349 Cap. 6 Secundumcaputdetegendęfimulationisexperſona qui cum agitur. 351 Cap. 7 Tertiumcaputmethodi,ſcilicetperfuafioexponitur. Quartummethodicaput. Pæne, &questiones, quaqueadeasreducuntur. Quintummethodi caput. Premia. Canonescontinet. Sextum methodicaputaggreditur, cum velamen tumperſeperlucet. 371 Cap. 12 Sextumidemmethodicaputcumerumpit affectus . pag. 374 Cap. 13 Cumexeffectuſubſequetefimulatioaperitur. 377 Cap. 1 个 ১ IndexCapitum. Cap. 14 Capitafimpliciamethodi, ) combinatainterdum locumhabere inpropofitafimulationis indagine . Ad morumindaginemquacunquediftafuntappli cantur. Connectit,proponit,diuidit,quetractandafuper funt. • Cap. 2 Deſignisaffectuumincommuni. Cap. 3 Signaaffectus voluptatis. Cap. 4 Signaaffectusdoloris . 389 390 392 400 Cap. 5 Signaamorisergarem,fiuebonumformale,fiueer gafinemcuiusgratia, quiamordemumestipfa metcupiditas. 401 Cap. 6 Deſignisamorisergaperfonam,amorisnempecon cupifcentiæ, ac venerei. De signis amoris ergaperſonam,utfinemcui,fiue amorisamicitia• Cap. 8 Deſignisodij. Cap. 9 Deſignisira. Cap. 10 Deſignistimoris. Cap. 11 Depudorisfignis . Cap. 12 Despe,seuſpeifignis. 413 ibid. 416 ibid. 419 ibid. Cap.13 Cumpluresaffectus eorumquefignaconcurrunt Deſignisexoratione. 422 Cap. 15 Applicanturdiftadefignisaffectuumpropoſiteaf fectuumindagini. 425 Cap. IndexCapitum. Cap. 16 Cumsignaaffectuumfupprimunturaliquatamen exparteerumpunt. 428 Cap. 17 Methodusexcaufis affectuum,quaestfupplemen tumpræcedentis methodiexfignis. Defacultatecognofcente. Cap. 19 Defacultateappetente . Inpraximmethodustraditaadducitur. 430 433 435 436 Cap. 21 Eandempraxim adamorem amicitia poffedetor queri, acreliquos affectus . 443 Cap.22 Galenipraxisadducituraddotegendumdecumben tismulierculeamorem CATALOGVS AVCTORVM quiinhocoperecitantur. Adamantius . Franc.Guicciardinus. AdouardusGualadus. Franc. Piccolomineus. Paulus Ægyneta. Albertus Magnus. Alexander. Alhazenus. Galenus. HalyAbbas. Heraclitus . Ammianus Marcel Herodianus . linus. Anacreon . Andreas Laurentius . Andreas Nauagerius . AntoniusPoffeuinus . Apuleius . Aristoteles . Atheneus . Auerroes. Auicenna. Baldus. Biantes. Boetius. Camillus BaldusBono niensisPhiloſophus . Campanusfcriptorgeſto rumBrachij. Caffiodorus . Catullus. Chilo. Cicero. Claudianus. Conciliator . Cornelius Tacitus. Dantes. ' Diocaffius . Hippocrates. Homerus. ORAZIO (vedasi) PORTA (vedasi) Ioannes Boccaccius. Ioannes Ingenerius . IoannesPetrus Maf feius. Ifidorus Conradus . Julius CesarinCommen tarijs. JuliusClarus . JusCanonicum . lus Ciuile. Iustinus . JustusLipsius. Iuuenalis . Lampridius. Lucanus. Ludouicus Areostus. Lucretius . Marfilius Ficinus. Manilius. Martialis . Maternus. MichaelScotus. EmericusinDirectorio. Niceta. Ennius. OlausMagnus. Euripides. Eustratius. Ouidius . Paterculus. PaulusIouius. Persius. PetrusVictorius. Philostratus . Pittacus. Plato. Plautus. Plinius . Pliniusiunior. Plutarchus. Polemon,fiuePalemon. Propertius . Ptolomeus . Quintilianus. Q. CICERONE (vedasi) Q.Curtius. Rafis. Realdus. Sacra literæ , velSacra fcriptura. Salustius . Seneca. SimonPortius. Simonides. Stobeus. Strabo. Suetonius. Thucydides. Tibullus. Vegetius Veßalius Virgilius Vitruuius.. Xenophon . MARCVS GINAMMVS BibliopolaVenetus Beneuolo Lectori Fœlicitatem P. ९९ Vodnoftrifuitfemperinftituti,ut(quan tuminnobis effet) aliquo nouo opere,et industria noſtralitteratorumhominum ſtudiaiuuaremus,idnuncprofequimur. Scipionis Claramontij praclari Equitis libros deconiectandis Moribus tibi damus nostris Typis excuSos; inquibusnulliplanè opera, labori, autdiligentia pepercimus, utquamemendatißimiintuasmanus peruenirent . Si quodtamenleueirrepferit men dum,quodnostroseffugeritoculos, (nemoenimest, ut aitille, tam lynceus , quinonoffendat) homines nosagnofces,etignoſces nontàmnobis,quàmauctori eruditißimo viro, etderelitterariaoptime merito, fiinlocaquadaminciderisperuerfa,perturbata, aut obfcuriora . Is enimindefcribendoaliena , nec una eadem,ſedmultorumvfusmanuàflagitanti bus amicis, quibus diutiushi libri deberinonpote rant, exempla utinspiceret, &ſuamanufcriptis cumexemplaribusconferret,haudpotuitimpetrare. Benevale, &nostramindustriamtuabenignitate foue. VM multa veteres – benigne lector -- ad rectè viuendum prudentifsimè mo nuerint, non postremum interea locum occupat, quod Seneca notauit. Totamfer mènobis vitamin aliudagendoeffluere . Namcumvelvnumnostrumnegotium, velmaximumeßedebeat animivirtus, probitasqueipſanostra; nosdecorpore, &defortunisprorfus Soliciti, deanimo, eiusquebonis vixcogitarefustinemus. Hinc factumest,utquefcientiæ, &artesadcorporisfortunarum quetutelampertinent,plurimum tractentur, luculentisque,ac numerofis libris tradantur : at Morali, ideft nostriipforum co gnitioni vixfit,qui operamnauet; &fifortèadtamprecla ramfcientiamnosapplicemus,breuiaria,compendiaquetantum admittamus; licètinalijsfacultatibusprolixa voluminatole remusnedum,fedexigamus. Atquantomeliusnobisipfisto ti , ijs verò,quæ extra nosfunt,aliudfermè agendo vacare mus? Præceptumquodaprimis uſque temporibus intonuit, &inDiuinumauthoremrefertur, ut nofmetipfos cognofca mus. Cognitionemhancnoſtriprecipit,nonautemTigniimmi tendi, autagarici temperandi; que cumadhumanosfanè ufus cognofcere expediat, quistamennonſentiat maiore multo studio eacognofcenda, adquæ vtadfinemhorum cognitio, & ufusdirigitur? Hacconfideratioiamdiufecit,ut moralesphi lofophiæ integritatemſummoperedefiderarem, cumquefrustra abalijs expectarim , ipſetandemaggrederer. Remenimdili gentius meditantipatuit,nonpaucioribusexpartibushancani morumcuram, quàmcorporum medicinamcoalefcere. Quin que a quepartes medicinacontinet, que Gracis vocibus dicuntur, Phisiologia, Igijna, Pathologia, Simiotica SIMIOTICA SEMIOTICA – cf. H. P. Grice: “Words are not signs – but not everything that ‘signifies’ has to be a SIGN”, et Therapeutica . Easomnesmoralisquoqueincludit. Primamquidemdumpar tes animæfubiectasmoribus, borumque &affectuum causas confiderat.Secundamdum animorumoptimamconftitutionem, virtutemfcilicet omnemtradit . Tertiamdum deprauationem animi, vitianempe eiusaperit. Quartamdumfignamorum, &occultoruminterimaffectuumadanimi morbos aut tollen dos, aut mitigandos affert . Quintam,&vltimam dumcura tionemiameiufmodi vitiorum , morborumque animi molitur, primòinftitutionead virtutem tradita . Harumquinquepar tiumfi verafaterilubeatinijsquæfuperfuntantiquorumfcri ptorummonumentisſolam Iginiamhabemus, ceteraspartes, velnullas, veladeo tenues, utnonfatiseffe uſuipoffint. For tèin curatorijs olim Chriſippi, etPoſſidonij conftabant, necnon inlibris, qui perierunt, Aristotelis, et sequacium Peripateti Sum、 corum . Atinterim iacturarefarciendaerat. D.Thomaspra In2. par. clarifsimafcripfit, verùm Theologicopropofito; adeoque mul ta circumfcripfit , que tamenadmoralem integrandam defide rantur. Egocumiugilaboreinomnibuspartibusinfudauerim, omnesquepro viriliparteabfoluerim,primonunclocohancSi mioticem, feudefignispartememitto: nonquodfitceterisprior, fedquodinplures,quàmrelique ufusdiffundatur,fuaqueno uitate videatur ceterisfactura viam . Verùm enimuero me maximèomniumpermouit Innocentij Maximi Romaniproceris Nobiliffimi, tumque Britonorienfis, nuncCatanienfisEpifcopi auctoritas,qui virexcellentirerum cognitione,acerrimoqueiu dicio preditus cohortatione nedum,fedpropemodum iuſſione in hancedendifententiam adegit:quinimmooperisexemplum ame petijt, &obtinuit, quodipse velſumptusuo (quaestmagnifi centia) centia) imprimendumcuraret. Quadrienniotameninher of que tempora editionemdištulit, dumFlorentiæ primum apud MagnumHetruria Ducem;pofteainHispaniaapudMaxi mumillumRegem OratorisPontificij munusſumma cumfui gloriaexercuit . Nunciamproditliberexquo Beneuole Lector ceteraspartes æftimarepoteris,quæ (ſituhuiciudiciofaueris) propediem confequentur. Egoquidem meainuentanonlaudo; nequeenimdecet moralemfcriptorem apræconibusludorum gymnicorumalios nonſe voceſua victoresrenuntiantium,mo destia vinci. At certèargumentiutilitatem profiteor, commendo . Nequeenim curiofahecperſeest, actemeraria alienorum morum, etſenſuumindago;fedmultiserga multos tumhonesta, tumneceßaria . Parentesfiliorum, &in uni uerfuminſtitutores alumnorum,propensiones, &moresficun debonos, aut maloscontraxerint, multodebent conatuinuefti gare: nifidominiferuos, Principesfamiliares & miniftros ex plorauerint; illifibi,bifibi, & Reipublicæ magnodamnoerunt. Quefitoresetiamfcelerum in precedentesperſonarum moresin quirere, proque eorumdifferentia multofecius exeodemfacto procederedebent . 'Resfurtiuapenes virumprobatum reperta nullam illifurtisuspicionem allinit, neque ulli obnoxiumin quifitioni reddit : at contrà,sipenes malè moratumbominem reperiatur. Baldus, &Imolainlegefin. ff. deheredib. insti tuend. Hocidemin communi hominum vitafaciendumComi cusmonuit. multainhominedemea Signafuntexquibusconiecturafacilèfit Duocumidemfaciunt,fæpeutpoſſisdicere Hoclicetimpunefacerehuic, illinon licet, Nonquoddiffimilisresfit,fedquodquifacit. 1 Cafar Cafarin militeeligendo militarem eoruminclinationem , aptitudinemexPhiſiognomia (aßerenteVegetio) coniecta bat. Interdum ex præcedentibus aftionibus hominum virtu tem, velcontrà, moresquequipræfertimfuffragiorumiusha bentindemandandis Magistratibus conijciunt : Eaqueratione Livius lib.24. Fabius MaximusOtacilium minorem Ducem,quàmvtAn nibaliopponipoſſet,effe iudicauit,atque Romano Populofuafit. Arsergo, methodusquealiorum propenfiones moresqueinda gandi,quamnuncadornamus,cumabillis, &inillosadhibetur aquibus & inquosoportet, utilis, &honeftaest,interdum que neceffaria . Quodfialieno tempore,indebitisquemodis furpata, malaac temerariaeuadat , eandemcumreliquishu manis actionibus aleamſubit; quę licètſuoptegenerebonæfint, Statim tamenatque adebitacircunstantiarum harmonia exci derint , male redduntur . Indigosiuuareopibusestipsa perſe actio dignissimalaudibus ; attamenfiadturpemfinem incon gruové loco,actemporeefficiatur, in malam,interdumque infceleftamdegenerat. Hec, antequamadremaccederempra fandaduxi. Propofitio, &commendatio Operis. Cap. Primum . VxTapreſcriptumalibi ordinem partem , queGraceσημειωτική. Latinedefignis dicitur, aggredimur. Prestat veròprimofignumde fcribere,deindedistinguere, vt tractatio quo quedistingui, &ordinaripoffit. Prospicie musita, veluti exedito loco,fubiectum ,quodperacturifu mus,iternon vulgareillud,actritum,ſedtumnouitatis,tum vtilitatis , tumiocunditatis,atque dignitatisplenum. Non me latetcorhominumimperfcrutabile,acfoliDeo peruium: tamenconiecturisaccederead tamgrandeſecretumestprecla ra imitatio diuinitatis. Hancmodonos artemaggredimur, quam, fihucusqueintractatamdixero, dumintegrareiexpli catio refpiciatur , nonequidem mentiar . Solius enimPhiſio gnomiecurafuit,queparsartiseft, nontotaars; præterquam quodipfaquoquePhisiognomia, ut hancmorumcognitionem A moli Deconiect.cuiufquemorib.&c. 2 molitur, eget distinctione , &refolutioneinſuaprincipia,qua veluticonformetur , &conftituatur; neque tamen eiusmodi perfectionem eſt aſſequuta; quodspero, resipſamonftrabit . Nosautem,cumpriusfignumdefinierimus, &diftinxerimus, totamdeincepsartemrepræfentabimus. Definitur, etdefcribiturfignum. Cap.Secundum.Describitur signum morum. SIGNVM, fi exactissime sumatur, est tum senssibile quippiam, tumpofteriusre INDICATA. Lacnempeeſtſignumpartus,non partuslactis, cuiuspotiuseft caufa. Undedemonstratiofigni Ondedemonstratio dicitur,quæ àposterioriprocedit: quæ contra,demonftratio cau Signűquot ſe,nonfigni appellatur. Latius tamenfumptumfignumea tur. modisfumi- conditionecontentumest,utfitſenſibusobuium,fiuepriusfit, fiuepofterius . Ariftoteles 2.PriorumAnalyt. inhacfecunda, fignificationefignumdefiniuit; quoexistenteest,autquofacto prius, autpofterius, factaresest. Cumautempofteriusfacta reseſt,ſignumtumnonpofteriuseft,fedprius. Medici hanc quoquefolamſenſibilitatisconditionemexigunt. Definiuntfi quidem nonnullifignum eſſeſenſibile,quodſenſuiſeofferens, intellectuialiquid relinquit : &infuper interfignacausaspro catarticas vocatasreponunt; exillisenim coniecturant Medici internoscorporisaffectus,quiſaneprotemperamentis,provi figni . Etu,proqualitateregionis, &anni,praquehuiufmodi alijsva Deſcriptio riant. Egoquoqueinbacamplitudinefignanunc morumacci piam,quæcunquefcilicetobuia cumfintfenfui,intimos animi mores, vellatentes indicant affectus,fiuè rationemhabeant adillos cauſe,fiueeffectus ,fiuealiam eiufmodiquampiam . Ita LiberPrimus. 3 Itafitpotiusdefcriptum, quamdefinitumfignummorum: exa Eta verò ſigni definitio aliundepetatur . Poteft verò, et ali terdefcribi;fignumnempèestſenſibilequippiam ,quo exiſten te,velfacto,moscertussubest, velneceffario, velprobabili nexu. Dicoverèneceffario,velprobabili nexu, utàneceffi tate abstraham, que vix unquaminfignis morumreperitur. 9. Secundus. Signadiuidunturtrifariam; cum fi gnumeftcaufaeffectus,cumeffectuseftfignumcau fa,cumeffectuseſtſignumeffectus : QUONIAM ergofignumeft, quoexiftente,autfacto,mos fubeft,confiderandumefttriplicem effenexumrerumſeſeinfe rentium. Primoenimlococaufainfert effectum, utrationa leinfertrifibilitatem. Secundoeffectus infertcaufam,utri fibilitas rationalitatem. Tertio effectusinfert effectum, ut abeademcaufafimulpendent, velutidocilitasfcientiarumin fertrifibilitatem, & viciffim; quippècumamba rationalita temcontinuòconfequantur. Triahocmodoeruntfignorumge- Signorum nera. Primumcumcaufa,fenfibusipfisconfpicua,ſignumerit effectus latentis . Secundum cum effectus contra conspicuus eritfignum cauſelatentis. Tertiumcumeffectusnotusfignum erit coniuncti, & latentiseffectus. Id veròfit,cum ambo ef fectusabeademcaufa neceffario, velnaturali nexupendent, quinexusfilateat,istum emergittacitusrerumconfenfus,qui præfertimfympathiaGræcis dicitur. Verumtertiumhocfigno rumgenus varius est, velfaltem eius ufusrarior est in mo ribus dijudicandis . Notabimus tamen, &præmonebimusfi gnum, quodestcaufa, vel instar cauſeſebabet, &signum quodesteffectus ,vel instar effectusſehabetbicaccipi ,tan quam A 2 tria funtge nera.. 4 Deconiect. cuiufquemorib.&c. quam vera caufa,& veruseffectus; nonenimfummailla acriuia adhibebitur verecause,etverieffectusdignoscendorů. 6.Tertius. Signumdiuiditur,vtfyllogifmus eius, quiinprimam,autſecundam, auttertiamfiguram refoluitur . reducit fi- MODO verò fingulahæc generatriplicemeam fufcipient Ariftoteles rurfusdistinctionemſignorum, quammemorat Arist. 2. Prio gnaadtres rumAnalyt. cap.penult. auteniminprimamfiguram reducun figuras fyl- tur, autinſecundam, autintertiam. Cuminprimam,effica logiſmorú. citerconcludunt, cumin reliquas,efficacemhaudconclufionem obtinent ,fed probabilem tantùm. Remexemplismoralibus declaremus,quamalijs explicuit Aristoteles . Siquisergofe proalijs mortiexponit, utPyladespro Oreste,esthocfignum veriamoris , & reduciturfyllogifmusinprimamfiguram bocmodo; Omnis,quiſeexponitmortipreſenti, &certapro alterius Salute,illum verèamat.. : Pyladesſe exponitmortipreſenti, & certæprofalute Orestis . ErgoPylades verèamatOrestem. Unde&penesEuripidemIphigeneexclamat tamicisintegeramicus. Atcumexpalloreconijcimusaliquemtimuiße,infecundam figuram refoluiturfyllogifmus , inefficaxqueexduabus enim affirmatiuis reſultat huncin modum ; Omnis, qui timet,pallet. Vereambe, at non Hicpallets Ergohictimet. conuertiturmaior. Quod, LiberPrimus. 5 Quod,fiexeo,quodHectorbalbusfuit, &fortis, colligatquis omnembalbumfortemeffe, intertiamfiguramrefoluitur. : Hectorestfortis : Hectorestbalbus; Ergoomnisbalbusestfortis . Quiquidemfyllogifmusexpofitorius eft,adeoqueparticularem conclufionemefficaciterconcluditfcilicet ergoaliquis balbus est fortis at uniuerfalenequaque; estenimcontraregulasfigura. .3 S. Quartus. Vt ſigna quæin ſecundam ,& ter tiamfiguramreſoluuntur,robur ſuſcipiant. ATpostrema duogenera fignorum;fcilicetqueinſe cundam,&intertiamfiguramreſoluuntur, licetneceffariònon concludant,poffunttamenroburſuſcipere,nifi neceffitatisma xima,tamenprobabilitatis,fitertiumquidperplura iteretur fingularia;verbigratiaadcolligendam vniuerfalembanccon clufionem; Omnes,qui vocemmagnamhabent,fortes,quisar gumentetur,quodFranciscus Sfortiamagnambabuit vocem, fuitfortis,Gottifredus Bullioniusitidem,undeTaffius; Conosceilpopolſuo l'altera voce. IoannesquoqueMediceusCoſmifilius Dux , &bellatorfor tis,vocem itidemmagnahabuit. Ergoomnes magnam vocem habentesfortesfunt. Probabilitasitaconclufionis augetur;fi quetota inductio expleri poffèt, neceßaria euaderet. Secun dumautemgenusfignorum, quodpluribus eftcommune, robur fufcipit,fialiquod membrumexcludatur; verbigratia,in eo ८ demexemplopermanendopalloris ,cumfit is communis &ti menti, &amanti; Palleat omnisamans A 3 frigefcenti,&ira Scenti 6 Deconiect.cuiufquemorib &c. fcentiinterdum, ægrotantipræterea ,ſiconcludatur expallore timorfimpliciter , abſoluteque,neque neceffitatem ullambha betconclufio , nequeprobabilitatem , nifi admodumrefractam. Quod,fiostendatur, quipallet,nonamare,gradusaliquis acce ditprobabilitatis . Crefcit autem,ſineque ægrotare monftre tur. Quod, fialiaomniamembra, preterquam timoris tolle rentur, argumentumeuaderetneceffariumexnumerationefuf ficientipartium . Aliundehocfecundumfignorumgenus con firmatur,nempèfiplura congeramus eiuſdemgenerisfigna . Vagarinoctuestfignum communeadulterij,ſed conuenit t) alijs, utfuri. Ornatus veſtiumeſtſignum &ipſum adulte rij commune. Singuladebilemfidemadulterij faciunt , at fi mulcongefta maiorem , quoplura veròconiungimusfigna, ед magisintenditurvis rationis. Vndèqueſitoresſcelerum eiuf modi aggerationemfignorumpro vehementiinditiopeccati, ac facinorisreputantinterdum, indequeinditia ad torturam uf quedefumunt: dequibus Arift.1.Rhet.cap.12. &Cicero, Quintilianus . Verbigratia,apparatus, colloquia,locus,rubor, pallor, titubatio, &cæteraeiufmodiperturbationis signa sunt . Exbisautemfignis,queRhetores communia vocant,refolui turfyllogifmusinfecundamfiguram . Arstota reprafentatur. Cap. Tertium. §. Primus. Viadoctrinæ,&ſectio totiusoperis Aud inſuamembra . RTEM nunctotam repræfentemus,eofactoprincipio, quodabinitio diximus nihilcordehumano obfcurius effe, nibilimperfcrutabilius,facris id afferentibusliteris; Prauum eftcor Liber Primus.. eſt cor hominis , &infcrutabile. Quis cognofcitil 7 lud? EgoDominusſcrutanscor,&probans renes. Sunt tamenprobabiliaaliquaindicia, quibus mores,nedumna turalespropenfiones,fcilicet conijcerepoffimns,quodpaſſim ten tantPhiſiognonimi,ſedmores etiam acquifitos, veldispofitio neadhuc, velhabitu:funt etiam,quibustectos, &compref fos affectusconiectemus . Totamartemhoc egoopere comple Etor . Utinreliquisautem morummedicina corporum medi cinamimitatur,ita inhacquoquedeſignisparte valdèeamex primit. Duplici vialatetes morbos, &affectus corporisinda gantMedici:duplicipariter viaprocedetnoſtrahæcindago,ex caufisfcilicet procatarticis illi inueftigant morbos. Sunt autem cauſeprocatartice, cibus, potus,astus,aeris, autrigor, eiufmo diquealiæ cauſe morbosprecedentesnon neceffariòinferentes, nampro victu, exercitationibus, aeris Statu conijciuntMedi ci , fitnècalidus morbus,anfrigidus; estquehæcprima eorum indago. Inueftigant prætereaex affectibus, ac pofterioribus fignis, expulfibusfcilicet, urinis, excretionibus,respiratione, tidgenusalijs morbiitidemnaturam, ) ideam; estquehac fecunda,fedpræftantiorindago; quetamen,ficum alia coniun gatur,maioremfidem affequitur. Simillimèergòmoruminda goduplexest . Aliaprocedit ex morumcaufisad eosinuesti gandos; aliaexeffectibus , &pofterioribusfignis, quediuifio quoquein latentium affectuum indagine locumhabebit . Se iunximus nos methodi partes; & primam, quæ estex mo rum caufis, inſeptemprioreslibrosdigefſſimus;fecundam , quæ Jeptemprio est exeffectibus, posterioribusqueſignis , inoctauum &no num, atinuestigationemlatentium affectuumdecimo , & rul timolibrocomplexifumus. Heceſtſummadiuifiooperis . A 4 §.Se : 8 Deconiect.cuiuſquemorib.&c.-: §. Secundus. Subdiuiſioprimæpartis methodi, quæeftexcaufis. PRIOREMpartemnuncfubdistinguamus. Cause mo ruminfuperioribusquoquelibris numerate,aliæfuntnatura Enumeran- les; Temperamentum,conformatiopartium,velpotiuscaufa, rum. : turcauſęmo exquahacpendet, clima,folum, aer, &venti,ſitus,ætates: aliæaduentitiæ,nobilitas,potentia,diuitia,fortuneprosperi tas, contraria,instituta vite, ac Studia,utvita otiofa, &occupata, artes illiberales ,&liberales. Primo ergo loco cauſas eiufmodifingillatimdiſtinctas,qui moresfequantur,ex pofuimus; verbi gratia,temperamentocacimores (naturales ſcilicet)innituntur; eſtautemtemperametumcordis multiplex, utanteatradidi, &hicconfirmabo. Ipſumdistinguo,nedum fecundumactiuasqualitates,caliditatem, &frigiditatem,sed frigiditater fecundum mollitiem etiam,& duritiem,necnon craffitiem, denfitatem, atquehiscontrarias: pretereafecundum magnitu dinem, &paruitatem: deinceps,quimoresfingulascrafes tum fimplices, tum complicatasfequantur, expono . Deconforma tionepartiumpariterin 1.hoclib.quiexreliquiscaufis natura libus mores oriantur,in 2.lib. declaro ; quifcilicet ex climati bus,ſolo, aere, ac ventis (proindeque omniumnationummo res defcribo) necnonetiam,quiex ætatibus. At aduentitia rumcaufarum moresin3. lib. explico; Nobilitatis,diuitiarum, potentie ,bone fortune, ) contrariarumconditionum:item artium illiberalium , & liberaliumfingillatim; venationis, exercitationis ludicræ armorú,mufice,faltatorie,Philoſofiein ſpectricis,Philoſofie actiue,Iurisprudētie,Rhetorica,acPoe tice,demum difciplina,feueducationispublica, ac priuata . Acopor LiberPrimus. 9 Acoportetdeinceps conferre totvariarum caufarumfequaces moresfimul,in unumquecomponere,quecomparatioduplex . Velenimomnescauſeadeofdemmoresconspirant; verbigra tiatemperamentum,atas,fortuna, Studium, educatioadmo remvenereum, velincontrarios mores diſtrahuntur. Prior collatiofacilis,feufacilèestex eamorumiudicium. Atfecun dacollatiodifficillima, tamententauiexhiberelancem,quacon traria caufarum momenta,&feorfumperpendi, &interseli braripoffentadmutuamfubductionem, utquipreualeantmo res, &quotoingradufupputaripoffit . Totamrem,&pra ximinquartumlibrumconieci. Quoniam veròtemperamen tum,cuimoresnaturalesinnituntur,&potiffimum cordis, la tet, estqueexapertis,acincorporeconfpicuis notiseruendum, instinctusitidemexconformatione partiumfingillatim defcri bendi, que Phiſognomia præſtat; nositaque Phiſognomiam in tres libros, quintum, fextum, feptimum digeſſimus,cumbac distinctionein quinto libropofuimusfigna temperamentorum cordis, cerebri, &hepatispeculiaria ,propriaque exipfisſcili cettemperamentum confequentes moreseliciuntur. Infexto, &feptimo,confirmationemexteriorumpartium,ac moreseam confequentes primariodeclarauimus, interdumtamen,quodex apparente decentia, velaliter colliguntur,licet minus efficaci indagine, adiecimus. Infextoquidemlibro,quæpartesinstru mentarie,acexteriores moribus concupifcibilifacultatiinſiden 1 tibusfcaturiginempræstant,primolocoexponuntur,fignaque exillis morumeorumdem eliciuntur . Deindèadalias partes tranfitur, adſignaqueexillisprodeuntia, initioducto àcapite. Atquein reliqualibri parte caput, &facies,omnesque eius particule,acfignaexillispendentia pertractantur. Inſepti molibroomnesinframentumpartes,actusque,&noteexillis morum 10 Deconiect. cuiufquemorib.&c. morumdefcribuntur. Incalcequerò librieiufdemcanonesPhi fiognomicosadmethodum naturæreuocamus,inpraximquedu cimus, necnonfubijciturpremonitio ,quodnequefemperactio fequiturmorem,qui cæterisinoblatohominepræftat. §. Tertius . Pars methodi,quæexpoſte rioribus ſignis . riori SECVNDAE modopartis, que expofterioribusfignis Signa mo- ducitur,constitutionemprefiguremus. Signa morumàposte romapofterioriinduplicifuntdifcrimine, aliaprimariafunt,aliafecunda mine. duplicidifcri ria, &annexa. Secundaria, ut abhis exordiamur,ſumun tur ex voce, ex motucorporis, exmotupartium,ex corporis quecultu. Atfignaprimaria exactione ipfa petuntur,tum fcilicetexteriore,tumexinteriore appetitusfentientis: atpre tereaelectio, quæpræfertim eft morisindicium . Verumtamen femperinactionediftinguere oportet , materiale , &formale. Materiale autem nonefficaciter moremfimilem actioni ipfi.de monstrat; hocque ex moralitrutina: atexlegali,ſecus ; exhac enim,quifuratur,fur exiftimabiturcertus,&manifestus. At tamen exterioripfafurandiactiofurem penes moralem Philo Sophum,furacemquemoremnonfignantindiciocerto. Dauid enimfame, extremaqueadedneceffitatecompulfus,panesſacros propofitionisabstulit, neque tamenfur, nequefacrilegusfuit. Oportet ergònonſiſtereindaginemin materialiactionis,fed ad formaleconniti. In octauo libro hecomnia explicantur;pri mofignafecundaria, &annexa uſque adoctauumcaput; in dèdefignisprimarijs uſquepertotumlibrum. Adcalcempra xis methodiCiceronis exemplum,exEpiſtolisadAtticumlon gaferiepetito, exponitur. Omnia veròin octauo librocircum- Scripta, LiberPrimus. II fcripta,fallacie, acfimulationis confideratione traduntur : at quoniamfallacia,fictiovéfrequentiſſima estinhomine,ideòde eaintotononolibroagitur; ubiprimodistinguitur multismo dis , interquecætera membra eaest, quepeculiari nomineob tentus,pretextusvédicitur. Secundopoftealocoquotmodisde tegipoffit, velfaltemtentandumfitdetegere in reliqua parte libri diferitur . Sunt autem undecim capitamethodi,quead retegendamfallaciam conducit, experſona,queagit, exea, qua cumagitur. Duo hecfunt. Atsexalia pendent exmodis, quibusadducipoteſtfimulator , dißimulatorvé ad veritatem aperiendam. Interdum veròisallicitur, interdumimpellitur. Triaaliafunt ex velamentoipſofictionis, acfallacia; cumfci licet perlucet ipfumperfe, cumexprodeunte affectudifrumpi tur; cumexfuperuenienteſcinditur, acdisijcitur. Itametho dus morumindagandarum,atque vtraque eiuspars abſolui tur. Restatindago affectuumlatitantium . §.Quartus. Indagolatitantiumaffectuum. POSTREMAparseftmethodusdetegendi latitantesaf fectus; interdumenimquispremitamorem,odium,iram,dolo rem,voluptatemvé,aut affectumaliumquempiam. ItaAn tiochus premebatamoremergaStratonicam. Methodusaffe Etuumeiufmodidetegendorumpoftremoloco, &librotraditur, fcilicetdecimo,in quoprimumfingulorum affectuumfignade Scribunturfeorfum:fecundoloco canonesprecedentis methodi adhancindaginem contrabuntur: tertio,utex caufis affectus ipfielici,ac eruipoffint, ratiotraditur, que methodusinſupple mentumeius,queexfignisest, cedit. Poftremòmethodus,ac indagototainpraximexemplo Tiberijex Tacito adducitur, nec non 1 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. 12 nonexemplo Porfenaex Liuio:quibus exemplis ,acpraxibus fubijciunturea,quibus Galenusrefertſedepræhendißemulier culamamorecorreptam,&progreffus eiusinexamereuocatur. Repetuntur,quaanteademorumextemperamento 1 : dictafunt, &aliqualatiusaliquanto con firmantur. PRO §. Primus. Similitudointermores,&affectus . RIMO itaquelocode temperamentisagendumeft;dispi ciendumest,quimores quod temperamentumfequantur. Idemanteainlibriscommunibusdeaffectibusexpofuimus,tum departiumfolidarumtemperamento agendo,tumdetempera mentohumorum,tumdetemperamentoſpirituum . Quorum illis, quæ deſpiritibus, noneftquicquamnuncadijciendum: il lis, quæ dehumoribusparum quid; atijs, quedepartibusfoli dis, distinctio amplior eft neceffario adiungenda,quaminſe cundapartepollicitiſumus:antequam veròeamtradamus,ani maduertendumest inlibrisde affectibusin communi, inqui busdetemperamentisfanguinis,&fpirituum egimus, deque confequentibus moribus, nosquidemcaufas affectuum,nonmo rumpræcipuè quafiuiſſe,attamen obnexumrerumfermonern tum quoqueadmores delapſum; etenim nihilaliudest mos, quàm velpropenfioadaliquemaffectum,qui moseft natura lis, veldispositioadaffectumaliquem aßuetudine contracta, quiestmos moralis, & acquifitus . Hoc veròfubiunxi, ne cummododemoribus, tuncdeaffectibus argumentumfuerit, alieno exlocoeorum, quenunc tractantur,causapeticredere tur. Reftat,utquodanteàfumpfi, unicaque ratione stri ८ ٤٠ Etim ! LiberPrimus. ! 13 Etimprobaui ,latiusdemonſtrem, &confirmem,fcilicetexſolo cordistemperamentoperſe, & primo mores naturalesprocede re,exeiuſque varietate variari; naturales, inquam,quoniam demorali,&acquiſito moreeafemperestretinendalibertatis nostra hypoteſis, quamfupra, nedumattestatifumus, fedetiam demonstravimus. Soliuscordistemperamentumadmo res per ſe, ac primoſpectare. SOLIVS ergo cordis temperamentumadmores verè, ac persespectareprobatum anteàfuit, eoquod corestsubiectum affectuum,&propenfionum, acdifpofitionumadeffectus ,in Strumentumqueprimum. Rationemnuncexplico,ac dilato . Primo autem repetendum est ex fuperioribus temperamentum cordis, quodnuncdicitureffefecundum partes eiusfolidas,ac Spirituscomplantatos,namfecundumeiusmodipartes,acfpiri tus erat corfubiectum, acprimumſenſiterium,instrumentum que appetitusfentientis,functio autemquæque animalisnon Functiocor perturbatur , nec permutatur ob corporis alterationem, nifi poris quo- exvariationeſuimetinſtrumentiperſe ,ac primo ,quodindu- betur. Etionepatet. Nonalteraturſenſus viſus obalterationemcor poris, eiusquetemperamentiperſe, &primo, nifi extempera mento oculi mutato , velquoquomodoſenſorioipſo viſusalte rato,necſenſusauditus,nifiexauditorij, ſenſitorijque permuta tione, idedegustu,odoratu, tactuquedixeris; nonperturbatur autemoperatio alicuiusfenfus ex alterius partis , corporisque Senſorijperturbatione, niſiobconfenfum, &fecundario,quate nusnempèexlaſione eiufmodipartis confenfuquopiamſenſo riumipfum vitiatur,aut laditur. Pariter ergo mores, م ن pr ptur o Deconiect. cuiufquemorib.&c. 12 nonexemplo Porſena ex Liuio:quibus exemplis , acpraxibus fubijciunturea, quibus Galenus refertſedeprahendißemulier culamamore correptam,&progreffuseiusinexamereuocatur. Repetuntur,quaanteademorumextemperamento dictafunt, &aliqualatius aliquanto con : firmantur. Cap. Quartum. §. Primus. Similitudointermores,&affectus . 3 PRIMO itaquelocodetemperamentisagendumeft;dispi ciendumest,quimores quod temperamentumfequantur. Idemanteainlibriscommunibusdeaffectibusexpofuimus,tum departiumfolidarum temperamento agendo, tumde tempera mentobumorum,tumdetemperamentoſpirituum . Quorum illis, quæ deſpiritibus,noneftquicquamnuncadijciendum : il lis,que dehumoribusparum quid; at ijs, quadepartib dis, distinctio amplior eft neceffario adiungenda,quam infe cundapartepollicitifumus:antequàm veròeamtradamus,ani maduertendumest inlibrisde affectibusin communi, inqui busdetemperamentisſanguinis,&fpirituum egimus, deque confequentibusmoribus, nosquidemcaufas affectuum,nonmo rumpræcipuè queſiniſſe,attamen obnexumrerumfermonem tum quoque ad mores delapſum; etenim nihilaliudest mos, quàm velpropenfioadaliquemaffectum,qui mosest natura lis, veldispofitioadaffectum aliquem aßuetudinecontracta, qui est mos moralis, & acquifitus . Hoc veròfubiunxi, ne cummododemoribus, tuncdeaffectibus argumentumfuerit, alienoex locoeorum, quenunc tractantur,cauſapeticredere tur. Reftat,utquodanteàfumpfi, unicaque ratione stri Etim LiberPrimus. 13 Etimprobaui,latiusdemonſtrem, &confirmem,fcilicetexfolo cordistemperamentoperſe, & primo mores naturalesprocede re,exeiuſque varietate variari; naturales, inquam,quoniam demorali,&acquiſito moreeafemperestretinendalibertatis nostrahypoteſis,quamfupra,nedumattestatifumus , fedetiam demonstravimus. §. Secundus. Solius cordistemperamentumadmo res per ſe, ac primoſpectare. SOLIVS ergo cordis temperamentumadmores verè,ac perse spectareprobatum anteàfuit, eoquod corestsubiectum affectuum,&propenfionum, acdiſpoſitionum adeffectus,in Strumentumqueprimum. Rationem nunc explico,ac dilato . Primoautemrepetendumestexfuperioribustemperamentum cordis, quodnunc dicitureffefecundum partes eiusfolidas, ac Spirituscomplantatos,namfecundumeiufmodipartes,acfpiri tus erat corfubiectum, acprimumſenſiterium,instrumentum que appetitusfentientis,functio autem quæque animalisnon Functiocor perturbatur , nec permutatur ob corporis alterationem, nifi poris quo- exvariationeſuimetinſtrumentiperſe , ac primo ,quodindu- betur . Etionepatet . Nonalteraturſenſus viſus obalterationemcor poris, eiusquetemperamentiperfe, &primo, nifi extempera mento oculi mutato , velquoquomodoſenſorioipſo viſusalte rato,necfenfusauditus,nifiex auditorij , fenfitorijquepermuta tione,idedegustu,odoratu, tactuquedixeris; nonperturbatur autemoperatio alicuiusfenfus ex alteriuspartis, corporisque Senſorijperturbatione, nifiob confenfum,&fecundario,quate nusnempèexlafione eiufmodipartis confenfu quopiamſenſo rium ipfum vitiatur,aut laditur. Pariter ergo mores, pro ptur 14 Deconiect.cuiufquemorib.&c. propenfionesnon variantobalterationem corporis,nifiobalte rationemcordisprimo,etperſe,exaccidentitamen,fecunda rioque etiamaliarumpartium temperamentummorum varie tatemfacit,utadcordis alterationempertingit, exempligra tia,thoraxcarnofus adaudaciaminclinat,quatenus caroenus lo ci calorefuo calorem cordis obauget. Atfi nibilindetempera mentumcordispermutaretur , alterareturque, nullam quoque morumdifferentiamfaceret. ; 1 §. Tertius . Variarumartuumtemperamentumſepè nonſpectareadmores. L Expoſitofundamento, &exillis, queanteaquoquedixi mus,fit,uttemperamentum artuum(deinfito loquor,quod confpicuum eft)ad moresnonſpectet,utplurimum; etenim ne queadcordis temperamentumpertingit,utplurimum,cum ne queilliplerumquerefpondeat, &aßimiletur,nequeenimtem peramentorefpondetinfluenti,quodexcordeprafertimemanat. Probauimusexemplo ,feùexpofitione Antonij , t) Dolobella, Nortmanus Rogerius nucconfirmoidemex Rogerio NortmanorūsApuliędomino, ex Alphonius AlphonsoAragonioRegeNeapolitano, &Carolo Emanuelenüc Carolus E Aragonius , Subaudia Duce, quidiſparislīgècorporature,permultutamen manuelfimi funtfimiles, omnesenim acutoingenio, benignoque,&fortes, lesmoribus, &bellicofi illifuerunt, &bic eft. Attamen Rogerius fuital corporatura to, &craffo corpore,Alphonsus Statura mediocri,Carolus Ema nuelestinfra mediocritatem ,&gibbofitate nonnibillaborat. Artusergofuo infitotemperamentononpertinguntfuaptena tura, ac reflexu adcor uſque. Quomodotamenexillismorum indiciumfumaturaPhiſiognomis,ſumiquepoffit;fumi autem àconformationepotius, quamàtemperamento,intelligemusin fra 15 fracapitulofeptimo, quidquidfitconformatiofimul,inparte ..... LiberPrimus.-Phisiognomica,ſcilicetlibroquinto,&fextohuiusquartapar tistradam uberius... §. Quartus. Quæpartesſuo temperamentocordis temperamentumexconſenſuafficiant .- VTautemartusnonfuaptènaturaadcordis usque tempe ramentumpertingunt, ita vifcera, cerebrum præfertim, t ) heparillucusqueinfluunt,refluuntové,heparquidem, utfan guinemſuotemperamentofrigidum, calidum végignit,quipo ſteainfluensincor,ipſum afficit, & materiam quoque spiri tuumgenerandorumfrigidioremiusto , autcalidioremfuppedi tat,undespirituspariterfrigidiores, calidioresvéfatticordis aut incendunt calorem, autrefrangunt . Coles, coleique ma- Quæ partes gnumcumcordeconfenfumobtinent, utAristotelesfateturde corporisha magnú Part.animal. cap. ult. texperientiaipſadocet. Exectienim cumcorde bomines valdèeffeminantur &voce,&ore, plerunque confenfum. animo, ac moribus. VndèNarſetis virtuseòadmirabiliorfuit, C quoeratEunuchus. Varia cordis temperamenta, &differentia. Incordeconfideranturprimæ,&fe A cundæqualitates, & figura. TEMPERAMENTA variacordis, wariamqueeiusconfti tutionemdiftinguamus,quiquemoresfingillatim eamfe quantur varietatem,declaremus. Verum remanteaindica uimus 1 16 Deconiect.cuiufquemorib.&c. uimuslibrofecundo deaffectibus: idinpræfentiafolùmexigi tur, utplaniusſeparemus,quetumconiunximus,atquecon fudimus. Incordeergoconfiderareprimòpoffumus qualitates primas,prefertim actiuas , caliditatem , & frigiditatem: he auteminduplicifuntdifcrimine; aliæenimex quatuorelemen torumcommixtioneprodeunt,quafcilicetſubſtantia cordisest mixtumquodpiam ; aliæeiufmodimixtoſuperueniunt,utiam constituiturcorpus, acprincipium animale,estquecalor inna tus, quidicitur;præcipuumque,acprimariuminstrumentumeft. anime,fecundoloco confiderande occurrunt qualitatesfecun dadenfitas raritas,durities, mollities, craffities, tenuitas; ter tiolocofigura, acmagnitudo,paruitasques beenimfingulędif ferentia, ac complicate differentias varias morumfaciunt. Galenustamenfolùmprimas qualitatespropofuit, ac confi. derauit. §. Secundus. Corſempercalidum,licetaliquando frigidum vocetur. CORDISfubstantiaestcaroduraexmultiplicibusfibris conflata, mufculisquidem perſimilis,atdifferens tamenperſpi cuis differentijs . ItaGalen.cap.8.lib.6. deVfupartium. Eft quidemdifferentiafibrarum,quamibiprofequitur, atestetiam differentia carnis; minusfiquidem rubra videtur,quamcaro musculorum . Caroitaque,cumfitſubstantiacordis,erittem peramentiperfeipfamcalidi. Caroenimſuapte naturacalida, utafſferit Galenuslib.1. deTemp.cap. ult. Caro,inquit, multi fanguinis,&calida. Hacitaquerationecorfemperestcalidum, calidiuscere Corfemper undeGalenusin Arte Medic. dicitcor, vtcunquefueritna bro. turafrigidiffimum, calidioremtamenſempertemperaturamha bere LiberPrimus. 17 bere calidiſſimocerebro , nempècum cor,nuncfrigidum, nunc calidumdicitur, nonfimpliciterid intelligamus ,fedcollatum cumseipso,atquein generecordis; eo modoenimcoreft,hocfri gidum,illudcalidum,ſcilicet minus,magisvécalidum, quam feratnaturacordis . Quorumitaquetemperamentum vniuer ſum,adeoqueetiammaſſaſanguineaabinitioconceptus eftfan guineum,autbiliofumcordis,in illismixtio,accrafiseritcali dior; namfanguis, autbilisexcelletin mixtione. Quod,fime lancholicum,autpituitofumtemperamentumfueritcordis,tum crafisfrigidior; etenimfucciillifrigidi mixtioneminfuaspar tesproportionetrabent . Sitergo hacprimaexmixtionecordis caliditas,cumfubstantia cordis exmaſſaconcreuerit,inquafan guis, autbilispræstiterit. Contra verò, cum excefferintpitui ta,&melancholia , itempro humoreeorumdem dominio, aut ficcum,authumidumcorerit. Secundacaliditas estinnata priorifcilicetmixtioniſuperinducta,quemaior, minorové eſſe potest:fiplurima,corcalidumdicitur,fi mediocriscortempera tum,fiinframediocritatem,frigidum vocatur. Haccaliditas innata, cumintemperamentumexmixtione calidumincidit , magisintenditur,præfertimfificcumquoquefuerit; cuminfri gidum,remittitur. Quide cordis temperamentodifputantnon nulli, ut Andreas Laurentiuslib.9. Anotom.cap. 13. non di Stinguentes temperamentumcordis,quàmixtumest,atempe ramentocordis,queparsanimalis,imòprincipiumanimaleest, omniaconfundunt. §.Tertius . Dequalitatibusſpiritus complantati. SECVNDAS cordisqualitatesiamenumerauimus,adij qualita ciamus folumqualitates refpectu spirituscomplantati; cum B enim : : 100 : 18 Deconiect.cuiufquemorib.&c. fpiritus . enimcalorinnatusfit velilleipſeſpiritus, velarctißimèiun Differentiæ gantur, differentiafpiritusfunt differentijspartisfolidæfub texenda. Spiritusergo veleftperfpicuus, velopacus,denfus, velrarus,clarus, aut obfcurus,purus, autimpurus. §. Quartus.De figura,&magnitudine,paruita teque cordis. FIGVRA cordisconicaeft,rationemAnathomiciafferre nituntur , quamtamennon videtur mihi pænitus aßequutus Galenus. Verumdiſcußioreinonpertinetadhunclocum.Fa Etumtamenadcontinendum caloremnatiuum,nèexpiret , cre dis conica. dereoportet, unde &coni vertexdenfißimusest, velutietia Figura cor. oportuit , cumcraffities cordisin arctioremfitumcontrabatur. Eftetiameafiguraexpeditioradmotum , quotolliturcor, F fubindeconcidit; minusenimlaboratparsattollens, cumminus inest ponderis partifublata,itaetiam venticulorum cauitas cogitur, queangustiaadmaioremcordiscaliditatem pertinet; Paruocordi idemenim calor,ut dicitAristoteles, magiscalefacit minorem , caliditas. maiorineft quam maioremlocum, ) beceadem ratio (utadmagnitudi nemcordis, &paruitatemtranfeamus)facit,ut cormaius frigidiusfit, &corminuscalidius, utexAriftotele antea retulimus, ubietiampauidioraeffeani Quæ auda ciora&quę timidiora fint anima lia . malia,queexcordemagno, audaciora queexcordeparuo conſtant, vidi mus. Hisita distinctis,iam fingillatim,quimoresſe quantur,fubij ciamus. Qui LiberPrimus. 19 Quimoresfequanturvariascordisdifferentias. Dicta Galeni. : Отnumeratisincordedifferentijs,nuc moresexillispen dentes confideremus . Galenusfolumcaliditatem,frigidi tatem, humiditatem, &ficcitatemcomplexus, mores,easfin gulas, complicatascomplectentes, profequutus eft in bunc modum. Sicorcalidumingenerecordisfit,audaciaconfequitur, ſequaturva cipitatio,&furibundatemeritas adfunt. Quibus corfrigidum peramenta Qui mores actuoſitas; quodfimultùmcaliditateexcefferit corsirepre riacordiste est,funttimidinatura, &fine audacia, /ſegnes. Corficcius habetiram,nonpromptamquidem,fedferam,&quænonfa cilèfedariqueat. Corhumidumprocliuesadiramfacit,fedqui facilèſedantur.Hæcdefimplicibusqualitatibuscordis,decom plicatis autem hæcfubiungit. Quibus corcalidum,&ficcum est, illifuntfcilicet actuoſi,promptiadagendum, iracundi, ce leres,impudentes, & morumtyrrannicorum; etenimfuntin irampræcipites, necfacilèplacantur. Quibuscor calidum, & humidum,nonfuntilliferi,fediniramtantùmprocliues. Quibusautemcorfrigidum, & humidum, non funtilli audaces ,fedtimidi, &ſegnes. Qui bus corfrigidum, & ficcum, minimè illi apti, ac promptiadiram; atfi fuerint coacti, iram reti nent , & fer uant. B 2 1 §. Se exGaleno. i : 20 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. §. Secundus. Quiddeeademrequidamexrecen tioribus dicat . QUIDAM exrecetioribusita diftinguit;ficordistempe ramentüfueritcalidum,infactisestaudax,in verbisafper, in dando tenax, obstinatus ,ſuperbus,iracundus,luxuriofus: fi frigidum,homoest quafipigerinfactis, in verbis nonbenè placidus,leuiterpauidus,raròluxuriatur,niſiſitperaccidens : Hæceftopi-ficorhumidum,est multumtimidus,pauidus, hebes, nio cuiufda Michaelis Scoti. debi lisinlaborando:ficorficcum, &calidumfuerit, citò mouetur adiram, iracundus manet,&obstinatus:fifuerithumidum, frigidum,nonfacilèirafcitur,&citòiramremittit. §. Tertius . Cor eſſeſiccum,ſiſiccitatem ſpecte mus, quæeſtprima qualitas , ateſſepoſſe humidum ratione humiditatisalicuius ,quæfit ſecundaquali tas, qualis eſt mollitics . PLACET mihicumAriftotelepluresattenderecordisdif ferentias, acdifcriminapluraexquatuorprimarumqualitatum ualetincor complicatione, ut anteafecide affect. in comm. Verumnon totamibiremfumprofequutus,nuncitaquepleniuspertracte Humiditas mus. Idautemprecedat,intemperatura cordisnonpoffèhu nunquapre miditatem unquampræualere,dicohumiditatem,quæeftpri de. maqualitas , etenimdefinitur humidum eiufmodi,quodfacilè alienoterminoterminatur,difficilefuo : at veròcor,utcorpus compactum,&terminatum,fuamubique figuram retinet , proindequeficcumearatione eft,fecundumtamenhumidi spe cies,ideftfecundasqualitates,quæ adhumiditatemrediguntur, fecundum LiberPrimus. 21 Secundumquafdamhumidumquidemestſempercor,ſecundum alias veròestmodòficcum, modò humidum. Udumefthumi dispecies , &corest udumfuaptenaturaob influentemſan guinem . At estdifferentia aliaduri , &mollis,quorumillud estficci , hochumidi exAriftot. corautem durumquidem ,ſi cumalijscarneispartibus conferatur, estattamenaliuddurius, aliud mollius,utingenerecordis. Quodergocoreft mollius,ea rationeesthumidum,quoddurius,ficcumeft, &hancprefer timficcitatem, & humiditatemforſanrespexitGalenus,quas Ariftoteles aptißimèproprijs nominibus duritiem, &molli tiem pro communibus vocauit , quam ego appellationem fequar . §.Quartus. Qui moresſequanturcaliditatem cordis. COR calidum,dumcaloremipſumperſeconfideramus,ab ftrahendoaqualitatibuspaßiuis , mollitie, acduritie , importat intentionemcupiditatis, ac vehementiam, utexillis, que de amoreantea, &cupiditatediximus, conftat . Cupiditas verò cumferaturinbonum,feuinid,quodcupiens,bonumreputat, pro varietateiudicijin varia etiamobiectafertur. Undè tem peramentumhuiufmodicordisnon determinat animaladhoc , illudvédefiderium,fedaddefiderium vehemenstantùm,obie Etafanènaturalia,quippè,quebonainstinctuipſonaturæiudi cantur,defideranturſemperab huiufmodihominibusplus, mi nusvé,tamenproinstrumentorumadeapertinentiumſtructu ra,& aptitudine maiore,minorevé;nempèſiinſtrumenta ge nerationis vehementerfintineamconcitata, calorcordis ve hementiam tùm cupiditatis venereafouet. Si delicatusſen fusfit instrumentum comeftionis, eiusparitercupiditatis ve B 3 hemen Deconiect. cuiufquemorib.&c. 22 hementiamincitabit, atfipro confuetudine, &locidifciplinain honoresincumbantcommuniterhomines, calorcordisambitio nem promouebit,reddetque vehementem: fiindiuitiasferat difciplina Ciuitatis,ut Ianue nunc, & Florentia,tùm vebe menterinearumacquifitionem inſudabit,acresquevias & mo dostentabit, non æquètamenillisparcet,utfrigidumdeinceps temperamentumfolet. Concludamusitaquecalorcordis vehe mentiamcupiditatuminducit, adhuiustamen,illiusvécupidi tatis vehementiam,aliundèdeterminatur. Secundolocoindu cit calorcordisaudaciam,nonquidemperſeprimò,fedquatenus operando,ſenſoriumipſumintendit. Intenſione veròcordisto } nus, actenoranimi, qui spes eft,&audacia, utanteadeclara uimus, confiftit . Quodfitantaeſſet mollitudo cordis , utca lor tenfionemnullam eius operaripoßet,nonetiam adduceret audaciam . Vtrumautemtantaeffèpoßitmollitudocordis,nec né, nondisputo,atſi eſſetnulla,inductamiriàcaloreaudaciam affero . Patet veròexnaturaaudaciæ, quæesttenfioanimi, ac tenor,nempètenſio, queest coniunctiſcilicetfenfiterij, utani mam unàcumparte corporeacontinet . At qui fieri potest, utfittenfio abſquetenfione? 6. Quintus. Quimoresſequanturcordis caliditatem cumduritie . Cor veròcalidum, t)durumcupiditates habet vehe mentes ratione caliditatis ipfiusperſe,&rationepreterea,qua induriore eacordisſubſtantiamagiscogitur, adeoqueintendi tur . Habetquoque permanentescupiditates rationeduritiei, nempècalorineaimpenfiusfuumretinet gradum, &intenſio nem, Minushiceftinblandas, acemollentium voluptatumcu piditates : Liber Primus . 23 piditates propenfus,attamenfiquis huiufmodicrafis amore cuiuspiamincendatur, diutius, &firmiusamoremferuat; non iseniminfuſumamorempropendit, vagum,fedin vnicӣ, )constantem. Noniniuriaitaque Fabulatores,& Poetano ftrifuisHeroibus, ) erroribus unicum uniusfemine,acHe roine amoremtribuere, ut Amadiſio Oriana,Rotolando,An gelice,uthos ex multisfolosmemorem. Ateademcrafisha betinfupertenorem, actonumanimi infractum; namdurities ipsaperſetonus ,actenorquidamest,undè vixinhisanimus collabitur maximis,& urgentibuspericulis.Talem animiha bitumrepræfentatinVlyffè Homerus,dumbærensilleficui,ex pectauit,quousque charybdis rurfus vomeret absorptam nauim Perpetuo-autem herebam,doneceuomuitcontra Malum,&carinamiterum Ira eidem viro &prompta,&pertinaxadest, quamireduri tiem, &pertinaciamobijcitpenes HomerumHectorAchillis Certeenimtibiferreusintus animus . Huiccrafiimmites moresaccommodantur, &obftinatio. H.Sextus . Qui moresſequanturcrafimeandem ca lidi cordis , & duri , accedentevarietateſequentium qualitatum . QVOD,fihuictemperamento calidicordis,& duri ac cefferit denfitas cordis, craffitiesque , & porofitas, tuminex tremo exceſſuſunt mores , quosillitribuimus. Denfitas enim accedensduritiei magiscohibet, &continet calorem,ne difflet, quamduritiesſola; fiquidemduraeßepoffuntporosa,utmul ta ligna. Licet verò in animalibecrenonæquefeiungantur, B 4 fuapte Poetæ cur tribuatHe roibus vni cum amo rem. 24 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Suaptetamennaturapoffuntfeiungi: &articulatio ea cordis, Cap.4.lib.2 cuiusmeminitAristot. videturadraritatempertinere, &po de partibus rofitatemincommiſſuris ipfis,quæ representantur . Verba funtPhilofophi ; Sane articulatiora corda, quæ ſenſu meliusvalent,inarticulatiora eorum,queſenſuhebe tiori, vtfuum . Rurfusdenfumcor,acdurumpotesteffe craßum, &tenueinparietibus,tumambiente,tum mediaſtino cordis . Craffitiestamenadtenoremfacit;feipfumenim magis fustinebit,quodcraffumest,acdurumingenerecarnis,quam , quoddurumest, &fubtile. Faciliushocinterdumcollabitur , etiamfidenfumfuerit . Plus etiamcalorisinamplioremole , qualiscraffa eft,quamin minore,qualisesttenuis,dispergetur, acradicabitur . Acce Acceditpoftremò remoparuitas cordis,fcilicetpro portioneanimalis,queparuitasin cauitate ventriculorum cor dis attenditur. Cumenim conceptaculum eiusmodieſt magnum, calorcordis minuitur, eò quodinmagno, &paruodomicilio, utdicitAriftot. tantundemignisnonæquecalefacit,ſed minus inmagno. Inquoergohomineomneseiufdemconditionesagge rantur,is eft audacißimus,irefera, cupiditatumquoque exar dentium: fuaptetarmennatura mollium voluptatumhaudfe Etator vehemens. Dico non vehementemſectatorem, nam aliquatenusſectari est natura : & efferatißima animantes in Veneremfatis temporibusferuntur. Incommiferationisaffe Etumnonadmodumprocliuis: atpronusinferitatem, fi fpiri tuscomplantatiturbulentia,acimpuritasaccefferit, dequa po Stea. Quod,ficum calore,acduritieiungaturraritas, acfubti litasparietumcordis, acamplitudoconceptaculorum, remitten turcumcordis calore, ac tenorisperfeuerantiaproportionequo que vehementiacupiditatis, & audacia. Cumveromnia cumcalore, &duritie confpirant,fittandem eorumcrafis, qui corhirfutumhabent, ut Simonille Bononienfis,dequoantea Simon Bo LiberPrimus. &AriftomenesMeſſeniusexPliniolib.11.hift.cap.37. §. Septimus. Qui moresſequanturcorcalidum, &molle. Cor calidum, &molleſequunturcupiditatesblande,ac venerceprefertim; mollisenimeſt Venus , &mollem exigit animum. AptèTibullusadamantem amicam. Nontuafuntduro precordia ferro, Vinctanecintenero stattibicordefilex. Veneriomnes aptum, accommodatumquetemperamentum diuinanteffe calidum,& humidum: ratio veròetiaminprom ptuest, eaquenon una. Primaautemeft,quodcupiditasve nereaillipræfertim inſidet, qui maximèfactusestadvolupta temeandempercipiendam : atvoluptasea refoluensanimum , potiffimumpercipiturabhabentibus cormolle, etenim eiufmodi corpræfertim, & maximèreſoluitur,dilataturquecötraquam cordurum . Procorellario veròexeaipfarationefit, utcupi ditates quoquecupedioſa eidemtemperamento quadrent, nam temperamětumidipſummaximèperciperenatum voluptatem eandemobrationemeandem. Secundaratioeft,quoniamſper macalidumest, & humidum,adeiusitaquegenerationeval dèconducet temperamentumfimilein principio. Qui veròco piofifuntſpermatis, in Venerem etiamprocliuesfuntperſe, impetunature; ex accidenti enimaliatemperamēta eadempro penfioneferripoffe, ) ante vidimus, &posteadicemus. Hocidemtemperamentumincurarumomniumabiectionem propensos redditeumenim curaintenfionemſentiterij exigat , mollities cordis intenfioninonipfaperſeaccommodatur; cum tamen noniéfisha buitcorhir futum . 26 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tamennonfuerittanta mollitudo ex calorecoacta, quitefionem gignerepoteft,utdiximus: potesttumhoctemperamentumco ſequi actuoſitas, in occafionibusfaltem alicuius momenti.Affe Etuscommiferationiseidemtemperamentocongruitobmollitië, utlaxaturin commiferationeanimus , atque emollitur uſque inlacrymas. Effeverò moreshuiustemperamenti,qualesdefcri pfimus, fuadetfimilitudo ætatisadolefcentia . Cumenimfitil la calida,&humida,licetnon æquehumida,acpueritia, ineof demmores propendit, ut poftea intelligemuscumdeætatibus agemus. Imberbis iuuenis tandem custode remoto Gaudetequis, canibusque, &apricigraminecampi: i Careusin vitiumflecti, monitoribusafper: Vtiliumtardusprouiſor,prodigus aeris , Sublimis, cupidusque, & amatarelinquerepernix. Lib. 3.Eth. Aristotelesprætereaillud deiuueneex Homerofufcipit; appe cap.11. tereipfumflorensque cubile, & valdeconcupifceretribuit,ſed &protinusquiefcere; habereenimacutascupiditates,atnong consistentes, 2.Rhet. cap. deiuuenib. Verumde moribus iuue numinfra,cumdeatatibusagetur.. §. Octauus. Eiufdemtemperamentimores acce dentibus alijs qualitatibus cordis, &magnitudine, acparuitate eiufdem . Cvm acceditautemtemperamento eidem cordis raritas , t) tenuitas , atque magnitudo,ideft laxitas ventriculorum cordis,tumpropenfioin curarumabiectionemcrefcit admodum; namraritas , & tenuitas, &amplitudocummollitie ineptius adhuccor adintenfionemreddunt. Contracraffitudo, &den fitas, LiberPrimus . 27 fitas, &paruitasintenſionideferuiunt. Pariteritaqueveliqui cordis mollis moresaut crefcunt, aut minuuntur; exquibuspa tet dictumGalenieſſedistinguendum , ) declarandum ,dum fimpliciterdicit calorem cordis reddereactuosos; nempefifor maliterloquamur,caloripſeperſeadagendum disponit : atſi, quodreipsa accidit, & uſu venit, ſpectemus; calorcum mol litiecordis iunctus adotiofam, voluptariamque vitamducit, nonadactuofam. §.Nonus. Annectunturſuperioriconſiderationi temperamentorumcalidorum cordis differentięſpi ritus complantati . SVBIICIO demumhiccalidistemperamentisquas diffe rentias morum obtrudantdifferentia spirituscomplantati,non quidemcaliditatis, &frigiditatis ; etenimcalor innatus cordis iam confideratusidemestcumcalore spiritushuius, veleftidë met fpiritus : atdifferentiehicconfiderandefuntclaritas , ob ,puritas,impuritas,turbulentia,nitiditas,craffities,te nuitas . Spiritus obfcurus ,&impurus, ſpeciesrerum conce ptarum,præfertimintentiones,quas vocantnonſenſatas, de tortas , & vitiataspercipit, undeſubinimicitia , &contra rietatisrepresentatione potius,quamcontra percipit: clarus , &purus,utamicus,et gratus,undehicad amorem ,& charitatemcommunemhominumdiſponitur; illeadodium:que inodiumpropenfio , fi cordi calido, &duro iungaturProcu ſtis, & Scinis inditferitatem,præfertimficraffus spiritusfue rit; craffus enim fpiritus diuretinet ſpecieminfixam, attenuis breui. Quocirca,ficraßities cumduro, & calidotemperamen to nectatur, & cumobfcuritate,acimpuritate spirituum,adfe ritatem 28 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ritatemfummamdifponit. Redditur hicquoque adrerücogni tionemparumaptus. Contraſpiritusclarus, &nitidusadco gnitionemparatanimum, & rerumhonestarum, &pulchra rumpræfertim; undeinſtinctusquoqueadhonores,acdignita tes eſtſedes: quiinſtinctus,ficum calore, duritie cordisiun gatur,nonfacilèparëadmittit,&adtyrannidemadspirat: ac Superbiæ omninòestfundamentum. Tarquinius Superbus(ita credo) eiufmodi erattemperamenti, & uxoreiusTullia,que velper cadauerpatrisadregnumtetendit. Cumcordecalido, mollifpirituum claritas,&nitiditas, actenuitasfacitquide ingenium perspicax, &celer: at intenſionisexigue; ideòque nonaptumad curas , &adnegotia. Quod,fispiritusfuerit crafſus , ob tenaciorem impreſſionem rerum cogiturhomo eas diutius intendere ; &hincquoquefitpræalijscaufis, ut ve restintRei Qui aptio- rumfitilludThucid.lib.3. Hebetiores , quamacutiores , Publ.admi- vt plurimum melius Rempublicam adminiftrant; niſtrandæ. Niceta. namhebetesexcraffitie spirituum,acutiextenuitatefunt. Eademclaritas, &nitiditas spiritus cum calore , & molli tie cordis adliberalitatem inclinat;cumcharitate enim, ) com miferationeeaiungitur : at cum calore, duritiecordisadma gnificentiampotius; eminentia enimquærit. In temperamen to molli maior est propenfio ad iuftitiamſui ipfiuserga alios , quaminduro : atinduro propenfiocontramaioreft adfeuerio remcustodiamiuftitiæ aliorum erga alios,adcoercenda ſcilicet aliorumcrimina. Andronicus,quifuitiniu ſtiſſimus vfurpator,acpredatorpotiusimperij vitaque nepotis , tamen continebat miruminmodumfubiectos , &ministros in officio . Detemperamentocordisfrigido. FRIGIDITAS cordis, contra quamcaliditasipfaperſe refrangit cupiditates,licet ex accidentiaugeat obſenſumegeſta tis,quemindit. Hanc obcauſamſenescupidifuntdiuitiarum, t)auaritiamaugetſenectus,quoniamlapſumviriumidætatis magispercipit : cupiditates præterea,queextimore pendent, intendunturafrigiditate,quippeque timoremauget. Itemque cupiditatesfuntin medelam interioris morſus,qualem melan choliciexperiuntur,ſuſcipiuntexfrigiditateincrementum. Ea rummeminitcupiditatumAristot. 7. Ethic. cap. ult.in melan cholicisque reponit . Ceterumcupiditasipfaperſe,&ratione Lib.r.deA fuimotuscumcaliditate nectitur, utanteadictumfuit. Qua more c. 15. dranthæcillis, qua Ariftotel. deetatibusdicit,iuuenesfcilicet 2.Rhetor. valdeconcupifcere , licet nonconstanter: atſenescontraneque valde amare, neque valdeodiſſe, auarostameneffe, &vite cupidos,inextremispotiffimüdiebus,quiacupiditas eftrei, que abeft, & cuius reiindigentesfunt,eampotiffimumconcupifcut. Ita ibi Philofophus.Ethæcdecupiditate: attimorem, actimi ditatem afrigiditatependerenemoeft,quineget. Facit timor degenerem; undeinliuorem quoquepropenfum; exijs, que anteade liuoreinuidiaquediximus. §. Vndecimus. De temperamento frigido com plicato cum alijsdifferentijs . SI corfueritfrigidum, ) molle,tùmintenditurtimidi tas ; etenim ob mollitudinemfacile corflacefcit, & concidit; maximè verò cum accedit ventriculorum laxitas ; augetur enim 30 Deconiect.cuiufquemorib.&c. enim earationefrigiditas,&remiffio, atque laxatiocordis, in quatimorisconsistit motus. In commiferationem eademtem peries vaidepropendit, cum in miferationemducat alienemi feriæfacilisfenfus, cumfibieam acciderepoffecredat,utAri ftotel. docet 2. Rhet. quifenfus cordismollitiei,&quæopinio frigiditaticongruit . Laxaturquoquein commiferationemcor, qui motus mollitiei aptatur: querulum infuperhominem,t Lib.4.Tufc. mæroriobnoxiumfacit, velutidefinitmæroremCiceroagritu dinemflebilem; infletum enim efteacrafisprona. Cupiditates venereas, &ambitiofasnonadmodumacreshabetrationefri goris, ) parumconstantes ratione mollitiei. In auaritiam propenditobfrigiditatem, licetnonadeò tenaxfit in dando ob ? .. commiferationem. Atcorfrigidum , &durumin auaritiam tenacem inclinat : cupiditates babetpermanentioresobduritie, nontamen acres admodumobfrigiditatem. Timidos quoque reddit minustamen, quam cor molle,quia nonadeòflaccefcit cordurum, atque molle , unde aliquemidcircotenorem præ illo feruat . Atdubitatiooccurrit, cumenim in denfiorefubiecto qualitates intenduntur, cordurum , &denſumfrigidius erit , quam molle,ergo maioremquoquetimiditatem concitabit. Re ſpondeotamennoneffècordisfrigiditatempofitiuam,fedpris uatiuam , fcilicet caliditatem minorem , quamferatexquifitus cordis Status: at reipſa corfemperestcalidum; calorſcilicet in eo prestatfrigori,quantumcunquefrigidumponatur . Sub iungo pratereafrigusfaceretimorem ratione cauſe, nonratio neeffentiæ timoris: frigusfcilicetfacit, utmalumpotius,quă bonumexpectethomo : at cafus, &exolutiocordis, animique, inquoconsistit timor,ex mollitie,nonexfrigoreperſependet . Quarationefit , utfrigus , &mollitudofimulfint caufa adequatapropenfionisintimiditatem . Etfatisfithæcdixiffe de LiberPrimus. : 31 de temperamentiscordisexcedentibus, autdeficientibus . Ca teraquisquepotestexfededucerenondifficilinegotio .Temperamentumcordis eucra ton&fimpliciter , &fecundumalteramqualitatem . Cvm autemcorfueritincalore, duritie, mollitieque ,t cateris qualitatibus,& conditionibus,acdifferentijs mediocre , &eucraton, estetiamadoptimammorumdifpofitionemfactü, t) accommodatum. Cuminaliquibusqualitatibus , v.g.in calore excefferit , at induritie, ac mollitie moderatum , admo res,quiex calore excedentes,eritpropenfus : atad mores , qui ex duritie , & mollitie mediocresſebenèhabebit. Itemqui cor moderati caloris habet,atduritiei excedentis, is mores excalo re profluenteshabet moderatos, at procedentesexduritie ,in exceſſuſecundumproportionemduritiei. Licet veròfoleat ex moderatoimmoderato, & exrectoobliquumcognofci,utdicit Ariftoteles, tameninconfequutioneaffectuum, utilliamplius elucentin exceffu ,ita quoque ex temperamentis excedentibus eorum illustrior eft nexus, &confequutio. Despiritibus, &humoribus,idesteorumtempera mentis, ac moribus confequentibus . CaputSeptimum. §. Primus . De Spiritibus. Spirituumfcilicet influentium, achumorumcrafesposttem peramentumcordisexplicemus: verumpræmonuimus iam non 32 Deconiect.cuiufquemorib.&c. noneſſequicquamadijciendumillis , quæ de ſpiritibus antea di ximus,iditaque unumestſubnotandum,fi spiritusin cor in fluentesrespondeant temperamento cordis , mores (naturales fcilicet)egregiètaleserunt, quales cordistemperamentumfua ptenatura promittit , &indit: atfirepugnent, refrangentur mores,&fivis influentium spirituumexcefferitefficaciam temperamenticomplantatorum, &folidæpartiscordis,contra rij erunt mores, atque corinclinetipfumperſe;nempeficorca lidum,atſpiritus influentesfrigidi, adeò utipforumfrigiditas caliditatemexcedat cordis, homopro audaceeritin timiditatem pronus. Contraquefiincorfrigidum fpiritusinfluant calidi , &idemetiamdereliquisdifferentijs,que caduntinfpiritusdi cendum . Atquifieri poteft, ut incor calidum spiritus in fluantfrigidi,fiin cordeipſo,ineiusquefinibus fpiritusgene rantur,nempèinfinuſinistro? Refpondeoexqualitateinfluen tisfanguinisfieripoffe, utlicetcorfit calidum,tamen Spiritus frigidiores cordegenerentur exfrigiditate confluxifanguinis : pariterfifanguisadmodumcalidusincorfrigidiusculumfluat, ſpiritusgenerabunturcalidiores ,quæferatcaliditasipfa perſe cordis . Accedunt ſpiritusanimales,quiex cerebrorefluunt, corfit calidun animalesiamfacti,in cor,adeò utexcerebrifrigiditatecorre frigeretur,feutemperetur . Exqualitate etiaminſpirati aeris Spirituumincordegenerandorumqualitates varieexiftunt. §. Secundus. DeHumoribus. Dehumoribusetiamnoneft,curamplius multòdiſſeramus Ultraea,quæ anteadiximus, lib.2. de affect. cap. s. licet enim ibibilis nonmeminerimus, &pituita,attamenfanguiscalidus, &tenuisbiliofumſanguinemfignificabat, &frigidus ,&te nuis LiberPrimus. 33 1 nuispituitam: de melancholia pofteatotdiximus, utfrustra effetfermonem deearepetere. Vtergo humoreseiufmodiin cor influent, mores alterabuntpro alterationecordis,nempèſi excalfecerintcor, admorescaloris comitesdisponent, &fi re frigerauerint,pariterinclinabuntadmoresfrigoris affeclas:fi queinfluenteshumoreseiufdemfuerintcum cordetmperamen ti, moresirrefractiprodibunt : atfitemperamenti contrarijre frangenturmores, proqueexceſſu aut cordis,authumoris,ipe quoque velcordirefpondebunt, velhumori. Inquibusitaque fuerit cor calidum, acfrigidumhepar, moresnon erunt aque audaces, atque cordiscaliditaspofceret,fedrefrangeturaudacia profrigiditatefanguinis exhepate affluentis: quifiminusfri gidus,fitquecalidum cor,præstabitquidemaudaciatimiditati, tot tamenrefractagradibus,quotinferetinfluxafrigiditas: at fifrigidiorfanguis, quam calidum cor, mores proaudacibus erunttimidi; nempèpræualebittimiditasaudaciæ refracta, ta menprogradibuscaloriscordis. Ethacdetemperamento. An nectiturhuicconfiderationiea,quæ estdeconformationepartiū, licet enimnoningrediaturconformatiocauſasmorum,fedpotius Specteradfigna,tamenex nexu,quemcuminstinctuinditoha bet,eft intercaufas morumreponenda. Eruntitaclara,que an teadehacipfa conformationediximus. Deconformationepartium. Cap. Octauum. §. Primus. Differentia inter conformationem partium,&earumtemperamentum. CONFORMATIO partium edatemperamentodiffert,quod temperamentumpropriefitfimilariumpartium,confor- C matio 34 Deconiect.cuiufquemorib.&c. matiodißimilarium; dumenimducituraforma,quæeftfcilicet Jarem con quartaſpecieiqualitatis, diciturque abAriftotelecirca unum quodqueconftansforma,afiguralatèſumptapendet, acduci Figura par- tur: figura verò ipsa perſepartemdiſſimilaremconstituit ex rem diflimi Aristotelisfententia lib. 2. depart. animal. cap. 1. Vbi cor, ce Aituit. tera fimilare,exfolafiguradißimlare pronunciat. Hoc ergo nobis in prafentiafignificet conformatiopartium. Scio equi dem, a Galenoconformationemhanclatiusaccipi lib.dediffinit. morb. cap.3. ut etiamextendituradcompofitionempartiumsi milariumexelementis, atliceatmihiinarctioremhancfignifi cationemcogere, t) maioreforfancumproprietatefignificatio nis . Erititaquein membristemperamentumrespectupartium fimilarium, exproportioneſcilicet, quaelementafimulcommi ſcentur: ateritconformatio reſpettufigura; magnitudinis,nu De diffinit. meri, morb. ſitus, poſitionisvé, utenumeratGalenusindicato proximè lib.cap. 6. §. Secundus. Nonomnemconformationem , æque ſemperatemperamentoeſſe. NEDVM autemconformationonefteademcumtempera mento partium,fednequeperpetuòa temperamentoproficifci tur, quodagnouit,t) falſus estGalen.lib.2.detemperamentis cap. 6.ubi reprehendit eos,qui nafumrefimumexhumiditate, aduncumautemexficcitatededucebant,tùmquòdnonerantea notęindiciumtemperamenti uniuerficorporis,tùm,quòd vir tusformatrix,exquaproculdubioconformatio efficitur,vide tur longèa temperamento differre, quofcilicetdato,neque ex temperamento particularipartis nascetur conformatio: at ce teraprocertoenunciat dedistinctioneformatricis virtutis,a tem 1 LiberPrimus. 35 temperamentofententiamfufpendit,licetinid magispropēdat, quòddiftinguatur. Ineafiquidem verbaconcludit. Rationa bile eſt hæc eſſe organa,formatoremalium. Atquod Galenusfubdubio admittit,nosfimpliciteraccipimus , virtu temformatricem a temperamentoeſſealiam,quodquidem ex Philofophianaturaliſupponimus,vt ibioftenfum,hictamendu plici utemurfignofatis,nifallor,efficaci. Primum,quia,ficum temperamento idem eſſet virtusformatrix, nonpoffetmaior effè differentiainter diuerforumanimalium conformationem partium, quamintertemperamenta: at multo maioreftdifferen tia,quamintertemperamentum;ergo virtusformatrixnonest idemcumtemperamento. Confequentiapatetexpermutatapro portione intereffectus,&caufas,quoniamenim,utcaufaque que adfuumeffectum,ita cauſaalia adfuum: permutatimergo, utcaufaadcaufam,itaeffectusadeffectum: aßumptum autem oftendetur , quia multa animalia accedunt adtemperamentum mediocre, v g. vitulus,homo,quetamenconformationipluri mumdifferunt. Aliudfignumeft; etenimfigura, &effigies hominumfuntpropemoduminfinite,at temperamentorumdif- Signa,qui ferentiæ,etiamfipergradus, &femigradusincedamus, mul- bus oftendi tòpauciores ; ergoconformationesnonextemperamento; adeo- mationem tur partiumdif que nequeformatrix virtuseademcumtemperamento;oporte- ferreatem ret enimdifferentias conformationumfingulasextemperamen- peramento. torumdifferentijs naſci . Inditurenimanatura conformationi partiumfuapropenfiorefluens exmembroin cor, velcordiin ſidensexmembro,inquodinfluit , indeque reflectitur, varia tur, & afficitur; adeò utparcordistemperamentuminhomi ne,cuiusgenitalespartesfuntexactè in Venerem conforma ta,multòmagisinlibidinemconcitatumfiteo,cuiuspartesea dem minusfintfactaadcoitum, velutifipropenduli admo C 2 dum 36 Deconiect, cuiuſquemorib.&c. dumteſtes adſtrictiora vaſaſpermaticalaboriofioremfaciunt Seminisconfectionem,&minoremcopiam. §.Tertius . Conformatio externorummembrorum, quarationeperſemoresindicet. : : QUONIAM ergoconformatiomembrorum ipfaperſe temperamentumcertumnonfignificat,quaratione moresindi cet,inuestigemusprimò, t perſe . Primòautemexlibrisde Lib. 1. cap. vitim. Lib. 1. cap. 2. partib.ani partibus animalium Ariftotelis , &exlib. de ufupartium a Galenorepetendum estpartesactionis, uſusquealicuius gratia effe constitutas . Quoniam veròactiononexfoloinſtrumento effepoteft,fedexigiturprætereafacultasinditaanime, &pro penfio,acbærens inſtinctus adaccommodatamactionem , ideò exdifpofitionepartisadactionem, uſumque aliquemconiecta re, ac colligerelicet facultatem,acpropenfioneminditam adcon gruenteminstrumentariæeiufmodiipartiactionem, v.g. alam datamanimalialicui videmus:ala veròeſtinſtrumentum vo landi,idcircòineßeeiufmodialato animalipropenfionem, &in ftinctumad volatumplus,minusvépro alarumrobore,atque ad reliquum corpusproportione colligimus: pariterpartes ad pugnandumfacteanimalpugnaxindicant,ſiqueroboreexcel Lib. 3. de lant,pugnacitatemquoque excellentemdemonftrant . Aristo mal.cap.1. telemaudiamus. Partes enim, inquit, quæ ad inuaden dum, autaddefendendumſpectant,quæqueanatu ra ijs tribuuntur, quæ aut fola , aut præ ceteris vti poffint, &quibusiusvtendipræcipua,hæcpræcipuè armisdotatafunt,vtaculeo,calcari,cornu, dente , &fi quidaliudeiufmodi fit, cumque mares robu ſtiores, magisqueanimoſiſint, ideoqueautfolis ijs, aut 37 autmeliusijspartes eiuſmodidatæ funt. Galenusquo- Lib.i.dev LiberPrimus. queeandemconſenſioneminterorgana corporis ,&facultates, fupar.cap.2 ac propenfionesanime agnofcit ; dicitenim Omnibus verò aptumeſt corpus animæmoribus, & facultatibus, equoquidemfortibusvngulis , atqueiubaornatum, atqueinſtructum; eſtetenimvelox, &fuperbum , & generoſumanimal : leoni autem, vtpotè animoſo , &feroci, dentibus,&vnguibusvalidum. Instinctus autemadoperationes inditos animali,facultatibusque anime refpondentespartibus indicat obferuatioilla Galeni,quamquif quetamen perſe obferuarepotest; nempe vitulus,adhuccorni buscarens,conaturpeterecornibus, &pullusequicalcitrat te neris adbuc ungulis, &aper,adhucperpufillus,eodemmotu genas vibrat,quo posteanatum vibrabit exertum dentem, idemquedecateris; namfætusmoxexouo exclufiauiumcona : tumvolatusexprimunt,ferpentumferpendi, &c. Concluda- Conclufio. musnunc ergo; conformatiopartium indicat instinctum ad operationes,adquasfuntpartes eiufmodiaccommodate , v.g. manusquidemipse perſeaptitudinemad bellandumfignifi cant , verumfiprecipuam adeamremaptitudinem constru Etione ,& robore ostenderint , bellacem in eodem homineani mum monftrabunt,idemquedeceterispartibus pronuncian dum, velutideincepsinfingulisexplicabimus. : C 3 LI 38 Deconiect.cuiufquemorib.&c. DeClimatibus .  : blem.1. §. Primus. Variaſcriptorumdecaredicta commemorat . Osttemperamentumclimatafuccedunt;in-va rijs enim climatibus varijsimbutos moribusna fcihomines obferuatio ipfa patefacit; alijs enim moribus Aethiopesfunt,alijs Germani.Ariftote Sect.14.pro lesin Problem. duoin uniuerfumtradit; efferismoribus, t aspectibuseffe, quiinnimia veleſtu , velfrigore calunt,ex pectibus quodogmateeliciturintemperatis locishomines temperatorum morumnafci: quod t) ratio,quamibidictifuiaffertAristo teles,fiexpendatur, fuadet; est autem, quoniam utoptima temperiesnon corpori ſolum, verum etiam intelligentia pre deft, ita exceffus omnes, corporisnedum, verumetiam mentis temperamentumperuertit. Secundum,quod afferitPhilofophus est; quilocaferuida colunt,timidoseffès qui gelida,fortes. Lib.6.c.1. Vitruuiushac idem aßeritcumdistinctionetamen; nempèqui fubSeptentrione habitant, impauidos aduerfus vulnera, ferrum,infebribustamenpauidos; exabundantiaenimfan guinis, quoredundant,vulnera spernunt, at exnouitatefer uoris febrilis, quodfint infuetiferuori,febremtiment: contra quiAequinoctialem verfushabitant, obſanguinispaucitatem timidiinpugnafunt,&aduerfus vulnera, atcontrafebrim Lib.1.can.2. Spernunt, quodfintferuori affueti. AuicennapariterSepten trionalibushominibustribuit mores leoninos obinnati caloris copiam: LiberSecundus. 39 copiam: pariterdicit habitantes loca calida corhabere timidum, babitanteslocafrigida,fortiores effe, &audacie maioris . Palemon quoque Septentrionalibus iracundiam tribuit, licet dummultidicosfacit , in eo of a ceteris , &a veritate rece dat . Aristotelesenimfapientioreseffedicit locis calidis homi nes,quamfrigidis . Ptolemæuslib.2.deiudic.cap.2.feros tan tummoribus dicit, ) quiAuſtralioribusfubiectifuntparalel lis, utAethiopes, &quiSeptentrionalibusſubſunt, utScy the; illiquidempropterexcedentem æftum,hi propterexcedens, frigus:qua inrecum 1. Ariftotel.dictoanterelato conuenit. Ptolemæus idemeodemlib. 2. deiudic.cap.2. additOrientales Ptolemæus effe viriliores, Occidentales autem effeminatiores contra,quam refellitur. res ipſa doceat; Europeosenim viriliores, t Afianos effemi natioresbiftoriæ fatis indicant,& multorumfcriptorumautho ritas . Ariftot.iddicit 7. Polit. Eustratius, ) alijplurimi.At idinfuper me inadmirationemducit; namnobis Orientalisest India, ideoqueex hypothefi Ptolemai virilioresIndi-nobis : at nos Orientalesfumusinſule Cube,atqueinuentoa Columboor bi; proinde virilioresillisfumus: earegiorursusest Orientalis Indie , quare & viriliorIndia: at nos virilioresillis; ergo multo viriliores Indis,quitamen , utnobis Orientalesfunt , viriliores nobis. Cöfequiturautemabfurditas,quod Orienti ef feftumtribuimus virilitatis, cumtamenOriens, & Occidens varientur : atexvariabacnarrationeineodemum conueništ fermèomnes,quodconfirmatquoqueAristotel. 7. Polit. Que gentesincoluntfrigidas regiones, animoabundare, ingenij ve rò, &artificij parumhabere: qua veròcalidasregiones (pro calidatamenregione AfiamdicitibiPhilofophus)ingenio, arte abundare , & animofitatemnon habere: quæ verò me diaminterbas regionemfortitefunt,qualesGrecos, dicit, t C 4 ani 40 Deconiect.cuiufquemorib &c. animofitatemhabere,&ingenium. Astrologiclimatafingula fuisfubijciuntplanetis: conſulantillos,quieiufmodicognitionem cupiunt. §. Secundus.Regionisqualitates,acmoresnonex ſolo climate colligi poſſe. VERVM idannotareoportetnonexfoloclimate,ideft di ftantiaabequinoctiali, polovéregionisalicuiusnaturam rectè fumi;namineodem, quo Gallia estparalello,regionesplurime funtlongèaGalliadifferentes,& qualitatibusalijs, &incola rummoribus. Palemoneamrationemaffert,quodpermixte funtinuicemgètes,Syriex.gr. cumItalis,&Thraces tū Liby cis . Verumnaturafoli, &fituslocorum maximamineodem In eodem paralellofaciuntdifferentiam, differentiam , utdeindeexponemus. Quo v climate cur circaplurimumdiffert Goae,& Coccinitractus obamenitatem bique cadé foliàfabuletis Africa ,quæfubeodemfuntparalello . Unde aeris tempe ries. oportet, cum regionisalicuius naturam,&moresiudicare τ lumus cumconfideratione climatis,foli, &fitusconditiones coniungere, quodnosfaciemusinfra. §. Tertius . Opinio,&limitatiohacinreAuthoris. VTveròratioclimatisnonestſolaattendenda, itaeftat tendendatamen,nempèipfa in propenſionesfeorfum influit , utin temperamentumagit, ipfumquealterat. Nunc itaque quærendum,huiusquæfit ius,posteaut areliquis regionis differentijs alteretur, intendaturque , aut remittaturintellige mus. Nonergomihiilludfimpliciter probatur,quodfimpli citerdicitur, climataferuidabominestimidosfacere,frigida auda LiberSecundus. 41. audaces, & iracundos. Reiautem veritashunc inmodum colligetur,indagabiturque. Exterior calor, ac ambientis ad aliquem usqueprogreſſumlaxatporosanimalis,nunc hominis. (dequo unoin preſentialoquimur)indeque internumbumo rem, acfecumcaloremeducit: atcumfupramodum excefferit, conftringitporos, undeinternushumornonpoteft eliquari.Eft hocdogmaAriftotelis 4.Meteor. ubidicit aſſatahumidioraeſſe Summa 1. elixatis, eòquòdobignisexficcationem coeuntexteriores mea cap.4. tus, &ideònonpotestexcerniintus existenshumidum. Hac ille: &confirmaturetiamexdictisin Probl. 9.vbi,curcorpora indutamagisſudent,quamnuda, cumbectamenmagisaSole incalefcant , eam redditrationem ,quoniam Soldeurendo nudi corporisforamina,comprimit. Queclimataergocaloritorren tifubijciūtur, eaexteriusquidemficcantcorpora,noninterius; undenequecaloreminternumabſumunt: at calorinfratorren tis terminum, &efficaciampotest præstareillumeffectumin timumeducendicalorem. Crederemergofabuleta Africa ho- Calor,&fri mineshabere,fiquoshabent,impenſæcalidosintus,aciracun- gus nóvbi dos,utferpentes, ibi quoqueſœuifunt, ac venenosifupra edunt effe queeofdem modum. Verum,quàtractus eiuſdemparalelli aquofusest, velpalustri,velfluuialiaqua, veletiamamplisſcaturagini bus, ibicaloremelixantempotius,quamtorrentem , )laxare poros,&cuminteriorehumoreeducerecaloremcredendumest, hominesqueideòintusfrigidos reddere,proindeque timidos . Nuncdicamusdefrigore. Frigusambientis compingit, & denſathumiditatem,ateò uſqueprogreditur eius exceſſus, ut expulſaomnihumiditatepuluerulentareddatcorpora.Idvide musinfæuishyemibus,quarumrigore,&frigore,ſiſerenafue rint,nonfecustelluspuluerulentafit,atqueinastu,&fub Ca ne: inhomnibushocipfumproportioneaccommodatavidemus fieri . Ctus. 42 Deconiect. cuiufquemorib.&c. fieri. EtenimGermani,& Danipingues, &carnosi:atGrot landiexfuccihominesdicuntur, exficcante iamimmodicofrigo re exteriorespartes , eliſionehumiditatis. Externumergofri gusſuavipenetratintimacorporumeiufmodicarne denudato rum, adeò uthepatisrefrangaturcalor; t refrigeratumhepar Sanguinemfrigidumexprædominiogeneret (hincluciduscolor gentis)ſanguis veroincor influensipfumquoquefrigidiusin Storeddit. Quocircahomines timidifunt; cuireifuffragatur Homines, id,quodOlausMagnusdicitderegioneeiusmodi) vocat verò resregiones ipse Biarmiam)Dicitenimeamgentemproarmis utivenefi incolunt, ti midifunt,vt cijs, et magicis incantationibus: atbellicofihomines armis,non Biarmi. : : ! filiorum . imprecationibus hoftes vlcifcuntur. Arbitrorego itaque,quod ume diciturfrigidi lociincolas effe audaces , &caliditimidos , ve rumeffedelocisintralatitudinem temperate circiterzone, qua restrictionem abſquedubiofufcepit Ptolemæus lib. 2. deiudic. cap. 2.verfusfinem. Aristotelesquoquecontulitlocafrigida cumAfia,noncum locis calidiffimis. AtAfia,quetumAfie nomine ab Aristotele intelligebatur , nonpertingebatadtropi cos; namcultas Afiepartesfanèfignificaße videturAriftote les,cum arteabundaredixerit,non autëfquallidas zonetorride calore immodico,quç agreſtespotiusfunt,quamartificijs instru Ete . Si verò calorem etiam torride zone amplectamur,non illis conuenire timiditatem ex illis , quede Brafilijs hominibus MoresBra- nücdicunturfatis redditurapertū. Maffeiushæcfcribit.Æquè iræ, aclibidinisimpotentes,adpugnas &certamina temerarij,præcipitesquevltionis,& humani ſangui nisauidiflimi; Eatamengensſubæquatore est, & vltra aquatorem usque adtropicum Capricornimaximaexpartezo netorridefubeft . Hecitadictafint; innaturalibus veròli brisremexactiusexponemus . Noneritfanècanon,utrestri Etus こ 43 Etus anobis,penesquemquamcontrouerfus,fcilicet in zonatë LiberSecundus. perata, nempèintratropicum, & circulum polarem; quagen tesadpolummagisaccedunt, eſſeaudaciores,quæadtropicum, effeingeniofiores, &timidiores,quæ veròin mediodegunt,t ) ingenio, audaciapollere,minustamenhac,quam Septentrio nales,minùsillo,quamAuſtrales;hocquerationeclimatis ipfius. Aliastamenobcaufasacciderepotest, utinAustralioreclimate nafcaturhomo audaciſſimus, qualisAnteusinfabulis , &luba inhistorijs, &inSeptentrionalinaſcanturfummoingenioho mines, ut IoannesDunsDoctor,cognomentoSubtilis,inSco tia, AlbertusMagnusinGermania,&Ioannes Regiomonta nus , &CopernicusinAstronomicis , &alijmultiinomnibus Scientijs viriacutißimi. DeTriangulis,et Stellis, et deDamonuminspi ratione, ac afflatu . Cap. Secundum. §.Primus. Diuerfæ propenfiones &moreshomi numvndegignanturſecundumPtolemæum. ASTROLOGI quædamtriangulaimaginantur refpi cientia duodecimfignaZodiaci, que etiam triplicitates vocantur, ex eorumquediuerfitateinfubiectis regionibusdi uerfas propenfiones , acmores gigni credunt . Quattuor ergo triangula æquilaterain zodiaco excogitant, quorumfingulala teraquattuorfignafubtendunt. Primumab initioArietisad initium Leonistendit, indequeadinitiumSagittarij, & v caturaPtolemeoBorrolybicum . Secundum triangulumest a TauroadVirginem,indequeadCapricornum: vocatAustri- quæ incelo Nomina triagulorű , Solanum,&Nothapelioticon. TertiumabinitioGeminorumad imaginatus eſt Ptolem. initium 44 Deconiect. cuiuſquemorib. &c. initium Libre ,indeque adinitiumAquarij; dicit Aquilonis, &Subſolani. Quartumabinitio Cancriadinitium Scorpijsin dequeadinitiumPiſcium; vocatNotholybicum. Diuiditde indeidemPtolemæusquartamterræhabitabilem,quamfcilicet ipſe cognouit,inquattuorpartes,acfigurasquadrilateras æqua lesduabus lineis, alteraab Occidentead Orientem; altera ab AuftroadSeptentrionem.Quartasrurfusfingulas,ductisdia metris, induotriaguladepefcit,quorum alterumcufpideadcir cumferentiam pertinet,alterumadcentrum. Trigonumdein deadcircumferentiamquadrantisinterSeptentrionem,& Oc cidentemfubijcit triangulo Borrolybico,atque Ioui,vtdomina tori (namtribuitSeptentrionemloui,OccidentemMarti,Orie tem Saturno , AustrumVeneri)Iouemergoeamobcaufam præficit dictaregioni, cuiſociumadiungit Martem ratione Africi. TriangulumquadrantisinterSeptentrione, Orien temtribuittriangulo, triplicitativéAquilonis, &Subſolani, #Saturno,acloui, utſocio dictamobcaufam. Quadranti rurfusinterOrientem, &Austrumfecundum exterius trigo num,acadcircumferetiampraficit trigonum Nothapelioticon atqueexplanetis Venerem , & Saturnum, utifocium: reli quo quadrantifecundum itidemexterius triangulum preficit trigonum Notholybicum,atqueexplanetisMartem, utipri mum, &Venerem, vtiſocium: attriangulisfingulorumqua drantuminterioribus, &adcentrum,preficiteandemtriplici tatem, ) eofdeplanetas,quos,&quampreficitcontrarijqua drätisexteriori trigono. Ethæcitadixiffefufficiat. Quosmores parú certis veròfinguliseiufmodiplagistribuat,relegolegentem adPtole Aftrologia maumipfumlocoanteadicto, nequefatistamencum eoreliqui innitiť fun- omnes Astrologi confentiunt; nempè arsnon admodumcertis damentis . innixafundamentis,non potestetiäadmodum conſtanseffèfibi. Platoquidſenſitde varietateregionum . INSPIRATIONEM, ac afflatum Demoniacum,necnon DemonumcustodiamponitPlato, utcaufammaximamva rietatis regionum.lib. 6. dell. infine. Maximeautem , in quit, loca regionis differunt,inquibus inſpiratioque damdiuina,&quæDæmonesfortitifunt,quihabi tantes propitij ,vel contra ſuſcipiunt. Platonici au Distinctio tem Demonesdiftinguuntin Saturninos, Iouiales , Martia- Dæmonum les, Solares, Venereos . fecundú Pla tonicos. AT DeSolo. CaputTertium . §. Primus . Solidifferentias continet. T. Soliconfideratio naturaliortamest, atqueconftantior. Continethac &conditiones Telluris , & aquas adiun. Quædican Etas, &irriguas. Dicoaquasadiunctas maria, &lacus,ſta- u gnaque,acpaludes: irriguas veròfluuios,acfontes. Terraip įirriguæ. faperſeprimòdistinguiturafcriptoribus dere agrariain mon tanam,collinam, & campestrem. Subdiuidunturdeindefin gulamembrafenis differentijs: velenimfolutaestter ra, velſpiſſa: pinguis velmacra: humida, vel ficca Differentiapriormontane,&cam pestris,collinæque etiamadfermo nemdefitupertinet,utpo Stea intelligemus. * turaquæad S. Sc 46 Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Secundus. Quimoresſequanturvarias foli differentias. QVAE differentia morumdiētasfolidifferétiasfequantur, nuncconfideremus, utfolumdifferentias animorum,feupro penfionumfaciat.Primòergodifferentiamfacitratione obiecti, utestfecunda, autſterilisregio; namfertiliscopia reddit in colasdefidiofos, utquiparuolaboreexabundantiſolo viftum fufcipiant,adeò utſiſpontealimentafluerent, utdeaureaeta te comminiſcunturPoeta ,omnisindustria, omnisquearscef faret: exdefidiaautem mollities corporis, &animi,quam co Invberefo- mitatur ignauia. Liuiuslib. 29. Fertiliſſimus ager, co lohomines nafcunturi que abundans omnium copiarerum eſtregio , & perbi. gnaui &fu- imbelles,quodplerúquein vbereagro euenit,barba ri funt. DeEmporijs locoAphricaloquitur; ſuperbia quo queextătafelicitategignitur. Contraexfterilitateregio. nis induſtrijhominesnafcuntur, exindustriaqueduri. Cicero, licetoratoriè,hecexpreffèrit, accomodatiſfimètamendefcripfit . MoresLigu Ligures,inquit,montani,duri, atqueagreſtes: docuit. &Cá ramoru cur ageripfenihilferendo, nifimulta cultura, &magno cero contra diuerfi . Ci- laborequæfitum. Campaniſemperſuperbibonita Rullum. teagrorum, &fructuum, magnitudine vrbis,ſalu britate, defcriptione,&pulchritudine. Veruminhis Cicerononadfoli naturam restringitfermonem, ut nosnunc facimus. Reftètamenadiunxit arrogantia ex affluentia re rumluxuriem. Exhac, inquit, copia , atque omnium rerum affluentia primùmillanatafunt; arrogantia , quæa maioribus noftris alterum CapuæConſulem poftulauit, deindeea luxuries, quæ ipſumAnniba lem LiberSecundus. 47 lemarmis,etiam tum inuictum,voluptatevicit. Ex fertilitate ergo, &fterilitateregionisnafcitur eiufmodipropen fiofedilliciendo,&rationeobiecti, ac motione morali,utnunc dicit Schola , non rationefubiecti, ac motionePhifica. Verum Phificamotionefoluminpropenfionesagitperea,quæ emittit, quæfuntinduplicidifferentia: aliaenimfuntconspicua,fruges nempè, &fructus,tpabulaanimalium,potusquoque, feula tices ; fint aque,fiue vina: aliaſenſu, visus præfertimbaud conspicua, quefunt vapores,& exhalationes,quæfubindevi Solisa terra eleuantur, aerique immifcentur. Alimentaagunt in mores, utabhominefumpta,inſanguinemqueconuerfa, in cor quoque ita conuerfa influunt. Exdiuerfis autemcibarijs Sanguisvariatemperatura nafcitur ; nempealimentaeiufdem etiam ſpecieiin aliquibus locisflaccidioragignuntur,minorisque nutrimenti, alicubi compreffiora, acnutrimentimaioris,item calidiora,feufrigidiora, obquam diuerfitatem alimentorumal trix virtus , &concotrixhepatis,ſanguinisque effetrixfan guinem calidiorem , autfrigidiorem gignit,itemautefficacio rem, autimbecilliorem. At ratione vaporum, &exhalatio numduplici modoalteraturcorpus. Primomodo, utimmixti Vapores,& aeri inſpirantur, adeoqueadſpirituum generationem , quibus quoadmo exalationes materiamfubminiftrant,faciunt . Aliomodoconciperedebe- res ſpecter. musfluuium veluti, vaporum (vaporeslatèaccipio)noscir cundantem, & inquoperpetuò mergimur. Eiufmodifluuium interpretatur Ariftoteles inantiquorumdictis Oceanumcirca Lib. 1.Me terram circulariterfluentem Hicergofluuius,cum ex vapori- 3.cap.1. theor. fum. busconsistit, quifuaptenaturafrigidifunt, &humidı, calidi verò, vt a Soleeleuantecalfiunt, corporaquoque,que ambit, bumefacit , atqueemollit : at corpora mollia præficces extendi ampliuspoffunta calore animalı, adeoque proceriorafieri; nam ea 48 Deconiect.cuiufquemorib.&c. eaquoqueetatefolumcorporaaugentur,quamollitudinem , ac teneritatem conferuant,fcilicetpueritia, &adolefcentia . Cum veròfluuiusidemexhalationibusſcatet, calida, &ficce,que funt, corporaduriora, & contractiora,ideofiunt. §. Tertius . Digreſſiuncula de proceritate Inſu brium:& curnuncGalli minores,quam antiquitus corpore fint. REGIONES hincirrigueprocerioreshominesfaciunt, ita Infubria, &cateratotaItaliæ pars,queLombardia nunc vulgò dicitur, proceriores, utplurimumhomineshabet,quam Romandiolanoſtra; nosenimminusmultò aquofam regionem babemus . Galliapariteraquofa, &irriguaest, undeprocera antiquitus corpora gignebat. Quibus ideò Romani,&Itali nucfint Cur Galli preexiguitateerantdefpectui, uttestatur Cafar . Atquifit Utbreuiores m Doritate nunc,utbreuiores multofint Galli,quamantea?nequeenim ræ,qua an- maioresfuntItalis ,imòferè minores . Caufamegoreijcerem imò ferè tiquis tem poribus. vita . in multumalimentum; quinquiesenimfortè indiecomedunt; deprimiturautem calorcopiaalimenti,netollatinaltumcorpus. In Lycurgi Quocirca Plutarchuseamcaufam afferebat, quamobremLa cones procereftature effent,quodparuo cibo erantcontenti. Caloritaque poterat, nonoppreffuscopiaalimenti , inaltumſe, 1 corpus tollere . Etrufciregionemficcioremincolunt,t) mi nore etiam multo cibo utuntur, ut ideo æquent proceritatem Infubrium,nonequetamen ,acillicraffifunt . Hocverding uniuerfum afferipoteſt, aeremhumidiorem, in quo &frigidi tas præftetaliquopacto caliditati, ad vberioremnutritionem; cibiquefumptionemdisponere, vt videmus Infubresampliore, quamnos uticibo,&Gallos, quamInsubres: obaeremfcilicet humi LiberSecundus. 49 humidiorem,frigidioremquefimul.Frigidi,fcilicetbalnei vires, &effectumimitatur, cuius estexcitarefamem, ut videmus inpuerisſeſeinfluuijs abluentibus . In ciborumergocupediam propendent,qui eiufmodiregionem incolunt: atficca regionis incole multò minusealaborabuntpropenfione,&adparfimo niamerunt,ſeu ad victusparcitatemaptiores,utLigures,& Tufcos modò videmus, &Hispanosmultòmagis. 6. Quartus . Quaratione vapores ad ſpirituum generationemvariamconferant, indequeadmores. ATprafentiusmultò, & validiusin moresagunt vapo res,quàinspiratispiritibus generandisVariammateriam bibent. Spiritusſua varietate ad variosinclinare moresan tea vidimus, varios autem eleuari vapores ex diuerſoſolo hincfuccinolècolligamus. Cumterrafuerit humidaſua,vel adiunctahumiditate vaporesemittit: cumficcaverò,exhala ex tiones: exhisspiritusficciores , & calidiores, exillis quidio res,ac minuscalidigignuntur. Cumterra eftfoluta,pluresef fundit ,&craffiores, cum ſpiſſa pauciores , &fubtiliorespro tenuitate meatuum,per quos materiaemittitur: expingui ter rapinguiores eleuantur,ex macratenuiores, acdepuratiores. Si ergo &spiſſafueritterra, &macra, vaporestenuiores, acde puratiores multò eleuantur, unde etiam spiritus pro materia qualitate tenuiores, &purioreserunt, craßiores excontrarijs differentijs, acobefiores,impurioresque. Montanis,utpluri mumlocis,&macredo, & spiſſitas terra inest, ſpiritus etiampuriores,ficciorestamen, quamparfit; undeperspicaces quoqueincole montiumfunt, )iracundi. Animaduertendum tamenest, finimiafitmacredo, &denfitasfoli,feu ſpißitudo, D tum 50 Deconiect.cuiufquemorib.&. tumpoſſetam inopem, &paucam ſpirituummateriamfubmi niftrari, ut fpirituumpaucitatelaborentincola. Quoexdefe Eturedditurhomointriſtitiam pronus,neque admodum potis functionumprestantium animiobinſtrumentiprimarijinopia, fcilicetpinguiores spiritus,&craßiores,ac multi,conſtantesho mineserunt etiamaduerfuspericula, nonadmodumtamenper Spicacesingenio , acutique . Atquoniam Spirituslaudatißimus erat,qui multusfit,clarus,fubtilis, calidus,&humidusmode ratè, regio etiamadeiufmodi fpirituum materiamfubministran damaptiffima erit,qua temperat contrarias qualitates v.g. aquosa, tSpiſſa,veluti montesaquofi; bumiditas enimadco piamfacit,&adhumiditatem ſpirituum,quantam requirit gaudet. temperatusſpiritus : at spiſſitudo adpuritatem, &fubtilitate. Perufiatem Perufiahactemperiefoligaudet; estenimis monsaquofus: ac perider Soli cedit ventorumperſpiratio, que vaporesagitationepurgatio res reddit . Eademquoquetemperie gaudetlocusaquosus,& macer, licet campestris,ſiperſpiratus &ipfefit.Mutinenfium م hacestconditio, quorumagri macrifunt, undeexPliniouna cum Parmenfibus gaudent lanis optimis; estque eaplanities cum amontibus diftet, &avallibus,leniterqueaßurgat,ad Mutinaval modumperspirata . Estadeò aquofaMutina, utquicunque deaquofa. in eaCiuitateputeumexcauareaggreditur, illifonsinfuturum perpetuusprofluat. Patauini, &ipfigaudent perfpiratione, acpinguehabentfolum, t )minusetiamaquofum, undeadar mamagis,quaadliterasfacti videntur. Quodconfirmatpau citas virorum inliteris illustrium,quiin celeberrimiGymna ſijtampreſente,tamquediuturna occafionefloruerunt; intanta præfertimamplitudineCiuitatis. Atfiin pinguiſoloaliqua commifceaturputredo, utin CeruienfiumCiuitate, ubilimus multusinaftateputrefcit,tetroqueodorelocumcomplet.In eiuf modi , LiberSecundus. 1 51 modi, inquam,locisſpiritus impuri gignuntur, acliuentes,qui &inmores liuidos,acmaloshominesredduntpropensos. 5. Quintus. Quædixeritdeijſdempenèdifferen tijsHippocrates, remittendoinaliumlocum. HIPPOCRATES eafdemdifferentiastangit,quique Lib.i.deae easmoresfequantur, exponit, videturquediuerfa anoftrisdi- locis,c.vlt. re, aquis,& cere, verum,quiaconiungitfitum,&quapiamalia,ideofunt in alium locum reijcienda . Reijciemus itaquepoftfermonem defitu . Deaccolis fluuiorum ,&lacuum . FLVVIORVM accolein eorum conditionemincidunt, quiin vaporibusdegunt,vaporesqueinſpirantpuriores,eòta men, quòfluminamaiora, &fluentiorafuerint,quorumaquæ nusquamstagnent. Quàenimlentucurritflumen, ibi vapores craffioresfunt . PoftquamPadusRheno, velalioobice impe : ditus,nonfluuitFerrariam,utantea,craffioresmultòvapores CuraerFer exeiusalueo exhalant. MeminicumPatauiodomumredirem, rarię factus utineum locumdeueni, unde imminentem Ferraria aerem fitcraffior. viderepoteramus,nebulosumeum, acfatisdenfumapparuiſſe: dum verò Patauium verſus oculosretorquerem,purißimum cælum, acaeremundiqueprospexiffe. Hocipfumadhucmagis accolis lacuum accidit,ut Mantuanos confpicuaplerunquene bula,quamipfifumanam vocant, occupet. Quæergode vapo- Fumana , ribusantea diximus ,bispræfertimtribuereoportet : nam, & Mantuanis. illis effectus iam dicti pro maiore vaporum copia euidentius inerunt. S. Septi dicatur D 2 52 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. §. Septimus . De accolis maris. AT marisaccolealiamconditionemcontrahent,cumaqua Ariftoteles enimfalfaimbutafit exhalationibus, illisquecombuftis, quæ ex 2.Metheor. mari exhalant,nonpurusvaporfunt,fedexhalatioquoque,fic cioresitaque Spiritus in illis proficcioremateriagenerabuntur ; quodque anteafinximusbalneum,ficciuspariter erit; unde in iramfuntproniores,quam,qui in merodegunt vapore: neque tameficcaprorfus erit ſpirituum materia, cum & vaporesad iunctoshabeatpotius ; ergoinqualitatehumiditatisfpiritusgi gnenturfermètemperati . Unde maritimiincola,ſiabfuerint aquapalustres,& ingenio,acumineque mentis, &vigoreani mifatis vigebunt. Veneti,Ianuenfes,Anconitaniquehocfuo Veneti cur exemploconfirmant.Licet Venetiinestuarijs,nonin marifint, rib.fint,qua mitioresmo atrei, ) locipropinquitatepro maris accolishabetur,&haberi Ianuenfes. debent, tamenquodin estuaria aliquid prolabaturfluuialium aquarum ,&exterra circumdante aliquid afflet,humidiores adhucfpiritus, 1 mitiores mores Ianuenfibus naturaobtinent . §. Octauus. Deaccolis Paludum. PALVDIS autem, utdeharumetiamaccolisloquamur, Lib.1.c.4. induplicifuntdifcrimine iuxta Vitruuijfententiam:aliæenim, cumpropèmarefunt,illoetiamaltioresfunt, adeò, utfoſſisad mareductis, in illud aquasfuasdeponant ,&marisfluxuma rinisrepleanturaquis : alia veròpaludesinferioresfunt mari , adeoque nonhabentprofluentes exitus . Salubresprimæ,pesti lentesfecunde. Accoleprimarum idemferre,quodaccolema ris, &præfertimestuariorü,utVenetipatiuntur, eandemque morum LiberSecundus 53 morum, acpropenfionumconditionemfubeunt . Ataccolaſe cundarum peftilentem aeris, infaluberrimum corporisftatum fortiuntur, mores quoque liuentes, morososque, ac degeneres nancifcuntur,fomniculoſosq; quoqueefſſedocetAriftotelesfeſt. 14.probl. 11. §. Nonus. Additiodecibis,&potu. INCLVSIMVS inſolocibum,&potum, utpotè,quiab eopermanent : attamenmultapotuiſſentdicifeorfum,quemfin gulimorem velinferant, velintentent. Ut enimprofuis qualitatibus, caliditate,frigiditate ,ficcitate, humiditatein re ſpondentehumoreaptisuntbilem,ſanguinem,pituitam,melan choliam mutare, admoresitapertinent, uthumoresincorin fluentes,inmaßafanguineaelati, nostramin moresinclinatio nemafferant : quantumtamen, &quousquealibidicemus,fi cutiquantum crafis ciborum,& qualitatesinterdumrefran ganturab hepate. Eftaliaciborum differentia, que ineorum Quæciborů lentore, accontrarioconfiftit : vocat alicubifubftantiamGale nus : dequanositeminfraſuoloco. Facitlentoradrobur,cumleno. calor ventriculi tantus eft, ut cibum concoquat:attenuitas ingenij acumenpromouet . Atcumiamquædamde cibisdixi mus, t) quedamſubſequentibuslibrisdicturifimus,contenti itaquedictis,& dicendis,decreuimusnihil nuncaliud fubijcere breuitatis caufa, eò magis,quòd lecto res poffunt addifcerea Medicis, quos illi cibos bili , aut reliquis humori busgignendis aptos iudicent. * D De 3 ſubſtácia vo cetur a Ga 54 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Deaere,etde ventis. CaputQuartum. §. Primus . Deaere. Xſolo,firectèæftimemus,nascunturaerisqualitatesma FXfolo, ximaexparte. Triaenimfunt,queaerem mutant, cli ma,cuiusratiocommunis admodumest, venti,quorüratioex trinfeca est, & vapores, exhalationesque , quæ ex terra ele uantur, in aeremque diffunduntur, &commifcentur,queiam eft intrinfeca,&propria, acpeculiaris ratio. Aerquidemipſe perſevniuseftcrafis,calidusfcilicet, ethumidus,vniusquete nuitatisfaltemindiftantia equali a terræ , &aquafuperficie, at acomixtis vaporibus,fiueexhalationibushabet, utpurior, impurioruéfit, craffiorautfubtilior, & reliquasobtinetmemo ratas differentias a Sc Scriptoribus claritatis,obfcuritatis, acne bularumhabitus.Nullaergo est magispropriadifferentiaaeris, quam,quæèſoloafflat. Quod veròbicdequalitateaerisdici mus; deconfistente , acperfeuerante crafieiusloquimur, non detranfeunte, acfugaci: nempeaernebulofusduobus modisfu mipotest, alteroquidē,quòdfuaptenatura,atque utplurimum nebulofusfit, altero modo, quòd aliquandonon denominatur verènebulosus,quiinterdumnebulas patitur; nametiampu riffimus aer nebulisinterdum offufcatur: at nebulofum dici mus,quifuaptenatura,utplurimumquenebulaspatitur. Hoc itaquemodo nunc aerisqualitates accipimus,adquasconcur runtetiam venti,nempè ut ventisobijcitur,exfalubribuslo cis, autinfalubribusprocedentibus alterarinatus eft. Adquem pertingit ventusexpalude pestilenti,isex ventispeſtilen tem conditionem acquirit, prestantemcontra,fiexodoratolo 60 LiberSecundus. 55 co afflet; verbigratiafi ex ingenticitriorumfylua; odoratus enimisafflatus, acputredini valdecontrariusaerem mirumin modumperficit,achomines ineodegentes,&ipfuminspiran tesrecreat,purioribus demum spiritibus complet. Atde ventis nuncloquamur. Interim Gal.purūaeremdefcribitlib. 1.defan. tuenda.cap.11.omnesquefermècauſasimpuritatis adducit. §. Secundus. Deventis . VENTI igituralijparticularesfunt,quiſcilicet alicuius regionis, aut lociproprij , eiustractum nonexcedunt: alijcom munes ,motuqueſuo plures regiones peragrant: illipro loco, materiaque,undenascutur, variantnaturam,ofqualitates: bi veroprocardinibus , undeflant, diuerfilongeinterſeſunt. Utrumfcilicet ab Oriente, anab Occidente, abAuftro , an a Septetrioneſpirent ,an abaliquo aliointeriectorumpunctorum Horizontis . Qualitates, ac virtutesfingulorum ventorum traduntura Scriptoribus,præfertim ab HippocratedeAere, a quis,&locis,capfecundo, abAuicennaprimicanon.fen 2. abHalyAbb. lib.s.Theor.Cap.8. §. Tertius. Deventis Septentrionalibus. VENTI Septentrionales ergoexfententiaHippocratisfa ciunt hominesedaces, nonbibones , morumquepotiusferorum, quammanfuetorum : coniungit autemipſe cum ventis aquas, quæfuntdure,&frigida . Sirem verò ex iactis principijs deducerelubeat,quoniam venti Septentrionales vapores atte nuant,acpurgant,ideòpurioresquoque Spiritus, ut generen--tur; efficiunt. Qui ergo mores confequuntur puritatem fpiri D 4 tuum Venti qui dem pprij , quidamcó munes. 1 56 Deconiect.cuiufquemorib&c. tuum,biex ventisSeptentrionalibusperfeexcitantur. Dico perſe, namratione loci plerumque impeditur effectus, verbi gratiafiquæciuitasobuerſaſit Septentrioni,&agrum vligi nofumhabeat, Boreasquidemtenuiores reddet vapores,quame ipfiperſe effent, nonadomnimodamtamenpuritatemadducet. Pro climatibus prætereaeffectus ventorumvariabuntur; a lios enimprestabit Boreas effectus in Septentrionali, aliosin Auſtriali climate . AdSeptentrionem,Boreamqueproportione quadamceteri ventiadSeptentrionem accedentes rediguntur. §.Quartus. DeventisAuſtralibus. VENTI Auſtrales vaporescoguntpotius, aeremque craf fioremreddunt , undeimpuriorumquoque,&craffiorumspi rituummateriamfubminiftrant: idquefuaptenatura: ex acci denti vero,feuexconditionelocipoffuntillilaudabileseffectus producere, nempèfiregioficca, &frigidanimiumfuerit,corri gent illi exceffum, &ad mediocritatemadducent. Ex doctri naHippocratisnonreddunthomines admodum propensosinci bos, &potum. §.Quintus.DeventisOrientalibus,&Occidentalibus. VENT1 OrientalestemperatiſſimifuntHippocrati, aquas optimasfaciunt, &moresadintelligentiam, &iramprestan tiores Septentrionalibus : at Occidentales ventosaquofiffimos JudiciaAu torum. dicit, autumnoquefimiles , &impuroaere uti eiusmodiinco las attestatur. Sedfi ventosapoſitu ciuitatisfeparemus, ven thorisdefa- tosOccidentales egononiudicomalos, ut Hippocrates , neque lubritate ve minus laudabiles Orientalibus , ut Auicenna: nam expe rientia LiberSecundus. 57 rientia ipſadocetZephiru,Fauoniumvéfuauiſſimüeſſe ventü, cuiflorumpropagationemeritotribuuntPoeta,acrerúomnium. Namfimulacspeciespatefacta eft vernadiei, Etreferatavigetgenitabilis aura Fauoni, Aerieprimum volucresteDiua,tuumque Significantinitum,perculſe cordatuavi. EstauctoritasAristotelis 26.fect. probl. s 7.tt )antea43. ubidiciteumferenum,clarum, atquegratiffimum,temperatif fimum,præterearationemquereddit,prefertquoque Subſolano Homeri auctoritate, qui dicitper Elyſioscampos ſpirare . SedZephiriaffiduèſpirant, auræquefalubres . Lucretius. Preterearatio aliafubeft;namOccidentales ventiexcitan- Occidenta tur abOrienteSole,maneenim Fauoniusſpirat,poftMeridiem, citantur ab Subſolanus; quiideò a Sole vergenteadOccidentemexcitatur: Oriente So les venti ex ateffectus Orientis Solisbenigniores, &fecundioresfunteffe- lesabOcci le,Orienta Etibus eiuſdemOccidentis. Atficiuitatis, &lociaspectum , dente. adOrientemconferamuscumaspectuad Occidentem,certè ille hoc multòlaudabiliorest, utetiamfateturin 7.Polit.Ariftote les; etenim Sol Matutinus , acOriensblandius recipitur, cum enimafrigorenoctisadcaloremdiurnumfittranfitus,aperiun tur, & explicanturcorpora , &pori animantium ,imò t) rerum , altiusque influxus caloris Solis ad mittitur, & blandioretactu: at vefpere fittranfitus acaloreadfrigus,adeo que constipantur corpora arctius,atque mali د gnius admitti turfola ris radius, eiusque efficacia . De A 58 Deconiect. cuiufquemorib.&c. DeSitu. Caput Quintum. S. Primus . Variediftinguitur Situs. Dſitumiamtranfeundum . Situsestaspectusloci ad hunc, illumvé Calipunctum,Orientisfcilicet,aut Occiden tis; qui ideòpotestitadiftingui: velenimomnibus Calipunctis estapertus, velnulli, velbisquidem apertus,bis vero tectus. Apertusomnibusest, veluti cacumen aliquodmontis, autlo cus campestris, intracuiusſenſibilem Horizontemnullus mons affurgat ; estnulli apertus locus concauus, aut conuallis undi que montibus cincta. Inquorum intermediofuntloci quiex. gr. Orientipatent, attegunturOccidenti, Septentrioni, ) Au firo, velpatent Orienti , & Septentrioni, &Austro, &oc culuntur Occidenti, velduobus patent, duobusque alijs te guntur,velnulli cardinipatent, at alicuiinteriectopuncto, ut qui locus obuertiturinter Septentrionem , & Orientem.ex.gr. utrecentes nuncpartiunturHorizontem ; Greco, autmedijs inter eum ventum, &Boream, Subſolanumvé ventis,feu ventorum quartis . Verumtantadiligentiadiuifionis nonfa cit ad hoc institutum:fatis est principaliores affectus pertra Etareinpræfentia . §. Secundus . Duoeſſeimpedimenta,quæaſpectum alicuius cæleftis cardinis occludunt. CONSIDERARE autem primumoportet duoeſſe impedi menta, quamobremlocusalicui, velaliquibus Horizontis car dinibus nonpateat; aliudnaturalefcilicet;aliudartificiale: na turale LiberSecundus. 59 turale estmons, autcollis,& demum aßurgentisterræ tumu lusabquis: artificiale verdest edificium , velexædificijfor manafutur; præfertim vero edificatio univerſe Ciuitatis a ſpectus alios aperit alios claudit,ut enim via Ciuitatisexpor rigunturin aliquem ventum,acCelipunctum,illiquoquepun Eto, ac vento apertaestCiuitas: utquefeneftra,acaditusdo mus, pariterilli diciturexpofitadomus . Vitruvius,quinole- Lib.1.c.6. bat alicui ventopatereCiuitatem, viasducebatnonfecundum diametros, fedfecundum chordas Horizontis. Poteftergo edifi catio, eiusqueformaclaudere,t )aperire, cuilubeat vento, ) afpectui Ciuitatem,acedificium . §. Tertius . Demoribus ex ſituvario naſcentibus . SITVS &ratione ventorum alterat mores, &ratione afpectusipfius. De ventisiamdiximus,quasfingulimorum differentias faciunt : id vnumfubijciemus de locis undique perspiratis, &delocisnihilomninòperspiratis . Primòergo cumomnibusexpofitifint ventis,aeremperpetuòagitatumin Spirant incole; acagitatio extenuatpotius,atqueexpurgat,vn depurioresearatione ſpiritusobtinebunt.Ariftoteles eſt viden dusfect. 1 4.probl. 7. præterea mutatioiugis ventorumperpe tuamquoquevarietatem aerisfacit,nunccaliditatem inducen do,nuncfrigiditatem, nuncficcitatem, nunchumiditatem: at mutatio (utHippocratestraditdeaer. aquis, &loc.cap.12.) animum ad exercitationemexcitat : exercitatio vero ,& la- Mutatioani bor, ad utilitatemducit. Sicciorapræterea corpora, t) durio- citationem ra ventorumperpetuailla perspiratiofacit,utalibiquoquedi- excitat. & xi. Contraloca undique clauſa craffum, ) Stagnantemaerem continent,undespiritus vitiatoshauriuntincole,corporaquo mű adexer que 60 Deconiect. cuiufquemorib.&c. quemollia, &defidiofa unàcum animisfuntinertia,acfom nolenta. Hipp.cap.eod.1 2.fcribit,quilocaconcaua,pratenfia,t eftuofahabitant ventosquecalidosplusfentiunt,quamfrigi dos, aquis utunturcalidis,himagnos effenonpoffe . Viri litas autem,&tolerantialaborisnon equaipfisineft.Ceterum autequibus ventisexpofitos effepræstet,iampatuitexdictis, perfefcilicetloquendo, ratione tamen alicuiusadiunctiprestat exciperepotius Austrum, quam Boream,cumfcilicet locusfue ritfuapte naturafrigidus, velobcelfitudinem, velobclima . D. Marini Oppidum Nonprocul a nobisabestoppidumD. Marini in editomonte conferuat li pofitum,quodtotumpatetAuftro, nihilBoreæ praterfummam bertatemil- arcem; tt Je, &tercen ) estlocusfaluberrimus,&benemoratuspopulus,qui tis ab hinc interpotentiores,& cupidosprincipatusferuauit , &feruat annis. nuncquoquelibertatem ; nempècaliditas venti,&fitusfrigi ditatemloci temperat, & adiustam mediocritatem adducit. In Borealibus pariter regionibus habitationesprestat expofitas effe eandem ob causam Austro , quemfitumferuant noſtre rusticanedomus. §. Quartus. Deaſpectibus. Ex aſpectuautemlocorü,&punctorumHorizontis,pre clufis ventis, naſii videturtantum maior, minorqueletitia, tristitiavé . Equidem lumen, )temperiesqualitatum,fri gorisfcilicet, caloris,humiditatis, &ficcitatis voluptatem, acletitiamafferunt: contraluminisexiguitas, & caloris,fri Afpectus goris véexceffus tristitiamingerunt . Quare Orientalisafpe gratiffimus Orientalis Etus latiſſimusest,nam temperatusexea parte calorpre Se omniŭ eſt. ptentrionaliparte,exqua vehemensfrigus,& Meridiana,ex qua vehemenscalor. Luxquoquegratißima, eòquòdextene bris LiberSecundus. 61 briscumerumpat,comparatiopropriaobfcuritatisgratiorefa cit eius reditum . Occidentalis afpectus estipsequoque perse temperatus : atcumluxtumadtenebrastendat,exMeridiano fulgoreminusgrataoccurrit . Australis aspectus illustrisqui dem eftfulgentiorquinimò reliquis, atcalore excedit, unde nonæquègratus. Septentrionalis minimèomniumiucundus, qui luminedeficit, & exceditfrigore. Ethæc perfeloquendo, namcõtrainfrigidisfuapte naturalocisAuſtralispoſitusſum moperègratuseuadet,calorefiquidemſuo temperabitfrigus, lumine complebitprospectum . Idem monet Vitruviuslib.6. cap.1.Contracumalocaferuida fuerint , Septentrionalispoſitio Summoperèiuuabit. IdemVitruuiuseodemloco; frigorefiqui demtemperabiturcalor; cuitemperiei,acrefrigerationi cum mi nuslumendeferuiat, eaipfaauerfio a luce tum grata erit . Ve rumqueperſeſuntpræferre illisoportet,quæfuntperaccidens. Denationum,acgentiummoribus,seupropen fionibus. Cap. Sextum . 6. Primus . Quæconfiderentur in inueſtigandis nationum moribus. : TIONVM, acgentium,ciuitatumquemoresexpre cedentiumomniumcombinatione colliguntur. Debemus fcilicet climaconfiderareſolum, acfitum; quaetiaminconfide N ratione venti,&aercontinentur. Prudenstriangulorum, J ſtellarium rationem Astrologis relinquo,&Demoniacosaffla :: tus Platonicis. Demoribusautemnaturalibus,feudepropen fionibusloquors ſcio enim morales, ) aduentitios noneofdem Qui mores mutētur,& eiufdemgentisperpetuòeffepro variagentisfortuna,atquere cur. gimine 62 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. gimine,demumquediſciplina.Hippocratescur: naturalibuscau fisetiamdifciplinamconiunxitin lib.deaere, aquis, &locis ; Afianos enimdixit eſſe timidos, &imbelles,quodregibusfub eßent,&Scythas defidiofos,t inertes,quodinpueritia, & prioreadolefcentia,ſederent perpetuò incurribus, illisque ve berentur. Seddifciplinaaliuminhocoperelocumfibi vindi cat; denaturalibusnunccaufis, acmoribusagimus .  Devarijsgentibusquidvarij Scriptores dixerint . Ifidorus. RECENSEAMUSprimum,quidde varijsgentibus varij Scriptoresdixerint; pofteanos exiactisprincipijs rem aſtima bimus. Ifidorus ergoin Ethymologodicit Afroseffe astutos, acfraudulentos, Gracosleues,Romanosgraues, Italosfero Vitruuius . ces,acrisque confilij . Vitruuiusincommuni Septentrionibus Subiectas gentes aduerfus vulneraaudaces, meticulofasinfe bribus, acmenteſtupentes: contra,quefubAuftroinfebribus Securas, aduerfusferrum timidas afferit; mente autemexpedi tas, &celeres. AtinparticulariItalos, utin mediopoſitos, pollere &confilio, &animirobore, adeò, utconfilijs refrin gantAquilonarium vires;forti manuMeridianorum cogita Ariftoteles. tiones. Ariftotelesincommunidicit Europeos ,quiqueinfri gidis regionibus degunt,abundare animo, atparum ingenio valere,&artibus: Afianosingenij , &artificij multumba bere,fed carereanimofitate : Grecos verò,utinter eosme dios, &animi robore, 'ingenij viribuspræstare,adeoque orbisimperioaptos,ſi in unamRempublicamcoalefceret; ut quod VitruuiusItalis, & Romanistribuit,idGracistribuat Po'emon. Ariftoteles attamen exitus Vitruvijdictofauet. QuePolemon : dicit , LiberSecundus. 63 dicit , adeoimplexafunt, &vitiata, uteaadducerenonfit opera pretium . Ptolemaus ex triangulis, &dominantibus Ptolemæus. Stellisfingularumgentium moresdeducit, verùmidnegocium nos iam Astrologis reliquimus . At Maternus dicit Scythas Maternus. eſſe crudeles, Indosregia nobilitatesplendeſcere , Gallos amen tes,&inconfideratos, Gracos leues, Afroslibidineferuere, Si culos acutos, Hifpanos tumidos,&iactabundos, Ægyptiosfa pientes,Babiloniosprudentes:fedHippocratesincommunidi- Hippocrat. xitAfianos (Australiorem Afie partemintelligit,de Septen trionaliore enimfeorfumdicet)effebenigniores,toperiofiores Europais, at minus viriles, minusqueaudaces,aclaborum , ærumnarumque minus tolerantes , neque etiam effe vult in amoreconstantes eiuſdem generis , earundemque perſonarum; quibuscumiungitÆgyptios,&Libycos, eofdemfcilicetmores his tribuit.Atdeincepsdeillis, qui addexterăHyberni So lisOrtusfunt usquead Meotidempaludemdißerit : verum ego arbitrorlegendumad dexteram estiui SolisOrtus, nõHy berni; fecus enim comprehenderetbac circumfcriptio omnem Afiam,dequa proximadixerat. Intelligitautemfrigidiores Afiaregiones; meminit veròpræfertim Macrocephalorum, Phaſianorum,quorumtamenmoresnonexponit,nifiquod fegnioresad laboremPhaſianos afferit. Ceterumexprincipijs Hippocratis , cumeospopulospluribus temporummutationibus fubiectosenunciet , oportet viriliores, &bellicofioresreliquis Afianisfateri; nam ) idemHippocrateshachabetverba . Cap.9.infi. Inuenies autem &Afianos ipfos inter ſe differentes plurimum,generofiores alios,aliosdegeneres,quorú omniumcauſaadtemporummutationeseſt referen da. DeScythislongèpluradicit, quam,queincompendium duci queant. §.Ter 64 Deconiect. cuiufquemorib &c. : i §. Tertius . Satius eſſemores nationum ex obſer uatione depræhendere ,quamex caufarum combi natione . LONGE fatius estex obferuationepreſentesnationum mores eruere, quamindagareexcaufarumcollatione . Inobfer uatione veròetiam difciplinapublica continebitur, quæprogen tisfortuna variat; ex.gr. CumRomani,Italiqueex communi catione OrbisImperiopotirentur ,fuperbi erantfupramodum, culo cinxit Popilius cir undePopilius & circulocingereAntiochumaususest,&An Antiochum tiochusillifuperbiamgentisobiecit, dumrefpondit ; Romanum Regem. effetibi animosfacit . Apuleiusin milite aduerfus olitorem ar rogantiam repræfentatmagnam, nifipotiusmilitie id,quam gentis vitiumfuerit:nuncHispanitumore nos excedunt,quòd multis gentibus imperent, ItaliImperioexciderint. Gallianti quitus colebantItalos, quibusfuberant, undeRutiliusGallus felices vocat,quiin Italia eſſent nati,atpostImperijcafum,flo renteGalliæregno,nos spernebant,quiſpretus occafionemdedit equeſtri certamini inter Gallos,&Italos terdenos,cuiusmemi Lib.s.hift. ! nitGuicciardinus, quotemporeHifpaniduceConfaluo cũGal lis deNeapolitanoRegnodecertabant : palmaautem penesIta losfuit.Siergohocmodonationum, ) gentium, Europearum nempè, moresdefignareplaceat ; hic videturcatalogus. : §.Quartus. Hifpanorummores. HISPANI fuperbi, t) elati, cumexteristamenpotius grauiter, quamcontumelioſeſe gerunt . Sidiſciplinamdemus, potiushonoris zelatores,quamfortes, accontemptorespericulo rum : LiberSecundus. rumfunt; undeTyronesHispani non admodum prestantes Hifpaniplus milites habentur,funtque. Verumſidiſciplinemilitariſedent, plina quam 65 valentdifci inuicti euadunt . Nonfuntadmodum dediti artibus, &ad natura. ſcientias ingeniopotius Stabili,quàmmagno, &attentopotius, quàmflorido; hinc nonmultum inlinguis valent. Adpru dentiamamplius,quàmadſpeculationem videnturfacti:proni verdinPhilautiam; undeſuapotiuscommoditate, quàmalie noexiuredeliberationesineunt, quastamenobtentumirofem perexornantes approbant, minusfaltemperspicacibus . Hac cumdico,decommunigentisnotaloquor, excelluiſſeenimlite ris virosſummos, &iustitiafingulares,facilèeft monstrare inductione; præcipuèautem Theologia nuncibifloret . Gallorummores,&Germanorum. : GALLIprocacesfunt, &ergaexteros paulòminusinfo lentes, artibus,&Scientijs dediti, acuti plurimumingenio, at nonæquèStabilitate pollent,ferocesfuaptenatura, &bellico fi, eximpetutamenmagis,quàmextenoreanimi . Vndefire ſtinguaturimpetus , languent animo , acflaccefcunt; retinent-nempèantiquam naturam . Inprincipio plus ,quàm viri, in fine minus,quàmfæminafunt. Utalienaex procacitate, & libidine ufurpant,itafacile &effundunt. Prouidentianon aquè,acHifpanivalent; unde nontandiu imperia acquifita ipfi tueri , atque Hifpani potuerunt. AcriorlibidoHifpanis, atfufiorGallis.. : Germanifuperbi;fedbarbaridicuntur;ferocesinbellohabi lioresqueferocia,quàmGalli,minusalieniappetentes,quàmre liqui, undepronioresiniustitiam,artibus excellunt,non equè Scientijs, acprudentia valent; minusetiam in venerem effer E uefcunt: 1 1 66 Deconiect.cuiufquemorib.&c. uefcunt: at cibis, &potuſeſeingurgitant . Hicvidetur effe communisnationumgenius: at ab eoplures in contrarias() Albertus virtutis, & vitijpartesabfcedere,quisnonnouit ?Albertus Magnus,Io Magnus,Io. MonteRegius,Copernicusparesprimisfuere, teregius Scri utinnumerosaliosomittam virosilluftriffimos . Imperatores Pani gnus idæa itidem, Principesoptimos, acprudentiainfignespluresno uimus,quosbreuitatiscaufaomitto. Galliquoquequotflorue CarolusMa runt t) literis, & omni virtutepræftantiffimi? CarolusMa optimi Prin gnuspotius ideaoptimiPrincipis,quamPrincepsoptimusdi cipis. ! cidebet: atinliterisnonnéea unalausfatis eft;exAccademia Pariſina,tanquamexequoTroianofluxiffeScolafticamdoctri nam? Nunc verò cumdoctrinafolidiorefupraomnemfidem eruditionem, t) eloquentiam coniungunt. §. Sextus. Italorum mores,&Polonorum. ITALI profortunaimperijiamamiſſi,præterquamEccle fiaftici, minuselatifunt,fiin vniuerfum loquamur . Veneti magnosspiritusretinet, licèt multò maiorescentumabhincan nis, ampliusvéhabuerint . BenigniusigiturItaliergaexteros Sehabent,preterquamquodhofpitales etiaminamplitudineim perijfuerunt,quodde Romanispatet,quiintegrisnationibus DeJudicijs. hofpitiumpræbebant ille Siculis,alius Acheus: t) Ptolemaus eandem illisnotamtribuit. Inlaudebellica propioresfuntHi ſpanis,quàmGallis,&Germanis,nempèſidifciplinamdemas, inferiores hisfunt audacia,atfiexerceantur,prestantiffimi Italos cum ſpanis, & mi lites cuadunt. Hincenimilludanimirobur,quod vniuerfum Campatan orbemdebellare valuit, nuncquoquein belloBelgico,quodlis Gallis,Hi- dusfuit vere virtutis militaris,nullummilitumgenus,æquè, Germanis. acHifpane, Italelegiones (tertiosdicebant vulgò)exerci te LiberSecundus. 67 te,ac veteraneenituerunt. Fateritamenoportet, cumItalia bifariam ab Apeninodiuidatur,partemSeptētrionaleadScul tennam uſquenescioquidGallicumredolerepre reliquaparte, quecumHifpanisampliusconuenit.Caufa veròinfrapatebit. In hominisacumineHispanosfuperant,ſtabilitateGallos : at tentionetameceduntHifpanis: ineffectione,atqueinartibusa Germanisfuperantur (picturamexcipio, inquaItaliantistant cateris) prudentia naturaliplurimum valent. Expreßit in RomanisVirgilius. TuregereImperiopopulos, Romane, memento. Caterum in reliquis moribusmedij interHispanos, Gal losqueconfiftunt. Poloni,quiGermaniæmultispopulisadherent, liberioribus funtmoribus,quàmGermani,quifunt plurimumfuspiciofi, generofitate etiam morum illispreſtant, & fplendorem cul Ble tusaffectant,oftentantque: ad Italosprodiftantialocorum,& climatisplurimumaccedunt. Mores Vngherorum , Illiriorum , Græcorum ,& Aphrorum. PANONI inferiores, fiue Ungheri , &funtfubmedijs Galliaparallelis, &moribusfimiles; bellaces enimacimpetuo fi: verùmcumminuscultifint,funtetiamefferatiores .Galli enimcontràdiſciplinis,acliterarum Studijsflorent. Fllirij&DalmatafubijfdemcumItaliaparallelisdegunt; asperiortamenregio, ) nuncabſqueanimarumcultu: bellaces funt, &durianimo,ficultustamenadeffet,aptidisciplinis, quòdinliterisD.Hieronymuspatefecit, indifciplinabellica, t Diocletia imperatoriaDiocletianuspræclarus,fiethniciſmi zelumaufe- nus præcla ras, Imperator. : E 2 Greci rus Impera tor. 68 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. Gracifubijfdem cum Hifpanis parallelisnuncabſquerullo cultu,&difciplinafunt. Chriftiani autemgraui tyrannidepref fist )animis, &opibuscarent.QuiinTurcarumreligionem ceßere , illi iugi armorumdifciplina exercitipræclarifunt mili tes,acneruusOthomanice militięfacilèdicidebent;exillisenim præcipuè cohortesIannizerorüconftant,quæfuntcohortespre torienuncOthomanorum . : ; Aphri (decultiore Aphrica, eiusque in nosobuerfaora lo quor) acumineingenij præftant,feruentlibidine. Liuiuslib 29. ſuntanteoesBarbaros naturęhumidę&effuſæinve nerem. Nonadmodumedaces,Europæisbellica virtutemi nores,industrij quoque, undein Hifpaniacultiorafuntloca que Mauritenuere,vtinBetica. RefertAndr.Nauagerius inrelationelegationisfue ad Carolum Quintum, &agricultu ramadhæc uſquetempora exercebantinHifpaniaeorum reli quie,quasproximèPhilippusTertius,nuncregnans,expulit. Ægyptijeorundemmorumfunt. : 7 Anglosob pulchritudi nemD.Gre gorius voca uitAngelos. §. Octauus. Anglorummores. ANGLI praftantesfunt,& vigoreanimi, &ingenio, cultu artium , &difciplinarum florent ,benigniquoqueinbo Spites; amoribus & veneridediti,tumprofanguineotempera mento,cuiſubmixtaest bilis, tumpro obiectorumirritamento : pulchritudo enim tamfæminarum,quàm virorumestinfignis, quam pulchritudinem admiratus D. GregoriusAngelis pro Anglis vocauit , miferatus tam pulchragentis eternam damnationem,que tumIdolisdeferuiebat ,in Infulæconuerfio nemtotoanimoincubuit , &voticomposfactusest. Quærela parnunclocumhabetin Caluiniſmoprafenti . De LiberSecundus. 69 Demoribus naturalibus,feupropenfionibusnatio numagiturexcaufisnaturalibus, earumq combinatione . Cap. Septimum. §. Primus. DeHifpanis. VERVM adpræfensinstitutum redeundopropenfiones naturalesnationumaperiamusexnaturalibuscaufis , di miſſainterim difciplina . Ordiamurab Hispania: haca grad. 44. circiterlatitudinisadgrad.3 6. in Austrumexporrigitur; adeò vtfi mediumcummedio,extremacumextremisconfera mus,fit australior Italia , & multò australior Gallia Hacitaque rationeminusfuaptenatura bellicofa: at mon tofacumfit,acasperiplerunquemontes, perspirataque ,eara tione caliditas climatis afrigiditatefolitemperatur; ita Canta bripræfertimbellicofi,qui etiamæquè, ac Italiæ mediumbo realesfunt. Regio minimè in uniuerfum aquosa, undeex-præcedentibusdenſiorcorporis habitus,utficinorebalneocon tinetur. Reftèitaque Manilius. Afperiorfolidos Hispania contrahitartus. SterilefolumHispaniamagna ex partedefcribitur, unde vapores, exhalationesvéexeopura eleuari videturexprace dentibus : attamennefcioquidaduſtiſepeconiunctumhabents argumentoqueestfalfasplerunqueaquas ,fifodeatur terra erumpere. Spirituumitaque materiaterrestriseaexpartered ditur, &ideononequèſpirituspuri generantur, atqueinma crofolofuaptenaturagignianteadiximus; indequefit,ut acu menin vniuerfumnon obtineanttantum,quantum caliditas climatispraborealibus Italia, &Galliaregionibusexpofceret. Andreas Nauagerius E 3 falaces 70 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. Salacesfunt inVeneremexclimate , &exfalſedine,quamdi ximus: & quoniam durioremhabitum corporis dictam obcau Samhabent, &ficcioremfpirituminſpirant, verifimile eſt t cordiscarnemcompreßioremipfis,acduriorem,quamGallisef ſe; undecumafſfueuere periculis , maiorineritillis, acpertina cioranimitonus,quamGallis,quoseximpetupotius, quam ex tenore animiaudacesdiximus . Situs etiam multarum Ciuita tumHifpanieparumperſpiratus est, utToleti,& Burgos, quam Ciuitatem Latini Auguſto brigamdixere . : §. Secundus. De Gallis. GALLIfrigidiusclimaincolunt;agrad. enimcirciter s4. latitudinis ad 43. in Austrum terra illa extenditur . Regio campestris, &aquosaest,atperſpirataadmodumin vapori bus; undemollioracorporaHispanisobtinent, & maioraquo que, niſiquedictafuit ratioobſiſteret.Eandemob caufameda ces,utfupra oftenfum,funt. Verum,quoniamperſpirativa porespuri etiamfunt, indeque materiaſpirituumpura potiun tur,acutiitaqueingenio: mobilitas autemingenijacumencomi tatur,quod fi audaciamcum mobilitateconiungas,impetuosos efficiashomines,nonautemconstantes, &pertinaces erga ma laurgentia . §. Tertius . De Italis . ITALI Apenninoborealiores uſquead Scultennam,quę parsLombardianuncdicitur, aquofamGalliæinstarregionem obtinent, undeadGallorummoresacceduntpropius:atreliqua Italia,tum,quæ adfuperum, tum,quæadinferum mare, minus multò LiberSecundus. 71 multòaquosaest . Rome pra caterisfolumfiticulofumerat, eftque,si naturamspectemus,arteque ductosaquęductusmen te auferamus,quos,quot, & quantos ad commodum urbis fumantiqui excogitauerint , Magistratus, acPrincipes , & nuncPontificumcura apertumest: attamen in illis ipfis par tibus nonæquèestfitiensItaliafolum, atqueHifpaniæ,fi uni uerfumcum vniuerfo conferamus. Caterumenim alicubiHi fpaniamcopia,ubertatequeſcatereaquarumfcimus,præfertim veròGranate urbs irriguaeft . Mediocritateitaquegaudet Andreas Italia, cumque Spirituum materiamficcioremaliquanto,quam Nauagerius Gallia attrahat, &acuminepraftat, &ſtabilitate. Utrum queprestat gradus accedensficcitatis; ſplendorenim fic- Spledor fic cus , utdicebat Heraclitus, animus ſapientiſſimus. Et cus,animus quoquecertumexficcitateftabilitatem procedere. Verumtamen mus. hac,licètfitin vniuerfum Italorumnota,inhacipsatamenilli fapientiffi varijsgradibusconfiftunt; nempèaustraliſſimapars &proximeillipartes,excellunthabilitateadſcientias , borea liffime impetuquodamGallicopollent in mortispericula: medię partesprudentiaexcellunt,&aptitudineaddiſciplinăbellicam. MediumItaliaRomaobtinet,intergradumenimtrigefimum Mediū Ita queest australiſſimępartis, liæ fcilicet promontorij Leu- baRoma copetra latitudoest gradum 46. quæ videturborealißima latitudo Italia , mediaest; etenim gradus 42. ipfa latitudinis habet. Dico autemborealißimam latitudinem Italiæ eße grad.46. proximè; cumenimVenetiagrad. 45.obtineant,cer tèlimesabillis Italiæintegroproximè gradu abestin Boream . QuiItaliępopulidisciplinammilitaremadeptibellicofiffimieua ferunt, interquadragefimum primum, & quadragesimum quartumgradumconstiterunt. Qui pre cæ terispopulis apti fint ad diſciplinam militarem . E 4 §.Quar 72 Deconiect.cuiufquemorib.&c. §.Quartus. Dereliquorumpopulorummoribus. GERMANI &climatefrigidiore utuntur,ideoauda cioresfuaptenatura, ) aere minusperspirato,quam Gallia, cummontibus, &filuis ventifrangantur, undeſpiritus mi nusdepuratos obtinent, proindeque a Gallorum acumine ab funt: Spirituumtamencraffitudotenaciusretinet impreſſas re rumefficiendarum imagines, unde&adefficiendifuntaptif fimi; quocircaartibus, &artificijsadmodumpræftant.Acce ditad bec patientialaboris ,quameademfpirituum craffitudo exhibet. Superbiaquoquegentisimmodicacohæreteidem ſpi 3.par.lib.11 rituumcraffitiei , ut iam docuimus . Poloni, utmagiscam cap.7.8.3. pestres, aere etiam perſpiratiore utuntur. Ungheri non ubi queaquofamæquè, acGalliregionem incolunt, undepertina 9.ppèprin Strabo.lib. ciores,quamilliinpericulis . Gracimacrumfolum ut pluri cipium. mumhabent, &præfertimAthene,purißimoitaque ſpiritu tebantur, undepręstabantingenio, atin climateerant cali diore; ideoque minusfortes,quam Itali, &Galli, Hifpanique : magnaenimHifpaniapars, &ferociorfubfrigidioreclimate degit , ut Cantabri, Aftures, & Humantiniantiquitus, t quamnuncCaftiliam veteremprefertim vocant,quietiamex Hifpanisclimatacalidiora incoluntexnaturafoli acrioris spiri tushauriunt. Angliafolumfuaptenaturafulphureumhabere dicitur, undeareng eiusalbedo,exquaAlbionedictafuit;pro indecalidi vapores, quiinde eleuantur, climatisrigoremtem perant, exquatemperiehominumingeniafuntadactionem , contemplationem plurimum apta . Sed tot dereomnino arduadixiffein vniuerfumfufficiat; exactèenim ,qui ineiuf modiindagine verſari velit, ipſumoportetadfingulalocade Scen i LiberSecundus.  fcendere,utparticulatim &folum, &fitusexaminarepoßit, omnesqueeorumdifferentias inuestigare , &conferre. Deatatummoribus. Cap. Octauum. Ætates distinguit. AETATES reftantexcaufisnaturalibusmorum; earum autem moresdefcribit Ariftoteles,qui adtresredigit;ado lefcentiam , mediametatem, &senectutem : nempèadorato remrefpexit,quicumpuerisfermonemnonhabet,neque enimin illos caduntpublicędeliberationes, veliudicia, nequeetiam en comiastesadfolospuerosencomiafua effunderet,fedcuramo ralisdebet puerorumquoque moresintelligere ,cuiusprefertim etatisinstitutionem, &difciplinam molitur; quippequæ obno xiadifcipline vere eft, ac multò magis, quamreliquæ ætates. UndeAriftotelesin 7. Polit. atatem puerilem ab infantia of Cap. vlt. queconfiderat,partiturqueinquinquepartes; ininfantiam ip Sam,inetatemabinfantia uſqueadquintumannum,ineam, queaquintoadfeptimumannumpertingit, afeptimoaddeci mumquartum,a decimoquarto ad vigefimumprimumannu, ratioquedistinctionis eiufmodi pendetexvariacurapueri ha benda.Inprimaenimparteobteneritudinëmembrorumpræci puacuraeft,nediſtorqueantur,inſecundaneaboccupationeali quamentis,autcorporis impedianturcrefcere,in tertiaiamopor tetdiſciplinamſpectare, quamaddiſcere puerum oportet,ing. quarta autem parte, &quintadifciplinamdiuidereoportetto tam. Atnoſtrohuicinstitutofatis eritquatuorætatesconfide rare;pueritiam, iuuentutem , vigorem,&senectutem . §. Sc 5 1 74 Deconiect. cuiufquemorib.&c. §. Secundus. Nedumexdifferentijstemperamento rum, fed exinſtinctudiftinguimoresætatum. Qvo admorespertinet,dequibusnücfolisexinftitutoagi mus,differentiam etatum reduciadtemperamentorum diffe rentiam, pluresfacilèadmittent, nempèſenečlusfrigidiustem peramentumreddit, vigortemperamentum, iuventuscalidius, quamparfit,pueritiahumidius,&fimiles,acrefpondentes mo rescomitantur. Verùmpratertemperamentidifferentiampue ritiadistat a reliquis etatibus instinctu,&ὀρμήadVenerem3 impetu ve- namatas pueri non agnofcit eum stimulum,experiturové. Si verò exſolo temperamento differentiapenderet , minusqui dem, aliquidtamenstimulieiufmodiperciperet puellusquoque. Cur pueruli Potiusitaquenafciturſtimulusexinstrumentorumiamaptitu opentant dine, queanteainepta erant; proindequenullusadcorum fun nereum. Etioneminstinctuspercipiebatur. Depuerorummoribus. CaputNonam. A InartePoe tica . Puerorummoribus exordiendo eos Horatius itaexpri mits gestitparibuscolludere, & iram Colligit, ac ponit temere, & mutaturin horas . Sanè puermobilis eft, &inconftansexuberantecalore, &hu miditate. Inperpetuo itaque estmotu ; quod docuit Plato in Secunda delegibus, ubidicit . Tenerioris ætatis omnes nonpoffe neccorpore, nec vocequiefcere,fedmo : ueri femper,&loqui velle. Estpraterea cibi appetentiffi muspuer,tum ob corporis incrementum,tumquia calorhumi dus LiberSecundus. 75 dusadcibosin ventriculoconcoquendos,queeſtelixatio,plus rimum,imòtotum confert,tumobiugemætatis eius motionem: adiuuat verò motiodigestionem ciborum. Ob calorem estin irampronus,obhumiditatem nonferuatdiù. Veneris motus nonsentit,nequeagnofcit,reliquus tamen voluptatis , ) do lorisſenſusilliniſolus,faltem maximusineft. Cumitaquefit voluptatisappetentiſſimus , acutaqueeiusfintadmodumcupi ditates,indeetiamquerulus,&moroſus, acgemebundus, cum ſtatimnonfueritfatisfactum eiuscupiditatibus. Hincnaſcun tureæ conditiones,quaspuerotribuitPlato . Verbaviriſunt. Septimode Eft autempuer omni beſtia intractabilior; nam cú legibus. prudentiæfontemnondum perfectumhabeat, infi dioſiſſimus eft, acerrimusque, & petulantiſſimuso mnium beſtiarum. Ideòob vehementiamcupiditatis, que estacutiffima, est ipse quoque acerrimus, &petulantiſſimus, atqueob rationisparticipationemfupraalias animantesest ad explendascupiditatesinfidiofißimus;infidię enim excupiditate rei, cuiinfidiamur, ) ex aliquo verſutia gradunafcuntur. Hacin vniuerfumdemoribus,quietatem puerilemcöfequun tur,fifcilicetipfamperfeconfideremus: ratione tamenpeculia ris temperamenti huius , velillius pueripoteft multam di uerfitatemfufcipere. Ex.gr.fi quispuerlongè abundet humi ditatefupracalorisproportionem, obtufasis cuditatesgeftabit, &hebetudinemquoqueingenijpatietur: atinfuccedeteiuuen tutis ætate,inqua humor exficcatur multaexparte,utfert etatis crafis, cupiditates tum aperiuntur; &acuitur inge nium. QuodBocacciusfabulaturcontigiffe Timoni,aliatamen excaufa. Nosinadagiohabemus maiorisplerunqueindolis ef Sepueros, qui diùinſtarequorum NeapolitaniRegnidormiunt, Que indo fcilicetdiùingenium bebes, acrude præſeferunt . Eft verò idturipueris. cum les æftime 76 Deconiect. cuiufquemorib.&c. cummultus calorcopiofiorehumore ab initio obtunditur,quo deindeadiuſtammediocritatem ætatistracturedacto, laudabi lißimum temperamentum euaditex multoſcilicet calore, t multohumoreintersetemperatis . Quod verònuncfupponi muspueritiam effèhumidioremſequentibusætatibus,preter quam,quodresipſaindicat,Galenusdeteperamentis monftrat. Deadolefcentia,iuuentutisgmoribus. Caput Decimum . §. Primus. QuæAriftot.dixit2.Rhet.cap.12.fe cundùm Sigonijſectionem afferuntur & exponun tur , interiectis annotatiunculis . Dmoresadolefcentiætranfeamus, quosexactiffimè de fcribit Aristoteles 2.Rhet. loco antea indicato , illis ego contentus ero . Tantum aliquaad declarationem, cum opus fuerit ,parenthesis modo,interponam,utquæinterfignafue rint, meaintelligantur, reliquaAristotelis . AbAristoteleergo exordiamur, eiusque verbis.Iuuenesfuntmoribus cupi di,&ad ea,quæ concupierint,conficienda parati (No enim differunt ea agere,quærerevé,quæ cupiunt, modòfacultas adfit)& ex corporeis cupiditatibus venereis potifli mumdediti (Gaudentquidem conuiuijs, & compotationi bus minustamen,quam venereis)quarum rerum impo tentesfunt. Inconſtantesautem ,& rerum concupi tarum faftidiofi (Nonfecundum genusquidem,etenim Semperfubindeferuntur in venerem,atinparticulari, &pra fertim corpora,quibusfimulpotitifunt,fastidiunt,aliaque, alia exoptant)&valdèquidem concupifcunt,fedpro tinus LiberSecundus. 77 tinusconquiefcunt (Concupitare obtenta , &ratio est) quia acutashabentvoluntates,&non magnas, qua les ſuntægrotantiumfitis,&fames (Horumenimfitis, &fames acute, & acres;punguntenim veheméter,atparue, quia exiguocibo, &potufatiantur) & adexcandefcentia, acutaqueexcandefcentiaprocliues funt, ad eumque impetumſequendumparati;atqueiræobnoxij,quia propterhonoris deſideriúſeparuifieri patinonpof ſunt:verúægrèferunt,ſi ſibi fieri iniuriam arbitretur ( Quecauſaire est,quiacalidiiuuenes, &ficciores,quàmpue ri, undemaioris, &robuftioris irefunt, eademquecalorisra tio eos cupidosfacit . Feruorin venerem exeodemcalorepro cedit, & exabundantiaſanguinis, undeſeminequoqueredun dant) Imòpotiusvictoriæ , quiaiuuentusexcellentia mm appetit; victoria autem eſt excellentiaquædam (Di cunturautemmagisappetentes victoria,quàmhonoris ,quia certoſtudioquærerehonores, acdignitatesnon eft curæiuueni lis,quenulliſe certoſtudio obftringit,ſed virilispostea. Iuueni itaquepotiusexcellentię in uniuerfumappetentiaineft, adeo queetiam victorie . Quoniamtamen &excellentiaincludit honorem,ideo honorisfub earatione appetitio nonestfubtrahen daiuueni) Atqueharumrerum ambarum ( fcilicet vi Etoria &honoris)quampecuniarumfuntſtudioſi.Pe cuniarum autemſtudioſiminimè; propterea, quia indigentiam(nondumfuntexperti,quale estPittacidictum in Amphiaraum) Quæcauſamoralis eſt (acphiſica,&ex temperameto eft calor, quicontrariafrigiditatidifpofitione in ducit;inducitaut auaritia frigiditas,vt antea vidimus)Neq; malis moribuspræditi funt,fedbonis,quia nondum multaflagitiacognouerunt(Malos hic mores intelligit omnia 4 Deconiect. cuiufquemorib.&c. omniain deteriorem parteinterpretari,utdeclaratin capitede fenibus; boniitaquemoresfuntomniainbonamparteminter pretari) & creduli,quia nondumfæpedecepti funt, & bonaſpepleni,quia,vttemulenti,ſiciuuenes natura calidiſunt (Spem,caufalemnempè, intelligereoportet,fcili cet boniexpectationem,nonautemformalem,quę eſttonusani mi;huiufmodienimtono virilisataspreſtatiuuentuti. Secun daautemratio) Simul etiam eſt, quia nondum fæpe opinionelapſiſunt; magnaque exparteſpeviuuut. Spes enim eſt futuri, memoriaveròpræteriti : iuue nibusautem futuri eſtmultum,præteriti autempa rum.Primisenimdiebusnihilſememiniſſe, ſperare veròomniaarbitrantur : & facilèdecipipropter ean demcauſam,quia facilè ſperant;& fortiores , quia iracundi; &bonafpepleni;quorum illud efficit, ne metuant, hoc,vtconfidant: nequeenim quiſquam dumirafciturtimet,&fperarebonialiquid fidentia affert (Quæ ratiofortitudinisexprecedentibus affectibus, ac comitantibusducitur,fedetiamextemperamentocalidoducere licet, quod audaciam facit, velutianteadictumest. Iuuentus autemipſa perſecalore abundat) &verecundi , quia non dum honeſta eſſe alia exiftimant,verùm alegeſola funtinſtituti (Sunt,quiduogenerabonorumcredant,aliud, Aliud publi quorumpublicè, acpalamoporteatlaudare , aliudautem clam, aliud clam celaudatur, &reipfaeligere,quam distinctionem Ariftot. 1.ſephift.elench. eligitur. adduxit, & Platoantea . Noncaditiniuueneshecopinio,qui eafolabonaagnoscunt,quępalam laudantur. Suntautem, que leximperat, ac monet)& magnanimi,quia nondum a vitadepreſſiſunt, fed rerum neceſſariarúrudes ſunt; &feipfum rebusmagnisdignumcenſere magnani mi LiberSecundus. mieſt : idautembeneſperantis eſt,&honefta(fcilicet 79 Splendorem obtinentia)facere, quàmvtilia malunt,quia moribus potius,quàmratiocinationeviuunt(Mores bicdicūtur,quicommendantur: quaratione moratumdicimus, quibenèmoratus est. Viuitautem iuuenispotiusex præfcri ptolaudum, vulgòiactatarumprefertim,infumptibusfacien dis,quàmex utilitatis æftimatione, &fupputatione: idipfum autemest, quodfequiturinAristotele )Eſt autem ratioci natiovtilitatis , virtus honeſtatis : & amicorum ſtu dioſi , ſodaliumquemagis, quamaliæ ætates, quia conuictugaudent,&nihil vtilitatemetiuntur;qua renequeamicos (Adeo utfintamicitia iucundeipfi,non utilisſtudioſe) & omnia in maius , ac vehementius contra Chilonium præceptum (Chilo enimLacedemo- Chilonis p nius, unusexfeptemſapientibus, nequidnimis,preceperat) ceptum,vt, ne quid ni delinquunt,quiaomniaagunt nimis; fi nimis ; fi quidem & mis: amantnimis, &oderuntnimis,&reliqua omniaeo démodo;quippequi,&fcireſeomniaopinantur, & aſſeuerant, quæ cauſaeſt,vtomnianimium agant . (Amantverònimisobacumen, & acredinem,nonobmagni tudinem ; etenim acutas,nonmagnas habere voluntates iam dictumfuit. Acumen veròcalorisidipfumacumendefiderio rumfacit ; que estcauſaphiſica, moralemautem,quæeftopinio fcientiæ,iamdiximus)& iniurias faciunt adcontume liam, non ad malitiam(Excellentiamenimilliquærunt, contumeliasauteminferendoſeeminere patientibus credunt ; undealienainterdum ufurpant,nonutlocupletentur,fedut emicant . Demumqueexinfolentia, & procacitate, non ex auaritia, acmalignitate)&mifericordesfunt,quiaom nesbonos, acmeliores exiftimant; fiquidemfuain nocen 1 80 Deconiect.cuiufquemorib.&c. nocentia alios metiuntur ; quare indigna illos pati arbitrantur.Etriſu delectantur itaquefaceti: facetia verò erudita contumelia eſt (Suntequidem in iucundam vitamiuuenesexcalore , & humore proni; namlicètminus, quàmpuerihumidifint,humoremtamencopiofumretinent, & ideo in omnemhilaritatemfunt effufi)Atiuuenumquidem Que dicatur'mores eiufmodifunt. (Iuuentusautemhicfignificateta le iuuentus . abAriftote- tem, que apubertatead virilem uſque protenditur. Durat pluspaulo,minusvéduobusfeptenarijs ,aquartodecimofcilicet uſque ad28. annuminmaribus : licèt Aristoteli videatur adtrigefimumextendere, cumdicit corpusatrigintaannis uf queadtrigintaquinque vigere .) : §. Secundus. QuæHoratiuseademderetradit. HORATIVS ferècontrahitin pauca,que latius Ari Stoteles differuit . Suntautemcarmina eiusinartePoetica Jmberbis iuuenis, tandemcustoderemoto , Gaudetequis, canibusque, &apricigraminecampi, Cæreus in vitiumflecti, monitoribus afper, Vtilium tardus : prouiſor,prodigus aeris, 1 : Sublimis, cupidusque, &amata relinquere pernix. Desenectute. Cap. Undecimum. §. Primus . QuæAriſtotelesſcribitdemoribusſe numlib.2. Rhet. cap.1 2. EBEBATfermonemdeiuuentuteproximèfequifermo : ن D'deviriliatate:at fecutusordinemAriftotelis,defene Etutis 81 Etutis moribusago,prius eodem modo adducendo verbaAri LiberSecundus. Stotelis,&exponendo:fedpaucefuntexpofitionisindigapost explicationemcorum,quedičłafuntdeiuuenibus . Iamaffera musAriftotelis verba Seniores autem,&qui vigoremre miferunt,exijsfermè,quæhiscontrariafunt,magna expartemoresadeptifunt. Etenim, quia multosan nosvixerút,&multisin rebusdecepti, lapſiqueſunt, &resmaioreexparteperditæfunt,nihil affirmant, atque omniamulto minus,quàmoportet. Et opi nantur, nihilveròſciunt. Etcumcontrouerfantur, adduntſemper( forſan ,& fortaſſe ) atqueomniaita pronunciant; affeueranter verò nihil: & malorum morum funt , quòd eſt omnia in deteriorem par tem interprætari. Prætereaverò ſuſpicioſiſuntpro pter incredulitatem , increduli verò propter peri tiam (Nempè peritifunt verſutiehumana, quamſapè expertifunt , unde vix cuiquam fidem adhibent) Neque valdeamant, nequevaldeoderuntpropterhancra tionem, fedexpræceptoBiantis,&amant tanquam Præceptum Biantisdea ofuri,&oderunttanquamamaturi:&pufillanimi, micitia. quia a vita depreffi funt; nihil enim magni, nihil eximij, fed ea, quæ ad vitam pertinent, concupi fcunt : & illiberales,quia patrimoniumeſt exrebus neceffarijs,vnàfimul verò etiampropter peritiam, quam ſit difficile acquirere, & facilè amitterenon ignorant (Frigiditasprætereatemperamenticaufa eftphifi capropenfionisinidem vitium)&timidi, & omniapræ metuentes,quia,contra aciuuenesfuntaffecti,quip pèquirefrigeratifunt,illi veròcalidi; quareſenectus aditumtimiditatipatefecit; eſtenim timor refrige, :: F ratio : 82 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ratio quædam : &vitæ cupidiin extremis potiffimú diebus, quiacupiditas eſt rei ,quæabeſt,&cuiusrei indigentes funt, campotiflimum concupifcunt,& obiurgationibus delectantur magis, quam conue nit ; eſt enimpufillanimitas : & hæcquædam(nempè errata cuiusquevelleuiaattendere,ineamqueindaginetotoani moincumbereeftanimipufilli,qui nobilioribus occupationibus apufillis eiufmodinonauocetur. EsthocilludTerentianum 1 Attenfioresfumusadresomnes,quàmfatest) Etad vtilitatem, nonautemadhoneftatemviuút magis , quàm conuenit;quia feipfos diligunt;veile enimbonumeſthuic,honeſtumautemfimpliciter, Etinuerecundipotius, quàm verecundi;quia.n.no curanthoneſtatem æquè,acvtilitatem,paruifaciunt, quid exiſtimetur.Etmalaſpeplenipropterperitiam, quiaplerunqueresperditæfunt,&indeteriorempar tem plerunque cadunt,&præterea proptertimidi tatem. Etmemoriamagis,quamſpeviuunt;nam quodvitæreſtatmodicum ,quodeffluxit,multum eſt. Spesauréeltfuturi,memoriaveròpræteritorum; idquodeisloquacitatis etiamcaufamaffert, quia res præteritasnarrant;dum enimrecordantur,volupta te afficiuntur . Acexcandefcentiæ quidem acute funt,ſedimbecilla (&duratione, &effectufunt enim impotes ultionis) & cupiditates aliæ defecerunt, aliæ funtimbecillæ (cupiditates voluptariasintelligit,quarum alia defecerunt,ut venereain extremaſenecta,aligimbecilla, utcupidiofe ; ob ventriculienimlanguoremnonmultamillis operadarepoffunt) Quare nequecupidifunt,nequead cafaciendaparati, adquæacupiditatibus adducun : L tur; ſed adea,quæalucro (Cupiditasitaquepecunie,t lucri in auaro permanet)Itaquetales temperatividētur, quia cupiditates (queſcilicetintemperantisfunt)oblan guerunt:& lucro inferuiunt,& ratiocinatione po tius viuunt, quàm moribus; eſt enim ratiocinatio vtilitatis , moresautemvirtutis :& iniuriasad mali tiam, non ad contumeliam faciunt (adcompendium enim &vtilitateminiuriantur; ) inhishucusquedictiscon trario modofehabentſenes , aciuuenes: at in commiferatione eodemmodo,fed ex diuerfiscaufis) mifericordes autem etiamfenes funt:verùmnópropter eandem canſam, ac iuuenes :illienim propterhumanitatem,hi verò propterimbecillitatem ;putant enimomniaeſſe vi cina ad patiendum; hoc autem erat mifericordis. (Eft enimmifericordia, utdefinitAriftoteles, Molestias que damobmalumapparensinteritus, t) molestieafferenda vim habens ,eius,quifitindignus ; quod& ipſeſe paſſurum,aut aliquemfuorumexpectet)Vndequerulifunt (Ex licetipsoquodputantomnia eſſe vicinaad patiendum)&ne quefaceti , nequeridiculorum ſtudioſi ; quia queru lusaduerfaturei,quidelectaturrifu. §. Secundus. QuæHoratiuseademdere:&quæ damdubitatio foluitur. 1 HORATIVS autemdemummoreshisexprimitfenum. 2. Multafenemcircumueniuntincommoda, velquod Querit,&inuentismiſerabſtinet, actimetuti: Velquodresomnestimidè,gelideque ministrat, Dilator,ſpelongus,iners, auidusquefuturi. F 2 : Diffi 84 Deconiect.cuiuſquemorib&c. Difficilis,querulus, laudatortemporisacti , Sepuerocenfor,caftigatorque minorum . : Videturautem Horatiusrepugnare Aristoteli,dum spelon Horatius cũ gumſenemdicit,et futuriauidum; contraquamdicatAriftote Ariftotele, les,quifpem afene remouet . Maioragiusfoluit distinguendo fpem,in fpemfortunatiexitusnegotiorum,quamAriftoteles denegatſeni, &in spemproducende vite,quamexponitipse tributam ab Horatiofeni. Nemoenimtamdecrepitusest,qui Senonputetadhucannumpoſſeviuere.Nequeegodictum viri extraprobabilitatem arbitror,attamencredopoßereferriaddi lationem, cui coniungitur (dilator, ſpelongusiners) (Vo ertia . enimiuuenis paratuseftadeaftatimprestanda, &profequens da,quæ cupit,itafenexinillisinfequendis esttardus, acdilator, Spequelongus,dumfcilicetfe aliasfacturumfperat,acproponit: Quidfitin- cumquaexpofitione verbum, iners, quodfequitur, congruits inertia enim efteainexequendis rebus lentitudo) Devirilis atatismoribus. Primus? QuæAriftotelesdicit 2.Rhet.cap.14. : Dmores virilis ætatiscũ A Arift.traſeamus,cuiushæcver bafunt. Qui veròvigét,profectòinterhos(Senem fcilicet, &iuuenem)interiecti, moribus crút vtrorúque exuperationedetracta ; quippèquinequenimiscon fidunt, quiaaudacia talealiquid eft,nequenimium metuunt,fedinvtraquerecómodèſegerunt.Neque omnibusfidéhabent,nequeomnibusnõhabent;ve rùmexveritatepotiusiudicant; & nequeadfoláho neſtatem (fcilicetpulchritudinem,&fplendorem)viuunt, neque LiberSecundus. neque ad vtilitatem , fed advtrumque, &nequead 85 parfimoniam,nequead luxuriam , fedadid, quod conuenit. Similiterverò etiamadexcandefcentiam, &adcupiditatem: &temperantescumfortitudine, &fortescumtemperantiafunt;quiahæc in iuueni bus,fenibusquepartitaſunt; fiquidé iuuenesfortes, &intemperantesfunt, ſenioresautemtemperantes, &timidi. Vtauteminvniuerfumcomplectar, quæ cunquecommodaiuuentus,&fenectusinterſediui ſerunt, hæcamboretinent; inquibusveròexuperat,. autdeficiunteorum,quod moderatum eft,&conue niens . Vigetautemcorpusa triginta annisvſquead trigintaquinque, animusveròcircaannumquadra gefimumnonum . Confirmanturex temperamento, quædixitAriftoteles . HAECAriftoteles,quæperſeplana, &ideo nullisanobis Subnotationibus præterquampauculis interiectis difiuncta . Verumfundamentumtemperiei morumhuius ætatis interfe nectutis , &iuuentutis mores pendet ex temperamentoætatis interduas illascontrarias mediocri, & temperato . Calorenim excedensiuuentutistum temperatur ,& frigiditassenectutis abest . Nonideoeffertur, utiuuentus, adexceſſum,neque rut Senectusestobfrigiditatemlenta, & iners,fedmediomodo, ac temperatoſehabetob eandem mediocritatem : &fortis est; ca lorem enim retinet , &temperans ; nonenimab excedentibus Animal in cupiditatibus incenditur, &rapitur. Adijcio autemhancaliam ætatis pgref nonnegligendamanimaduerfionem , animal abinitiohumidius catur. fuséper exic F 3 cum 86 Deconiect. cuiufquemorib.&c. cumfit,ſemperdeinceps in etatisprogreſſuexficcari, adeo ut iuuentusficciorfitpueritia,iuuentute etas virilis,&hacfe nectus, dehumore auteminnatoloquor;dehumoreenimaduen titio, &excrematitiofecùs eftdicendum,fiquidembumidahac rationeplurimum eſtſenectus . Cumergo virilis etasficcior fitiuuentute, aeretiamficciuserit , undetonum, actenfionem diutius retinebit ; proinde viri constantioreseruntinpericulis quàmiuuenes: iuuenesautemcontraimpetuofiores. Fortiores itaque verè erunt viriiuuenibus,utetiam tenorem infra Virtusaviro Etioremanimiferuant. Unde virtusa viro appellataeftex dicitur. Cicerone . Virtus etiamprofortitudinefumebatur,ficutietiam gracèfortitudo ἀνδρεῖατῶἀνδρός dicitur,fciliceta viro. Annotatio, &fubiectiohorum, quæHoratius dicit. At veròhac,quedeetatibusdiximus,eodemmodo,quo catera defitu ſolo, climatibusque intelligendafunt,ſcilicet perſe, &feorfum; nempe virilisatas,qua tales,eos mores, quosdiximus,inducit: verumfitemperamentumpeculiareper fona,ſidiſciplinam,ſireliquas etiam caufasmorum coniunga mus, velomnes , velaliquas, maximatumdifferentianafce tur; reperiemus enim& viros, &iuuenestimidos, &fuga ciffimos, cõtrà,fenesfortes,qualislegiturfuiffein extremaeta Belifarius in teBelisarius,quitumetiam tt tefortis. )confilio, & virtute militari extrema æta fummouitabobfidioneConſtantinopolishostes. Poffunt etiam eſſe hominestamferuidi temperamenti; ut nonnifi inætate fenilinimiuscaloradmediocritatem contrahatur,atqueitaex temerarijsipfiforteseuadant, naturali,inquam, &imperfecta fortitudine. Contra,iuuenesinterdumignauialaborareexem pla LiberSecundus. plamultatestantur, &illudprætereaPoete Vosetenimiuuenesanimumgeritis muliebrem. Subijciamus,queHoratiusdixit Conuerfisſtudijs etas, animusque virilis Queritopes,&amicitias,inferuithonori, Comififfecauet,quodmoxmutarelaboret . 87 Acaliditateautemhabet, uthonoriferuiat; amoderationeca loris, utconfiderando , acpreuidendofutura,queratopes, t amicitias : querurfus omniafuntde naturalipropenfione ac cipienda . §. Quartus. Omnes cauſas naturalesdictas adtem peramentum demum, conformationemvè par tiumreduci. 1 ATcaufamemoratenaturalesexterneadinternastempe ramentumfcilicet, & conformationempartium reducuntur; partimautemadtemperamentumſolidarumpartium corporis, partimadtemperamentumhumorum, utaque cibi; partim adtemperamentum fpirituum,ut vapores,t exhalationes; licèt etiamcibiadſpirituumgenerationempertineant . Eiufmo di ergo caufis rutemuradtemperamentorumgradus elicien dos; undeomnes admomentummorumidem , quodtem peramenti,fcilicetadſenſorij diſpoſitionem,quodmomentum idemest, atquenaturalispropenfio , reducenturinfra inexpo fitionemethodilibrandicontraria momentamorums. Acta tes tamen adaduentitias etiam caufaspertinent, ut uſum, experientiamque rerum important , velutifenectus , ataf quevirilis . F 4 LI 88 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. De caufis ad uentitijs morum. De Nobilitate .  Proponuntur, quæ tractanda. AVSIS morumnaturalibusexplicatis,aduen titias aggrediamur . Sunthe tumexconditio nibusfortuna,nobilitate,diuitijs,poetntia, bona fortuna, &contrarijs: tumexinſtituto, acstu dio vita, quàmquiſqueelegit,fcilicet effe militem, effephiloſo phum,effe iurifperitum. Quefortunefunt,profequutuseft Aristoteles,queſtudiorumnequaquam: at adnoftruminftitu tumpertinetetiam studiaconfiderare . Primoautem lococum Arist. ex nobilitateexordiamur, & præcæteris,quid ipfafit, declaremusfufiusdeillapofteainparuis moralibusdifputaturi. §. Secundus. Vocis ſignificationes. NOBILITATIS nomen,ut hinc exordiamur,non unum,&idemfignificat . Unoenim modolatèfumptum idem,quodperfectio, ac preſtantiaimportat,dumquerimus, utrumSolcateris Stellisfitnobilior; utrumfcientiadeanima reliquisfcientijs nobilitate præftet. Intelligimus enim num 1 bilitas voci nis. Meliusex- perfectior &præftantiorfitcateris . Atad humanamcontra primitur no Etanobilitatemduasadhucfignificationesobtinet ,aliamgene busGræcis, ricam,aliamfpecialem,utlatina voxfit multiplex.Gracive quàmLati- ròduabus vocibus rutunturad easduas, acdiuerfasfignifica tiones; LiberTertius. 89 tiones; nobilem enim in communifignificatu ruocant γνώριμον cui in ordine ciuili opponiturmultitudo grace Πλήθος. ItaAri ftoteles4.Polit. cap.3 . &4. nobilium italatèacceptorumplu resfacitdifferentias ; quatuorautemmeminitexpreßè,fcilicet- Cap.4. diuitias , clarosnatales, virtutem, difciplinam,græcèdicun των Πλᾶπος,ἐυγένεια,Α'ρεθή,Παιδεία: ... reliquas differentias indicat eacommuni dicendiformula(& hisfimilia,quædicunturfe cundùm eandemdifferentiam)eft itaque hæc prima vocisno bilitatis adhumanamrestrictefignificatio.Alia, Spetialisque eft pro claris natalibus,græcè ευγενείαſcilicet ad verbumbona natiuitas. NosetiamItalicènobiles ,bennati, dicimus,t nobilitate, buona naſcita; quiquenobilesfunt, cuanobilita teſuaaliquidfibi onerisimponiſignificare volunt, æquèdicunt idipfum, ricercarlaſuanafcita. Cum verò hecduo vo nobilitatisfignificata obtineat , cumfimpliciter profertur pro ευγενεία feu claris natalibus accipitur ; unde vulgari nostro idiomate, nobil'huomo nifialiudexprimatur, & gentil huomoidemfignificant :fedgentile,egentilezza,figni ficantnobilem, &nobilitatem. Dantesita ufuseftvoce. Taleimperò,chegentilezza volſe, Chefoßeanticapoffeffiond'hauere . EtBocaccius;chegentilezzanontogliepouertàideft abinopianonauferrinobilitate. Hecdefignificationibusvocis Inopia non nobilitatis . Ethymologia verò vocisinprimofignificatuac ceptaeft ex cognitione,quoddignusfit,quicognofcatur;fuapte que naturafui cognitionem effundat iuxta illud Rodomontis penes Areostum . (. Vbicunque refidam Lux meameprodit. Lucem veròfaciuntomniabona,que confpicuitatem obti neant aufert nobi 90 Deconiect.cuiufquemorib.&. neant , ut velalereequos,&canes; hofpitio illustres homi nes accipere; ſplendidis uti veſtibus, ornatoquefamulitio, lu cem, accelebritatemafferant; nobilitatis veròpro eugeniano minalis definitioex modòdictisapertaest,ſcilicet clauſasque dammaiorum,quamadhibuit,&fuppofuitAriftoteles 2.Rhet. cap.is. §. Tertius. Afcriptoribusin difputationedeno bilitate fæpe varias nobilitatis fignificationes con fundi. Ininueftigandanobilitateex vocisambiguitateſapemul ta perturbatio orta estinfcriptoribus . Videasenim,quinobi_ litatis tranquefignificationempaßimconfuderint ; unde multidubitarunt , utrum virtusfolafitnobilitas; etenim fi latiorfignificatio eius attendatur,certè nobilis, utgracegnori mosdicitur,cum pluribusabundetbonis claritatemfauentibus; a virtutepra cateris veram, acfolidamclaritatemfufcipit,vt honor virtutispremiumdictusfuerit , & itaexnonnullorum. opinione definitus . Dum pro prestantia rei, adeoquelatiſſi mèfumiturnobilitas,certum efttumquoquehominemnobilem effè ex perfectione, acprestantiahumana: at perficiturhomo ex virtutibus corporis, )animi,exhisquepotiffimum; vtiu rèinhocfignificatu Socrates, referente Stobeo, definieritnobi nimi,&cor Nobilitas a- litatem eßeanimi &corporisbonamtemperiem; )Euripides porisbona dixerit; virumbonumeffenobilem: qui veròmaluseft,licèt a temperiesex parentemeliore,quàm Iupiterprocedat,ignobilem effe . Qui de finiuerunt,nobilitatemeſſeperfectionemforma, &nobilitatem Dialogo de Socrate. Taffiusin humanamefſſeperfectionemforma , ac animerationalis, illihoc Nobilit. latiſſimo modonobilitatem tumaccepere,licèt clampofteain alias LiberTertius. 91 aliasdeflexeruntfignificationes, &potiffimumineugenia,ſeu clarorumnatalium : nosergoadhancinpreſentiafermonemre Stringimus. An fit nobilitas. SvNT, qui iuxtalogicumqueſtionum ordinemquerant primolocodenobilitate,anfit. Piccol. adducitStoicosdenegan- Grad.mo V tes, &Socratem, & Euripidem,&c. Sed verèdenobilitate, ral.8.c.14. cutnos modòſumimus ,&communiteracfimpliciterfumitur, cumadhominemrefertur,disputarinequit, anfit. Quisenim non videt alioshominesex maioribus clarisortos , aliosexob ſcuris,utdifferentiaignobilitatis,&nobilitatisnullo modola terequeatur . Verùmid disputatum videmus , vtrumnobi litas,becfcilicetmaiorum claritasfit bonumfolidum, anfu tile . Boetiusfutilebonum contendit, tſi verafateri veli- Lib.3.deco. mus,dumfecundùmnaturamremconfideramus; claritasipfa fol.proſa6. perſemaiorumnihilindefcendentesphiſicè, utitadicam,im primit : atfecundùmopinionem,adeoquein vitaciuili, quæopi nioneno minimum nititur, multumadpofterospertinet, eosque ornatprecedentium,maiorumqueclaritudo, undepræclarèCi cero; Optima, inquit, hæreditas apatribustraditurli teris , omnipatrimonio præſtatur ſcilicetgloriavir tutum,&decorrerumgeſtarum,Quod,firemexnatu raipſaeſtimemus,contrà,reftiffimèBoetius . Quidgenus, &proauos Strepitis? Si primordia vestra, AuctoremqueDeumspectes, Nullus degenerextat, Nivitijspeiorafouens, Proprium deferatortum . Dixi Metr.6. 92 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Dixiautem claritatem maiorum ipfamperſenihilin defcen dentes phyficèimprimere utfeiungerem claritatemafunda mento, quodinterimeft naturale, eſtque virtusnaturalis,pro penfiofcilicet , &aptitudo adpulchra, & honesta,queſape pertraduceingenitosexgenitoribustranfitiuxtailludHoratij.-fortescreanturfortibus. Dequa virtute,quæobidgeneris virtus dicitur,moxdiſſe remus. Interimergo dari nobilitatem,effeque bonumſecun dùmciuilem estimationemnullomodo ſpernendumaccipiamus. Netamentumeantadeònobiles, utcredantnobilitatis bonum effè ceterisomnibuspreferendum; nam , ) virtus, &glo ria , bonorquefuuspræſtant claritudini,quamquis ex aliena auorumclaritate adeptuseft: fecundumquamcomparationem veriffimumilludBoetij , Quareſplendidum te, ſi tuam nonhabes, alienaclaritudononefficit. 6. Quintus. Quidfitnobilitas. Definitio eſſentialis. IAMquidnobilitashacfit,dequanuncloquimur, expona mus. Primòautem definitionem effentialem quæramus ; po Steacaufalem inueftigabimus. Sunt ex Logicis, quicredunt definitionemaccidentis effentialem eandem effe cumdefinitione eiuſdem nominali, quod tamennon eſſe perpetuum alibi mon ſftraui: interdum tamen id accidit, &frequenterpropinque funt, quodinprafentiaeuenit; namnobilitas haceugenia, qua minalis no bilitatis. Definitiono nobiles homines,&Italicè,Gentilhuomini,dicuntur,eft cla ritasmaiorumfecundùmdefinitionemnominalem: atfecundùm eſſentialem non multum ab earecedit; &fieanominalisdiftin guatur; acelaboreturamplius , adeffentialemtraducitur. Ari Stotelesitaque inprimo Rhetoricorumbancipfam definitionem locu & da LiberTertius. ::  locupletiorem, &explanatioremreddidit, exigendo legitimam originemex viris,atmulieribus : claritatem autem maiorum explanauit,fiprimi clarifuerint, aut virtute,autdiuitijs, aut aliarerumearum,quein honoremfunt;fiquismultiex gente . illuſoresfuerint,tum viri,tum mulieres,tumadolescentes,tum fenes. Quoniamtamenpopulariusbecdefinitiotradita eft,ut librisRhetoricis congruebat, quam methododefinitiuæ etiam in moralibus accommodetur, ideoeambunc inmodum contra hamus. Nobilitasestorigo legitimaex virisac mulieribus , Definitioef quorumprimi, & multiclarifuerintaliquaearumrerum,quæ bilitatis! inbonorefunt. Hecdefinitio exactiore methodoita procedit, ſentialis no abſtrahendo aſpetie omnibonorum, ex quibus homines clare Sount. Atfirigoreminfringereadmaiorem, &planioremde finitionisintelligentiam libeat, non erit inutileprimam bono rum Speriemparticulatim meminiße, utetiamfacit Aristote les dicědo; Nobilitatemeſſelegitimam origineex viris &mulieribus, quorumprimi, &multi clarifuerint virtute, autaliacearum rerum,quæin honorefunt.s InquintoPolit. cap.primo coniunxit,dicendo; Nobilesef ſe, quorummaioresvirtute,&diuitijspræditifunt. Dumenimvirtutismeminimus earumetiamrerumaliarum, queinhonorefunt, nefcioquamexplicationemafferimus taci tam,quafcilicetres, t )quabonaillafint. 3, 5. Sextus Declarationem definitionis aggreditur. IMMOREMVR aliquantisperindefinitione adductade claranda . Animaduertendum autem,dum definitur aliqua earumrerum,que intenfionem, &remiſſionemfufcipiunt,in graducofumendameffe,inquo abſolutamdenominationem, fimpli  Deconiect, cuiufquemorib.&c. fimpliciterfufcipit,nonfecundum quid;nempealbedovelpu radefinitur, velnonnifidenominationemfufcipiensexprado nobilitate minio, qualem, &quotumgradumdeterminauit Ariftoteles 6. Phis.tex.83. Secundolocoidconfiderandumestnobilitatem hanceugenie,acbone natiuitatis anobilitate humanagenerali Ex generali pendere,fecundùmquamnobilesgnarimosgræcèappellaridixi fpecialispro mus; namauthornobilitatis nonpotefthabereclarosnatales,at cedit. clarus effedebet virtute,autalioeorumbonorum,queinbono refunt; adeoutcumindefinitionediximusprimos, & multos generisclaros, eosgnorimos, ) nobilesgenerali humananobi litatefignificauerimus . His iactisfundamentis querendum primoloco, vtrumfatisfitadnobilitatemeugenia,fipatercla rusfuerit, anauusetiamrequiratur: annequebiduofufficiant, fedrequiraturpræterea proauus clarus,&gnorimus,liceat greca voce uti. Illaetiamemergitdubitatio,an virorumfa lùmclaritasattendatur,an etiammulierum. Quòadprimumst rigorem verborumAristotelis attendamus,certè tres ad mi nimumprædecefforesclaroseßeoportet, patrem,auum, & pro auum; cumenimmultosAriftoteles clarosrequirat,gracènu merus multitudinistresfaltemexpofcit: duoenim non nume rumpluralemapud Gracosfeddualemfubeunt. Aliqui ra tionemaddunt; debetenimnobiltashabereprincipiu,medium, tfinem:at principium, medium, &finisnonnifiin tribus. confiftunt . At militie nuncD. Stephani,D. Mauritij, ac Lazari, D. Ioannis Hierofolomitanifatis habent adnobilita temaßerendam,ſipatris, &auiciuilem claritudinequis often dat. Dicendumitaqueprimumnobilitatisauthorem adeoque nouumhominemnullampenitusnataliumclaritatemhaberesfi liumautemeius iamaliquidnatalitiæ claritudinisobtinere,em patre enim claro nafcitur: at neposmagis adhuc claritateea dem diLiberTertius. : 95 dempotitur, abnepos adhucmagis. Certumergoeſt,ſtatimpost nouumhominem ,fed clarumdefcendentes aliquem bonanati uitatis gradumnancifci:atuttotparticipentgradus,quotad nobilitatis abfolutamdenominationem exiguntur, placet mihi ternariusnumerusin uniuerfumloquendo:pro futamen , &locobinariusquoquefatisest, utexemplo recenfitarummi litiarum patet. Atprotertiogradupreteradductaargumen- In natalib. tafacitbeoaliaratio. Neceffarium videtur, ut exhominum fatetresgr oculis recefferint ad nobilitatem afferendam prima generis dus claritur falté dinis, vtno fordes: atquoniam aliqui quartam uſque vident generatio bilia dican nem, fieripotest, utadeiusætatem,qui auum clarumhabuit, fedexobscuropatrenatumperueniatidem illeobfcurus auipa ter,quotamen viuenteprimefordesgenerishominuminocu lisfunt,ac perfeuerant . Quod si proauum usqueclarum exigamus, ceßateiufmodi periculum, ) nihilnonclarumeius generispoffuntvellonganiſenes vidiffe. Herodianuscumno bilitatem Commodieffert, eaprefertimrationeillum commen tur. : Herodia ffert, ea nuseffertno bilitatéCo dat,quodtertioiam graduimperium, nobilitatemqueRoma modi. namcomplecteretur. §. Septimus . Eandem definitionis declaratio nemprofequitur;verum etiam claritas mulierum exigatur. ילין 1000 SED utrumetiammulierumclaritasexigatur,anfufficiat claritudo virorum; Iusciuileſola virili claritate contentum eft cum omnemmulierumclaritatem, obfcuritatemvéexmari torumconditionependere velit: &ratio etiam naturalisfuf dedignitat, fragari videtur,fiadgenerationemfolumpatremactiuècon-1.mulieres. Lib.12.C. Libr.dege currerenonetiammatrem (quaeftAristotelisdoctrina)fu- ner.animal. Scipia 96 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Scipiamus . AtAristotelis adductainRhetoricisauctoritas contrarium vult, & ufus militiarumdictarumHierofolymi tane,D. Stephani quæ exigunt, utclaritas,nedumpaterni, fedetiammaterni stemmatis, &utriusqueauie,paterne,ac materne demonstrenturadoſtenſionemnobilitatis.Respondeo itaque adintegramnobilitatem& virorum &mulierumcla ritatem exigi;cum enim bonumnobilitatisinopinioneconſiſtat, utanteadiximus,ipsequoque maternefordesfecundùmexi ſtimationemcontactuſuo adiungunt dedecoris nonnibilperfo næ, &generi; undeCicero obiecit Pifoninobiliffimobomini obscuritatem maternigeneris. Verumtamen cumnobilitas,ne dumintegra,fedetiam expredominioabſolutamdenominatio nem obtineat (utproximèdiximus)præstet verò claritas rilis fatis eſt tionem no bilitatis. Claritas vi- virilislongè muliebri claritati, ) obfcuritati, ideo, meiudice , ad abfoluta claritas virilisfatiseftad abſolutam denominationem nobili denomina- tatis; atnonadintegram nobilitatem: cuiconclufioni ufusat testatur; namfiquisexnobilifamiliaignobilemfæminam,aut dotis, aut reialteriusgratiaducatin uxorem,ex eaquefilios fufcipiat, nobiles illi tamendicentur, etiamfiignobilitas matris imputetur. : :: S.Octauus . Verumexiganturlegitiminatales on QUÓD demuliebriclaritatedicimus,delegitimispariter naturalibus dicendum,aliquatamencummoderatione,Sineita que legitimis natalibus non eftintegra nobilitas;nammatris turpitudo, ac impudicitiaſordesquædamest eius, quinascitur; nequeenimfineruboreitanato obijcitur genitorumintemperan Deinftitut. tia, utdicitPlutarchus : claritas verò maiorum potest tum Pucrorum excedere eam generationis turpitudinem,tumexcedi abea In LiberTertius . 97 Ingeneremodiceclaritudinis vincit deformitas,adeo utqui nafcitur pro ignobili habeatur: cumcontrà multaeritgeneris claritudo , a ſplendore maiorumfæda natiuitas occulitur, vel offufcatur . EstensifamiliænonimputanturBorſi,ac Leonel- Borfus,& li natalesillegitimi . Venetijscontràillegitimifamiliarumno- Eftenfesno bilium nonadmittuntur adpublicos nobilium honores : penes thi. nosinplebeiumordinempotiusrecidunt. Hacde effentialidefi nitiones adcaufalemtranfeamus. §.Nonus. De cauſalidefinitione; cuiusfunda menta præmittuntur. CAVSALIS definitionontantaacriuiahicfumitur, quanta inlogicis declaratur;fed laxiusaliquanto; nequeenimcaufail lucpertinet,cur, &quadecauſaorigofitexperſonisclaris,fed curorigo eiufmodiprobono imputetur, curnempè aliena maio rumlaudesnostra fiant,cumtamen, utargumentaturBoe tius , non videatur id accideredebere. Eftautemeiusargu mentum,ficlaritudinemprædicatiofacit, illifintclari , neceſſe est, qui prædicantur; quare ſplendidumte,fituamnonhabes, alienaclaritudonon efficit. Queramus ergo, undeſplendor nobisex maiorumnostrorumclaritatenafcatur . Repetendum. eft, nedumexinfidentibus,inherentibusque,fedetiamattin gentibus, acpropinquismalis fecundùmexistimationemallini, nefcioquidmali,perſone, &rei : idproximèdiximus; atnunc etiamconfirmemushoc unicoexemplo . Sivas velaureum adpurgamentacorporisſuſcipiendafactumeßet,turpique eiuf modiministerioiamdeferuiffet , etiamfiexactiſſima cura ablu tum,&abſterſum effèt, nontamenexeopotare, velcomedere Sustineremus,tantumfolaantecedentiumfordiumexcogitatio 1 G nos Leonellus 98 Deconiect.cuiufquemorib &c. nospromoueret. Bonorumattingentium,&propinquorum ratioetiam commouet, nonadeo tamenpresenti,&acriſenſu, atque malorum. Vaſe quidempuriffimo, &adpuraministeria deferuiente libenter uteremur ,at non tantum indefuauitatis acciperet potio, quantum infuauitatis ,si ex vafe purgamen tisdeftinato,etiamfiabluto,potaremus. Inrebusetiamnatu ralibus multimorbicontagio inficiunt , atnunquamnullaſani tas contagio iuuat : quod Ariftoteles habet caufamque tradit probl. primofect. 7. Hincfit,utcausa , quamobrem maiorum fordesefficiantignobilespofteros, euidentiorfit, quàm cur clari tas eorundemexornetpofteros nobiles . Vndenonſolahonorum propinquitashicprocauſaadducitur, utillicfordesipfametfi nitime afferuntur,fed alia præterea causa affere opus est, quamnuncinuestigemus. : §. Decimus. Duoafferuntur dicendimodi, alter Ariftotelis , alter AdouardiGualandi,tertiuspræte rea exBoetioadijcitur . Dvo modidicendiofferuntur,quamobremclaritasmaio ruminbonumcedatposteriorum . AltereftAristotelis ,quem etiamtetigitHoratius ;nempèconfentaneum effèexmelioribus ortoseffe meliores ,eòquod nobilitas eſt virtusgeneris,dequa Lib.3.Polir. cap.8. virtutemox dicemus . Adouardus veròGualanduscauſam in eoreponere videtur, quodfitnobilitasparentum,maiorque inRempublicammeritorumhæreditas:ficutenim,inquit,alio rumbonorum,queadmaioresnostros,cum viuerent,pertine bant,ita etiam meritorumin Rempublicamharedesfumus. Sed quid,fitertium modumdicendiexBoetiofubijciamus? necef fitatemfcilicet nonrecedendi a maiorum veftigijs,quamimpo nitnobilitas, caufam effe, cur maiorumclaritas verèin bonum poste " 4 LiberTertius. pofterorumcedat.Verba virifunt. Quod, fiquid eftin 99 nobilitatembonum,ideffearbitrorfolum,vtimpo fita nobilibus neceſſitudo videatur, nea maiorum virtutedegenerent . Examinemusnuncdicta. Virtutem autemprimògenerisdeclaremus. Eftfanèeiufmodi virtusnon morèacquifita,fedinfita extemperamentopropenfioinmores, &affectus laudabiles,dequaiamnonfemeldiximus : &quo niam temperamentaplerunqueper traducemexparentibusin filiospropagantur,ideoplerunque etiam virtutesnaturalespa riteringenera,acfamilias diffunduntur . Aristotelesremto 2.Rhet.c.18 tamfimilitudineagrorühuncinmodumdeclarauit (Eftenim, inquit, in familijsprouentusvirorumquidam,perin deacinijs, quæ nafcunturinagris,&nonnunquam fi genusbonum fit,viripreſtantes exoriuntur, dein derurfus retrofertur. Familiæverò ,quæfubtiliin geniopræditæ funt,admoresinfanioresdeficiunt,vt quiabAlcibiade,&Dionyfiofuperioresprofectisút: quæveròſtabili ,adſtoliditatem,vtqui a Cimone, Pericle,&Socrate. Hec ille. Ceterum autem in virtute generisrepofitam effenobilitatë, tumbocloco2. Rhet. tumpro ximoindicato 3.Polit.cap.8. tumalijspræterealocis; &primò deHist.animal. pariternobiledefinit, quodeſtexbonoge nere. Non refpicit autem infingulis virtusgeneristotam virtutem,fedinhisfortitudinem militarem, ut infamilia Gonzagha,in illis prudentiam politicamfolidam&prestana Virtutes p tem,utinfamiliaMedicea,inalijs paternamergafubieétos priæfamilie Gonzaghæ, regiamque charitatem, utinfamiliaEftenfi. 4 §.Vndecimus. Conferunturmodidicendi. RESTAT nunc, utquamexhis veramfententiamar G 2 bitrer, Mediceę,& Eſtenſis . i 100 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. bitrer, exponam. SentioitaqueabAristotelecaufamnoncom munione vniuoca,fedexattributionecommunemallatam eße, outindefiniendo eiusfermè mosest; nempènobilitaseſtcla ritas maiorum,fiueorigoexmaioribusclaris. Claritas au temeorumest velex virtute, velexdiuitijs, velexaliaali quareearum,quæ in honore habentur. Cum ergoclaritasex virtute est , virtutigeneris nititurnobilitas : at cumexdiui tijs,velex alio eiusmodifplendorefortune,virtusgenerisnon habetibilocum,neque vera,nequeprefumpta,nifi,fiforteadeo tenuiter,utnullius vixmomentiexistimaridebeat. Aristote les ergorespexitnobilitatem, quæfecundum effentiameftclari tas maiorumex virtute,eiusquecaufam attulit virtutemge neris;nempè ex eiufmodi virtutegenerisfit , ut virtutem maiorumappræfententpofteri,utplurimum, utqueinopinio ne, exiftimationequehominumclaritas illorum his tribuatur, quatenusprefumitur,vulgòperpetuò virtutem eandemgene ris ingenereipſo propagari, licèt verènon propagetur, utsa pientesagnofcunt,Ariftoteles.Poffumushinc diftinguere, utis virtusgeneris vera,anpresumptafitindefinitionecauſaliin telligenda; etenim , dum verameamcontinuationem claritatis ex virtutefibifuccedentiumhominum ineademfamiliaconfi deramus,exquafitnobilitas, virtus vera naturalispro caufa exigitur, utfcilicet virtus naturalis cauſaeſt virtutismora lisperfecta,autimperfecte. Vt veròintegram nobilitatisdu rationemanimocomplectimur, tum prafumptam, non veram virtutemgeneris accipereoportet ; duratenim nobilitas,post quametiamobſoleuit virtusgeneris, utfatetur Ariftoteles , quomono Præfumptio &resipsadocet; namflorenteRomanoImperiofamilia Corne bilitati de- lia nullum edebat virtutis specimenfedcumalijsantiquisRo feruiat. manorumfamilijsalto luxudemerſaStertebat : attamen , quis nega LiberTertius... ΙΟΙ negareteamintanta antiquitate , & claritatediuitiarum , loci nonfuiffè adhuc nobilem ? Ammianus Marcellinusfuo tempore nobilitatem Romanam etiam agnouit & admiratus est,quifcripfit aduſque Valentis exitum : & Chilpericus po ftremusRegumGallieex primoſtemmatenobilisab omnibus afferetur, etiamfiomnigeneris virtuteexutus. Tumergòcum obſoleuitiam virtusgeneris, non vera, fedpræfumptanobili tatemefficit . HecitaquedeAriftotelisdogmate hac in res , quod Peripateticifuntfequutiex recentioribus . Poffeni nus,Taffius. : Adouardi Gualandidictum communionem uniuocamre fpicit,namidverèanimisnoftris,opinioniqueinfidet, utcete rorumbonorum,aciurium,quæ maioresnostriobtinuere, here desfumus,itaetiam fplendoris obfcuritatisquehæredes effe. Verum nonest,curid admeritainRempublicamreftringa mus. Quicunqueenimfueritſplendor,hæredesexopinioneca demfismus,&quaecunquefueritignominia. Quodveròdi citBoetiusnonpertinetadcauſamnobilitatis , fedpotius adeffe Etum,conſequentemque utilitatem,quam agnofcentes multi Principes libentius credunt munitorum locorum cuftodias vi risnobilibusquàmignobilibus ,quòd credant pro illorumfide Splédorma 1 4 ior eft fide nobilitatemipfamfideiubere , uthoneſta &præclaraexempla iufforpofte maiorumillisad imitandumproponit . Uterqueigiturmodus tis. dicendi &Ariftotelis, &Gualandicaufamexprimunt,fedil leexattributione, hicexcommunione uniuoca.Ariftotelesau tempræftantiffimèproſolita methodoad declinandum equiuo cationispericulum ,quod latetetiamindefinitionibus, commu nionemexattributioneamplexuseft: atmodus Boetijad cau Samnonspectat,nequeveròestidilliimputandum,quianeque tuminhuiuscaufaindagine verſabatur. G 3 §.Duo  Deconiect. cuiuſquemorib.&c. §. Duodecimus . Taſſij definitioexaminatur. TORQVATVS Taffius in Dialogo peculiari,quemFur niuminfcripfitabinterlocutore , denobilitate egit; definitioně Definitiono queeiustandemcollegithuncinmodum . Nobilitas eft vir bilitatis ex tus generis honorata ob antiquam claritatem ;decla Torquato Taffio. ratquedefinitionemeiufmodi constareex genere ,& differen tijs, adeoqueeffèntialemeffetotamfignificat,nullopacto caufa lem.Virtutem itaqueprogenereaccipit,reliquaprodifferentijs: atcertèintimusagnofcitſenſus,dumdiciturnobilitaseſtvir tusgeneris, tumprædicationecaufalem,noneffentialemeffici, nonfecùs,accum dicimus ecclipfiseßeterrainterpofitionem, &quadraturamrectanguliexalteraparte longioriseßeinuen tionemmedie proportionalis,quod est exemplum Ariftotelis SecundodeAnima; &resipsaloquitur,namgenusnunquam poteſta redefinitaauelli,at abſque virtutegenerispoffè effe Chilpericus nobilitatem vidimus, v.g. Chilpericus Rexnobilitatemobri Rexnobilis nebat, atnullaineo virtusgeneriserat. At nunquamitage quanquam degener. nusseiungiturarecuiusgenus eft, utdiftinguanturfubiecto. Aliopretereanominereprehenfionemihidignavidetur;lyenim (honorata)nonestdifferentiavirtutisgeneris, cum confequa turpotiusillam,utcommuneconfequens. Virtusenimomnis fuaptenaturaefthonorata,nonautemaliahonorata,aliainha norata est; fi honoremprodignitatehonorisaccipiamus,vel proexiftimatione, &opinione virtutis. Quod si pro SIGNO est extrinsecus virtuti; eſt enimeiuspremium, autfignum,non differentia:fed,quicquiddehacreprehenfionefit,certèprima viget,&vrgetomnino. EtAriftotelesfuainRhetorica tuminprimodeanimal.hist.genus nobilitatisinorigineponit, non LiberTertius. 103 nonin virtutegeneris. Definitionemeiusin1.deRhet.attu limus,&in 1.debist.animal.itidemdicitnobileeffe; quodor tumeſtexbonogenere, utin ortu,tanquamingenereno bilitatemponat,noninbonitate, autin virtutegeneris.Nam finobile eft,quod ortumeſt exbonogenere, nobilitas erit ortus,&origoexbonogenere,nonbonitasgenerisformaliter. Denobiliummoribus. Cap. Secundum. . Primus. Quæ dixeritAriftoteles 2.Rhet.cap.15. EXPLICATA nobilitatis natura,eiusnuncmoresex ponamus. Aristotelesduorumin vniuerfummorum, no bilitatis meminit:prior est cupiditas honoris, eamque ratio nemreddit; quoniamnobilitas eftmaiorumdignitas.Cum ve roomneseabona,queſuppetunt,accumulareconfueuerint,ideo nobilesauitishonoribusfuos &ipfiadiungerefatagunt.Secun dusestpropenfioadcontemnendoseos,quimaioribusfuis(pri misfcilicet authoribus generis)fimilesfunt; ignobilesenim fuiffeeos,idestobfcuros natalesobtinuiffeneceffeeft. §. Secundus. Cur poſſeſſiobonorumingerattu morempoffidenti. VTdictorum, &dicendorumcognitioclariorprocedat, eft hoccommunefundamentumftatuendum; omnisbonipoffeßio tumoremquempiamnataestingererepoffidentiplus,minusvé proqualitate, amplitudineboniquodobtinetur.Confequens autemeftaffectuisefufpiciendi ob aliquodbonumcontemptus eorum,qui eocarent,in eofaltemquòdcarent. Quocircanobiles G 4 igno : 104 Deconiect.cuiufquemorib.&c. ignobilesſpernunt,diuites inopes. Secundolocoideftetiam ani maduertendumfuafingulisbonamaioraſemper videri,quàm Polit. fint, quemexphilautiaerrorem & agnouit , &procaufafun Lib.5.cap.1. dametoqueſeditionūomniūinrebuspublicis Ariftotelesftatuit, utibienim expofuit diuitescuminaliquo excellant ,fcilicet in diuitijs , creduntſe in omnibus excellere,adeoque Reipublice munia , &dignitatesfibi deberi. Nobiles contrà ex eadem philautia arbitranturfibiomnesReipublicedignitates, acfolis conuenire : que, cumitafint ,fitamen cum intima credulitate coniungatur publicaconcelebratio Ciuitatis,acloci, tumorin immenfumcrefcit.NuncVenetijsnobilitas,cumin manu Rem publicamhabeat, abomnibusfufpicitur, &celebratur: tumor etiameiusnobilitatis maximuseft. Tempore etiam Iugurthi ni belli, antequam Marius eampercelleret, nobilitas Romana, que Consulatum, &summasdignitatesfibipermanustrade bat, maximètumebat, utmeritiffimèinidtemporiscaderet, quoddixit Sallustiusde Metello agens. Ineratcontemptor animus, &fuperbia, communenobilitatismalum .. 19 §. Tertius. Quævitia,&virtutesconfequantur nobilitatem . Ex hisfundamentispatet,&vtrum, &quamobrem nobilesfintignobiliumcontemptores,plustamen, minus vépro loci,&Ciuitatisinftituto. Patetetiamdumclaritatemfuörum fufpiciuntquamquamipfi ex illis obtinent , inflammaridefide rio bonorum ,&dignitatum ,quibus fuæ nobilitatisbonum augeant &inpofteros auftius transmittant . Florente etiam adhuc veranobilitate , adeoque virtute generis ,cuiinnititur pareftinfamilijs militaribus moresbellicofos vigere; in litera rijs LiberTertius . 105 rijs literas , ) ſtudia; in prudentibus negociandi dexterita tem,etc. At abſolefcente iamnobilitateretrorsum mores ruere comodo,quò ex Aristotele declarauimus: dequafamiliarum déclinatione,non deincremento, acftatu verafunt, queHora tiusfcribit. Ætasparentum,peiorauistulit Nosdeteriores, moxdaturos Progeniem vitiofiorem. Habethocpostremoboni morisnobilitas , utipfam pudeat actionumprauarum,acamaioribusdegenerantium,nifitamen ea vetusdeprauationobilitateminuaferit utpeccatumaliquod fibifamiliarefecerit velutiimpudicitiam Romane nobilesIu uenaliteste,ſuatempestate . Cuiusapudmollesparua eft iacturacathedras. 4 Suntetiam exeducationein clara domo urbanimores nobi libus multofaltemmagis,quàmnouishominibus,quifortune immodico fauoreadfummarepentecreuerint,dequibushomi nibus verumeftillud Claudiani; Afperiusnihileftbumili,cumfurgitinaltum. Et intelligemusdiuitumrecentium mores multo contumeliofio res effe . : : Demoribus diuitum . Cap. Tertium . 6. Primus. Quæ Ariftoteles dicit in 2.Rhet.cap.19. A : : Ddiuitum moresaccedamus; prestatautemexAristo teleexfcribere, ut moresætatumfecimus. Sunt (inquit) cõtumeliofi ,&fuperbiapoſſeſſionediuitiarú aligd palli (nempèeoipſo,quoddiuitesſunt,eiufmodi morespatiun tur) 106 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tur) Perindeenim affectifunt, acſibonisomnibus af fluant; fi quidem diuitiæ, quaſi pretium quoddam æſtimationisaliarum rerum funt; quocirca venalia omniaipfarumeſſevidentur(quam tamenratiocinatio nemplurimum confirmatphilautia ,quefacit velutiproximè vidimus,utquiſqueſuabonamaiora,quàmfint, credat,maio risque meriti)& delicati & arrogantes;delicatiquidem propterdelicias (nempèobeammolliciem, quamdeliciasdi ximus propterquamfcilicet utunturmollibus vestibus,cibis Suauibus, & demumtotosſe luxuidant) &beatitudinis oftentationem (bec eftfecunda ratio , quamobrem luxu utantur ad oftentationem beatitudinis,quamobcaufamquo que pretiofis utuntur vestibus,amplasdomosedificant,ſu perbequeinstruunt,bigis &quadrigis,nunc etiamfeiugibus utuntur,magnopretioemptis,curribus prætereaamplis, ornatiffimis) arrogantes autem,&elati, quia omnes in ijs rebusoccupariſolitifunt, quarumipſiamore, at queadmirationeducuntur &quiaalioseadéæmula ri opinantur,quæ&ipfi.Nonimmeritòergoitaani matifunt, quia multifunt,quihabentiumindigent, vnde&illud dictuSimonidisdeſapientibus,& diui tibus,ad Hieronis coniugéextatroganté;vtrum me liuseffetdiuirem effe,anlapiente,diuitemreſpodiſſe: ſapientes.n. dixit,ſe diuitumforibushærétesvidere. Hocitaquepeccatoadiuuaturcredulitas diuitum ex communi concelebratione , attestationesque hominum, exqua valdetu morem animi crefcere, atqueopinionemdefuisbonis proximè monuimus. Etquiaſedignoseſſeimperioarbitrantur. Ins.Polit.cap.1. 3. Polit.cap.8.atquevtfummatim dicam;dementisbeatimorumdiuitiæfunt.Imitatus est LiberTertius. 107 est hunc dicendi exparte modum Horatius , dum dixit; Stultitiampatiunturopes; )minusilles Fortuna,quemnimiumfouet,stultumfacit. Differuntautmores eorum,quinouisfruunturdi uitijs, & corum , quiantiquis, quiaomnibusmalis, ijsquegrauioribus cumulatifuntmagis , quanouis ; namnouasdiuitiaspoſſidereeſt quaſirudemdiuitia Fumelle; (contumeliofioresfcilicet,&fuperbioreserunt,qui nouis,quàmquiantiquis; itemdelicatiores,&arrogantiores, dementioresdemum ) Etiniuriasinferuntnonmali tiæ; (nonfraudisſcilicetadcircumueniendum,& adlucrum) Sedpartimcontumeliæ,partim incontinentiæ ple nas,vtinverberationem; (que contumeliæfunt)&adul terium(quefuntincontinentie ) §. Secundus. Dubitationesquædamafferuntur, &foluuntur Ariftotelis. ATcontrahec Ariftotelisdiftadue præfertimdubitatio nesnafcuntur, non diffimulande:prima quidemcontradiffe rentiamantiquorum, &recentium diuitum; namcontranoui diuites minusfumptuofifunt,magisqueparcuntdiuitijsquàm antiqui,utideAriftotelesſignificat,& tradit lib. 9.Ethic.c.8. Respondeononaccipihicab Ariftotelediuitemnouum,qui ipſe Soluitur pri perperitdiuitias, antiquum,quiabalijsacceperit, fednouum, tio. qui repente, &insperatoalienobeneficiofactusfit diues, anti quumverò,quiaparentibus, t) maioribus acceperit; adeoque ab initiofit indomodiuitenutritus, quocircanonfit ufusdiui tiarumrudis. InhacCiuitatequidamexagnatimorteinſpera taim ma dubita 108 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tamhæreditatemafſfequutus profuſisſumptibus totamceleriter Ciceroin ſe effuditilluftriore, & celebratioreexemplo;idemfecit Antonius cunda Phi lipp. : dæ dubita tienis . inPompeij Magnibonaintrusus. Aliuddictum , quodindu bitationem adducitur, est, diuites effedelicatos; namauari po tius effe videntur,nonſumptuosi: &Aristotelesfatetur lib. 4.Ethic. cap.1. liberales noneßediuites , eoquodnon parcant Sumptibus . Qui ergo,conuertendo,diuitesfunt,parcuntſum Solutiofecú ptibus,nonfuntdelicati, neque luxuoſi. Refpondeoficonfi deremus diuitias ipsas perse abstrabendo tum a virtutelibe ralitatis,tum ab auaritia, quiapotest effe abſque alterutrohabi tu, & inhomineneque vitioauaritia,nequeprodigalitatisla borante,nequeetiam virtuteliberalitatis infignito. At pro facultatefaciendorumſumptuum,proque innata cupiditate deliciarum adeasducere, atqueinclinarefaltem, undeiureme ritò Ariftoteles dum loquiturdediuitiarumperſemoribus,di uites in deliciaspropendere afferit . Quo ad Ariftotelis aucto ritatemex lib.4. Ethic. cap.1. dicendum est comparatiuè ipfam intelligendam , nempèquinonparcitſumptibus ,non equèerit diues , atqueis , quiparcit ; & perpetua corrogationipecunia : rumincumbit; adeoutnonpoffiteffeperantonomasiamin Ci uitate diues liberalis, autfumptuofushomo, qualiserit , quiredditusquotannisinfortem corrogat. Cate rùm liberalis ,quiamplumpatrimonium a maioribus acceperit,diuesfemper eße perfeuerabit; quianonexfor te,fed ex redditibus Solùmfumptus facit, out exAristoteleipso an teadocuimus. : : De LiberTertius. : 109 Demoribuspotentum, &fortunatorum . CaputQuartum. A : §. Primus. Quipotentesfint. Dpotentum morestranfeamus. Primòautem explice musquifint,potentesgræcèSuvādosab Ariftotele vocati, 4) δυνάμενοιquoque.Potetesergofunt,quiin magistratibus,pre fertimprimis,funt; potentiaenimeapublicaeft: primòquidë,fi perpetuusfit,ut dynastis, acregulis contingit: deinde,fifuc cefforem recipiat, utin liberis ciuitatibus, utplurimum, acci dit. VenetijsenimfolusDux estperpetuus;reliquiomnesma giftratus mutantur.SuntetiampotentesgratiofihominesinRe publica,fiueMonarchiaeafit,fiuePolyarchia . Dicuntur ve- Qui dican rògratiofi, quigratifuntdominanti,autconfilio, autprincipi; turgratiofi. quorumque idcircofententia libenterſuſcipitur . Demagogi quoque meminit Ariftoteles inRebuſpublicispopularibus eiuf modi erant, & infenatu RomanoquondamCicero, &pluri- Cicero & mumPompeius. Potentiaetiamnasciturex multisclientelis, Pomp.inSe quarum ope quis poteftpro arbitrio multafacere. Germano- nopotétes. rumhacerat,referenteTacito,potentia Hæcdignitas (in quit)hæ vires magnoſemperelectorum iuuenúglo bocircundari,in pacedecus,in bello præfidium . PaucisabhincannisinItaliafactionumGuelphę , acGhibelli naprincipes, acduces magnahuiusgeneris potentiapræſtabat; etenimdiuiſus ubiquepopulus partim hunc,partim illumfe quebatur. Nuncetiammagnatesacproceresciuitatumaliquas clientelas habent. Comites, & Marchiones,quifunt alicuius ciuitatis,partes inditionibusfuis dynaste,ac regulifunt: in ci uitati natu Roma Deconiect.cuiufque morib.&c. uitatibus verò,quarumproceres exiftunt , utomniinillisdi tionecarent,itapotentesfuntobnumerumfubiectorum,quo rum ceuclientelenixi,poffuntplurima,filubeat,patrare. Co Romani lumnij,Vrsini,Sabelli, cateriqueRomaniBaroneshancinVr Eti aliquan proceresdi- berationemfubeunt,licètnuncproEcclefiaftici imperijampli doPontifi- tudine, des. Seueritate minus multo,quamanteapoffint, quando cum compe dicebanturPontificumcompedes . §. Secundus . QuimorespotentumfintexAri ſtotele 2. Rhet. cap.20. NVNC quifintpotentum moresexAristoteleintelliga mus, utinreliquisfecimus. Potentes (inquit)partim eif dem moribus præditi funt ,acdiuites, partimverò etiammelioribus. Suntenim potenteshonorisaui diores (verfanturfiquideminhonoribus,fiue magistratibus, fiuegratia,fiue clientelis præſtent: atquiſquebonaipfafuare tinereftudet)&moribusviriliores, quamdiuites,quia ca affectant negocia ,quæipfisadminiſtrarepropter potentiamlicet: (Siue magiftratuumenimpotentiamrespi ciamus,maxima negocia tractant;fiuegratiam,inmaximis confultationibus ,acfuafionibus verfantur,fiueclientelas, eas quoquetueri,acclientesprotegere, & iuuaremagnumest nego cium)&ſtudiomagisdediti,quiainfedulitatefunt toti, quod, quæ adpotentiampertinent,confiderare coguntur.(Studioſos autemhic vocatindustrios,acdiligen tes,déditosquenegocijshomines,qualisfedulitas neceßaria est resmagnastractatibus: acqui clientelis inhiant, officiosospre : terea effeoportet) Et grandiores, grandiores, quàmgrauiores, quia confpicuoseos dignitas reddit. Itaquemoderatèſe gerunt . 1 : LiberTertius. gerunt. Grandirasautem mollis, & elegans grauitas III eit. (Grauioresfunt,quiobſtipo vultu,erecto,acquasiinflexi bili colloincedunt: grandiores autem,acgranditas magis vul tuarridet ; folutioreetiamcapitis nutufalutantibusrefpondet, interim&voce. Nequeenimpotens veretur,neexeafacili tate contemnaturexeo,quòd dignitasconfpicuum, & vene randum reddit . Non ceßat tamengranditas effegrauitas, quoniamgrandis infacilitateretinet dignitatem,ſeque maio remrepræfentatillis,quibuscum agit,fi minoresfuerint : cete ris autemmagnum) Etfi iniuriamfaciunt, nonparua, ſedmagnafaciunt(cumenimnonexiguaillilucracaptent, autparuuloshonoresnegent necfacilè, acleuitera ceterispro uocentur; timenturenim. Quarenonnifi vehementer prouo cati,aut admagnumincrementumnoniniuriantur) : §. Tertius. Quo inſenſuſintaccipiendaca, quædixitAriftoteles. HAECautem,quaenuncex Ariftoteleexfcripfimus,intel ligendaaccipiendaqueperſefunt,fcilicetdepotentibusipfisper ſe,non utbuic,illivé vitioannectuntur.Potentes autemperfe ſtudium potentie includunt , quodſtudiumdefcripti morescon Sequuntur. Atfiintelligamus tyrannicumhabitum, autpro penfioneminiunctamalicuipotenti,longèisaliosinducet mores, multoqueſeuiores: &quoniamfubpotentibusetiamRegesfu premiquePrincipescontinentur; dicitHomerus, quodnonſe melretulimus, &rationemadduximus,: Diuorum Regumirameffe magnam, Quem affectum cateri etiam potentes ex proportione fub eunt.DeliciasRegumdefcribit inPerfarumregibusPlatoin Alci Deconiect. cuiufque morib.&c. Alcibiade . Primòuxorienimregiainfingulaornamenta crepidas,zonam &c. integra Prouinciæ destinabantur,& Hi cipum. Storici res gestasAlexandriMagninarrantesdeliciasDarij, que posteiusdebellationem in Alexandri manusdeuenere , FaſtusPrin- mirasdefcribunt. Principum veròFastum,tumoremqueani mi,quoſeſufpiciunt,cumpræfertiminantiquosfucceduntprin cipatus, quis defcriberet ? Se utDeoshabent, &diuinospro pemodum honores ambiunt : nonnifi adulationes admittunt: Superbia vix liberam vocemtolerant. Imperatores Turcarum neque Regis Tur- recto afpicifuftinent. Adulationibus corruptiſeomniafcire,vel faltemmodoanimaduertant,fcirepoffecredunt, licèt,utpluri mum,ſcientias, &habitus contemplandi spernant,& nihil eſtiment. Regalemluxamin omnibusadhibent,partimobde licias , &ad ostentationem beatitudinis; partimadpræstrin gendosoculos, &animosfubiectorum , utdebitamreuerentia Lib.deCy- exhibeant; quodconfiliumin Cyro & representauit , &lau ropędia 8. dauitXenophon,cumpræfertimprimamillam regiam,&splen didiffimam egreſſionemdefcribit . Etdemum,quospotentesha bentmores,eosinſummohabentPrincipes: potentesautem moresdiuitumhaberedictifunt, quiſeſufpiciunt,funtelatiat quearrogontes,&c. Quocircatalesquoquepotentes, &potif fimumPrincipes,acRegesmagni. §. Quartus. Demoribus fortunatorum . Ariftot. 2.Rhet. cap.18. 1 Defortunatorumnuncmoribusdicamus.Fortunatihomi fortunati. Qui dicatur nes dicuntur,quibus,quorumqueactionibus,&defiderijsfor tunaadfpirat,adeo ut quicquidaggrediuntur voto,felici cur fuaßequantur: benèfcilicetfortunatos intelligimus ,cumfor tuna LiberTertius. 113 tunatosdicimus. Cesarſefortunatumagnouit&predicauit; undenautetimentiprocellam,netimeret,dixit,quodfortunam Cafaris veheret . Syllapariterfefortunatuminfcripfit , & Syllafe in in attestationem Idolumfortunepro amuletoperpetuogestabat fcripfitfortu natum . finu . Partesbonefortunefunt,diuitiæ,potentia, nobilitas , Sedpretereamultitudo &probitas liberorū, &bonacorporis : Adijciamus,quodabinitio diximus, adfpirationemfortune actionibus, &captis omnibus. Quid verò, &quæfitfortu na,utrumprudentia ipſadiuina, utad effectus nobis inco gnitosrefertur, velutconcurfumnobis incognitumcaufarum iungit, ancauſaomninoperaccidens, ancœleftes afpectus,non esthuiusloci inquirere,&determinare. Qui veramfimpli citerfententiam noſſe defiderat , Theologos adeat, nos phiſicè rempeculiaritractationediſcuſſimus . Moresnuncfortunato rumdefcribamus. Aristoteles ergo histribuit moresſuperio rum,fcilicet nobilium, diuitum, &potentum,cuminterfortu natosillifint: dicitprætereaeſſeſuperbiores , ac inconfideratio : res; tantumenimfortuneſueconfidunt, utnullo,velſuo con filioomniaſe affequuturosſperent. Cæfarisfiduciam expofui- Cæfariste mus,cuius maximumargumentumfuit,cumobuium Caffium unnata. meritasfor cumdecemroftratis ipfe cum unicaexpectauit , &ſpe venia propofita,adfuas partesinuitauit: in cuius tamen manu erat ipfuminuadere, &forfancapere. Hocfibi voluitpenesLiuiū AnnibaladScipionem. Tuamadolefcentiam,&perpe tuam felicitatem ferociora vtraque quàmquietiso pus eſt confilijs , metuo . Tribuit præterea idem Aristo telesfortunatis Deorumcultum,&quoderga Deosaliquomo doaffectifunt,fidem habentes proptereabona, quæ afortuna fuppeditantur . Suntetiamnegligentesfortunati, etenimſpes facitnegligentes , utT. Liu. dicit lib. 27. in principio. Ne : H gli 114 Deconiect. cuiufquemorib.&c. gligentiam(inquit) infitam ingenio duci augebat fpes. §. Quintus. Vtrum fortunæ profperitas reddat hominespioserga Deos. At videturpotiusfortune profperitas a Deo auerterein Acultas. multa bomines peccatarapiens ; unde etiaminfacris literis. Tollitur dif Impinguatus,incraffatus . Refpondeo in verareligione, in quapeccataprohibentur,&inqua verus Deicultusest,vi tapuritas&Sanctitas,prosperitatemfortuna aDeoabducere potiusobirritamentapeccandi; undeid monentfacræliteræ ; QuosDeusdiligit,eoscorrigere; &ibidemdicit. Vexationem dareintellectum . Atinpseudoreligione, inquafolusexterior cultus attenditur,cæterumlicentia permittitur viuendi,pro ſperitasdeuotionemin Deoscociliat, utin Ethnicorumreligio neerat,inqua etiampeccatafacrificijs redimebantur abſque propofitononpeccandiamplius,utexPlatoneinfecundodeIu Stocolligitur. Cumitaquenullaemendationisobligatiopeccan temteneat,licentiaque permittatur viuendi,folusfacrificio rumcultus,acpomparequiratur,eamfacilèprestantfortuna ti,&tamfacilesacfibipropitios Deosdiligunt,&colunt.. Demoribuscontrariarumconditionumexpofitis. CONTRARIARVMautemconditionum,acfortunarummo CONTRA res exdiétis contrario modocolligūtur,fcilicet moresigno bilium,pauperum,plebeiorum, acinfimorumhominum, &in fortunatorum: nempe ignobiles contrarios nobilibus obtinent mores; pauperesdiuitibus; plabei, tt )infimi bominespotenti busi LiberTertius. 115 bus; infortunatifortunatis. Ex.gr. Nobilesfunthonorumap petentes, ac dignitatum; ignobiles,fi utilitatemabbonoribus, acdignitatibusfepares, nulloearumdefideriotenentur.Vtenim dicit Aristoteles lib. 6. Pol. cap.4.Multitudo magislucrum appetit, quàmhonorem,&adOligarchiamtuendammonet,s. Polit.cap.8.neexmagiftratibusemolumentacapiantur;quie fcit enimpopulus amagiftratibus exclufus, cumnullam exillis vtilitatemnafci videt. Diuitesfuntdelicati, atpauperesdu ri, &parci eò,quodinopiaaſumptibusprohibeantur. Poten tesgranditate utuntur; infimi, &abiecti,acfubiectihomines pufillitate; fplendorefiquidem occurſantium perftringuntur , )reuerentia immodicapremuntur, cumeosadire,&compel larecoguntur; undetitubatioſape, & tremor vocis &ali quandofuppreffio. Fortunatifunt ſperabundi , &confiden tes: at infortunati desperabundi,cumſepius iam votisfuis exitum aduerfariexpertifint. FortunatibenèergaDeosaffe Eti: at infortunatiplerunqueblafpemiinDeum,&pendentes, qualesetiam aleatores,cum aleaaduerfa ceciderit, videmus. Hacitaexempli gratiacollata excontrariofint. Idem autem estincæteris faciendum. Cum verò nunc diximus ignobiles noneffe honoris cupidos , non intelleximusbonorem innatum, Lib.devirt. quemmulti vocant,et dequo antea dictumfuit infecunda parte; nequeetiamdumcupidosnegamusomnempenitushono risſenſum ,& Stimulum negamus,fedaerem,& quifitali cuius momenti. Aliquamautem,fedexiguamin illishonoris cupidinemagnouitAristoteleslib.6. Polit.cap.4. Quæ cupi do, inquit, honorum illis ineſt, facilèadimpletur&c. Placetetiampro moribus minusfortunatorumhominum ex circa hono remcap.9. fcribere verſus Terentij in Adelphis fub personaHegionis. Scen.3. Suntautem . Act.4. H 2 Omnes 116 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Omnes,quibusresfuntminusfecunda, magisfunt,nefcio quomodo Suspitiofi: adcontumeliam omniaaccipiuntmagis Propterfuamimpotentiam,ſeſempercreduntneglegi. ? : 1 Tranfituradvitainstituta, acStudia. Caput Sextum. §. Primus. Diuidunturartes , &exercitationes. TR ac RANSEAMVS adinstituta, ſtudia vite . Estautem illudprimòdiftinguendum; utrumfintartesfedentariæ, ancontrapluriumexercitationum, & motuumexercitationes, fiquidem & motuscorpus robuſtum, animumferocem red citationib. Cap.deexer dunt, ut anteavidimus Platoni,&Ariftoteliprobatum.Ve natores, Gymnicorum,autequestrium certaminumſectatores plurimo vtuntur motu :luctatores itidem, t) id genus alij: contrà,aleatores, ociofiquequieamincolunt vitam,quam cele Li.9.Odyſs. bratpenesHomerumUliffes Conuiue autemin ædibus audiuntcantorem, Sedentes exordine;iuxtaautemimplenturmenſe Panis, &carnium,merumautemexcratereexhauriens Pincernafert, & infunditpoculis. Hocmihioptimuminanimo videtur. Intereos autem, qui vitam laudabilemducunt, literati,acftru dijs debitiſedentariam vitambiomnesdegunt ,qua vitacor poris robur,ac vigorem remittit,aclaxat,animum quoque emmollit eaipfaratione quietisperſe ,acfeorfum confideratas Gothicuiuf- undecelebre estilludGothiadpopularesdictum . Qui tempo dacelebre dictum . re Claudij, captis Athenis, accoaceruatisinforo adcomburen dum : LiberTertius. dumlibris,diffuafit illam librorum cladem; quod dum Græci homines illisſtudioſius incumberent,minusadbella idoneifie rent: dico autemrationequietisipfiusperfe,namrationecogni tionis,quamfuppeditat , contrariumoperaripoterit, interim 117-queoperabitur. §. Secundus. Corellarium deartibus, artificibuſ queilliberalibus. PENDET exdictis, ut artes(de illiberalibus loquor) Sedentarie minus aptos, accordatosmilitesexhibeant,quàm quemotibus abundant,præfertim validis , & robustis . Pe nes Romanosexrusticanaplebe, quàmex urbana milites po tiusſeligebantur; AutorVegetius; undeHoratius . Sedrufticorummaſcula militum orummafculan Proles,fabellis doctaligonibus , Verſareglebas . : Imo &nobilesagriculturamexercebant utdeCincinnatocon ftat. Aristotelesquoque laudatosex Agricolismilitesfeligi affèrit; poftea expastoribus. Verbafunt. Inmultisverò Lib.6.Polit hæcPaftoralis vita cum agricultura conuenientiam cap.4. habet.Vtrique enim corporibus exercitatiad bellicas expeditiones vtiliflimifunt,acpotentesfubdio con fiftere. Omnesautem artes illiberalesquæftum profpiciunt; adquerendumenim victumexcercenturabartificibus, unde questus quoque cupidosfaciunt: acquorum maioresfunt& amplioresquastus,illi magisadeos rapiuntur. Eiufmodifunt mercatorumqueſtus; magnorumenimmercatorumfuntampli, &magni:atminutorum,quiquammerces,acres infumma emptas,minutim vendunt,frequentes ,&exfrequentia de mummagniipfiquoquecuadunt. Cum vero mercaturamin H 3 ter 118 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ex fui natu ter artes illiberales conijcio ,intelligoilliberales, quæcunque in Mercatura fradignitatemhominis nobilisſunt: talis autem est mercatura raeft illibe. ipfaperse, ni ufus ciuitatis, et loci aliudperfcripferit,utFlo ralis. rentia,Venetijs, ) Ianue videmus. Sed alicubietiam cau ponariaa nobilibus ufurpatur; nempe emuntfrumenta,reli quasqueſegetesestate,triturationis tempore,quas ibidempoftea byeme, aut verefequenticarius vendant. Atcertèmercatu ratenuis vbiqueestfordida.. : : Deartibusliberalibus,quamotumultovtuntur. CaputSeptimum . §. Primus . Devenatione. DEartibusnuncliberalibusagamus &primòdeillis,que motibus vtunturmultis: occurritautem venatio. Mul tiplex ipfa eft , cum & terrestrium , &aquatiliumaniman tium,præterea bominum captura venatus quidamest, volucrumindaginemcomplectatur:fed& est, utPlato, Plato, t Aristo teles dicunt. Detotobodgenereiddicamus in vniuerfum,(ce tera enimbuiuslocinonfunt)venationesaliquas&cummotu corporis valido, & cum periculoeffe, utquæ aduerfus ani mantesterrestres,acferasfunt,Apros,Urſos &c.alias &fine motu valido corporis, & finepericulo,ut aucupatio,que viscoperagitur;fedentesenimexinfidijsauiculasaucupantur. Piscatus quoque,quifuccorumpermixtionefit, velbamoabf quetumpericulo,tumlabore est. Alia venatio mediainter dictas est,motu vtiturplurimo,fedpericulocaret,velutiqua Leporesinfequitur,t )pauidaseiufmodianimantes. Queve natio &periculum, &motumincludit,adroburtumcorporis, tum LiberTertius. tumanimi utilis eft. Quæ veròneutrumcontinet,inutilis est:atquepericulocaret, motu veròperagitur,roburoperatur, Sedminusmultofaltem animi,quàmprimum venationisge nus. HucrefpexitPlato cumſolampedestrium venationem 119 veroperay laudauit, nonautem dormientium,que nocturna dicitur,& ocioforumhominumest; nequeetiam,quæinlaborisremißione fit, tretibus,laqueisqueferasdomatnoncoſtantesanimi vi 1 ribus,fedillam ,quacanibus , &equis, &corporis viribus agitur. Voluitnempe virfapientiffimus eamfolam venatio- Quævena nemexerceri,quæadanimofitatem conduceretPiscatum verò tioPlatoni probetur. vixadmifit; quoniam piſcium in cibis ufumnon admodum Lib. 3.de probabat. $. Secundus . Deexercitatione armorum; & primò Iuſto. devita militari . SVCCEDITexercitatioarmorum . Triplex enimeiuf modiexercitatio distinguipoteft; alia,quæinbellisipfisperagi tur,quomodo veteranimilites verèexercitati dicuntur; alia eftexercitatiohacludicra , & umbratilis,dequanunc dici mus; alia mediaeſt,quecumpericuloperagitur,&fanguine, interdum etiam(fedrard)morte, cuiufmodi eratPerusij olim, quamdefcribit exactè, &commendatsummopere Campanus Scriptorgestorum Bracchij. Quampiam eiufmodipericulorum plenamexercitationemiubetPlato. Exercitatio,quain bellis ipfisfit, vitammilitaremconstituit,quafuaptenaturaanimos. fitatemaffert;pro licentia quoque ,&potentiarapacitatem, &infolentiam, nififeuera difciplina coerceatur. Etenimqui potentioresfunt,agreſtibus dominisſefacilefimiles præbent, (utPlatodicitlib.3. de Iufto)niſidiſciplinacohibeatur. Eaa duntetiamproniinſtupra, &inlibidinem,tumobeandempo.. H 4 tentiam Deconiect.cuiufquemorib&c. 120 tentiam & licentiam,tumquodbellicofihomines venereiquo cap.7. Lib.2.Polit. que, unde MartemVeneriiunxerePoete, utrefert,ac re cipit Ariftoteles . §. Tertius. Deludicra exercitationearmorum . Exercitatio armorummedia addifciplinam pediam queſpectat, nonadhunclocum. Restatitaque exercitatiols dicra,&equestris,&pedestris: noshancpræfertimpedestrem italicèvocamuslaſcherma, ſchermidore,quieăexercet. Oritur veròdubitatio; vtrumadfortitudinemipſa conferat, ancontràobfit. Vulgo enimdicunt magistros eiufmodi artis, quiineaquamplurimumprofecerunt,ignauoseffe,actimidos, fiin verampugnam veraquepericulainciderint: idemquean In Lachete tiquituspenes Platonem Laches. Verbafunt. Quafi enim dialogo. dedita opera nullus vnquamin bello illuftris euafit corum, qui hisludisincubuerunt,quamuis in ceteris omnibusproficiant, maximèquiſefrequenter exer cent, foli tamenhi præter cæterosad hocvotiimpo tes funtvfque adeo infortunati videntur. Dicendum . tamen conferreftudium, & exercitationemadfortitudinem , &animofitatem,primòratione motusipfius, &exercitationis corporis,que, ut vidimus, adroburtumcorporis,tumanimi facit, cumprafertimpartes exerceanturſuperiores, unde ) Spiritales, & vifceraincalefcunt, adeoque&humores. Quo circain corquoquecalidiorfanguisinfluit. Ratione item peri tieconfert. Experitia veròadiuuarifortitudinem argumen 8.Eth.c.8. to est militarisfortitudo,quæfecundüArift. experitianafcitur. Vidimusetiam viros certaminumeiufmodi peritiſſimosfuiſſe Syluius Pic- animofitateinfignes . Syluius Piccolomineus celeberrimus tota colomineus Italia,qui peritia haccertandifuitfortisadmodum, etiam ex 1 pluribus .. LiberTertius. 121 pluribusduellis veris, non umbratilibus, gloriamreportauit: queinveris, Sedinpublicis quoque bellis militari nedum, fedimperatoria pugnis. acin fictis p quoque laudefloruit . PandulphusSpranius, ciuis nosterex nobilifamilia,ſtabiliquadam animofitatefuitinfignis ,inperi culisque, acpugnis multisſpecimenpræclarę virtutis exhibuit. Eratidem certandi, ac degladiandi peritiffimus . Corbis pe nes Liuium libro 28. peritiaeiufmodi videturſuperaffe Or fuam,idqueexpreffiße Liuiusillis verbis : Maior Corbis vfu armorum,&aſtu,facilèſtolidas vires minorisfu perauit; Quòadopinionem vulgarem, quam ) Laches ex preffitpenesPlatonem,fateri oportet nonfufficerehancfolam exercitationem adcomparandamanimofitatem : aliud estenim conferre, aliudfufficere ad quippiam acquirendum; undequi nunquam ex umbratiliad verampugnamtranfierunt,bi cer tè,fi in verampugnaminciderint, ex eafola exercitationenon veram virtutemrepræfentabunt;niſiſuaptenatura,&natu valifortitudinefortesfuerint . Exhaccauſanafciturinterdum Curmagi exercitationis huius infamia, cuminhominem naturatimidum ri,quosvo cadit: nafcituretiamexalio capite, namcum peritiam pugnan- Scherma,ti cant della midi exiſti diafferat, adeoquequandamexperitiafortitudinem,fiincidat mentur. exercitatus in aduerfarium, quemsuspicetur equè, vel magis peritum, timoreopprimitur,utde militarifortitudinedicebat Aristotelesaccidere. Nouitaspretereaperturbat hominem. Exemplo rem declaremus . Porcius Latro declamator,ut Quintilianusrefert, cuminferiumiuditiumex fictodefcendif fet, offenfusnouitateloci, adeoqueinitium noninueniensoratio nis,petijt utſubſelliaexdio in bafilicamtransferrentur.Ma iorautem eft nouitas exnulloin proximummortis periculum venire; undeetiamfinonfugiant,harebunttamen, )tora. pescentabinitioexercitati,quodillis vitio verteturab inspe= Etan 122 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Etantibus. Hafuntcauſe,quamobremexercitatio armorum umbratilis malèaudit, atimmeritò; namnonexperitiaproce dithesitatio,quinimo imperiti,& inexercitati multo magis harebunt (fifuerintincæterispares)verumnon equèin illis attenditur, reprehenditur timor,atquein exercitatis, aqui bus vulgus propterperitiam requirit veram, & abfolutam fortitudinem, quamnullapacis exercitatio exhibet . Pruden tiffimè enim TheodoricusRexpenes Caffiodorumlib.3.varia rumprima epist. Ferocia cordalongapacemollefcunt, cauetefubito in aleammittere, quos conftattantis temporibus exercitianon habere: terribilis efthomi nibusconflictus, finon ſitafſliduus . Demuſica,practicanempevocata. Cap. Octauum. §. Primus. Tria inmuſica contineri,quietem cor poris,voluptatem, figuram . NTERfedentarias veròartesliberalesprimòoccurritmu INTER fica, utpotèque apoliticisgymnaſtice exalterapartein di Stiplina, acpediaopponatur. Tria ipfa continet, corporisquie tem,vellenem omninomotum,voluptatem,&figuram:quie temdico, lenemvémotum ipſiusmuſici;nam infonisinstru mentorum exneruisartificioſaſolummotionemanuumutiturs in cantu vocis, ac vocalium inſtrumentorum motus inTibys &idgenus inſtrumentis motione itidem ſpiritalium organo rum, vehementiore tamen. Qui omnesmotuspræmotu,qui ad animofitatem requiritur,quietis loco haberi iurepoßint. Voluptas, quæfecüdoloco numerabatur, eft,quam,tùquicanit, tumquiauditexcontentupercipit. Quoniam verò voluptas remis LiberTertius. 123 remiſſionemanimicum cordisdilatationeefficit,ideo muſicaom nisremittit animum,facitque homines eiperpetuo vacantes Animo(utdicitComicus)ommiſſo. Tertiolocoestfigura, Seufiguratio fpirituum,quam operanturharmonia, / rithmus provarijsfuifiguris: figuræ enim muſicorumconcentuumva riæfunt,alia querula, alia vinolente, ac molles,aliæcon ſtantes,&fortes,aliemoderata, actemperate. ItaPlato in SecundodeIusto: ) querulasdicitLydiasmistas ,&Lydias acutas. Vinolentas , ) molles vocat Lydias, & Ionicas. FortesPhrygia, moderatas, actemperatas Doricas . Reppre henditdiuifionemAriftoteles : at inpræfentia nonest,cur di fcrepantiamtantorum virorumconfiderem:fatestmihi id, in quoconueniuntplures eßefiguras concentuum,quæfingulain Spiritusfui fimilitudinem imprimunt; ſpirituum enim tenuis materia,acspiritalis afpiritali muſice motuagitatur, &figu ratur, &neduminhominibus ,fedinequis quoque,quidfoni poffint,taba demonftrat. Infantescantuſedantur: nos ipfos tube t) timpana inarmaaccedunt,meminimeinadolefcentia meditantemquondam monomachiamſonobarbitisperbypates confirmatum, & accenfum. QuedePythagorafcribitCice- Demufi.c.1. ro , &pofteumBoetius, qui taliafubiungit,idem demon ftrant. Statuaturhocitaquefigurari vario modofpiritusno Strosabharmoniapro variaipfiusfigura. Quaetiam propo fitioadritmos,ac numerosextendatur. Mufice figuras,& Admutatio exillisaniminoftrifigurationemtantifecitPlato,ut mutatio nëmuſicaabfque mutationereipublicafierinonpoßecrediderit. Répub.cre neinmuſice mutari & diditPlato . §. Secundus. Moresexmuſica. MUSICAE ergo,quiſetotosdediderint excorporisquie te, texiugiinftillatione voluptatismoresremiſſos,acdefides con 124 Deconiect. cuiufquemorib.&c. contrahunt,imbelleſque, acignaui efficiuntur,præfertimquefi figuraharmoniarum,&rithmorummollesfuerint,&remif Iufto. Lib. 3. defa. AudiamusPlatonem. Quicunque,inquit,permit tit, vt muſica animumfuum affiduè circumſonans occuper &demulceat,perquemaures,velutiperin fundibula harmoniasinfundat, quasfupra comme morauimusblandas, fuaues, molles , acflebiles , at queætatemfuaminmodulis animumdelinientibus confumit,isprimum quidem,fiquidiracundúhabe bat, tanquam ferrum demollit,&vtile exinutili, duroqueefficit. Quando autemincumbit diutius, magis demulcet, poſthocmagisiam liquefacitani mú, &reſoluitdonecdeſtilládo exhauriat animoſi tatem omné,excidatquetanquam neruos exanimo, exquo animum quaſiſegnem militem efficit. Heс ille. Atquid,ſi totam vitam ponatin muſica,fedin modis virilibus, &bellicofisdoricis, v.g. acPhrygijs,ſtuequicun queillifint? Refpödeo modos ipfosperſeinbellicofum affectum ducere, verum rationequietis corporis, &voluptatisiugis, quaminfunditinanimum , muſica refoluere demum animum, &imbellem redderehominem & rationiattestaturinductio, Seucommunishominum quædamestimatio; nequeenimcrede ret quispiam hominemperpetuò muſice vacantem , etiamfi Phrijgia, & ceffantemabomnibellicaexercitatione , ab omni querobuſta corporis motione, & marcefcentemotio, nifiillibe rali,faltemimmodico,fortem, &inpericulisconstantem eua furum: utignauushomo,acmillesex tubefonitunonin cendituradpericula,fedfrigidus manetinpræcordijs animus, itademuminnutriti eiufmodihominisanimusnullam ex figu ris harmonia bellicamfiguram, quæfit ulliusmomentiſuſci piet. 125 LiberTertius. piet. Atcontrà,inanimoſoperſehomine plurimum efficient bellicofi modi. Alexandrummagnumadarma uſquerapien dacommouerunt: non equèimpuliſſentDemosthenem. Con- Conclufio. cludamus . Muſicaeos,quiſetotos illitradunt,quicunquemo diexerceantur, eneruatosanimo, acmolles, imbellesquereddit; eos autem,quiprooccaſione muſicam audiunt,pro varijsmo disacfiguris variè difponit. Licètautem muſica,quiperpe tuoilli vacant, mollesomnes, ac effeminatos reddat,facilius tamen, &expeditius eneruateos,qui molles modosfectantur, proindequeeorumpræfertimmeminitin exfcriptispaulòprius verbis Plato . §. Tertius . Additiodeanimoſis natura . REFERT etiamplurimum,qualesfint hominesnaturali virtute aut vitioadid, utfacilè, difficilevéa muſica dispo nantur. Audiamus,quidde animoſisfuapte natura dixerit Platolocopaulòantea indicato . Atſia principio (inquit) hominemnactaſit(muſicanempeperpetua)natura fine animirobore , citohoc perficit: fin autem animo ſum,vires animi frangens , ad iram reddit præcipi tem,vtnimis quibuſque offenfiunculis irritetur ,ac facilè iterum efferueſcat; vndeex animoſis iracundi, atquemoroſieffecti ſunt, moleſtia,&faftidiopleni. Defaltatione, & choraa. Cap. Nonum. §. Primus. Præmittuntur quædam de rith mo, &harmonia . FXhiscorellarijlocodefaltationedicere, &decernerelicet, Eratipfainter motionesreponenda, ut verèmotioeft: at quoniam 126 Deconiect. cuiufquemorib &c. quoniamſonumetiamincludit, &interdum cantum,feume liusdicamusincludereipſamſemperrithmum,numerumvé,in terdum&harmoniam;ideononnifiposthunclocumdecernere deipfalicuit. Saltatioergoaliaabfqueordine ulloest,& nu mero, alia ordinata &numerisastricta,qua verèfaltatiodi citur, nosqueitalicè(ballo)vocamus:dehacinprafentialo quimur. Quoniamautemrithmusaliquaconfpicuarationere prafentari debet,ſonoidfit. Quodſiſono iungatur cantus, cip. Secundode tumchoreaeft,quamideo Platoex barmonia, & rithmo ex Artiprin- quetripudio, concentu conftare voluit. Antiquitusetiam nostri iungebant rithmum , & cantum illarum odarum , quasobid,ballate, italica vocedixere, quastſono eguif Devulgari seafferit Dantes,nempeeas aliquofonantefaltabant , fimul cloquentia. que cantabant . Quidfitrithmus,quid harmoniaalıbidixi mus,derithmis in rethorica nostra, &latiusin tractatione feorfum,dehocipfo argumentodeharmoniain muſicisnoftris; ex eis locis petantur. Interimfatisfitdicere rithmumLatinè pedemeffè exproportionegratatardi, &velocis,harmoniam autemexproportionegratagrauis , &acute. Incantu utra que proportio includitur : tarditatem autem t) velocitatem varietate notarum nostriexprimunt,quarumaliæmaxime , alia longa , aliæbreues, aliæſemibreues,alieminime, aliæſe minime, aliachroma, aliafemichromedicuntur. Acumen, grauitasexfituearundem, utfuntin altiore, aut humilioreli nea,ſpatiové. Instrumentaquorum unicafemelchordatan gitur,fingulapotius rithmoscontinent,quam harmoniam : at quorüpluresfimulpulſantur corde,illa &rithmos, ) harmo niamincludunt. Quodſiſoniscantusiungatur, multofiteui dentior rithmorum, &harmoniecommixtio,inquarumcom mixtione, &coniunctione pofuitPlato choraam,& in defi niendis LiberTertius. 127 niendis rithmo, acharmoniaprograta proportione ordinemdi xit: atpro tardo, ac veloci motumadhibuit . Ordinem enim, quiinmoturithmumdefiniuit, &harmoniam ordineminacu to, &grauicontemperatoin voce. Vbi vocem adinſtrumen taetiammuſica,nedumadcantumextendereoportet,fecus non complectereturdefinitiototum definitum . Verùmde bis ali bi,utdixi;nuncautemdefaltationecumſono,fiueiungatur cantus,fiuenon,loquamur,quainconfiderationerithmuspre fertimattendendus:dequo alibilatèegi.. §. Secundus. Quæfintſaltationispartes. QVAERITUR ergofaltatio, itafumpta,quos moresſugge rat. Primò veròdistinguendifuntrithmi; alijenim aliammo rumfiguramprefeferunt; bimoremgrauem,&temperatum; hibellicofum; hi mollem; bilafciuum , &petulantem. Eiuf modieratfaltatio Ionica, dequaHoratius. MotusdocerigaudetIonicos Matura virgo,&fingiturartibus. Verùm.confufiusdoctrinaprocederet,quàmparfit,nifipartes Saltationis ampliusdiftinguerentur . Tresfuntex Plutarcho, Inqueſt.co. Phora,Schema,Dixis; quegrece voces Latinèreddentur; Motio; Figura; Demonstratio. Motiorithmisconftat,qui pluresfunttotidemenimquotpedesinarte metrica, qui uſque adquadrifyllabosfunt2.8. bisyllabiquattuor ,trisyllabi octo, quadrisyllabiſexdecim. QuorumPyrychiuspesfacitfaltatio nempyrrichiam,Trocheuschordacem. Figuraautemestexge Stibusinfaltandocorporis,quigestus&ipfirithmis ijfdem,qui pedibusfaltantur, peragidebent . Qui certantarmis, utpyr richiumfaltantes, concertatio illa eftfigura . Vidiego biftrio nem uiualibus . 128 Deconiect. cuiufquemorib.&c. nemrithmiſe ceuentem: erat eafigurafaltationis. Pariterfi fæminafaltandocrißaretur ,feucriſſantemimitaretur, figura tumquoqueeßetcriſſationisrepræfentatio . Demonstratioau temdiciturfignificatioperſone,quăfaltatorrepræfentatvtrum Veneremfcilicet, an Palladem, anIunonem, an Paridem refe rat: quærepræfentatio veste, ornatucorporis,comitatupre tereaindicabatur . Paris pastoraliornatu ; Mercurius cadu ceo, alis, & virga; Mineruagaleam, &oligeneacorona, ut penes Apuleium Deafinoaurcolib 1 0.Pedesergo,feurythmi, alij concitati, utpyrrichij ; alijgraues , utspondei; alij ludi bundi, uttrochai; attamennonexfolis illisturpitudinem,ho nestatemvefaltatiofumit, exfigura præfertim, exqua idem peslaſciuus effepotest, &militaris. Anapaffusfiquis vene reamimpreſſionem imitetur,laſciuus omninoeft,turpisque:con trà,fi militaremimpreffionem, estbellicofus. Unde Lacede monij neque ullammilitarem hortationem adhibebant abſque Tusculan. Cicero libr. anapestispedibus . Pyrrichiopedearmatasfaltationesperage- Platoin4.d bant, utconcitatopede , ) adpercutiendumapto; attamenfi Tufcophon. quis euminaliamfiguramabduceret(abduciautempoteft)con deCiriexpe tinudalium moremrepræfentaret . Turpitudo integraergo,ho dit.hb.7. nestasquefaltationis exrythmo, &figura nafcitur. Demon Stratio, dixisové adiuuant,nonfaciunthoneftatem autturpitu Lāpridius. dinem. Dum nudus ceuebat interfaltandum Heliogabalus , Diſtinctio nuditasfaditatem augebatfaltationis turpiſſime . Distingua multiplex, mus ergofaltationes expartibus eiufmodi,alias honeftas euade re, quarumhetemperatafunt,hebellicofa; aliasturpes,qua rumhelafciua, &molles, heinfolentes, acferoces,he vino lenta, &petulantesfunt, aliquæludibunda; queproloco, & personis &permittipoffunt, & vituperari debent. Itadi Stinctisfaltationibus in præfentia, quæramusnunc mores in terim : LiberTertius. terim variasfaltationŭfiguras legerequispoteft penesAthe 129 neumlib.14. cap. 11. §. Tertius . Qui moresexſaltatorio ſtudio. SALTATIONESfanè promotibus corporismagisad robur corporis,&animifirmitatefaciunt,quàmmuſica; &fifigura concitate, &bellicofafaltationis accefferit, multo magis: atta mencumvoluptariademum vitaeiufmodifaltatorumfit,hac est Statuendaconclufio. Quiſetotosfaltationibusdarent,tan demindefidem, acimbellem animihabitum reciderent.Ratio quan veròest,quoniamiugis ea voluptasanimum laxando,inha bitumeiufmodiremißumtandemeosredigeret. Minor tamen eius effet, quàm muſicorum remiffioob corporis motum,adeo querobur,acSpirituumexmotu calorem. Secundodeindeloco dicendum,quiprooccaſioneſaltationibus uteretur,bellicofisex illis adanimofitatem excitatumiri. Unde Anapaſtoruteban turinimpreſſioneLacedæmones:idfignificatCiceronisproxime Lib.2.Tu indicataverba,Militiamverònoſtramdicoſupartiata foul. rum,quorum procedit admodumad tibiam, nec adhibetur vlla fine anapęſtispedibus hortatio . Pro fizurispariteralijsadalios moresdiſponerentur, utIonicafal tatioadvenereosdifponit . Retinenda esttamenea animaduerfio,quam antea cap.7. §.3.ex Caffiodori verbispofuimus. De Philosophia. Communia præmittit. ad literarias vitas tranfeamus, primoqueoccurrit Phi : atillapre caterisftatuenda,quefunt communia I omni I  Deconiect. cuiufquemorib &c. omnilitterarioſtudio viteque:funtautemotiumftudiorumpro quiete ,quam exigiteneruare corpus, & animum remittere, quodanteadictumfuit:fecundumest studiaeademprodogma tibus, quæinferunt, mouere , acdisponereanimum,ſi quears Suadetlucroiugemoperameffenauandam, quiartiincumbitita fuadenti,adlucrumdifponitur. Silectiocomendetgloriam, in eamlectionemlongoſtudiointētusgloriecupidus euadit:idem quedecaterisdixeris. Tertiumdemumest voluptatem,quæ exstudijspercipiturſolidioreeße, quàmquæexmusica, &fal tationeperfenfushauritur, minusqueadeo ex ipfaremittiani mum: attamenpro tenore, quiin bellicispericulis requiritur amplius,quàmparfit,remitti. §. Secundus. DePhilofophiæinſpectricismoribus. His communibuspræmiſſis,adPhilofophiamdeueniamus, primoqueadinspectricem: hacergoprofuauißima, &puriffi mavoluptate , quafubindeprofundit animum ,ab illecebris fenfibilium voluptatum,acintemperatarumpræfertimabducit, item ab amore diuitiarum,quibuscontemplatorparum eget, ut Ariftotelesprohibuitquoque 1 0. Eth. cap.7.Rationeob iecti, veldogmatis,nonipsaperſecomponit, & temperatani ! fto . Lib.6.deIu mum; non enimadmoresextenditur: attamenPlatoexcaufali 1.Phificorú cognitionequadam,exemplarique inmores influere vult,& Inproemio AuerroesAlexandrumfequutus. Platoergoexemplariquidem م modocognofcereidealemiustitiam, & honeftatem,eamquede incepsin moribushominum, aclegibuspingere, &coloraredi cit lib.6. paulopostmedium. Eteodem libroinprincipio a pu fillánimitatelongèrecederePhilofophum vult,eòquod,cuiineft cognitionis magnificentia,& totius temporis,totiusquefub ftantiæ " LiberTertius. ſtantiecontemplatio,humana vita magnumquid viderinon potest. Quocirca neque mortem timebit. Vult effe veraces 131 prætereaPhilofophos,&temperatos, liberales,atnonexco gnitioneidillistribuit,fedexconcitato adrerum cognitionem, ac veritatemimpulsu, ardenteque veritatis uniuerſæcupidi tate . At Auerroes, Alexandrum utperhibet,ſequutus, aptiusque , &clariuseandemAlexandrifententiam afferens, Themistiusin Phiſicorumprobemio,(velquodfaltemThemi Stio adfcribitur) dicunt effe iuftum Philofophum, eò quodele menta, &reliquaspartes vniuerfifibi inuicem cedere, & fuumamarequamque ordinem,equabilitatemqueferuareGeo metricam videt : indeetiamab auaritiaremoueri: eße tempe ratum eò,quodcognofcit voluptatemnoneffe accidensfuapte naturabonum,fedpofterius quippiam, &fubfequens ,idque Undeconciliatur, multapræternaturamturpitudine effè com mixtum,& coinquinatum:effefortem,quod cognofcithomi nemexiguameffeportionem vniuerfi; hominis etatemad to tumtempus eßepunctiinſtar, ut paucisannis aut prolatare vitam, autanticipare,fatum nulliusfit momenti. Demum vitambumanam,cuminipfanihil videateßemagnum,despi cere; unde etfortem, &magnanimumfuturum: adpruden tiampræterea cognitionem animerationalis , quam ipſeacon templationedeanima confequitur, conferre. Itemcognitionem diuinorum ad Dei amoremducere. Hec,bisquefimiliababet Themistius, cui omninoconfentitAuerroes. Fateritamen opor.. tet remotas moralium dispofitionumcauſas potius,quàmpro pinquaseffequædiftefunt: cognitiopræfertim animeapruden tia, queinparticularibus verfatur, plurimumabest . AdDei admirationem,() amorem , &obferuantiam proximèrapit: at queDeusprobibeat,iubeatque attinentiaadmoreshumanos I 2 non 132 Deconiect.cuiufquemorib &c. nonaperit inspectrix Philoſophia, nisi ut inprincipijs . Na turalis Philofophia nobiliorem effe rationemconcupifcibili ,& irafcibili monftrat, undeillammagis,quamhas colendam,at exercendas has quoque nonextirpandas admittet,cum nibil naturafrustrafaciat, quousque verò,&quantum,nonest acontemplatiuapetendum . §. Tertius . DePhiloſophiæ actiuæmoribus . Ат Philofophia actiua admores iamipfosdescendit, t qui refti , acprobi, quiprauifint, monstrat:fuadet etiambo nos,damnatmalos; unde apertumeftratione dogmatispro Epift... bosipfam inftillare mores : & experimuromnesex moralium librorum lectione animatiores nos adprobitatem exurgere Horatius. : Laudis amoretumes? Suntcertapiacula,quete Terpurèlectopoteruntrecrearelibello : Inuidus, iracundus, iners, vinosus, amator; Nemoadeoferuseft, utnon nitefcere poffit, Simodòculturepatientemcommodet aurem. Vtilitasmo. Prudentiamfecundum communia principiaſubministrat, at næ. ralisdoctri- imperfectam, & adagenduminfufficientem,nifi usus, &ex perientiaaccefferit; undequiexotioſoſtudio moraliadagendū tranfit,nifiipfeſeſustineat,& peritiam interimquerat, of fenderegrauiterinterdumpoterit. : : Annotatio. §. Quartus. Dictahucufqueformalitereſſeacci 4 pienda, nonabfolutè. REPETENDA efthicnonfemelfactaiamprotestatio; lo qui menuncformaliter,&perſe,nempequi moresfequantur Philo LiberTertius . Philofophiaminſpettricem, aut aftiuamipsamperſeſumptam, 133 &quataliseftnonabfolutè,cumaliæ multe contrariæ caufa obſiſterequeant, temperamentum, educatio publica; interim priuata,&cauſe relique, &quoad aliquam virtutem ,pu tafortitudinem , Philofophiæ ipfius moralis Studium iuge , perenneob longamquietem,&roboricorporis,&animofitati præiudicio est . §. Quintus. Cauſaquamobrem,&tempore Pla tonis,&Auerrois, &noſtro Philofophimorum in famialaborauerint, laborentque. PLATOfatetur,t affirmatAuerroes, nosquoquevide mus,Philofophiæ profeffores, utplurimum ,ad agendum ine ptos,&morumetiaminquinatorumeffe. FateturpenesPla- Lib.6.deIu tonemSocrates,quiſetotos Philofophiæ tradiderint, eos ut plurimumabfurdos, arebushominumalienos,&propeiniquif Amoscuade fimoscuadere. EtAuerroes No. quoquecumprius oftenderitPhi lofophiamredderefuaptenaturahomines virtutibuspraditos, rum. fateturtamenfuatempeftatecontrariomodofehabereeiusprof feffores. Plato veròcaufamreijcit inid,quodingeniaſolum ſpuriaPhilofophiam aggrediantur , cumhominesadeamfacti, &natialiòimpellanturabillis caufis,quasipsedoctiffima, t eloquentiſſimaoratione enarrat, ad quemlocum ablego legen tem. Auerroesinlegescaufamrefert,exquibusanſamſuotem Inprohe mioPhiſico porecapiebant multicarpendiPhilofophos, utciuili vitapror fusineptos: noftroautemſeculocaufaPlatonicaprefertiminua- Philoſofia lefcit; cumenim Philofophiainepta, utplurimum,reputetur ſpernatur. cur hodie adciuilia muniatractanda , preſtantesnobilitate, &ingenio homines, utfunthonorumcupidi,&primorumin Republica lacorum contemptam,&reiectamadignitatibusdifciplinam, I 3 &ipfi  Deconiect.cuiufquemorib &c. &ipfi fpernunt in Italia Iurisprudentiafrequentesſetra dunt; bumilioreshomines, &queſtuarij Philosophie aggre diunturfeulacerantpotius;in gratiamenimmedicine,autal teriusfcientiæattingunt,utindelucrafibiparent; Gitarem Sanctam&venerandam degenereshominesturpifineaggre diuntur,prophanoque fudeturpant. Procul, òproculestoprophani. Additurpræterea, quodPhilofophiam moralem Pfeudopbilo fophi eiufmodi nequedeliminefalutarunt unquam,quodta menplurimumexagitauit Cicero, eumſe Philofophum appellare, quidefinibusbonorum, &malorum,ideftde vltimo vite fine,ftatuendo nihilomninonouerit. Verùm, quifepenitusto tumvitecontemplatiuedediderit,noniniuriaamuneribusci uilibus alienus ducitur, eomodo tamen, quo anteadiximus, cumdefelicitate,ibique de vitacontemplatiuadifferuimus:at qui &ingenioestphilofophico,&moralem,inſpectricemque Philofophiampulchrètenet,facile,fiadmuniaciniliadefcendat, non magnaque experientia,aptißimus euadetillis exercendis procognitioneprincipiorum,atque uniuerfaliumcanonum Plutarchus quamexftudijsbabetiamfuis.Idilliaccidet, quodinre milt cullo. etiam inLu tariLucullocontingit;dequoCicero. Itaque, cumtotum iter , atquenauigationem confumpfiffet,partim in percontando aperitis,partimrebus geftislegendis, in AfiamfactusImperatorvenit,cúeffetRomapro fectusreimilitarisrudis. PoftremumpericulumferioPhi in7.dIufto. lofophantiumilludest,quodtetigit Plato,impreposteretamen pbilofophantibus,ſequetemporeincongruo Dialecticefcilicet , Metaphifice applicantibus. Periculum verò est,fiquiingenio philofophico, &studioprefummaveritatis cupiditate nimij acuminisfeu ruento actusinfcepticam opinionem delabatur: tum 5 135 LiberTertius . tumenim,cumfpe ceciderit cognofcende veritatis, quemfibi finemftatuerat puramque ideo voluptatemintelligendi defpe ret,infenfibiles voluptatesfenexrecidet,quas iuuenis vita uerat; abſque enim voluptate aliqua nemo viueresustinet. Phauorinusin vigenteatatepudicus,insenectute vitamin Phauorinus obſcanamprolapfusest. DeIurisprudentia. CaputUndecimum . iamfenexfit obſcænus. no DIurisprudentiamtranfeamus. Hecquoquequietecor tantătamen,quantaPhilofophiapromul titudinelibrorŭ verſandorum: noneatamenexercitatioeftcor poris, quæipfiusroburferuet. Emmollituritaqueineoquoque Studiocorpus, &animusredditurimbellis: voluptas verdex Suauitate studiorumminormultoest ,quàmPhilofophia. At prodogmatefiPandectasipfasſpectemus,acCodicem,demum quelegumcollectionem, accongeriem,hacIurifprudentia deli Etorumpunitioneproponit, exteriorumtamen,perturbantium. D.Th.1.2. queciuilemfocietatem; habituumnonmultam geritcuram:in Uniuerfalibusfolumprincipijs; honeſtè viuere,neminemlede re, iusfuum unicuiquetribuereiubet. Verùm uthonorespu blicosStudiofisproponit, spemqueobtinendorumexhibet, cupi ditatembonorumpromouet: duminterpretes autem confidera mus,lucricupiditatemilliexcitant;namplurimos videas,pri mequefortis ,quiiactent lucrummagnumasefactuminma 9.96. art.2. teriafideicommiſſorum, velin aliamateria:quorumauctori tate incitantur studentesadeandem,quæindiuitijs,gloriam. Baldus. §.Primus . Moresalij exIuriſprudentia. ALTI pretereamoresfequuntur exSophifmatefecundum quid,&fimpliciter; cumenimIurifprudentia,qualisincolle I 4 Etione 136 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Etione nunclegum traditur, ad iudicandi ufum, ) munus spectet,que estfunctioquædamprudentiaPolitice; Iurifcon SultiarbitranturſeadtotiusPoliticeprudentia ufumfactos, &aptoseffe: exquaignorantianonfimplicitumor multusna fciturſefufpicientium &reliquas facultates,licèt aptiores, contendendifrequentia, qualis eft Politica, defpicientium. Contentiofus etiammosna fciturexcontendendifrequentia, velvoce velfaltemfcriptis. Aduocati enimfcriptis concertantubique, acalicubi etiam, utpenesnos voce : Bononia, &Romefcriptisfolum Vo ce enim, quidifputant Procuratoresvocantur:nequeconten tiofolum difputatiuaest,fednegocioſa; namdealicuiusfemper. damnoagitur. 6.Secundus. DeMoribus conſequentibus peritiam : legum,cumlegumlatioperfectaeſt. QVODfilegumlatioperfectafit, nempe vniuerfalemiu ftitiamadeoqueomnes virtutes,&difciplinamadeascomple Etatur, eiusfanèſtudiumintegramexhibet virtutem, fiuead eamconfert. HacdecauſaPlato studiumlegum unà cumea rum prohemijs ideo commendabat. Verbafuntfapientiſſimi Philofophi deoptimaRepublica , tt) de legumlatione perfecta runà cum probemijs ; Non eſt præſtantis virtute ciuis perfecta laus,quadicitureum bonum effeciuem,qui legibus quamoptimè miniftrauit, & quammaximè paruit,fedperfectiorillaeſt, cum effe talem,qui le gumlatorislegesferentis,&laudantis, vituperantif queſcriptis,omninopertotamvitamparuit.Hæceſt ciuisperfectalaus, nempeoportet,vtlegis conditor legesnonfolumconfcribat,fedetiamdeclarationem 1 his LiberTertius. 137 his adiungat, quaquæhoneſta , turpiavè ſibi viden tur, fignificet. Studiumergolegum,ac probemiorum ma ximè iniungitPlato ciuibus, utuberem virtutisperfecta fontem: necAriftoteles,qui vniuerfalemiustitiam prefertre liquis virtutibus ,in hoc diffentire poteft; qui enim fiet,ut perfectam legum obferuantiam ciuis obtineat,qui legum Stu diumnonfitamplexus? A : DeRhetorica,feu Oratoriafacultatisprofeßione eiusý moribus. CaputDuodecimum . §. Primus . MoresOratoriæ antiquitus : continet . DOratoriamfacultatem Rhetoricamvétranfeamus:bac Aantiquitus patrocinabatur litigantibus , &reis reis , ut nuncIuriſperiti,ſedin confultationesetiam, & concionesde Scendebat, undemagnosgerebat ſpiritus,plurimumquetume bat. PenesPlatonemGorgiasafferit,Rhetoricam omnesfub InGorgia. ſevires, acfacultatescomplecti:contraquamopinionemdifpu tatibi Platofubperſona Socratis : & AristotelesinRhetorica damnat,dumRhetoricameffepropaginem Dialectice, )Poli Lib.1.cap.2. tice, nonautemPoliticam integramcognitionem includere af- munéfectio ferit;fimulquedicit; pluratunctemporis effeillitributa, quam ne. is effeillit propriacontemplatioferat. Nuncalicubieademferè,quean tiquitus, muniaOratorexercet, ut Venetijs, &inditione,ut plurimum,Veneta. Vndemultumquoqueeaipfafacultasft . bifumit; eofdemque morestribuendumestei,quos tribuimus proximè Iurisprudentia . A §. Secun ſecundúcó 4  Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Secundus. Moreseiushistemporibusvnà&poe ticæ,&reliquæeruditionis. Атhistemporibus,exceptaferèditione Veneta,&facra functioneconcionatarum,dequibusnonloquor, in eruditionis Solamlaudemconceffit unà cumPoesi &finitimis ornamen-.. tis, cognitionefcilicet antiquitatis, & hisfimilibus,quæfacul tates, earumque Studiainhos videnturipsaperfe moresincli nare. Affectus validèincendunt,&commouent,namtum oratoria, tumpoefis inaffectionibusexcitandisplurimum labo rant, eamqueobcaufamdeoptima Republicaſummouit trage diam Plato . Boetiushanc prefertim labem affectuum exci Lib.1.conf. proſa 1. tandorumtribuit Mufis: PhiloſophiaenimficpenesillumQue (Musa)doloreseiusnonmodònullisfoueruntreme dijs, verùm dulcibusinfuperalerentvenenis. Hafunt enimqueinfructuoſis affectuum ſpinis vberem fructi busrationisfegetemnecant, Atpræfertimamorespoesis alit, non tam rationedogmatisquàmratione repræfentationiss ubiqueenimamoresrepræfentantpoeta,tumGraci tum La tini, tum Itali: at Latini& Græciturpes mafculorum, aqui busnostriabſtinent:quefortaffiscaufaetiamfuit,cur labora uerintea infamia aliquandopoete,quamAreostus in Satyris (vulgieiufmodifententiamfignificando) expreffits Rideilvolgofefente run, c'habbia vena Dipoefia . Certèlectioaffidua turpitudinum irritamentumeftineandem turpitudinem . Ariftoteles lectionem, &inspectionemturpi tudinis abadolefcentibus , &puerispræfertimremouit. Quo circacommendo eorumpietatem,quireſecauerunt a Martiali, Catullo, LiberTertius. idgenuspoetis omniaobscena. Eademratio, 139 fedprætereaconfuetudo,&imperiumGrammaticosaliquosfe duxitadillam turpitudinem,dequaIuuenalis; Quotdifcipulosinclinet Amillus . Optimamfuiffet,fieloquentiſſimi bominesnon nifiproba, fanctafcripfiffent . Imbibiffent certe eloquentiæ quoque can didati uberes castimonia , &fanctitatis stillas . Reliquos mores exijs, quedictafuntdequiete corporis deducere licet. Addifciplinamtranfeamus . DeDiſciplina . Caput Decimumtertium. 6. Primus. Diſciplinadiftinguiturinpublicam, &priuatam . DISCIPLINA restat,fiueeducatio,quamegoduplicem Dfacio, aliampublicam, aliampriuatan, usernam hiin prafentiafonathec diftinctio,quodſonat Aristoteli in Politicis libris , & quomodoſumamego infequentiparte. Nuncitaqueprodifciplinapriuataintelligocultum &aßuetu dinemipſiuſmetperſona :pro publicaaccipio ciuitatis, locique vitam,&demumexemplumpublicumquodinterdumexRei publicaformapendet,interdumexalia causa. Pendetexfor maReipubl. mos auaritia in Oligarchia;cum enim inea ex cenfudignitatestribuantur, rapiunturquoqueciuesin admira tionem,&amoremdusitiarum. Nuncutrumque disipline membrumconfideremus.. §. Secundus . Dediſciplinapriuata,educationeve. DISCIPLINA , quamnuncpriuatamappello,postea dini deturpro cura,exquapendebitinpublicam, &in priuatam. Erit 140 Deconiect. cuiufquemorib. &c. Eritpublicaquidem,fiacurapublicaciuitatisfit : priuata dve rò,fia cura patrisfamilie , ac domestica procedat. Diſcipli na,educatiové eiuſmodi Græcèpedia vocata aPlatone, abAriftetele; definitur a Platone; Educatio puerorum , quęadeamviuendirationemperducit,quamlexre tameſſe dictat, &iuriæquitatepræſtantes,&fenio resvſu rerum, ficutrectam,verècomprobarunt. Ve rùmdefinitiohæcfitfoliusdifciplina a publica curadefcenden tis, anomnisdisputaboin s.parte, ubiTherapeuticeexplica bitur. Interimfatisfithicdifciplinamfignificare, educationem, ac affuetudinem perſona: cuius vires,que,&quantęfint, Lib.2.deaf- iamaperuimusin 2. parte. Quocircanibil aliudhicfubijciam; fectibus in communi. Epift.7. namquam, &qualemeffe oporteatadfequentempartemſpe Etabit, ibiquelatètradetur . §. Tertius . Depublicadiſciplina, ideſtpubli coexemplo. PVBLICAdifciplina, utnuncfumiturpropublicoexem plo,vim&ipsamagnamhabet,licètminorem,quampriuata: publicoenim viuitur, ut plurimum, exemplo . Quiin deli cijsBaiarumCanopivé,necnonlicentiaomniumvoluptatum viuebantadidem&ipfiexemplum,totiprofluebant luxu, t) voluptatibus; undeiubet ealoca vitare Seneca,qui &ra tionem affert, quamobrem publicum exemplum adeo promo ueat. Verbafunt. Vnumexemplum autluxuriæ, aut auaritiæ multum materialifacit. Conuictor delica tus paulatim eneruat, &emollit. Vrcinus diuescu piditatem irritat malignus,comes quamuis candi do ,& fimplici rubiginem fuam affricuit. Quid tu acci LiberTertius. 141 acciderehis credis, inquos publicè factuseſt impe tus , certèvbiluxuriæ,& libidinisvndique exempla occurrant, rarum,&admirandumerit,ſiquiscaſtus confpiciatur. ItaquePlatoquoquedixit verèprobumeffe CurAthe Athenienfemprobumcumcontrairritamentalicentiailliuspo- nienfispro pularisperſeprobitatemamplecteretur. Hincest, curPrinci- dictus pro pumexemplaadeopermoueant ,nampublicaeafunt. Utenim bus. Princepsgentemtotampotestate, &iurisdictionerepreſentat, itavita eius totius gentis vita instar est. Tantam idcircò vimexëplumobtinetPrincipis, utPlatoexistimaueritRem publicamillamfuamidealeminlibrisdeIusto confictam unius Principis exemplopoße induci . Cauſaverò efficacie exempli refertur in obiectum,cuiuspotestatemanteaexpofuimus3.par. Lib.2.c.8. teharumcuratoriarum . 142 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Propofitio rerum, &methodi, huiusý, distinctio. Caput Primum . §. Primus. Quædicendaſunt, proponuntur . AvsAE morumexpofitæfunt,exquarumcom binatione moresdijudicaripoßunt,estqueidpri mumfignorumgenus,quodduciturexprocatar ticiscaufis , adcuiusfigniabſolutionem duo re quiruntur. Primumeft applicatiodictorum adindaginempro pofitam,fcilicet methodusindagandiexdictis mores. Secun dumeft inquifitio temperamenti . Cum enimtemperamentum, præfertimcordis, ex quomoresprofluunt, fit occultumfenfi bus,oportetex notis , atquefignis infenfum incurrentibus il lijudicare, ut mores extemperamentoproficifcentes conij ciamus. Signa verò,qua temperamentumindicant,ſunt,que inPhiſognomiamagnaexpartetraduntur: dico magnaexpar te, quoniamprætereiufmoditemperamentorumfignaaliaque damPhiſiognomiaincludit, vtfuo locointelligemus: verum Phiſiognomiampoftea,nuncapplicationeaggrediamur, acme thodumdeducedorumfignorumprimigeneris,fcilicetexcaufis. §. Secundus . Methodicapitaduoſunt. METHODI autempropoſite duofuntcapita; velenim omnes caufæin eundem moremconfpirant, v.g. omnes inmo rem venereum,tumnaturalestumaduentitiæ; velaliæineum morem, LiberQuartus. 143 morem, alice in contrariumducunt. Exemplo remdeclaremus. Temperamentumfitſanguineum, etasiuuenilis,regio calida, educatioin voluptaria ciuitate, quæqueſcateat occafionibus, il lecebrisque venereis, utquondamBaia , & Canopus: item inftitutioinfamilia, acdomointemperante,ſodales obſceni,for tunaampla,acdelitijs affluens: vitaotiofa, aut ſtudia volu ptaria, utmusica, modorum præfertim mollium. Omneshe morumcauſe ad veneremducunt, ac venereum morem. Hoc estprimum caput . Secundumeft cumalie cauſe in venerem, aliæin venerisodiuminclinant, v.g.temperamentum,regio, etasin venerem; educatio verò,autpublicadiſciplina , stu diumqueintemperantiam:velcontrailleintemperantiam,he invenerem : Etdemumcumaliquecauſe, autcauſaaliquain venerem,alique,autaliquain contrarium moremducunt. Eft fecundumhoccaputmethodi,cuiusiamapplicatio difficilioreft; oportet enim contraria momentalibrare , t) minusex maiore Subducere, utgraduspræualentisdemümorisfupputareliceat. Primum methodi caput continetcum omnescauſa confpirant . Caput Secundum . CV.M. causeomnesconfpirant,facilis est methodus; nam moremeumcertèconijcimus,quemfingula, &coniuncte cauſeexhibent,nempeinexemploproximicapitis morem vene reumpronunciabimus: tertiusautemestdemoreiudicium,qua deactione. Namactionisetiam pofthabitum contractumſu musdomini,utAriftotelesdocet 3.Ethic.cap.s.&nosfupras at moris,&habitusnonfemperdominifumus; undequiSar danapali vitam longotempore vixerit, Sardanapalimoresfa nèiscontraxerit: infingulistamen operandiex ea vitaoccafio nibus 144 Deconiect.cuiufquemorib.&c. nibusſeſuštinere poterit pro libertate arbitrij: atdeponerein temperantiæ habitumnonæquèillifacile. Verùm anteaquo queremtotam explicuimus: exemplum,cum omnes caufa ad fortitudinemconfpirauerunt ,eſt Georgij Castriotte Scander beghTurcico nominevocati: temperamentum eius ad animo fitatemfactum; cöformatio etiammembrorum;procerusenim fuit, ) roborisincredibilis; natus eftinregionebellicofa,fcilicet in Epiro; educatus autemin militaridifciplina adhucephebus, veraspugnasgeffit,quasnumquamdimifit; perpetuoenimfuit bellandioccafionibus circumdatus; nobilitasetiam adanimofi tatemducebat,namexfamiliabellica virtuteprestantenatus Odifs. 24. est . Nobiles autem virtutesauitas,ac auitoshonoresemu lantur . Vlißes adTelemachumpenesHomerum3 : Nequidvituperamaiorumgenus,qui antea Fortitudine ornatifuimusomneminterram : Telemachuscontrà; Videbis,fivolueris,paterdilecte,hocinanimo Non vituperantemtuumgenus,ficutdicis. : Secundummethodicaput continet. Cap.Tertium. §. Primus. Cauſæmorumenumerantur, : &examinantur . ADfecundumnuncmethodicaput tranfeundum,quod cum multoscontineat anfractus,prolixioremquoqueora tionem exigit. Quoniam ergoinhocmiſcentur contrariamo menta,admorespraenoſcendosoportet,utmifceantur,utque librentur: &primò, quænambuiufmodi momentafint,repe tamus: hincautem deducemus. Mos, utexfuperioribuspa tet, est LiberQuartus. 145 tet, estdifpofitio quædamappetitus ,&in eiusmodidifpofitio nemosformaliterrefidet. Quoniam veròdiſpoſitioeaex acti buspreuijs comparatur; ideomosimmediateestexdifciplina, outexeffectricecauſa; utexformali verò, exhabitu , aut di ſpoſitionelaudabili, aut vituperabili . Habitus ergo virtutis aut vitij est mos. Rurfus quoniamappetitusfentiensſenſo riumfuumbabet,cuius difpofitio variè etiam admores incli nat , ut docuimus antea. Temperamentum, exquoſenſorij prefertimdispofitiopendet,in moresinfluit, momentumquead eos habet: atprætereaeademfenforijdispofitioexpartiumcon formationeintenditur, velrefrangitur ; etenim instinctus ex eaipfapartiumconformationenascens,inprimumſenſorium re fluit, fluit,fiquefimilisfit inclinationiextemperamento, eam auget; ſidiſſimilis,imminuit. Integeritaquemosnaturalis, integra quepropenfioex temperamento primiſenſorij, &ex refluxu instinctus,in conformationepartium refidentis,componitur. Quemintegrummorem naturalemegobreuitatis caufa infra momentum extemperamento,utplurimumdicam,licètnon totusextemperamentofit,quodpremoueo,ne quis me rece dere a meadoctrinareputet,quinonexſolo temperamentomo res naturales propenſioneſuenafci docui , ac doceo . Ad alia tranfeamus. Alteranttemperamentum,faltemadtempus,cli quæ tempe ramentum terent ma,folum,ſitus,regio; etatesquoque , &ſexus , exercitatio , &cibi; &horumaliquapartium quoqueconformationemal terant, ideohabentmomentumfingulaadmores . Appetitum pratereaafacultatecognofcente excitari vidimus ; unde im bibitadeagendisopiniones, & maximehabentipſe quoquead mores momentum. Diſciplinapublica,fiueexemplum publi- Quæhabeat momentum cumadhoccaputſpectat,& nobiltaspotentia, &diuitia,con- admores trariæquefortune; omnesenimeiufmodifortune conditiones, K primò  Deconiect.cuiuſquemorib.&c. primòincognitionem, & opinioneminfluunt, indein appeti tum:ſtudioautem,tumobcognitionemadmores momentaob tinent, tumetiam ob aliqualem temperamenticorporis muta tionemobquietem,motumové, &motuumrationem, veluti proximèiudicauimus. §. Secundus. Treseſſecomparationesmomentorum duasfimplices,&vnamcompoſitam . MOMENTAnuncdeclarataconferamus. Idautemprimò confiderandumest,duobusmodisfimplicibus collationemeiuf modifieripoſſe,fecundumgenusfcilicet , &fecundumgradus: fecundùmgenusquidem,ficonferamus momentumdifciplina, &affuetudinis cummomentodifpofitionisfenforij interioris, autcummomentocognitionis,& viciſſim:fecundùmgradus autem,ficonferamusdifciplinam intenfioremcumremiffiorez temperamentumcalidius, &magisadiracundiamfactumcum minu temperamento minuscalido, &minusfactoadiracundiam:at tertiomodo, *compofitofietcollatio, collatio,fi diuerforum di generum diuerfigradus conferantur,nempe,utexemploremdeclare mus,fidifciplina, utquattuorgraduum, cumtemperamento, outofto,comparetur,utquesehabeantinterfemomentaad mores,quæratur. Comparationemfecundumgenera continet. CaputQuartum. 5. Primus. Comparatdiſciplinæ,&tempera G mentimomenta . ENERAnuncprimumcomparemus: triaillafumma erant momentumaffuetudinis,acdifcipline,momentum difpo LiberQuartus. 147 dispositionis&affectionisprimiſenſorijextemperamento, & momentumcognitionis: quorumafſfuetudinis,tt) difciplinamo mentum, &immediatius, &formaliusmoremattingit, cum constituatappetitumipfum, cuiusdispositioeftmos . Dispofi tio verò, &affectioſenſorijprimi materialiterfehabetadmo res,ideoquenonequèimmediata ,necformalis mori,attamen utpendetextemperamentopertinacior illaestdispofitione ip ſaappetitusexaffuetudine;ſpiritaliora enimin nobisfluidiora funt, craffioraautem,& materiata confiftentiora: at oportet dilucidiusremhancipfamexplicare . Cumergo moremhicdi cimus,nonpræfentemaffectumfignificamus ire,autcupidita tis,fedimpreſſamappetitui diſpoſitionem adirafcendum,adcon cupifcendumvé,cumſeſeobtuleritobiectum , autoccafio: affe Etioautemfenforij,acdifpofitioex temperamento,in actupri mofemperinest,quousque temperamentumdurat; in actuſe cundononaquè. Ex.gr. cui corestdurum, )calidum,tale femperhabetfecundumtemperamentiſuigradum: at quodex ardeat,accenfa cordiscaliditate,nonhabet,nifipro occafione irafcendi, velexincenfisbumoribuscorpenetrantibus, velex alia eiufmodicauſa. Corcalidum, ) durum, utad exarde fcendumpronumeft,ita etiamadiramhabet momentum,vt accenfio cordis proxima eſt materia ira: attamenficontraria aßuetudo vicerit,comprimit virtusmanfuetudiniscor velin cenfum, & abaffectuire,faltemimmodico,&rationempro turbante, vindicat: verum restat adhuc temperamentum. femperpronumadmaterialiaillaire primordia excitanda, UE interdum,fifueritoccafio irafcendi acris , magna, &ratio aliorfumdistracta,minusattendatinitiamotus,poßitmagnus iraexcitariestus,in viroquoqueprobo,quitamenſeſeconti nebit . Concludamus comparationem . Difpofitiocordisad K 2 ira 148 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ira materialia primordia tenacius beretcordi,cum tempera mentoipfibereat ,quam dispofitio exafſfuetudinecomparata, appetituicumfit hæc aduentitiumquoddam accidens, &licèt plurimum obtineat firmitatis ex eo , quod longa confuetudo imiteturnaturam ,dicaturquetranfireinnaturam,ipfatamen naturaeritadhucfirmior,&conftantiorex eamaxima;pro pter unumquodque tale ) illudmagis: at validior,etef ficaciorcontractushabitus . Comparatcognitionem cumaffue tudine, ac difciplina . い ADcomparationem nunc cognitionis cum affuetudine ac disciplinatranfeamus . Quid cognitioattuopereturin Etu operetur in &20. appetitumfentientem,expofuimus anteainlibrisdeaffectibus: Lib.2.c. 16. modò verò cognitionem in habitu veldispofitione compara muscumdifpofitione appetitus. Estoenim,qui credathonesta tem eſſepreferendam voluptati habitualicognitione,&cum occafiofe obtulerit , actuali : at idemappetitumhabeat in v luptatempronum,illiquecedentem,cumcommoditas, & pre fensillecebra occurrerit, eiuſmodique cedendidifpofitionemcon traxerit, estfanèdifpofitio appetitus validiorcognitione;que conclufioexincontinentiumſtatu,operationequepatet: Mul toautem clarior eft conclufiodeintemperantibus,fiquiforteex illis cognouerintPhiloſophiamoralem,eamqueadmiferint (Quo tamen modoadmittiabintemperantepoffit, &improbo homi neanteadeclarauimus;)eiufmodienim hominesinoperandonon cognitionem,fedappetitusdiſpoſitionemſequentur. Insumma ergo, cumex difciplina difpofitio appetitus immediatèdefcen dat,que mosipfeest,plus momenti affuetudodifciplina admo ش rem 149 rem,quàm cognitiohabebit. Verùmrepetenda eftdistinctio LiberQuartus. cognitionis agendorum anteatradita, quodaliafitrationis , & mentispractice, alia interiorumſenſuum : nos unius phanta fienomineinhocmoralinegotioomnes complexifumus,utan tea nonfemel protestatifuimus . Cognitio veròphantafie alia inphantasmateprimofistitur,aliaadphantasmafecundum excurrit . Conclufioproximadeprimiphantafmatis cognitione accipiendaest, nondecognitioneetiamfecundi; cum hac enim cognitioappetitus commotionemincludat, nonpotest inhabitu ipſoconcipi, quinin appetituetiamfentientefimilis aliquadiſpo fitio Statuatur , atidest contrapoſitionem; ponimus enim di ſpoſitionem appetitus repugnare cognitioni, nonautemfimilem eße . Nifitamen, utinincontinentecontingit,interpretemur cognitionemhabitueſſein mentepractica, &phantaſiaſecun dumprimumphantasma, attamenadſecundumetiamphantaf maextendi, cumnondumingrueritpeccandioccafio, &titilla tio: tum veròobscurari, &expiraredemùphantasmaſecun dum,restarequefolumcognitionemobumbratam,qualem antea incontinentiumcognitioneminactupeccandidefcripfimus . §. Tertius. Dubitationes contra dicta,acſolutiones. SED contraconclufionem allatamdubitatio oritur; vide turenimcontra cognitioprestareappetitusdifpofitioni. Plato in7. deIustoſpeciem hanc educationis affert . Adoleſcens rectè inſtitutus in honeſtis , iuſtisque actionibus , & officijs, qui etiamverasdehoneſtis opiniones rit, ſcilicethoneſta eſſe,quæ lexpræcipit, vicaptio iniones imbue numabaliquodifputatore,& peruerfore ſeducatur averaſententia infalſam,vtquod lex præcepit non K 3 magis 150 Deconiect. cuiufquemorib.&c. magiseſſehoneſtum,quam turpe,deincepscredat; ſeductus iuuenis invitam turpempræceps ibit. Ita ibiPlato . Ettamenappetitumiamad legitimas actiones di Spofitum habebat, verùm exſolacognitione mutata in contra riam vitam abit; ergocognitiopræualet diſpoſitioniappetitus, proindequeaßuetudini. Itemdocet, &rectèOuidius amorem extingui,fiturpisdetegaturmulierintimè confpecta, & per tractata, quàm antea, utpulchramdeperibamus. Lib. 1.de re med.amoris Proderit&fubito,cumſenonfinxeritulli Addominam celeres manetuliffègradus Auferimurcultu,gemmis,auroqueteguntur. Omnia, pars minimaestipfapuellaſui . Sape ubifit,quodames, intertam multarequiras , Decipithacoculosægidèdiuesamor Improuiſusades, deprendastutus inermen , Infelix vitijs excidetipfafuis . Adestergoappetitus difpofitioiamattamenafuccedente cogni tioneturpitudinis vincitur, &tollitur. Refpondeo ergodu bitationibus adductis, idquegenusalijs,bocfactofundamento. Difpofitioappetitusæftimaridebet , cenſeriqueex obiectofor mali, non materiali,quodanteaquoquenonſemeltraditumest, Inpropofitis itaque argumentis dispofitio ad materiale obie Etum, nonadformale mutatur : v.gr. inargumento Platonis difpofitio iuuenis erat adhonestum , & eadespofitiodurat etiä postseductionem;fugitenim legitimas actioneseo,quodbone ſtasampliusnoncredit,nonquodalienatusfitformaliterab bo nestate. Infecundopariterargumento mutaturpoft detectam turpitudinemamatorergafubiectam mulierem,qua riale obiectum, at nonerga fimulachrum, et effigiem pulchri tudinis,fubqua eamfibi repræfentabat , amabatque: eandem enim LiberQuartus. 151 enimformam,ficubi videret, perditèamaret. Hincprocorel lariodeducitur; eum,quifacilèopinione mutetur,etiamfiappe .. titusdifpofitionempertinacemhabeat,facilèpoffe mutari erga materialia obiecta,nempeergaperſonas, & etiamresformali, aſeque dilecto obiectofubiectas . Est auarus,qui omnia ad tilitatem refert: amatishominem,quemfibi utilemexper tus est,&credit: atfifacilisfitadmutandamfententiam,per fuadeillibominem,quem utilemcredit, eſſefraudolentum, & alios effe, quimulto magis ufuiillierunt, modo eos admittat, &primum reijciat. Mutabit is amorem,etiamſidiſpoſitio appetitus adformale obiectum eadem perfeueret . Aulici hoc modograffantur aduerfus competiores: adulantur, & applau dunt amoriformalis obiectifuorum Principum, atamorem ma terialis,fcilicetperfonarum demoliuntur. Maximaitaquepars buiusartis eftnoffeformaleobiectum amorisPrincipum .- §.Quartus . Comparatur cognitiocum tempera mentofenforijprimi. TERTIA comparatioreftat, quæestcognitioniscumtem peramentofenforij primi; &quoniamhicabſtrabimusagradi bus,ideodebemusintelligere utrumque membrumin eodem graduſumptum, v.gſummo.ExdogmateenimPlatoniscon fideratio, &collatioreruminfummafuipuritateeffedebet : hic Collatiore in cõparationeprimòſeſeoffertfententia Platonis; quifententia fumnora primasdefert: cuiusfententiæmeminitAristot.in 7.Ethic.ut du. fupraetiam,cumdeincontinentiaegimus, diximus. Contraria SententiaestGaleniinlibro,quodanimi moresfequantur tem peraturamcorporis; exeoenimdogmatetemperamentumcogni tioneefficatius erit. Verum utfimpliciterprocedam,mediafen corpor K 4 tentia , fit in , ر 152 Deconiect.cuiufquemorib &c. tentia, eſt meoiudicio verior. Eftautemmediafententia,in 3.part.libro quaPlatonemexpofuimus. Diximus veròfententiam perfe iximus 7.cap.9.9.5. Etam, ) integramintelligi poſſe, cognitionemclaramfuophan taſmate,nedumprimo ,fedetiamfecundofultam; Eiusmodique cognitionemeffepraualidam:nuncquoquerepetimusipsam va lidioremeſſe momentoadmoresfiuepropenſionenaturaliextem peramentoprimiſenſorij.Exillis,quæ tumdiximus,patetetiam conclufionisnuncpropofita veritas. Atfi cognitionemſuma muscumſolophantasmateprimo,dicotum validioremeſſepro penfionem ex temperamento, quàm cognitionis momentumad mores,dumperſe, primoqueloquimur . Probo verò conclu fionem,quiamomentumextemperamēto,fiue propenfioipſaper Seaccedenteobiecto , effundit cupiditatemfentientis appetitus , quęadoperandumrapit:atcognitioabſquephantaſmateſecundo taeft ipſaperſeminus multoaptaeſt mouere voluntatem,Utnodum integra cognitioneque integrè obiectum bonumrepresentans. Eritautemfummarationis; quodabſoluto,&expedito, accon citato motumouetappetitumfentientem,plusmomentiad mo res habet,quàmquodleuiter debiliterque mouet voluntatem3 quoniam appetitus ipſe valdeconcitatus , validè etiam mouet voluntatem, inquahabitusnonſupponatur, utnunc: at pro plus penfioextemperamentoſenſorij abſoluto, & expedito, concita toquemotuappetitumfentientemmouet. Cognitio abſquephan Tempera- tafmatefecundo debiliter mouet voluntatem; ergopropenfioex potinmori teperamentoplus momětihabetadmores,quàmcognitioabſque bus introdu phantasmatefecundo.Adiunxitamenparticulamperfe,&pri cognitio. codis, quam mo,quoniam voluntasdūnondirectèinobiectumfertur, fedfu praseipsamreflectitur, vultqueexperirilibertatemfuam,fatis habetexcognitioneetiamfinephantaſmateſecudo, vnde resistat motioniappetitusſenſuum, utin primapartehorumaperitur. Com LiberQuartus. 153 Comparationes fecundùm gradus continet . Caput Quintum . SVCCEDITcomparatiofecundùmgradus,quabreuiexamine peragitur; namcertumesttemperamentumcalidum, midum cordis,quod est venereum, quotale magis fuerit,e maius momentumadmores venereoshabere . Idemquedetem bu peramento cordiscalido, ) duro, cuiusestiracundiapertinax; quocoreritcalidius, &durius, eo maiusinerithominimomen tumadiracundiammagnam, & diuturnam,pertinacemque , idemquedecateris. Cognitioquoquequoclarior, ) stabilior, defixiorque , eo maiushabebit momentumadmorem, inquem propendit . Appetitusdiſpoſitiopariter,quo maiorerit , &in tenfior,eomaius inferet momentumad mores . §. Vnicus. Decollatione appetitus ſenſuum cum voluntate,&cognitionisintellectuscum cognitione sensuum. APPETITVS tamendiſpoſitioaliamquandamN.com parationemfecundumgradusdifferentiam continet,eftque,quod appetitus aliusfitſenſuum aliusfitrationis,fcilicet voluntas; potestque conferridispofitio voluntatis cumdifpofitioneappeti tusſenſuum, utramaius momentumhabet. Verum,quoniam fatishanccollationem præftitimusfupra, ideoſuperſedeo nunc. Poffet etiam conferri cognitiomentispracticecum cognitione interiorumſenſuum, acquoniamdehacquoquecollationeegimus antea, poteſtque exdictis non difficilinegociodeduci, ideoilluc reijciolectorem,præterquamquodadcollationem,quamnuncin tendimus, 154 no affuefcit Deconiect.cuiufquemorib &c. tendimus,coniungi bacdebent,nonſeiungis nonenimaßuefcit, Appetitus appetitus fenfuum reali ipfa operatione, quinaffuefcat quoque fine affenfu voluntas,conspirando,imòiubendo ipfam operationem . voluntatis . Quaproportionesfintintermemoratamomenta. Caput Sextum . §. Primus . Proportionemexponitintermomen : tumexdiſpoſitioneappetitus,&momentumextem peramento. On poßettamenexdictiscollatiofieri, nifi, UtAstro logi planetarum dignitates in numerisaffignant , itat ) nos vimenumeratorumadmoresmómentorumnumeris diftin queremus . Išta enim mixtionis ratio poterit demum colligi. Rem veròbuncin modumprobabiliterdeducemus . Difpofitio appetitus , que ex affuetudine, cum totum appetitum afficiat, fcilicet &animefacultatem, &fenforium,ficonferatur cum temperamentoſenſorij ,adeoque momentumcum momento ad mores,dupliciratione excedit. Primò, utforma excedit mate riam,parsqueformalis exceditmaterialem. Secundo,utto tumexceditpartem, quatenus enim difpofitio ex affuetudine afficitfacultatem anime,quæestparsformalis, actemperamen tumfenforij afficitperſeſenſoriumfolum,quæ estparsmateria lis,eatenus affuetudo excedittemperamentum exceſſuforma Supramateriam. Secundoautemloco,cumtotusappetitus,quem afficit afſfuetudo &partemformalem , &materialem occupet, totius rationis babet adtemperamentum,quodafficitfolampar tem materialem . Quoniam itaque forma continet materiam totam,quam actuat , &perficit : continere autem totam , & non LiberQuartus. nonfolum perpartes,adminimum duplamrequiritproportio nem. Eftoitaquedispofitiofacultatis, utduo addifpofitionem Senſorij,quæfit itaque, ut unum. Rurfusverò,cumhanc etiam difpofitionemſenſorij complectatur dispofitio appetitus ab aßuetudine,ideodispofitiointegraappetitus addifpofitionem Senſorijfolius, quæ ex temperamento, erit , uttria ad vnum, adeoque triplamproportionem obtinebit. Eftnunc veròcolla tio dispofitionis ex affuetudineinſummoaddispofitionemſen Sorij extemperamentoinſummofititaque figura. Difpofitio appetitus ex affuetudine, eiusquemomentum ad mores 3 Diſpoſitioſenſorij extemperamento,eiusque momentum ad mores I §. Secundus . Proportio inter diſpoſitionem ap petitusexaffuetudine, &cognitionemabſquephan taſmateſecundo. Ат proportio inter momentum diſpoſitionis appetitus ex affuetudine, & momentum excognitioneabſque phantaſmate Secundoexhoccapitecolligetur. Cognitiocumphantasmateſe cundofuperatpropenfionemex temperamento,vt vidimus:at cognitioabsquephantaſmatefecundoapropenfione vincitur: cũ verò cognitiohæcagendorumabſqueſecundo phantaſmatea cognitione eorundemcumphantasmateſecundoproficiatur, inte greturque,videturfaltem alteras tantas vires addere cognitio Secundiphantafmatisadagendum. Sinos ipficonferamus in teriore examine,quantaluminisadcognofcendum, & momenti adagendumacceßiofiatexcognitionefecundiphantafmatis cer tènonminorem alteratanta ipfam existimabimus . Faciamus ergo Deconiect.cuiufquemorib.&c. ergofex unitatumcognitionemfecundi uſquephantasmatis, triumcognitionemtantùmphantasmatis primi . Quoniam veròefficacior erat cognitionehac propenfioex temperamento, eademque minus efficax,quoniam cognitiophantafmatisfecun di,in medio eamharmonico statuamus,fcilicet innumeroqua ternario; utcognitiofecundi uſquephantasmatis, eiusquemo mentumfitſex unitatum ,momentum extemperamentofit quattuor , cognitio primiſolum phantaſmatis momentumque eius admoresfittrium,fitquefigura Cognitio practicafecundum usque phantaſma includens, eiusquemomentum Propenfio, acmomentumexſenſorijtemperamento 6 4 Cognitiopractica adprimüfolūphantasmaproueniens- 3 §. Tertius. Confirmatio probabilis ſuperiorum ex conſonantijsemergentibus,quę que exponuntur. CONFIRMANTVR nuncdicta probabiliratiocinio huncin modum . Quoniamdispofitio appetitus ex affuetudine, eiuf quemomentumadmores (appetitus uterque & rationis, & ſenſuumconiungitur. )quarum partium esttriumearum, est diſpoſitioſenſorij extemperamento unius: quarumergodispo fitioappetitus, eiusque momentum eft 1 2. earundemeſtdiſpo fitioſenſorij 4. & quarumhæc4.earum est cognitiopractica cumphantasmatefecundo 6. )finephantaſmateſecundotriū . Appetitusdifpofitio ergoadcognitionemcumprimofolum phan taſmatebabetproportionem 1 2. ad3.ideftquadruplam;adco gnitionemcumphantasmateſecundohabetproportionem 1 2.ad adpropension 6. ideftduplam; adpropenfionemex teperamentotriplam; co gnitio LiberQuartus. : gnitio veròcum 2.phantaſmateadpropenfionem extempera mentoſeſquialteram,quamfcilicet 6.ad4. atpropenfioextem peramento ad cognitionemcum primafolum phantasmateſef quitertiam. 4. ad3.quasproportiones,fiadharmonias refera mus,funtharmonicaomnes, utpareratinfuauiſſimamorum harmoniamolitameffenaturam. Inproportioneenimquadru placonsistitharmoniabiſdiapaſon quetotumſyſtema muſicum exPtolemeocontinet, eiuſmodiqueergoestconſonatiainterdi ſpofitionemexaffuetudineappetitus,& cognitionempracticam imperfectamprimifolumphantafmatis. Inproportione tripla compofitadiapaſon eft confonantia compofitadiapaſon diapente , eiuſmodique est inter dispofitionemappetitus, &ſenſorijdispositionemextem peramento. Inproportione dupla confiftit confonantia diapa fon: hecergoeftinterdiſpoſitionemappetitus , & cognitionem cumfecundo uſquephantasmate:inproportioneſeſquialtera confistit consonantiadiapente,eiufmodique est inter cognitio nemfecundi uſquephantasmatis,& propenfionemex tempe ramento. Poftremoinproportioneſeſquitertia confiftitconſo nantiadiateſſaronipſaqueidcirco intercedit interpropenfionem extemperamento,seudiſpoſitionemſenſorijextemperamento, cognitionemimperfectamprimitantumphantafmatis. : 1 TABEL 158 Deconiect.cuiufquemorib.&c. TABELLA. Proportio. Conſonantia. Difpofitionemappetitus,etcognitio-5Quadrupla. Biſdiapafon. nemprimiſolumfantasmatis. 4.ad1. Difpofitionemappetitus,&propen- Tripla. Diapason. fionemextemperamento. : 3.ad1 1.3 Dispositionem appetitus, & cogni- Dupla. Diapason. 2.ad1. Inter tionemfecundietiamphantafmatis. Cognitionefecundietiafantasmatis, 1 5Dupla.2 etcognitionëprimiſolifantaſmatis. 2.ad }Diapason. ad Cognitioneſecudietiäphantaſmatis, Sesquialtera. Diapente. &propenfioneextemperamento. 2 3.ad2. Propenfionemextemperamento, # Sesquitertia. Diateſſaron. cognitionëprimifolúphantasmatis. 4. ad3. Mixtionismoditraduntur, quibus contrariamo rummomentacomiſcentur. Cap.Septimum. 5. Primus. Fundamentumpræmittitur. ANTEQVAM veròvlteriusprogrediamur,videamus,quot modis contraria momenta morum miſcentur. Confide randumitaqueestmomentamorumexcontrario uſu,acinsti tutioneinterdumexcindi , tradicitus tolliinterdum obtundi quidem, LiberQuartus. quidem,reftaretamen. v.gr. tumoranimiexdiuitijspoteftin terdumpenitustolli, autdifcipline vi, altové contemptufor tunebonorum,autexeuentu,fidiuitiaexciderint: poteftetiam idemtumorretundi,ſedinterdum etiamſopiri, ut non am pliusaliquodfui indiciumpræbeat,restettamen occultè;ſique vehemensoccafioſeſeobtulerit, acpræfensobiectum irritetma gnopere,erumpat. Testimoniuminfigne reiaCiceronedeſeip Sobabemus : placet veròeiusipfius verbisexfcribere, Ego, Lib.r.famil. inquit, cum mihicumillo,Crafſo,magna iam gratia Epift.9. eſſet, quodeiusomnesgrauiſſimas iniuriascommu nis concordiæ cauſa,voluntaria quadam obliuione contriueram,repentinam eiusdefenfionemGabinij, quemproximisſuperioribusdiebus acerrimè oppu gnaffer,tamen,ſi ſinevlla meacontumelia fufcepif ſet, tuliffem: fed, cumme difputantem,non lacef ſentemlæſiſſet,exarſi,nonfolumpræſenti, credo ira cundia( namca tamvehemens fortaſſe nonfuiſſet) ſedcumincluſum illud odium multarumeius in me iniuriarum,quodegoeffudiſſemeomnearbitrabar, refiduumtameninſciente mefuiſſet, omne repentè apparuit. §. Secundus. Duofuntmixtionismodi,priua tiuus, &pofitiuus . Exfundamentoiactoiammixtionismodoscolligamus:duo itaqueilli erunt, alter,cumnihilcontrarijmomentireſtat; vo caboautemmixtionem priuatiuam; alter,cum restat contra riummomentum,radixvéeius; &vocabomixtionempofiti uam. Scioequidempriorem, acpriuatiuamvocatam mixtio Arift.1.de nemminusproprièdici; etenimin mixtione mifcibiliaferuaritex.vit. gen&corr. oportet; 160 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. tione priua Nomemix- oportet; nonenim mixtafuntnullatenusexistentia . Verum tionisquara tamenutadmoralehocnegociumpertinet, nihilprobibet mix tiuæ mixtio- tionem vocare,cum aliquamexipfamoresrefractionem, &mi ni cóueniat. ſcellamfufcipiant, quamnuncexponemus. , §. Tertius. Mixtiovtraqueexponitur . MIXTIO priuatiuamorumin eoconsistit,quoddumne ceffefuit debellare contrariummomentum, minuspotuitpropa gari,&intendiid,quodreſiſtebat, nempehumilitasanimimi noresprogreffusfecit ,dumneceffefuitcum tumoreex diuitijs pugnare, quam,fieoobicecarens,potuiffet animusinhumilita tisſtudium, &incrementumſetotumeffundere. Pariterqui exmalaconfuetudinealiquam veneris infectionem contraxit, etiamfieamposteaiugicura eluerit, attameneo minusin tem perantiaprofecit,quo partem illam temporisinexuendo vitio pro virtuteconfirmanda,augendaquepofuit: atmixtio pofiti udutrunque momentumretinet; licèt alterum retuſum,acre fractum, interdumautemſopitum ex temperamento momen tum (utarbitrorego)folum hanc mixtionem difciplinafufci Acommu nibus,&na turalibusvo luptatib. ho monunqua tutus. pit,proindequecommunes, &naturales voluptatesnunquam penitus moriuntur . Quocirca tutiffimum estconfilium nunquamſetutumabearumimpetuarbitrari.Le gimusfanctiffimosAnachoretas omnesau fugiffe venereorum obiectorum vel leuesoccafiones,quodfacerein legeChriſtiana,inquafo mitem perdurare fempercostat, estneceßa rium . 4. Compa LiberQuartus. 161 Comparatiocompofita momentorum,ſcilicetfecun dumgenera,etgradus. Caput Octauum. 9.Primus . Momentamorumfingula,& integrain octo gradus diftinguuntur. : HIS Isitapremiffis,iamadcomparationem tertiam momen torum,quæfcilicetfecundùmgenera , fecundumgra dusest, tranfeamus,in qua exercenda comparatione hec effè methodusdebet: oportetfingulagenera momentorumingradus diftinguere certos,ac numeratos,v.gr. Philofophi naturales Philofophi fingulas qualitates in octogradusdistribuunt: Mediciinquat- quibuunt diftribuunt tuor:nos quoquemomenta bacad moresaliquo certonumero octogradus graduumpartiridebemus:numerumitaqueoctonarium ralibus Philofophis mutuemur; intelligamusque eum momen tum,quodex temperamento eftintegrum, effe graduum octo, anatu refractumautem usquead vnicum gradumminui,nempead octauamfuipartem. Siadduosgradusrefrangatur,quartam folumfue integritatis partem retinebit,ſiadquattuor dimi diamtantùm . Siofłointegrosgradusretinuerit, eritinſum mo, idemquedereliquisgradibus concipiamus, &eodemmodo momentadiwiſaintelligamus &appetitusdifpofitionis,&pro penfionisextemperamento,&cognitionis. §. Secundus. Praxiscomparationis exemplo illuftratur . 1 DISTINCTISitagradibus,comparatiogenerum diuerfo rumfimulquegraduumhuncinmodumperagetur; exemplores L clarior Medici in quattuor . Deconiect. cuiufquemorib.&c. clarior erit . Sit momentumex temperamentoocto graduum, fcilicetinfummo: momentumautemexdiſciplinaquattuorgra duum,fcilicetdimidiumintegri exdifciplinamomenti: quarum ergo partium integrum difciplinamomentum est 12.earum erit momentumnuncfumptumquattuorgraduum,partiumfex. Verùmquarumpartiumestmomentumintegrum,&fummum difcipline 1 2. earundem est momentum extemperamento 43 Utvidimusproximocapite; ergoquarūpartium momentum quattuorgraduumdifciplinaest 6, earundemestmomentum temperamentiinſummo4.quocircamomentum quattuorgra duumdifciplinæ momentointegritemperamentiestmaius,va lidiusqueſeſquialteraproportione. Vndegraduumnumerusfingulorum momentorumæſtimariqueat. SEDquereturiureque merito, unde estimarepoffimus gradus momentorum,fintnéocto,anquattuor, anduo,analij demuminteriecti aliqui, cuifatisfaciemus nos questionipro virili . Exordiamurautemextemperamenti momento. Мо mentumitaqueeiusex temperamento ipſo æftimabimus,vtfi temperamentumcalidum, &acrefitocto graduum,totidem afferatur graduum momentumadiracundiam: at gradus tem peramentiexfignisPhiſionomicis deprahendentur,quafigna infra afferemus,gradus veròdifciplina ex integra, &exacte difciplina cognitione deprehendentur , cenſebunturque; utfi ofto velpluresconditionesadexactam eiusrationemrequiran tur,pronumero, &qualitateearum,quedeficiūt,eſtimemus, quot illigradus ad integritatem defint. De difciplina verò infequenti, acquinctahuiusoperis curatorij partecognitionis pariter LiberQuartus. 163 paritergradus colligemusex comparatione eius cum integra , exactaquecognitione,&quoadfirmitatemfidei, accredulita tis , &quoadluciditatem notionum,aceasfubminiftrantium phantasmatum . Cognitioenim obfcurarecedit aclara, adeoque agradibus octointegræcognitionis: itemcognitiodubiaplus ve rò, autminusrecedit pro maiore, minorervédubietate, acma iore minorevéobfcuritate. Exeiufmodiitaquecollatione,ac cedenteiudicij, nonhebetis, aqua æftimatione,graduscolligen turmomentorum . De reliquis morumcaufis anteame moratis,quæ adtria momenta dictareducitur,quo modo adhibendæ fintadpropoſitampraxim. : ADtotamtamencomparationemfaciliusabfoluendampre ſtitiffet videre, acaeftimaremomentafingulorum antearelato rumcaufarum moriseruta intereiufmodi caufarum , & diſci pline integre, &exacte momentaproportione, eaqueinnu merosredactafcilicet climatum, regionum,fitus, ventorum, aquarum,ciborum, etatum, nobilitatis, potentiæ, diuitiarum, fortunefecunde, &contrariarumconditionum, Studiorumiti dem. Verùmpriorescaufæ adtemperamentum, utillud va riant,rediguntur; conditiones autemfortune, ut plurimum, adcognitionemreducuntur; ideononpoßunteiusmodicausacen feri,nisi utacceffiones alicuius extribus momentis,quæ iam retulimus, v.gr.cumiudicioPhiſſonomicotemperamenti,con iungereetiamoportebit climatis, regionis,ſitus,&reliquorum confiderationem: etatespræfertimadtemperamentumſpectats fedetiamadcognitionem, velutiſenectusmultapropter expe rientiamfacit . cit. Nobilitas,& potentia adcognitionemfere P. L 2 perti 164 Deconiect.cuiufquemorib &c. pertinent,adappetitusdispofitionemparumquid:t)he itaque omnesaduentitia cauſe,utacceffiones, vel cognitionis, vel appetitus estimaridebent, v.gr. cumcognitionis momentum eiusquegradusquafiuerimus,oportebit interponere confidera tionemnobilitatis , &potentia , videreque,quantum ex ea cognitioni accedat, veldetrahatur opinioni,quodfit nauanda honoribus, & magistratibusopera,fietexnobilitatisfenfuac ceßio: at contràexeademdetrabetur opinioniquodpræſtet di miſſis honoribus inſeceſſu aliquo viuere. Sunt verdipfaquo quein gradusdistinguenda, utex.gr. alia nobilitasfit octo graduum,fiueinſummo,qualisregianobilitas, Imperialisvé, Nobilitas velutiAustriaca,Valefia &c. aliarefracta, velſexgraduum Auftriaca,et velquattuor t Valeſia insú )c.Nobilitas eniminſummoeffectumcöfequen mogradu. teminfummohabet,refractarefractum: idemdepotentia,t de cæterisdixeris. 1 §. Quintus. Nobilitas. NOBILITAS honoris auiti cognitionem cumphantasmate fecundoexhibet, ruthonorisproprij nonnifi cum phantasmate primo,cotamenfatis claro. Quocircafifit temperamentum frigidum, &defesexeoanimus,abhonoribusque publicis ab borrens, at nobilitasiungatur, erit exdictis temperamenti mo mentum, utquattuor, nobilitatis momentum, uttria. Supe rabititaquein homine ceſſfationis ab bonoribus propofitum,re murmurantetamenadbuchonorumdefiderioob exiguum vin centis momenti exceffium. Nempefi mifceanturmenteduo mo menta, alterum, utquattuor , alterum, uttria,tota mixtio ما erit, utfeptem,inquaparspræualensſeptimatantumparte totius excedet : atdifciplina contrariaquantum præstet,pater exfuperioribus. 5 §. Scx LiberQuartus. §. Sextus. Potentia.  POTENTIAphantasma,nedumprimum,fedetiamſe cundumbonorum, &dignitatumexhibetpotentiæiuxtafupe rioremdiuifionemrespondentium. Quocirca momentum eius ad honoresad temperamenti momentum est,utſex ad quat tuor, idestproportionemfesquialteramhabet. Siitaque tem peramentumrepugnethonorumdefiderioinpotente , ineo tamë defideriumbonorumpræstabit, refractelicet, ut exmixtione contrarij momenti:fimifceanturenim cotrariainea momenta, mixtiototaeritquinque ,inquaparsprepolles excedetalteram quintatantumpartetotius. Nonconſiderohic,fiacceßeritdo mesticadifciplina reſpondens nobilitati,acpotentiæ; bec enim , fiaccefferit,debet librariipfaquoque,proquegradibus,quosob tinueritfupputari in collatione. : §. Septimus. Fortuna ſecunda. FORTVNAfecundabenèfortunatishominibusphantaf ma,nedumprimum,ſedſecundumquoqueboni,felicisqueeuë tus affert . Praterea, &idemphantasmaexhibet reliquorum fortunebonorum . Hinc fortunati adeabona momentum est, utfexadquatuor,admomentumextemperamento Quo circafiquisfitextemperamentoindiffidentiam, &defperatio nempronus,atbenèfortunatus,hic tandemsperandoexcedet quinta parte totius mixtionis. Inamoremquoque eorumbo norum valdepronus, utfacilèexeorumfubitaomiffione ob- CurSeianus Stupefcat,utcontigitSeiano, in quo cum bonafortuna ma- infubitamu obſtupuerit xima potentiaiungebatur,is ergoiuffionem LaconisConfulis,tatione for tunæ. C L 3 rut 166 Deconiect. cuiufquemorib. &c. ut adeumiret,etiamfirepetitam vix utfibiindictam intel lexit. §. Octauus. Diuitiæ. DIVITIAE, utin uſumdeſcendunt&commoditatis, ac deliciarum , utrunque phantafina exhibent, &bonorum etiam; namdiuites,qui ſplendore utuntur, prefertimfimu nificifint, honorantur; immoquandamin ciuitatepotentiam contrahuntexclientelis. Eandemitaqueferèretinentpropor tionem,quampotentiaadmomentumextemperamento.Quod fidiuitianondefcendantin ufum,fedin habitutantumfint , exploditurpotiusdiues, quambonoretur,estqueilludHoratij. Populusmefibilat,atmihiplaudo Ipſedomi,fimulacnummoscontemplorinarca: neque etiam ullamexperientiamcommoditatum viteaffequi-- Nefc tur rectè Horatius. is,quid valeatnummus,quemprebeat ufum Panisematurolus, vinifextarius:addo, Queis humanafibidoleatnaturanegatis. Inſtituta, acſtudia,acprimòPhiloſo phia,& lurisprudentia. PHILOSOPHIA moralisexhibetphantasmatantum primumipfaperſehoneſtatis,pariterIurisprudentia,quaexpar Deſtudio te illamedocet; undeinferiorestipſatemperamento. Atftudium Poetarum,librorumquealiorum,quiobfcenita Poetarum. tesincludunt,nedum phantafina primumearum rerum,quas graphiceexfcribunt,ſedſecundumquoqueexhibent,velme diumaliquidinterprimum, &fecundum;namresobscene de fcripta د LiberQuartus. fcripta,nedumcognofcentemfacultatem afficiunt,fedexreflu- Detrimen 167 tú,quodmo xuturgentepariternatura commouent appetitum, vel adhuc ribus affert virginum. Eftenimisfalpruriens,dequoanteaexMartiali obſcenapos diximus. Superatitaqueeiufmodicognitio temperamentimo mentumficontrariumfuerit; velcertèæquat . §. Decimus. Demotu,& quiete. Мотум corporis,exercitationemquecalefacerehumores, acfpiritus,demumque vegetarecalorem,nitantusfit,vtcolli quet, vidimus: quietemcontràrefrigerare . Flaccefcuntetiam quietepartesfolidæcorporis, motu roborantur. Adiuuat ergo demummotustemperamentumadmoresaudaces, &actuosos , adcontrariosquies. Qua veròproportione? Difficileestex plicatu: attamenin octogradus, momentoextemperamentoad audaciamdiuiſo vix unumex illisaffignarem motui . Confi dero eniminfluxumcalidiorumhumorum,& spirituumnon equèadmores poße atquetemperamentumipfumcordisfecun dumfolidaspartes, &fpirituscomplantatos, ut fiinfluenti demus tresgradus,nonpaucioresiustoafſignemus: verumca liditas ex motu & adinfluentesfolum humoresſpiritusque pertingit,&ficonferatur cumhorum caliditate,queplurimü adaudaciamducit,fcilicetcumira caliditate, nonexcedittertiä eius partem . Confulamus hacde reexperientiam. Utrum, quiiratus verèfit,triploaudaciorfiteo,quimultomotuvel venationis,velpugillationisexercitusfit,cumamboillihomi nes eiufdë ipfi perfedifpofitionisad audaciamanteacceßionem calorum coruminfluentiumfuerint . 1 L 4 §.Vn 168 Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Vndecimus. Decaufisnaturalibusclimatibus ..... CLIMA adtemperamenticonftitutionem operaturpotius quàmadalterationem conftituti. Undeferoceshominesfero ciaminomnibusregionibus, t) climatibusfuamretinent.Ce farnonminusin Aegyptofortis,quàminGermania,Anglia que. Inconstitutionequoquenonfacit,utnafcinonpoßittë peramentumſummefortitudinisnaturalis incalida, & bu : ! midaregione, licèt minusfrequentermultoin eanafcatur.An teus in Africanatus eft, & Annibal, &luba, &Maßiniffa, climatecõie quifortiffimi virifuere. PlurestameninItalia, &Septen Quando ex trionalibusregionibusfuerunt ; undeexclimateconiecturam Etura duca- ducimustemperamenti,quandocontrarium exalijsfignisnon tur... constet: idemdenaturalifitu,habituqueregionis afferendum. §. Duodecimus. Decibis, &potu . CIBI verò,tt )prafertimpotustemperamentumalterant. De potuid apertèconftat, cum ebrijmagnammutationem praſeferant: inprimaquepræcipuetentationeebrietatis audaces plurimum, acpetulantesfiunt. Animaduertendumtamenest longèintereſſehac inparte utrum demoribus,aut utrumde affectibus loquamur; Ebrij inaffectumaudaciadeueniunt, at ebrioficontranon moresaudaces,ſedremiſſos,acin voluptatem eambibacemfufos contrahunt. Bibonesnostri haud multum armorumſpecimendedere unquam: verùmitadiftinguamus. Bibaceshomines,quiadebrietatemnonadducuntur,fed vinū optimèconcoquunt adcalidos exeare moresdifponunturobvi nicaliditatem,&eamobcaufaminfacrislitterisin vinoabun dare LiberQuartus. 169 dareluxuriamdicitur . Iuuenalis creditabebrietate quoque accendi venerem . Quid enim venus ebria curat? Etdeebrietateidegoquoquefaterer,atdeebriofitatenonæquès obstupefcunt enimdemumnerui,nonurgent, ut in venere exigitur . Eatenusitaquecibi,&potusmorummomenta mu tant, quatenus temperamentum alterant velcordis, velpar tiumactionedeſtinatarum, veluti cibi flatuoſi pruritandoſe minaliamembrain venerem incitant: atquenamproportio ? Confideremuscumtemperamentum prorfus alienumest, nihil facere cibos . Frigidi velnatura, velætatehomines non pro mouenturin veneremauxilio ciborum : contràincenfihomines etate,& temperamento agrèieiuniofranguntur,quinestuent. Cibus ergo adiuuat,nonfacitpropenfionem: Eftergoproportio, utadminiculiadagens, cibi adtemperamentum : atquodad miniculum? Remotumquidem. Primòenimcibus in ventri culoinfringitur, adque temperamentumeius membri plurimü fuecrafisdeponit, deinde abbepate mutatur, ipfumque vicif. fimalterat, quaratione, utfanguisexqualitatecibi , & alte ratohepatein corfluens, aliquamfufcepit varietatem,eatenus admorescibusfacit. Primò ergofacit, utinfluens,quodiam nonplures tribusgradibusex očtotemperamentiad morummo mentumfacere vidimus: deindead totuminfluens cumratio nemhabeat nonagentis , fedreagentis;fuapteenim natura chilus abhepateinſanguinem mutatur anatura,acvihepatis: contrà veròreagitipseprofuisqualitatibusinhepar, unde vim ba bet maiorembeparnonequalemchilo. Quocircaampliusest in eacomparationehepar,quàmfesquigradus, & chilus minor , quamfesquigradus . Rurfus cumcibus minorumfit virium admores,quàmchilus,quiaeſtiamin ventriculo mutatus , & refra Cibusnon facit prope fionem. 4 170 Deconiect, cuiufquemorib.&c. refractus adfummum,quoadmomentummorumbabebitcibus Unicumgradumeorum,quos temperamentumhabetoflo. §. Decimustertius . DeÆtatibus. : ÆTATESpartium adtemperamentumſpectant, eaque rationeinter causas naturales morumreponendafunt,partim rationecognitionis concurrunt,eaquerationeadcognitionis mo mentumreducuntur, &adcaufamaduentitiam,adexperien tiamnempe:fenectamergo, refrigerareiamconstitit,adeoque momentaad calidosmoresinfringeredicendum : atquapropor tione ? Primòfanefanguisrefrigefcit ,adeoquefrigidus,quă utadaudaciamconferat, efficitur, fi totusrefriguiſſeponatur ex oftogradibus momentiadcalidos mores,tresincontrarium cefferint . Eiufmodi crafiminſeipſodefcripfiffe videturpenes VirgiliumEntellus Nonlaudisamor,necgloriaceffit Pulſametu,sedenimgelidus,tardantefenecta, Sanguis hebet,frigentque effetęincorporevires. ! 1 1 Belifariusia lithoftes . Solidum cordistemperamentum, cuminfummofuerit,confta re uſqueadextremamſenectam videtur,utin Maffiniffam, Belisario,quidecrepitusiam repulithoftesaConstantinopo fenex repel- li: atinminusfirmis temperamentisfatifcere etiampartemfoli dam,&refrigefcerecredendum, ut mores contrarijpræualeat, refidentetamen,&resistentemorepristino,interdumetiamin antiquumaffectum, ) actu magnoexirritamentoprodeunte, out inPriamoexprimitVirgilius. Armadiufeniordeſuetatrementibusauo Circundatnequicquam humeris, & inutileferrum Cingitur,&denfosfertur moriturusin bostes . Diffe : LiberQuartus. 171 Differentiamomentorumacceßoriorumaprinci palibus . CaputNonum. Ddemumnotandumeſtdeacceſſorijs momentisadtria pri ID marianonpoſſeillaquocunque illaquocunque, & quantocunquemodo mul tiplicentur unquam excederemomentumfuiprincipalis unà etiamcum eoaggregata. Ex.gr. nobilitas,&potentiaadcogni tionismomentum reducuntur, potentia autem habetintegros eiusgradusocto, nobilitasquattuor,quifimuliunctiduodecim graduscomponerent,ſinumerumipſum ſpectemus : attamenfi quisipſeperse studio, & uſu optimecalleathonoremeffepre ferendum vtilitati,ſitqueidem potens , utexpotentia id ip ſumcognofcat,fitnobilis, utrurfus aggeraturex eoquoqueca pite eademcognitio,tamenin eiufmodi hominemomentumcogni tionis non erit vigintigraduum, fedottoſolum; bacqueestdif ferentiainterprincipalia, ) accefforia momenta,quodilla ſum mamaugent,utipsacrefcunt, athæcintragradusoctoſemper confistunt. Similehocest,atquein diuifionecontinuiinpartes proportionales, quediuiſepartes;firurfus coniungantur, etiä ſinumeroimmense (adinfinitumenimnonperuenitdiuifio)ta mennunquamadeamproueniunt magnitudinem,cuiuspartes Sunt. Hic ipfamAriftoteles vocat appofitionemdiuifioni re- 3.Phif.text. ſpondentem,eamquenonpertranfirefinitammagnitudinemaf. 59.& 67. ferit. VocantpracticiItalici eiuſmodioperationem infilzare, alij ineſtare,quenuquamadintegram Unitatemproducitur : estautem fumma minutiarum minutieſeſubindeexcipientiū, vtfummae etc. fednimiumderealteriusſcien tiæcontrapropofitum,ac moremmeum. Peroratio 172 Deconiect. cuiuſquemorib&c. Peroratioprimapartismethodi . DOSSVMVS hincprimam methodipartem,qua caufis ex morum,earumquecombinationeemergit,infummamcon trahere ,atqueinepilogum; licètenimadhucexiganturadeius integritatemfignatemperamentorum adconijcienda tempera menti momenta,tamenquatenusadmethodipraxim pertinet, totaeacontrabipoteft,interim relegandoLectoremproindagan dotemperamento adea,quæfequentur. Connectit , etproponitqua agendafunt. CaputPrimum . Nproxima, ac primamethodipartefuppofuimus temperamentigradusnotos,indequemomentum exeisin mores confpicuum, quodpofteacumcon trarijs conferrereturmomentis. Verùm cum temperamentumfitfenfibusoccultum,nifiargumentaexhibea musipfumindagandi,exfignis aliquibusfenfu conspicuisva nuseritinfumptushuc uſque laborin elapfamethodiparteex plicanda. Signaautem temperamentitradere Phiſiognomie cu raest. Aliqui credunt nullumprætereaaliudmunus Phisiogno mieeffe: itafentit Baptista Porta , arbitratus omnia Phifio- Lib.1.Phif gnomicafignaadtemperamentüreduci: eandemquoqueſenten- cap.23. tiampreſefert IoannesIngenerius Epiſcopus Iustinopolitanus, quiomniafignaPhiſiognomicaadtemperamentumredegit: alij i vixtemperamentimeminere,interquos eftAriftoteles. Ada- IoannesIn mantiusin conformatione membrorum veltotum, velpluri- generiusoia figna Phi mumponit. Atopinionumdiuerfitatemhanc exfuperioribus fion.adtép. tumiudicarepoffumus,tumpaulòpostego examinabo: interim redegit,Adi adabfoluendam methodumpræcedentemproponohicfignatem formatione peramentorumfubiecturum, necnon conformationispartium, partium. mátusadcó tumfigna,quaexparteoccultafunt,tumfignificationes. Pre Stat verò, cumintegrampriusPhiſiognomia artempropoſue ro, eamhicpartempertractare,quæ adhunc locumſpectat, re liquaminſequentempartem methodireijcere. 1 ( .. De  Deconiect. cuiufquemorib.&c. DePhisiognomia. CaputSecundum . §. Primus. Triacapita, tresvèpartesPhiſio gnomiæeſſe. PHISIOGMOMIAestnaturæcognitio, utvoxipſaſigni ficat, natura verònonefthicaccipiendaproforma,acsubstan tiaanimalis,fiue hominis,fedpropaffionibus, acmoribusnatu ralibus eius . Aristoteles inpostremo capitefecundi priorum Analyt. indaginemnaturaliummotuumirafeilicet, &cupidi tatis, &c. tribuithuicfacultati, idemquedicit lib.dePhiſiogn. cap.3 . ) licèt addataliquas aduentitiaspaſſiones,tamen quo modoidfitintelligendumaliàsexponemus: interimfatetureas quoquecumcorporis mutationeeffè,nonfecusacnaturales.Hộc ergo hicexArift.acPhisiognomorüreliquorüconfenfufirmemus Subiectum dogma . Phisiognomonicamindaginem eſſemorumaliquam Phiſiogno- corpoream mutationem importantium. Verum enimuero cor porearumduogeneraconfiderariin uniuerfumpoffunt,ſubſtan tiaipfa corpulenta, partesque eius, & motusipse corporeus, ad quem&actionescorporis,acpaſſionesreducuntur, mutatio er gocorporea, vel erit mutatiocorporis, partium paffionum, actionum vèeius, vel vècorporis:partes corporishumani,de quonuncagimus, aliæfolida,aliefluida, & vtraquerurfus bifariamdiftinguntur,folidæ enimaliafimilares,inquibuspre fertim temperamentum consistit aliæ dißimilares, inquibus conformatiopræcipuèattenditur:fluide aliahumoresfunt,alia ſpiritus: motus verò hicalterationis est, utpallescere velru befcere: hic localis est , quo attendunturdifferentia tarditatis, &velocitatis, &idgenusalie, ut triain uniuerfum Phi fiogno LiberQuintus. 175 fiognomiecapitafint. Primumtemperamentainquirit exeo- TriaPhiſio rumque varietate morum varietatem. Secundumconforma- capita. gnomiæsut tionespartium ,exillisque itidem elicit mores. Tertiummo tuscorporisconfiderat, & exillisrurfusmores inueftigarean nititur. §. Secundus. Eiuſdemtripartitædiuifioniscon firmatio ex ſuperioribus . HAEC eademtripartitadiuifioexfuperioribusdictiscon firmatur: vidimuseniminditamomētaadmoresduoeffe,aliud extemperamento; aliudex conformatione partium,ut dua priora artis capitaex illispariter defcendant, pateatque: ter tium verò, quodeft motus,pariterexprioribus poteſtdeduci. Vidimusenimmores cùmexcaufisaliquibusintrinfecispende re, tumeffectus aliquoscorporeospendere exillis:at effectus ex moribuspendentes incorporeconfpicuifunt motus,alijlocales, alij alterationis:fub alterationibus autemmotibus reponendus est mos apparens,cuiusnonfemelmeminitAriftoteles , estque mosapparensis vultus,eacorporisdispofitio,que confequiſo let affectumaliquem vehementem,præfertim cumconfirmata / est. Ex. gr.iram vehementemconſequiturrubortotooremul- Senecalib. tus,flagrantes,t )micantesoculi,pariterconcufſfidentes ,bor rentesque ,&fubrigentescapilli,fermopreruptus,&parum explanatis vocibus. Sibabitushicoris,accorporis in aliqui busconformetur, ut etiam extra insultum iræillum retineant, dicetur mosapparensiracundie:nonenim ut affectusirefi gnumaccipitur,fed ut morisiracundiindicium. §. Ter 1. deIraca. 1. 176 Deconiect.cuiufquemorib.&c. S.Tertius. Non rectèomniaſignaPhiſiognomicain temperamentumreduci. FALLVNTVR ergo,quiomniafignaPhiſiognomica in tem peramentum, ut incaufam reducunt,nam conformationem partiumatemperamento nonpenderefatismonstrauimus, un Io.Baptifta dePortafententiareijciendaeft obdemonftrationes eo locoad Portarepræ ductas ;fedalioetiänomine reprehendedaeſt,fiad uſum ſpecta re effet viri opinio, nempesimoneretin temperamentumfi gnumomnere ipsareducendum effe; etenim estmorespendere omnes atemperamento;fignatamen morum proximea tempe ramentopenderenonestneceſſe,ſedamoreipsoutphantasiam, indequepartemmotricem afficit. Quarum deincepsfacultatum noteinfaciem,atqueexteriorem corporispartemerumpunt,de mumqueeaminſident; undemotus, &habitusoris,quiirato conuenit,cum conftiterit, nonestfignumtemperamenti,peril ludquemoris,fedmorisproximè,temperamentiautemremotè Jedmorispi folum; adeo utforetincaßuslaborPhiſiognomi,fiexapparen temoretemperamentumprimòeliceret ,deindemoremcummos ex eo immediate, &proximècenferipoffit , &debeat adeffu giendum inutilem circuitum. Aristoteles apertè aliquos, non omnes moresin temperamentumreijciendos oftenditde Phisiogn.cap. 7. cum dicitquafdamaliasproprie tates, moresfcilicet a caliditatibus, et fri : giditatibusfieri:nonomnesergofiút, fialiquætantumfiunt acali ditatibus,&frigidita tibus, fcilicet ate peramento. §.Quar Nondiſſentireabhactripartitadiui fione, quam Ariftoteles affert, diuifionem nouena riam, quæexponitur. NEQVE verò,quam Ariftotelesaffert diuifionem, ab bacdiffentit ,licètnouenariafit . Ex' motibus,inquit,phyſi gnomizant,&ex figuris,&ex coloribus,&ex moribus infacieapparetibus,&ex' lenitate, t) ex vocet ex car ne, &ex partibus &ex figuratotiuscorporis; omniaenim adtriacapita, utinfundamentarediguntur,motusfcilicet,t moresapparentes,& voxſpectantadtertium motuscaput:fi gurepartium,&figuratotiuscorporis,&partes adconforma tionempartium: colores,lenitas, caroadtemperamentum:par tes etiam,licètadconformationem,utplurimum,spectent, ali quatameninterdumratione ad temperamentumreducuntur: coloresquoque t) temperamentumſignificant, & quandoque admoresapparentespertinent, utruboroculorumiramfigni ficaredicitur. Fontes ergofignorum enumeratiab Ariftotele adtria capitapoſitaànobis reducunturomnia. Dubitatio contra dicta ex duobus alijsfubiunctis abAriftotelemodis,quiafferuntur. AtdubitatiourgetexfubiunctisduobusalijsabAriftote lemodisphysiognomonizandi : altereftex moribusduobus, aut pluribusindagatis aliumdeducere : altereft exloco a contrario fignaalia compararemorum : neuterautem horum ad aliquod enumeratorum triumcapitum pertinerevidetur. Audiamus Utrumquemodum,utclarioreuadat,tumdubitatio,tumeius : M Solutio. 178 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Lib. Phyfio folutio. Eft , inquit Ariftoteles aliusetiammodus,ſecun gnom.ca.s. dùm quem aliquisphifiognomonizet:nullustamen aggreffus eft. Vtſineceſſeſitiracúdum,&triftem,& paruumſecundùmmorem,ſcilicetpufillianimieſſe inuidum, colligere erithominem eiufmodiinuidú eſſe,etiamfinullúadfitſenſibileſignúinuidiæ.Alius modusexlocoacótrario eſt huiufmodifi iratus con fueuit intenderevocem,ergo ſegnisremittit,&fi for tia animaliagrauemvocemhabent,timidaacutam habebunt.Idemqueinalijs. Neutraautemharuminda ginum videtur reduciadcapita enumerata; deque primofanè certum est . Quaenimrationeillaatemperamentoaut confor mationepartium, aut motupendet? Refpondeo obiectioniom nemindaginemphysiognomicaminaliquoddemumfignumfen fibile,utinprimumfontemreduci,&omneeiufmodifignum adaliquod trium memoratorum capitumreduci,vtegoexpofui: at verònihilimpedire, quominusrationisinterioris viexde ductisprimoloco afenfilibusfignisaliadeducantur: illæ tamen indaginesad aliquodfenfibilefignum demumreducentur : & Omnisra- itafehabentduæfubiunctæab Aristotelė methodi. Immedia gnomica re tio phyſio- tè ille a ratione proficifcuntur, at mediatè, utque a primis fignum ſen ducitur ad fontibus , ab aliquo trium memoratorumprocedunt . Ut au fibile. teminexemplis propofitis immoremur, deductio inuidi moris ex iracundia tristitia, &pufillanimitate estimmediatèara tione, at mediatèex fignis iracundia , tristitia, &pafil lanimitatis procedit . Idemdeillationeexcontrariodicendum. Summafolutionis est. Adtria capitadicta reducitur omnis indagophyſiognomica, utadprima, &fummaprincipia,non utadultima, &propinqua. Signa cordis calidi aggreditur. Proponit,quædicenda . Dtemperamenti fignaaccedamus: attemperamentum Hæc4. par. 2 admoresp Vécaufaerat temperamentum cordis: reliquarumfolidarum ac morumnaturaliumpropenfionum. cap.4.lib 1. Partium temperamentumadmoresnonpertinebat,nifififorte adcorpertingebatexaliquorefluxu: erat deinde temperamen tumfanguinis,quiincorinfluit: tertiò ſpirituum, quitt ipsi incor penetrant . Primòautem temperamenti, veltemperar mentorumcordisfignaperquiramus . Quot autem tempera 4 mentacordisfint,quotque, &quibusqualitatibusdiftinguan tur,fatisexplicuimusfupra:quique moresfingulacorum con. Lib.eodem Sequantur. Quoniam autem primo lococalida temperamenta cap.f. antea diftinximus,primoetiamloco nunceorumfigna inuefti garetentemus. §. Secundus . Signa cordis calidi afferuntur exGaleno. 1 ( CALIDYM cordistemperamentü,vel.cum duritie, mol litieconfideratur,&cum reliquis differentijs, velipſumperſe, utabalijsabstrabitdifferentijsomnibus,quonunc modopri mumconfideramus,accipimusque . Calidiergoin univerfum Artismedi cordisfignahæcaGalenohabentur. Magnitudorefpirationis . : Pulſus, velocitas,&frequentia . f сасар.29. 1. Signum. 2. Signum. Thoraxbispidus , &præfertim pectus,&quæcunque 3. Signum. M 2 partes 180 Deconiect. cuiufquemorib.&c. 4.Signum. partes hypochondrijs propinquioresfunt. s. Signum. 6. Signum. Lib.theor.1 Exfigura pectoris . Expilis. Latitudothoraciscumparuitatecapitis. Exmoribusquoquefignumdeducittemperamenticordis. Corpustotumcalidum, nifibeparfrigidum obstiterit; calor totius corporis caloremcordisconfequitur. . Tertius.Signa eiuſdem exRafi ,&alijs. RASISfignacordiscalidifacitpulfum,acrespirationem velocem,pectus multis, craffisquepilisrefertum,taltuqueca lidum; itemeffeaudacem, iracundum, obstinatum. Idemferèfentitrecentiorille,quificfcripfit.Cordis com plexioſi fueritcalida,pulſus eſtvelox,pectus aliquan tulumeſtpiloſumvltra ætatemadolefcentiæ,incar neeſtcalidus,eſtboniappetitus, in factis audax, in verbisaſper,indadotenax,obſtinatus,fuperbus, ira cundus,luxuriofus. HalyAbbashæccordiscalidifignarefert. Exactionibusquidemſiſpesvehemensfit,&pul ſus identidem,fitquehomoaudax,iracundus, ma gnanimus,membrofus. Si pectus ſitlatumcumparuitatecapitis,&ſpon dilium ſignificatcalorem cordis; caloris enim eſtdi latare; arctare autem frigoris &c. Quod fi latitudo pectoris ſitcummagnitudinecapitis , &magnitudi neſpondilium,noneftcaloriscordisargumentum . Cumautem latitudopectoris eſtcum ſpondilium magnitudine,&capitis, ſi reſpiratiofitæqualis pul fui,corcalidumerit: contra,ſivelocior,acdenfior reſpiratio, quàmpulfus. Sipilifintmulti &nigriinanterioribuscorporis, &his, LiberQuintus. 181 &his, quæeisſubſuntinventre,caloremcordis ma nifeſtant. Si fuerintpectus,&circumvicinatactu calida, fi- Extatu. gnificantcaloremtemperamenticordis. Auerroes calidicordisfigna, &ipfeeademferèadducit vi- Lib.4.Coll. delicet . cap.2. Sipulſus fuerit fortis,velox, autſpiſſus, exceſſum caloris in cordeſignificat. Excipit tamen,nificontingeret ispulfus obangustiamnatu- Exceptio. ralemarteriarum, etſieiufmodiangustiararòaccidatincomple xionecalida,quia naturacalorisestaperire, &extenderepar tes,nifiextenſionireſiſterentob ficcitatem . 2 Sianhelitusexuberetfignumest caloriscordis; dummodo nonis accidatobarctitudinem pectoris,aut pulmonis,fiueco rum viarum . 3 Sipilifuerint multi,fignum eftcaliditatis cordis . 4 Sicorpusfuerittactu calidum, eiuſdemcaloris cordisfi gnum eft . Etenim calorem cordisſequiturcalor omniummembrorum, Ratio, nififitrefiftentiaaccidentariaa membris dominiumhabentibus in corpore,ſcilicet abhepate, & cerebro. §.Quartus. Sententiaauthorisdeſignis adductis incipitexponi, primoquedepilis. HORVM virorumfententias,&dictacollegiſſefatisfit, nuncadductafignaexpendamus . Primòautemfignaexmo ribusducta . Hacigiturinpropofitohocnoſtrodeferuirenequeunt; fecus Cenfura fi enimpetitioprincipij admitteretur: namhicadmoreseliciendos moribus. M 3 anni gnorum ex  Deconiect. cuiufquemorib.&c. annitimur, mores autemextemperamento conijcimus:quodfi temperamentumexmoribus coniectauerimus a primo adulti mummores exmoribuscolligeremus,quæeft petitio principij. Equidemfateorpoffenosex more aliquoconfpicuo temperame )extemperamentoconijceremoremoccultum , atin vniuerfumeiufmodi progreffuspetitioneprincipijlaborat. Cenfura fi gnorum ex pilis. tumquærere,t Omnesin eofignoconueniunt,fipilifintinpectore, &fub iectispartibus multi, &præfertim duri,accraſſi,ſignificarica loremmultumcordis , & vulgoetiamidempartim creditur . Primòautemnotandumindoctrinaquoque Galeninoneffèfi gnumconuertibile, adeo ut, etiamficorcalidumfit,pectuscoB tinuòfithirsutum, achifpidum . VerbaGalenifunt lib. z . detemperament. Gallis enim , inquit, & Germanis , & omniThracio,&Scythicogeneri frigida, humida quecutiseſt, ideoqueetiam mollis,alba,&pilis nu da: omnisverò naturaliscalorinviſceravnàcum fan guinehisconfugit,vbidumagitatur,&premitur, & feruet,animofi,audaces,&præcipitis confilijreddun tur. En ergo, utalij calidi cordisglabrifuntin pectoreex doctrinaGaleni, quefirmiſſimoſanènititurfundamento. At videamusnunc, numfit vniuerfalefignumcalorisexcedentis cordispectus hirsutum, craffis præfertim, acdurispilis, utque Lib.s.dege HalyAbbasadditnigris. Ariftotelespilosex cuteoririfacit , nera. anim. cumhumorexea euaporat, atqueexalat: eftautem aliuspin cap.3. guis,aliusaquofus: nafcunturcraßipiliexcutecraffa, prefer timfirarafit, adeoqueporos habeat magnos. Ex fumida exhalationepilos oriridicit,cumcriſpifiunt,exeaquecaufacri ſpitudinemderiuat : at verò,fihecdoctrinaaccipiatur,multi tudo, & craffitiespilorumcutempectoriscraffam,&raram, &humoreaquoso, autadfummumpinguiimbutamfignifica bit LiberQuintus.  bit, cuiufmodicutis nullomodo estneceffariumfignumcalidita tis cordis, imocontracutiscraßa,&humoreaquofoimbutafri giditatempotius ,nonneceffario licet,probabilitertamenfigni ficaret . Galenustribuit cutificca, &calide copiofampilorum Lib.2.dete generationem, materiam veròponitvaporemfuliginosumo, per.cap.s. craffum ,acterreum,exquodogmate nec esthirsutumpectus neceffarium caliditatis cordisfignum ; nonenimestcutispecto ris,& cordisipfiusfimiletemperamentum, cumproximèex Galeno viderimuscuteminborealibus hominibus effefrigida, accorcalidum: copiaetiam vaporisfuliginoficrafſſi, acterreinõ indicatexcedentem calorem,imointerdumfubdebilem; nam fumi maiorcopiaeleuatur, cumcalornondumpreualet materia ruſtibili,quam cumiameamobtinuit; ideoquemulto maiorfu micopiaexcitatur,fiignis palea udefubijciatur,quamfiari da. Accedithuicexamini,quodexcutecapitisplures,&craf fiorespilioriuntur, nequetamenfubiectapars estcalidiſſima, imocontràfrigida; frigidiſſimumenimcerebrumex Aristote le, &exGalenoestfrigidius cerebrumpartibus carnofis, & fanguineis Concludoitaquefignum, nedumnonconuerti,fednequene- Conclufio. ceßarium, ac runiuerfale effe, utprobabiletamenfufcipi po test; quoddamenim calorisargumentumeft : acex calidacute vicinicordiscaloremconiectareitemprobabiliterlicet . §. Quintus . Cenſuraſignorumexpectoris latitudine. LATITVDO pectorisipfaquoquepersenonestfignum neceffarium caloris cordis, nequeratio,quodcaloris eftdilatare, fatis eftefficax,quin contrarium potestnonminusfignificare M id 4  Deconiect.cuiufquemorib&c. idfignum; quoniamidemcalorinamplioreloco minuscalefacit, quàminangusto,proindeque corparuum calidius effè quàm magnumfuaptenaturaantea exAristotele vidimus. Adra tionem autemcontrariamdistinguidebetproportio; Caloriseft dilatare; fienimloquamurdeconceptaculoiamgenito, t )con Stituto,inquocaloripſecontinetur,ampliaturidmagis amagno calore,quàmaparuo; undeficordaduoæquèmagnafuerint, abinæqualibus autem caloribusinformata, calidius corattolle tur,&dilatabituramplius altero. Idemdearterijsdixeris.Ve rùmfiloquamurdereigeneratione,cum calormaior maiusetiä alimentum, feuplus materie attrahatcraffiora , torofioraque potius, quàmamplioraconceptaculaproproportionefacit. Sit hacpriorinstantia: ataliaetiam efficacior; quoniamcalor in Strumentumfacultatis altricis,ac vegetantis,cuius eftetiam molem maiorem , minoremvécorporisfacere, &nutrire, & augere, &caloranimalis cordis, exquo mores,&propensiones admores procedunt,nonidemfunt,velfaltemnoneodemgra duprocedunt; videmus enim maiora multo animaliaminoribus ignauiora eße, utanſerem,&olorem accipitribusillis prefer tim,quosſmerlinosdicunt,qui& minimocorpore, &audacif fimoanimofunt: interhominesetiam multiingenticorpore, t inualido animofunt.Vidi egoPatauij hominemignauiainfamë, qui proſtituebat ſquevxore,Italiceque, Ilgran Becco, cabatur,procero corpore, &magno,boniquehabitus . Non apudAreo RexOrani infulseAreostusRegemOranidefcribit molecorporisinfignem, ſtum corpo attimiditatedeſpectabilem . Estoigiturprobabile,nonneceffa animo pu fillus . remagnus, riumfignum . EratPatauijinterScholares,dumftudiorum egocauſaibimorabar , iuuenis Taurinus,quipectusaltitudinis confpicue habebat ,attamen nemo unquam a periculis , tab armisalienior:fuam ipſetimiditatemfimpliciterfatebatur, ut Ari LiberQuintus. 185 Ariftotelisdemagnitudineconceptaculidogmaadamuffiminco agnofceretur . Adde verò,quodcauitasmagna pectoris ma gnumetiam pulmonem,quorepleatur, exigit: atmagnuspul mo obmaioremaeris vim,quamattrahit,magis etiam corre frigerat ; adeoquecaloremeius refrangit. Aliaveroratione latitudinem pectoris moresfignificare excapiteconformationis intelligemusinfra. §. Sextus. Cenſuraſigniexcaliditatetactus occurrente. ALIVD eratfignumextactu,cumfcilicetcalidumoccur rittangentibus corpus,præfertimpectus, & que circapectus : at nonest conuertibilefignum, neque etiam vniuersale, necef fariumque. HocexGalenoipſopatet,dumfateturGermanis, Germani, Scythiscut calidiffimum. Si cutis itaquefrigida, noneruntilli tangenti- cutehabent Gallisque, Thracibus , &Scythiscutemeffefrigidam , at cor bus calidi, ) tamencordeferuent. Nonconuertitur, itaque autem cali fignum: atnequeneceffarium, ac uniuerfale;fienimfrigida dum. cutisnonindicat corfrigidum,nequeetiam calida cutisindica bit corcalidum neceßarid,præterquamquodexfundamentoibi Galenicontrarièpratenſo idemdeducitur. Utenimfrigiditas ambientisinborealibushominibusfrigidamcutemreddit,inde quecalorrepercutituradcor, ubi intenditur,pariter caliditas aerisinregionibus calidiscutemcalefaciet, acrarefaciet , utinteriorcaloradexteriorem partemferri,in dequeextrorfumelabipoßit,relictocon fequenter cordefrigido, idest minuscalido,quàm parfit.... Galli,Thra ces, Scythæ frigida , cor 9. Sep 186 Deconiect. cuiufquemorib.&c. §.Septimus. Efficaciffimum fignum expulſu,&ex reſpiratione haberi, qui pulfus ,&quæ refpiratioſi gnumfitcaloris incordeexcedentis. EFFICACISSIMVMfignumcaliditatis cordisexpulſu,& respirationeducitur; exrespirationequidem,ſiſit magna,tum ininfpirando,tuminexpirando . Siquisin Statuquietocorpo ris, &animiinstarirati efflaret , calidiffimumin eo corfateri neceffeeffèt. Inequoanimali audaciſſimo , Virgilius; Collectumquepramens volvitſubnaribusignem . Pulfus itidemfialtus,isprefertim,quiinpectorefenfiturcor dis, acmagnus,proqueproportione altitudinisfrequens; dico autempro altitudinisproportione,quiacertum estex altitudi nepulfusfrequentiamimminui,ficutexdepreffioneintenditur; cumenimnonfemeltantum aeris in depreſſo pulſuattrahatur, quantumfufficit, iterareoportet attractionem , ut frequentia repetitionisfuppleaturfingulariuminspirationumdefectui. Aliaadminiculaadeiufdem caloris fignificationem . VERVM dictorumpulfus, &refpirationis adfignifican dumcaloremincorde magnum validaadminiculaerunt primò quidemlatitudo, t) amplitudopectoris; namfitauitaspectoris magna,proindeque etiampulmonesmagni, ) tamencalorcor distantus adhucest, ut refpirationem magnampræstet, t pulſummagnum;oportetergo ipſum valdeexcedere,quamduo refrigerantia, conceptaculi magnitudo, & pulmonum refri geratio nontemperent. Aliudadminiculumeiufdemfignifica tionis LiberQuintus. ! 187 tionis erit,ſipectusfuerit birſutum, fcilicet maiorem calorisgra dumfignificabit; cumetenimiamexcalorepilostum nafcicon Stet, is calorisprædominantisgradus, quimultumfumum ele uet, nonnifiexurendo,portionemterreameleuare poterit: ter reaportio uſtaacrimoniam vehementemcalorisaffequitur,que acrimonia inradicem uſqueeleuantis calorisrefunditur. Vi demusenim,fifumumextinctum occurfusfuperiorisflamme accendat, accenfionem uſqueadfumiradicem defcendere, ut binc conftet vim , & acrimoniamfumiinſubiectum usque, &excitantemcaloremfecundùmaliquamparticipationërelabi. . Nonus. Demoribus,qui temperamentum cordis calidumſequantur . QVI morestemperamentumcordiscalidumfequantur,di ximuslib.1. buiuspartis cap.6. §.4. Signacordiscalidi, etficci. Afferunturprimò ſignacordis ficci,ab ſtrahendo a qualitatibus actricis. GAL ALENS cordisficcifignaaffert,pulfusduriores;iram non promptam, fedferam , necfacilè placabilem; corpus uniuerfummagnaexparteficcius, niſibeparobstiterit. Ha lyAbbaseadem. Auerroes maciempectoris,&ficcitatemcor poris . Michael Scotus pulfus duros; corpus musculofum in carnismacredine; venas manifestas;piloscraffos, acbreues. Rafisduros ,&ipsepulfus; uniuerfum corpus musculofum ; pectus nigrum,macrum, &hirsutum; venas manifeftas; cu tem 1 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Signum. Pulſusdu- tem duram,craffamque. Egopulſius durosfignum apertißimum rus ficcitatis ficcitatis arbitrorexratione, quaminfraboceod. cap. §. Secundus. Signa Galeni Artismed.c.33. GALENVS fignacordiscalidi, &ficcihacrefert; Pul ſusduros, magnos,veloces,&frequentes, reſpiratio nesmagnas,veloces,&frequentes, &quimultoma gis advelocitatem,&frequentiamvergant, thorace nonaucto eademproportione,quacorcaliditate,ſci licetauctum eſt : pectuspræ cunctis maximè hirfu tum, & hypochondria. Dicitprætereaeffèpromptosad actiones iracundos, celeres , &impudentes , & morestyrani cos habentes; etenim funtiniram precipites,nonfacile verò placabiles . Signa, que Haly Abbasaffert 1.Th.cap. 12. Sipulfus vehemens erit, velox,&continuus,reſpiratioqueiti dem,ira celeritatis multæ, &homovelox,follicitus, &tumultuoſus, eius ſignificatur cordis calida, &fic cacomplexio . Signa,que Auerroeslib.4. Coll.cap.2.affert. Iraperma nes, maciespectoris, &ficcitas corporis . Signa, queRafis. Pulſusdurus,velox frequens,re ſpiratio magna , &frequens, corpus tactucalidum , toroſum, venæmagnæ,& cofpicuæ, iracundia, ac pertinacia . Eademferèfigna MichaelScotusaffert. Suntautëpulfus ve lox, durus, &fortis,pectusaliquantulum pilosum , pilis tor tis, anhelitus magnus, tactusin carnecalidus: cito mouetur ad iram, iracundusmanet, & obstinatus. §.Ter LiberQuintus. 1 189 6. Tertius. SignaexAuthorisſententia. Egoidprimum Statuo,cumarterieexcordeoriantur; eandeminduritie, t) molitiecumcordecrafimhabituras, un deduritiespulfusduritiemcordis mihi aptiffimèfignificat. Cum itaquecumpulfibusdurisfignificationes caliditatisiunguntur, corcalidum, & durumpronunciaridebet. Pulſusitaquemа gnus,&velox, &proportionealtitudinisfrequens ,itemre ſpiratiomagnacumduritiepulfus,corcalidum,&durumpa tefaciunt, proindequeinillos moreserit homo propenfus,quos ex cordeduro, &calido anteanafciostendi, cumque altitudo pulfus iūgiturduritiei,fignificatur maioradhucincordegradus caloris ,quoniamadattollendamdurioremmembranam, maior calor requiritur, utrectèconiecitGalenuslib. 1.de caus.pulf. cap.3. licètnonrectèfentiat,dumdurasarteriasnunquampof ſemultumattolliaquacunquefacultatedocere videtur. Pe Etorismacies,quainficcitatecordisin vniuerfumexigitAuer roes, noneftaßignandacordicalido, t )ficco; pectusenimcon tratorofumcalorismaioriseſtſignum, vtipſumſua caliditate corroborat,&nediffletcohibet:macies contra aperitporosdif flatui..Equusanimofumanimalacgenerofum torofumpectus obtinet,utenimVirgilius, Luxuriatquetorisanimofumpectus . Nequeverò,dùcorficcumdicitur,fignificatur extrita hu miditate omni euanidum,ſedcompreſſum, &durum,utan teadeclaratumfuit,adeofiprofimilitudineprincipij velitAuer Quomodo roesreliquaspartesconftituiadfimilitudinem cordis,erittoro- intelligatur cor fum,nonexficcumpectus. Si veròactionem caliditatisficcae cum. quifpiamrespexeritinitadicendo; caliditasficcicordis poterit pingue 490 Deconiect. cujuſquemorib.&c. pinguedinemforteeliquare,atcarnofum , &torofum habitum nequaquam, imòpotiuseumefficit,&conferuat,utexemplo animaliumcalidiffimi,&ficci cordisconstat,Equi,&Leonis; huiuspræfertimcorpustorisrubiqueabundat.Hoa * §.Quartus. Quimoresſoquantur calidum, &ficcumcor QVI moresfequanturhanc cordis temperiem, diximus Supralıb.1.huius4.partiscap. 6. D. s. &fexto. Sequuntur autem illi inexceffum corpilosum,quoniampilicordisfignifi cantextremametiamduritiem,cumcalore coniunctam... Signa cordis calidi , &humidi, &primo cordis humidiipfiusperfe. Caput V. 5. Primus. Cordishumidi ſignatraditabſtra hendoaqualitatibus actiuis. ? hec affert; pulfusmollessmoresiniram Gprocliues,fedquæfacileſedaripoffit,&vniuer fumcorpushumidius , nifi hepar obſtiterit ..Haly Abbas;pulfusteneros , ac mollesiram velocem,atcitoceffan tem; pauiditatem præterea. Rafisaddit pectus leue,carnem mollem,ac delicatam . Auerroes mollitiem pulfus. Michael Scotusadducitprofignis capillorumabundantiam,prolixitate que eorum,&rectitudinem,qui coloremalbum, autblundu, utipfevocat,fcilicetflauum,babent: multispræterea pilis , exceptopectore, carotractamollis,coloreautemalba, autfufca, pinguis aliquantulum . Dicit item hominem eiufmodi fatis timi Liber Quintus. 191 timidum, pauidum , &hebetem,atquedebilemin laborando . §. Secundus. IudiciumAuthoris. : EGO admittointerfignahumiditatiscordis timidatem , ut verumfignum; nammollities contra tenorem eiusfacit mollia,fiquidemfacilèconcidunt, &collabuntur,fuapteergo Daturamolliacordaintimoremprocliuiafunt, nifiacalorepo fteatendantur. Quarationecorcalidum,&humiduminaus daciampotius,quàmintimiditatempropendit,exfuperioribus becpatent; interimtamenlicètfit verumfignum,non tamen estaccommodatumnoſtroinstitutoobpetitionemprincipij,qua includit , veluti proximè monuimus. Signum ergo mollitiei cordis est mollities arteriarum , acpulfuumob eandemratione, quaminficcitateattulimus : glabrumautempectus,quodpro figno mollitiei eiufdem affert Rasis, et sequitur Michael Scotus, nonfacilèadmitterem,fedpotiusmollibus veftitum pilis crederem, probabilitamen, nonneceſſario nexu,quoniam ficaloradfit,iam estagens,quod vaporeseleuarepoffit ,acfu mos,testcopiosamateriaque eleuetur; inquabumiditatem arbitrariparest: humidiorautem materiapilosetiam molliores facit,respiratioobcaloremmagna, &obmollitiemminuscon citata,præfertimque expiratio blandior, quod minus efferue Scatattractus aerinmolli, quàmindurocorde,quia&calorin denfiorefubiecto acrior est,&nifipluriumgraduum, maioris tamenpotentia, utdiftinguuntPhilofophinaturales. Acrio resergofuliginesexfiniftro cordis ventriculoper arteriam ue nofaminpulmonememittuntur,indeqne expirantur,cumcor calidum,&ficcumfuerit,quamcumfueritcalidum, &bu midum . S.Ter 192 Deconiect. cuiufquemorib.&c. §. Tertius. Signa cordiscalidi, &humidi, ideft Artis Medi mollis fimul,quæGalenus,&cæteriafferunt. CORDIS veròcalidifimul,& humidiGalenushac af cx cap.34. fertfigna. Minus funthirfuti , quam calidi,& ficci cordis: promptitaméadactiones: animusnon fe rus, fedad iramtantùmprocliuis. Pulſusmagni,ac molles,veloces ,& frequentes exiftunt. 'Reſpiratio cumthoraxfueritcordiproportionaliseiufdemcum pulſu tenoris: ſi vero thorax minorfuerit,quam ve proportionalis fitcordiscalori, tantorefpiratio erit pulfibusvelocior, &frequentior, quantothorax ini norfuerit. Expirationes maioresfunt inſpirationi bus ,&arteriæ fubmiffio,ſeu ſyſtolein pulfibusve lox. Quando maxima fueritin haccomplexione euerfio, præfertimque inhumilitate, contingentex putredinemorbihis,quiinipſis fuerint humoribus corruptis, &putrefactis. HalyAbbaslib.r. Theor.cap.12. Sipulfusfueritvehe mens , ac temperatusinceleritate,&tarditate,mol lisque,&fpiritus ſimilis,&ira eiusvelox,placatioque eius celer, calorem ſignificatcomplexionis cordis,& humiditatem. DiffertisaGaleno inceleritate,&tardi tate . Auerroes dicto lib. 4.Coll. cap. 2. Mollities pulfus, & fortitudo cordis ſignificant corcalidum,& humi dum: itemmagnitudopectoris,&aliorummembro rum; &ideoinquit animaliaquamfuntcalida, humidas funtmaioris cordis ceteris, velutianimalianafcentiain locis bumidis. §.Quar 1 LiberQuintus.  §. Quartus. Cenfuradictorum . ALTITVDO pulfus,&mollitiesſuſcipiendæfanèfunt, utfignum certumcordis calidi, &humidi,fiue mollis,dum ambeiunguntur,quoinſigno videmus conuenireomnes, & coherentcumdiftisfuperius: at in velocitate,&frequentia potiusadhereoHalyAbb.quàmGaleno,aquo pariterin velo citateSystolis recedo. Ratio autemfumiturex neruis, chordis quefidium,quæcumintenduntur,feutentafunt,velocius mul to percuſſeadfuum locum redeunt, quàm cum remiffafunt. Pariterergo arteria molles, ut chordaremiffe, restituuntur tardius ,acreciduntpercuße, acfublata , quàmarteriæ dure . Velocitas ergo multò magisdurisconuenit,quam mollibuspulfi bus arterijsque. Quoad velocitatem quoquecumnontantum Velocita's magis con uenitduris , ferueatcor calidum, & molle,quamcalidum, &durum, neque qua etiam eadem velocitateegebitillius pulfus,atquehuius.Satius quammol itaqueestponereipfumtemperatumin velocitate , &tardita te, etfrequentia, quamexcedentem : altiorem veròpulfum huiccraficordis,quamcalide,&ficcedandumarbitror;etenim magis attollitur arteria mollis,quamdura, ficut etiamchordafi diumremiſſa,quàmintenta: altitudineergo,t)magnitudine pulfuum vincitcalida,&humidatemperies,at velocitate, & frequentiacedit. : $. Quintus . Quimoresſequanturcalidum,& humidumcor . : QVI moresfequanturcorcalidum, &humidum antea diximuslib.1.cap.6.§.7.8. : X Signa  Deconiect. cuiufquemorib.&c. COR Signacordisfrigidi. QuæGalenus,&cæteridicant. ORDIS frigidi fignúfuntpulſusminores,quam modonaturæconueniat, nontamen neceffario tardiores,velrariores.Reſpiratioitidemparua & re ſpondenspulfibus,fitantominorthorax,quanto fri gidius cor : quodfithoraxmaior,quampro modo frigiditatis cordis , refpiratio & minor erit, quam pulfus,&rarior,etiam,actardior. Signa etiamcor dis frigidifunttimiditas,ſegnities, &pectusglabrú, thoraxetiamparuus,&caputmagnum,&corpusto tumfrigidum,nifiheparcalidumobſtiterit. HalyAbbas . Refpiratio,&pulfustardi,& fingul tuoſi,timiditas item,&fegnities,&iræ exiguæ effe fignafuntcordis frigidi:iremtotius corporis frigi ditas confequitur, hæcenim cordisfrigiditatem,ni ſi heparcalidum obſtiterit, arctitudo item pectoris, cumcaputnonfueritparuum, nec paruiſpondiles, در eiufdem frigiditatisfignumeft,&glabrum pectus, actactu frigidum . : Quidam,hac habet. Si cor fuerit frigidæ comple xionis, pulſus eſtei tardus ,pectus nudum apilis ,ta Etus carnis frigidus , duri appetitus, debilis fortitu dinis, anhelitus arctus,voxfubtilis, &debilis , quafi pigerin factis, inverbis : nonbeneplacidus, leuiter pauidus, nonbenecomedit,&raròbibit,& raròlu xuriatur, nifiper accidens. §. Se LiberQuintus. 195 §. Secundus. Cenſura,. SIGNORVM horumcenfuraexfuperioribusfacilededu citur . Pulſuum, &respirationisparuitasfignumadequatum exhibentfrigiditatiscordis, atcumeaconiungipotest,tum ve locitas, &frequentia pulfuum , tum-raritas,&tarditas ,ut dicit Galenus , & intelligemusinfra. Pectus glabrum perſe nonestfignumcertum, utanteadiximus, &nuncfubiungo. Scioego MazatortiumnobilemRomanum, equitatusPonti- Hiftoriade ficis inhacprouintiaPrefectum, virumfortitudinis, &auda Mazatortio nobili Ro- cie infignis, &in bellisGallicis exercitate , qui glabrumpror- mano. fuspectushabebat : atnuditas pilorumcumreliquis coniuncta fignismaioremfacitfignificationemfrigiditatis. Deparuita tequoque thoracisquidſentiendum, iamdixi: itemdecorpore in exteriorepartefrigido. Interfigna Scoti exponendaest pa uiditasillaleuiter, quamdicitpro pauiditatenonleui , acpar ua,fedpropauiditate,quenascitur exleuibuscaufis devoce Subtili:postea, cumde voce, acfignis, de illaagemus. §. Tertius . Quimoresſequanturfrigidam cordis temperiem . QUI moresfequanturcordisfrigidamtemperiem iam vi dimusd. lib. 1. cap.6. S. 15. Signacordisfrigidi, &humidi, acfrigidi, &ficci. Caput Septimum. Signa cordis frigidi & humidi. GALEN QuæGal.&cæteri. ALENVSfignahechumidi, &frigidicordis affert. Pulſusmollesfunt,ipſiquemoribus nonauda 7 X 2 ces, 196 Deconiect.cuiufquemorib.&c. ces, fedtimidi,&ſegnes:iramminimeretinent, ne queetiamadiramadmodumpromptifunt. Pectus glabrumhabent,tactufrigidi,&molles,nifi hepar caliditate obſtiterit:Thoraxfuaptenaturaparuuspo tius quàmmagnusadcapitisproportionem . Quidamex recentioribushæc habet. Pulſus tardus ,& debilis, pectus nudumapilis, anhelitusparuus &tar dus , tactus incarnemollis, &frigidus, non facilè irafcitur,&facilè iram remittit . SententiaAuthoris. PVLSVS fanèmollesfunt,humiditatisidest mollitieicor disfignum: paruitasautem ipforumfrigiditatis; quoniam ta-- menmagis,acfacilius extenditur inhisarteria,quaminficci tate, ideoaltior est illispulfus,quàm, quicordisfrigidi,&fic cifignum est . Rursusminus velox estijfdemſyſtole,quoniam lentiusdefcendit,acrestituitur : mollis arteria instar remiſſe chorda,refpiratioparu . . Tertius. Deſignis cordis frigidi,&ficci. CORDIS veròfrigidi,&ficcifignumeritpulfuspar mus, at durus: velociorautemhisſyſtole, quàmcordi bumi do, &frigido,pariterqueetiamfrequentiorpulfus: respiratio parua,utfuperioricrafiproxima . §. Quartus. SubiungunturGaleni,&reliquorúfigna. GALENVS dietacordiscrafishacaffertfigna; Pulfus duros,&paruos, refpirationemmoderatam, ſi tho raxparuitatem proportionalé cordis frigiditatiha buerit: LiberQuintus. 197 buerit:atraram,& tardam, ſithorax maiorpropor tione fit , quàm frigiditas cordis: minimè omnium promptiadiram, atcoactiirafci retinent iram :pe Etusglabrumhabent. Auerroespulfusparuosaffertprofigno,raros,tardos,duros, refpirationemfimilem,tactumpectorisfrigidum...... Quiveròmoresfequanturduoproxima cordistëperamen ta,iampatuitdicto libro, ) cap.§.1 6. Decerebriinfluxu . Caput Octauum . §. Primus. Quæ ex Ariftoteledicendafunt, & videturſuffragari Galenus . . ! HÆc signa, funt quæ adduximus temperamentorum cordi'inditorum:at diximus etiamdiftinguiineopoſſetem peramentuminflues,utfcilicetexinfluxuhumorum alteratur, &exinfluxupretereacerebri, naminfluxushepatis unàcum humoruminfluxuconfunditur. Nuncitaque detemperamento huiufmodiinfluenteagamus,primoquede cerebriinfluxu. Ari ftoteles arbitratur cerebrumadtemperametumferuorem cordis fuafrigiditate pertinere, acfacere; quofufceptodogmate,quò cerebrumamplius, ac maiusfuerit, eò magistemperabit cor,quò veròminus,eòintenfiorpermanebitcordisferuor . Nihilaliud itaqueoportebithacrationede cerebroobferuare,quàmmagni tudinemeius,&paruitatem, feumultitudinem,&copiam,hof que ponere Canones; Cum multumfuerit cerebrum , tempe ramentum exeoincor influensremittere cordiscalorem; cum paulum, relinquerecalorem cordisintenfum,& irrefractum , velparumomninòrefractum; illoenim modo morescordiscali N3 di 1  Deconiect. cuiufquemorib.&c. diremittuntur hocmodoinſuovigorepermanent. Hoc erit, quodGalenus dicit; Caputexproportione magnum adcordis dicaturma Quodcaput frigiditatem spectare, &paruum adcaliditatem . Dico ex gnam, proportionemagnum, cum magnitudinem capitis,que reliquo paruum. corporiconueniret,excedit : paruumcontrà,cum abeadeficit. NonmetamenlatetaliàsGalenumnonadeòconfentireattem Libro 10. perationicordisexcerebrifrigiditate, adeoqueſequacesGaleni Anath. c.4. Aristotelirepugnare, interquosAndreasLaurentius,quietia profecontra Ariftotelem adducit Albertum libro 1 2. animal. cumtamenAlbertusibicap. 4. tract. 2.inprincipiocumAri Stotele fateatur calorem cordis, & hepatis afrigore cerebri temperari. §. Secundus. QuæHalyAbbas lib. 1. Theoric. cap. 10.habet. HALY Abbasexcraficerebri,nedumſecundumactiuas, fedetiamfecundüpaffiuasqualitates,&fimplices, &compofi tas moresfingillatim deducitnonfecus atqueex cordistempe ramentis. Cerebriergo calidihomines,impigrifunt,accele res ad omnesactiones, non ſuntadmodum conſtan tes incodem ſenſu,funtpauci fomni,& multorum verborum. Qui cerebri frigidifunt, pigri,&tardifunt, con ſtantes, ac tardimotus. Quicerebrihumidi,funttardi,hebetes,obliuiofi, multofomnodediti. Qui cerebri ficci funt, celeris motus funt,leues, multumvigilantes,parumdormientes,acmemores. Quicerebricalidi,&ficci,funtceleres,temerarij, parum LiberQuintus.  parumconſtatesincodemſenſu, iudiciovè,rapaces, vaniloqui,paruiſomni. Qui cerebricalidi,&humidi,funtmultorumſom niorum,acmultiſomni,medijqueintertarditatem, ac velocitatem. Quicerebri frigidi&humidi,funthebetes,parui intellectus ,obliuioſi,tardiad intelligendum , tardi adagendum, multifomni. Qui cerebri frigidi &ficci,funtpigri,&tardi,funt conftantes,funtqueexiguiſomni. Cenfuracorum,quæfuperiusallatafunt. TEMPERAMENTVM cerebriadmoresexdictisnonperti net,nifi autrationecorporis,&partis organice,utincor re fluit,eiusquetemperamentum alterat, autrationecognitionis, Utadcognitionem:immediatequidem cerebri crafisnonper tingit admores,at mediantecognitione,quæ cognitionis-va rietas morum varietatemaliquamafferrepoteft. Atnon adeò cognitionisquaquedifferentia mores variat,utcontinuòcoba reantcrafis cerebri, &crafiscordisinmoribusexfeferendis; nempèficcitas cerebri , accaliditas tenacitatem quidem memo rie,& opinionisaffertaduerfusrationes contrarias,atnonco ftantiaminpropofitoaduerfuspericula, &timores , quodfacit ficcitas,acduritiescordis cumcaliditate ; cum veròHalyfa- ErrorHaly in moribus cit calidi, &ficci cerebrihomines temerarios,rapaces, vanilo- diiudicadis quos transfert ea,quæfuntcrafis cordis adcrafimcerebri,quafi cerebricali ambaideminmoribusefficiant:atcum cerebri temperamento di,&ficci. calido, & ficcolongèaliudtemperamentumcordis coniunctum effepotest,utfateturetiamGalenus,quoincafu,quisnegabit N 4 mores Deconiect. cuiufquemorib &c. 200 mores eßequalescrafiscordisimputat,non qualesimportatcra fis cerebri? Nequeetiam qualitates paßiuæ cerebri incorex bri? Neay tantadistantiainfluunt , ut actiuefaciunt, quarum actiuita tis ſphæralongèestfinedubiomaior,utinrenaturali Philoſo phiæ naturalis terminis utar. Pretereaquod dicitex humi ditatecerebri hebetudinem naſci,nonest usquequaque verü: fiplurimumexcefferit, verum eſt dictum;atfiatemperamen to cerebri eucrato in humiditatepotius,quàminficcitatemcra fisdeflexerit, eritbomo acutior, & docilior, &contrà,quiin ficcitatem tardior : neque veròuſquequaque vera doctrina animi mo Libro,quod Galeni,qui arbitratus eftfummamficcitatemſummæpruden res fequan- tiæcaufameße,ideoqueaſtraſolaeffè prudentißima interani cap.4. tur temper. malia ,quoniamfolaomnem excludunt humiditatem : at reli quaanimalia, cumhumiditatem aliquamparticipent,tantum etiam dementie habere,quantumhumiditatis : ducit veròex Platonedogma; Platoenimdicit puerosexfluxu , & influxu magnonutrimentiperturbari mente; atcum parciusiam eiuf modiinfluitflumen, tumfubindetranquillioremhabitum men . tis reddi, &adintelligentiam aptiorem; priusquam dixerat animam noftram, cumprimumincorpusdeſcendit, amentem ... ex eo contactu fieri . Exhis ducit Galenus humiditatem in temperamento existentemcaufam eſſetotius amentia ,at certè iniuria;fienimprimum  dictumattendamus, quodanimain corpusdefcendens amensefficiatur, noncomparattum Plato hu miditatemcumficcitatecorporeafedcorpus, quodvocant oftra ceum Platonici, nempècorpushocterrenumcumanima pura,ac Secreta a corpore, velſiplacet, vehiculo tantum induta. Si veròfecundumrespiciamusdictum , ineononest mentio hu miditatis, queintemperamento ,ſedhumiditatis alimentalis, quæ in puerisabundat, cumlargo illialimentoprofundantur. Quod ১ LiberQuintus. 201 QuodfiveramPlatonishacderefententiam perquiramusex Theeteto patet , ubi ceram illam interiorem, quamdefcribit Animacere conceptaculum specierum , fcilicetſenſibilium , cumdurafue- Platonem. rit, aptamadretinendum,atnonadfacilèrecipiendumdicitur, apud cum veròmollisfuerit, aptamadrecipiendum,queest docili tas, atnonadretinendum, quæeſt memoria, pronunciat. Ve rùmfi mollis, &rectèſubacta, ac multa, tumaptiffimam,& adrecipiendumpræ mollitie, &adretinendumpreprofundita teafferit ; quæ excellentiffimacrafisnonin exceßuficcitatiscon fiftit,fedin copianonexiguahumiditatis. Aristoteles quoque humiditatemcircaprimumfenfitiuum exigitadreminiscentia , quepræclarorumingeniorumeft. Maximèautemremini ſcuntur, inquit, quibus humiditas fuerit circa locum fenfitiui ; &resipfa adidemdicendum cogit; cumenimex motureminiscentia fiat, non ficcamateria ,ſedhumidamobilis eft : quocircaficcaadmemoriam, at humidaadreminifcentiam adeoqueadingeniumrequiritur . DictumtamenGaleni, dum deprudentia loquitur, propius a veritaterecedit, quàmfide fapientia ageret . Alia estobiectio aduerfus dictaHaly Abb. quamnuncin meafententiaexponendafubijciam. Sententia Authoris. ! EGoigiturineafententiaperſisto,quam in primo§. in nui: verumnuncdistinguorepetitadistinctione,quam proxi mèpoſui; cerebrum ad mores concurrit, quà adcognitionem immediatèdeferuit,& quà incor influendo temperamentum eius attemperat primo modo, ut clariorem veritatis cogni tionemaffert admoresetiamprobos magisdifponit,ac bone Stos: ... : Deconiect. cuiufquemorib.&c. 202 Stos: at clarioremcognitionem, &penitioremafpertioaliqua melancholiaexhibet, utfupraoftendimus,uthacrationepau lòfrigidiorbabituscerebri, quamfrigiditatemex melancholie leni afflatu confequitur,&paulòhumidiorexfuaipfiuscrafi, admoresgenerosos,&audacesex vicognitionis intimioris, &intentionisdifponat:repetatur declaratioex indicatoſupe Primaparte rioreloco . At rationetemperamenti,quodin corinfluit, cere lib . deaff. incomuni, brumfrigidum adtimiditatem, & remiſſionemmaiorem,mi norem véprofrigoris influxigradibusfuaptenaturainclinat: Frigiditasce duplextamenhicdeclaratisexigitur. Primaquidem, quodfri rebri nafci modis. giditascerebri maiorduobus modisnafcitur; altera exquanti tatecerebri, quoenimmaius,eo magisrefrigerat;namut ma iorignis magis, quàmminor calefacit , &maiorniuis moles, quàmminorrefrigeratamplius ,itamaiuscerebrum magisre frigerat,quàmminus,etiamfieiuſdemintersecrafisfuerint: alterautem modusestexqualitate;licètenimcerebruminomni hominefrigidumfit cu () cumcorde,&ceteris vifceribus , comparatum, attamennibilprohibetinhochomine frigidius, in illo minusfrigidum extemperametoeffe. Secundadeclaratioefts cerebrum, cumincorinfluit, vellongèpreualere,estque, cum accarne cerebrum mole, & qualitatefrigidißimüincor,nonadmodum calidumingenereſuo, agit, velcontracoradmodumpræualere cerebro, cumfcilicetcorcalidiffimum, cerebrumque, & quali tate , & paucitateparumfrigidumfuerit, vel moderationem quandamex contrarijsactionibus eoruminterfeconciliari.Pri mumfifuerit,ex temperamento cerebripoffumusdemoribus fimpliciterpronunciare,fcilicet hominem in timorem propen Sumetc. Sifecundumnullaexcerebronascituriustamorum astimatio. Sitertiumtemperatosmoresin timore,& audacia conijciemus ; exqualitatibusautempaffiuis cerebritemperame tum LiberQuintus. 203 tumcordisnonmutatur,nisiut illiusfrigiditatemautinten dunt, autremittunt: atnonmultumexea reincrementiſuſci pit,quoniamincerebrodemumhumiditasfemperpræftatficci ! tatiobmollitiem, acficciusdiciturcerebrum,ut minuseftmol le. Cumergoficcitasnonpoffit unquampredominaribumidi tati, nonpotestexdifferentia paßiuarum eiufmodiqualitatum frigiditascerebri maximamdifferentiamfufcipere intenfionis, &remißionis. Hecratione temperamentiincorinfluxi; at rationecognitionis magispoffunteadifferentia alterare mores; ficcitas enimdiuturniorem retentionemphantasmatum opera tur, undepertinaciamopinionumquoque, &perfeuerantiam odij, amorisque: at mollitiespenitiorem , &lucidiorem cogni tionemprestabitnifi multumexcefferit, undehoneftatis quo que auiditatem maioremingeret, &inmultisprobonestateho noris,&gloria. Cefarisbeccrafis videturfuiſſe. Atexpo- Crafiscere fitisfundamentismorumexcerebro,nuncadfignaeiustempe briCæfaris. ramentiaccedamus. §. Quintus. Signa temperamentorumcerebri. VARIAafferunturſignatemperamentorum cerebri,qua dereGalenusinart. med. cap. 1. 13. 14. usquead20.Haly Abb. 1.Th.cap. 10. Auerr. lib.4.coll.c. 3. Rafisin contin. lib.1.funtautemexfomno,&vigilia,exſenſibus, &fun- Cap.4. Etionibusſenſuuminteriorumprefertim,ex colore, &ex pi lis; prætereaexmagnitudinecapitis. Nonrecenfebo,quafin gulidixerunt, neprolixioriuftofiam, atexfundamentis ego breuiterdeducam, & primdexsomno, & vigilia. Quoniam ergo somnus sit, cumalimentalis vaporex cere brifrigiditate concrefcitinftargenerationisnubis, aquein aere; } 204 Deconiect.cuiufquemorib &c. aere ; Frigidum cerebrumfuaptenaturaadſomnum propensos naturaa reddit , vttamen vaporesad ipſum alimentales accedunt Quodfi prefrigiditatecerebri angufti adilludductus eſſent, Utexiguus vaporeleuaretur,minusinsomnumpropenfusbo mo eßet. Arbitroregoitaquefrigiditatemcerebri exmole, non exqualitate, ut,quiplushabent cerebri,&vafaadipsum tendentialatiora , fomniofiores,quàm,quicontra cerebrum ex crafifrigidum habent: patetexpueris , &fenibus; pueri cerebrum multumhabent,accalidius,quàmfenes,quibusiam refriguit;fomnolentiitaquepueri,infomnesſenes.Iofephus,& Bonifacius Martinellifratres, & nobiles noſtre Ciuitatis,bo minesftrenuiambo,&hicliteratiſſimus, multifomni illefuit, hicest,qui adhuc viuit , &tamenmultumcaloremin omnibus Canon1. cap.17. illi partibus expilis, excolorerubro, &fuffufco exhabitucar nis toroſæpræſe tulere. Sitergo Canon . Somnoabundantprimò,quicerebrumfrigidumhabent, non exqualitate,fedexmultitudine; qualitateautempotiushabent calidum, &humidum,utlatefint vie, & multus vaporum illuc confluxus . Secundo loco abundantſomno ,quifrigidum qualitate ha bent : atquineutrohabent modofrigidum, illiinfomnesfunt, hocest breuisfomni . . Humiditasautem cerebriipfius perſe, idestquetempera mentumeiusingreditur,nonfacitfomnum, ſedbumiditasad uentitiainfomnoquidem naturali alimentalis ,infomno pre Artis med. ternaturalimorbofa . Videnturautem multibacinreexequi uocolapsi,ut Galenus, Exfunctio nibus fen- rum. Galenum ſequutiferèomnes. Excellentiafunctionuminteriorumſenſuum pendetextem fuumiterio- peramenta craficerebri , inquoilla elaborantur,licètprincipa tumineaquoquerecorretineat,utin disputationibusde ani ma LiberQuintus. 205 madeclaraui : atſiexceſſerintaliquæ qualitates , exeoexceffio vitij aliquidprogradu exuperantiæ contrahunt, disparitamen modo; nempèfiexcefferitficcitas , duriad apprehendendum homines redduntur , atretinent diù. Si contrahumiditas, mollitiespræftiterit,recipiuntfacilè,at citò etiam dimittunt: ni miademumficcitasadiddeuenire poffe videtur; ut imper uium reddatfermèanimumcognitioni, contraque immodica mollities adid, utfubipſoapprehenfionis initio speciesdiftor queatur, &euanefcat. Verùmomnes operationes animales a calore animali,utaprimoinſtrumentoprocedunt, inquibuser goisdiminutus eft,diminuta quoquefunt omnes operationes interiores , dequibusnunc dicimus,quam ob caufam ex longo morbo conualefcentes nequecontemplari,neque reminisci va lent. MeminiIacobumMazoniumconterraneummeum, immortalis gloriæ hominem,cumineam egritudinemtenderet, exquademum mortuuseft,maledeſeominatum,quodmemo- riapræftitit. ria,quaplurimum valuerat, deficeret. Sit Canon . IacobusMa m zoniuspluri Tarditasadapprehendendum, &memoriætenacitasficci- Canon2. tatemcerebrioftendunt excedentem; Facilitas appræhendendi, thabilis memoriahumiditateeiuſdemfignificantexcedětem. Facilitascontemplationis, &eneruèacumeningenijfrigidi tatem,feudebilitatemcalorisfignificant . Excolore faciei albofrigiditatem cerebri argumentantur Excolore, paffimfcriptores : contràexruborecaliditatem: at cutemnon usquequaqueinterioricrafirefpondere visumest . Nonegre dituritaquefignumeiufmodiprobabilitatem,fatisetiamremo &pilis . tam. Cafarfuitalbidi coloris infacie , &tamenoperationes Cæfarerat colorisalbi ingenij acutiffimi &folertiſſimi , &memoris, calorisabsque dil dubio copiam, & nobilereliquarumqualitatumtemperametum adfuiffedemonstrant . Sedde colore cutisinfrain uniuerfum age 206 Deconiect. cuiufquemorib &c. agemus,pariterquedepilispræterea,que antea, cum decorde locutifumus, diximus : neque veròprorfusrecipiendafunt, quadicunturdefignis temperamenticerebriexpilis , fcilicetpi losnigros,&criſposfignificarecerebricalorem, &ficcitatem, Exmagnitu &parunate. promißos verò, &rufosfrigiditatem, )bumiditatem . Ex illis,quæ de cordediximus,patereinftantiapotest,feduberius infrafuoloco. Caput magnumindicatcerebricopiam,fipræfertimfitrectè dinecapitis, conformatum,dequaconformationepoſteas undefrigiditatem quoqueeiusexcopiaſignificat,nonneceßario autemexqualita te. Sed, cuminhumanocerebrodemumfemperfrigiditaspre ualeat, plus minus-vé,ideo copiacerebri magna frigiditatem certafignificationedemonftrat . Dico autemmagnam propor tionereliquicorporisattenta; nampoteft effecaputmagnum,fi ctuofiores , tiores. cumcapitibuscommunisnotæhominum conferatur; attamen , ficumcorporereliquofuocompareturparuum,cumfcilicet cor pusmoleexceditconfuetamhominummenfuram. Sed rurfus, Quihomi- cum exconformationefigna petemus. Paruumcontràcaput es fint a caliditatem,hoceft minoremcerebri frigiditatem,quàm,quead quàmfapie- cor temperandum requiratur, ostendit; unde actuofiores illi funt,quàmfapientiores . : Dehepatis,iecorisvèinfluxu, adeog humorum, & Spirituumincor, deg,procedentibusinde moribus. Caput Nonum. : §. Primus . Fundamentaſtatuuntur . Ncorrurfusinfluitbepar iecurvé,temperamentumqueeius quoniamnoninfluit,nifiperhumores,qui perca uam LiberQuintus 207 uam venamabhepatecorpetunt ,ided idemestdeinfluxuhoc hepatisin cor agere,atquedeinfluxuſanguinis, &humorum incor , deque alteratione, quam exeo influxucor recipit . In- Suprahnius fluxusfpirituumpartimexhumoribuspendet,ut ex materia, partimexcerebro, utſpiritusindèanimales refluunt,partim par. libro 1.. cap.6. exaere,quiinspiratur, utexcerebro,pertinetconfideratio ad influxumcerebri,dequoproximè, utexaere,pertinetadaeris in moresactionem, quaderefupraintercaufasexternas.Nunc itaque temperamentumhepatis , eiusque signa confideremus . Qualeenim temperamentum bepatis, talesarbitramurhumo- Canonex res,utplurimum. Dicoautem,utplurimum,quoniamalique ceptio. funtexceptionesrationepartiumpreparantiumbepati im, ex.gr. ventriculipræfertim, ex. gr.fiiecurcalidumfuerit,at ventri culusfrigidus , iecurquidemfuaptenaturafanguinemcalidum efficit , at refrangitur actio eius a frigiditatematerie,quam fuggerit ventriculus: pariterfiidemmateriæ crude acfrigide vitiumnafcaturnon ex ventriculi intemperie ,fed eximmo dicacrapula, exuperante vires,etiamfi iuftas, ventriculi. Atfupponamus primònullum inmateria vitium, faltem graue ; leuia enim vitiaipſummet heparcorrigit,eruntque canones. §. Secundus. Canonesponunturadmorumexhepa tis temperamento ,&influxu. Sı heparfitcalidum, &ficcum,ſanguinemetiam calidu, &ficcumgignet, quem biliofum dicimus. Qua rationecor calefaciet influxu eiufmodifanguinisratione caliditatis , at ra tione acrimonie, calidaenim &ficcaacrimoniam obtinent,ex timulabit ,punget, adeoqueiniramfacilèdifponet, acamaru lentiam . Si 208 Deconiect. cuiufquemorib.&c. 2 3 4 Siheparfit calidum , &humidum,ſanguinemquoqueeiuf modi gignet,quicoringrediens ,ſcilicetdextrumeius ventri culum,indequeinfinistrumpenetrans, ipſum ratione calidita tisfuecalefaciet, ac rationeconiuncti caloris humiditati blan dofouebit contactu,quafititillationequadam, adeoqueinblan dam vitamatque voluptariamreddetpropenfum. Sibepargecurvefitfrigidum, &ficcum,ſanguinem eiuf demcrafis conficiet,quiin corinfluens refrigerabit,adeoquead moresexfrigiditate pendentes difponet, &rationeficcitatis acrioreſenſu. corquogu Siheparfitfrigidum,&humidum,ſanguinemeiufdemcra fis elaborabit,quicorquoque refrigerabit, adeoque ad mores frigidosdifponet,sed rationehumiditatis obtufiore , ac bebe tioreſenſu . §. Tertius . Deſpirituuminfluxu. 4 QVAE, dehumoribusdiximus,poffuntadfpiritustradu cirationemateriæipforum. §. Quartus . Annotatiodelibrando influxuhepatis cuminditotemperamentocordis. VERVM, quæhic diximusde hepatis ,humorumque in corinfluxu, deque vi, acefficaciaipfius ,ſuntformaliter, non fimpliciterintelligenda, acre ipfa distinctionem antea attuli, &explicui. Nempeſanguiscalidus ,&ficcusfuapte natu. ra, &quiataliseffectus memoratosin cordeoperatur; verum firealemipsumeffectumquaramus,interdumcorcontraria erit temperature, adeoque efficacis, ut vincat, acreijciatſangui nisinfluentis aftionem. Cum autemactiofanguinisnonmuta bit mores cordisfrigidi,fedretundetpaulisper,nifi tantade morLiberQuintuscio  mumfitcontrariain corde qualitas , ut rationeanthiperiſtaſis intendatur . Sintergo Canones. Sibepatis , &fanguinis incor influentis temperamentum cumcordis temperamento conuenerit,tum intendentur exin fluxu cordisqualitates, acmorespariternaturales. Si ergocor calidum,&ficcum,&beparcalidum,&ficcum, adeoquefanguis calidus, &ficcus influatin cor, mores tum erunt admodum iracundi, mores inquamnaturales . Pariter dealijs crafibusdicendum.daum . Sidiffentiant cordistemperamentum, &fanguinis,hepa tisque temperamentum, libraretum oportet,utrum utripre Stet. Sanèfuaptenaturatemperamentum cordis inditum pra ualet aduentitijs, attamentantapotesteffe aduentitij intentio, Utinditumfuperet; ratiotamen id erit,adeo utpotiusrefran gat moresindisos,quam contrarios ingerat. Quodfi tamen tantus effet qualitatum exceffus in aduentitio, utfuperaret prorfusinditum,tumquoque mores obtruderentur aduentitio temperamento respondentesindito ... ۱۰ Deſignistemperamentiiecoris,hepatiſve. : Caput Decimum. 6.Primus . Signacalidihepatis,&primòſecundùm SIGNA Galenuminartemed. cap.37.. IGNA calidihepatis bac a Galeno afferuntur. Venarum latitudo,flauabilisabundatior, in consistenti verdatate etiamacris,calidior ipfisſanguis,atque eaderationecorpusvni uerfum,nifiobftiterit cor:His veniet ) hypochondriahirfuta. HalyAbbas venarûlatitudine,& ipseinterfigna accipit, 0 &craf Deconiect.cuiufquemorib &c. 210 craffitiem, itemgenerationem bilis iniuuentute; bilis enim copiafignificatferuoremcaloris : item pilorum circa ventrem multitudinem; ponitquoquetactum ventris calidum: itemco lorisflauitiem,quodis colorfignificetbilis multitudinem. Auerroes duofignaexrelatisfolummeminit;generationem fcilicetmulta bilis vocatcumHalyAbb. choleramrubram,t coloremadcitrinumdeclinantem . Secundumquendam veròexrecentioribus . Amplitudo venarum , naturalishominisfortitudo,faciescolo rata , copiabilis ,& multitudo pilorumfub hypo Cenfura. chondrijs . Generatiobilis estfignumquidemcalorishepatis,atnon conuertibile; nam, cumheparestcalidum, &humidum,gene ratſanguinem,nonbilem : verumtamenquandocunque gene rat bilemcopiofam,estcalidum. Amplitudo venarumestfi gnumfuaptenaturaconuertibile , ac reciprocum. Dicofuapte natura, quoniamexrepugnantiacordis, autpinguedinis vene interdum velnonfuntlate,velnonapparent;caliditasfan guiniseffetfignum euidens,fiipſe manutangi poffet,at quo niamnonnifipercutem,nibilprohibetfanguinemintus effèca lidum ,at cutem exteriusfrigidam, ut anteaexGaleno ipso vidimus . Hirsutum ventrem, &bypochondriainterfigna probabilia,nonautemneceffariareponereoportet. Decolorein frafuoloco . Interimego credocolorem cutismagisfignificare hepatiscrafim, quàmreliquorum viſcerum : differentia verò interceditinterHaly Abb. Auerroemque ex altera parte , Michaelem Scotum exaltera: illicolorem inflauumpropen dentem calorisfignumfaciunt, bic rubicundum colorem : id enimfibi vult coloratafacies . Egopotius in Scotifententiam concedo: quaratione autem,infraſuolocointelligemus . §. Se : LiberQuintus.  §. Secundus. Signafrigidihepatisſecundùm Galenum. SIGNAfrigidihepatisſuntangustia venarum, pituita abundatior,fanguinis,totiusquecorporishabitusfrigidior,niſi corobftiterit, bypochondriaglabra. AtHalyAbb. propituitacopiammelancholiaaffert,albe dinemprætereacolorisfubijcit. 1 : Auerroespræterea, &MichaelScotus eadefignafubijciūt. Angustiavenarumfignumefficaxestfrigiditatis hepatis; Cenfura. generatio abundantiorpituite eſtſignumnonconuertibile,ficut etiamgeneratio melancholie ,quandocunquefanècopiapituita gignitur,indiciumestfrigiditatis hepatis,atnon conuertitur; namfrigidum hepar potest etiam generare melancholiam : quandocunqueitemgigniturcepiamelancholia,fignumestfri giditatishepatis,atnonconuertitur; nampoteftetiamgenerare pituitamfrigidum hepar. Glabrities, quodfignumfit,antea nonfemelannotauimus. §. Tertius. Signaficcihepatis,necnon& hepatishumidi. SIGNAficcihepatis aGaleno, &areliquisponunturdu Cap.39.40. rities venarum,& reliquicorporishabitusficcior. Subiungit etiamGalenus,fanguinem craßiorem,&minimè abundan tem: contrabepatishumidiprofigno adducunturmollities ve narum,fanguisabundantior, &humidior3itemtotiuscorpo rishabitusmollior . Durities, & mollities venarumnullumfignumbepatisdu- Cenfura. 0 2 ritici Deconiect. cuiufquemorib.&c. 212 ritiei mollitieivé habebitur abillis, qui venasab hepate oriri nonexiftimant , inquorumnumerofunt, nedumAristotelici, fedetiäMedicialiqui . Diftinguuntenimprincipium originis, Andr. Laur. &principiumradicationis, &principium dispenfationis: ne lib.4. anath. ganthepar eßeprincipium originis venarum; estautemprinci piumoriginis,excuiusſubſtantiasubstantiam haurit respro cedens, undeexsubstantia venarumnon licebitfecundùm Heparfan- hosarguerefubstantiambepatis,etiamfibeparponaturſangui guinisoffici na nis officina, utegoetiampono, iamfufcepi,quatamen di Stinctione alibi declaraui , interimfatisfit dictume accedere proximèadfententiam Auerrois . §. Quartus. Signahepatis calidi,&ficci Galenuscap.41. .۱ SIGNA calidi, &ficcihepatisfunthypochondriahifpidif fima,ſanguiscraffior, &ficcior,flauabilisplurima, &proce denteatate plurimaquoque atrabilis, venarumlatitudo,& durities ,habitusquoquecorporis vniuerficalidus , &ficcus, nifi cor obstiterit . HalyAbb.cap.eodem 13. Venælatæ, craffe, &durę, ſignificant hepatis caliditatem,&ficcitatem , pili in hypocondrijsmulti, &aſperi, tactus corporis cali dus,&ficcus . Auerroes cap. eodem 4. Piliin hypocondrijs craffi , tortuofi,& nigri fignificant caliditatem , & ficcita temhepatis,venæmediæinterlatas,&anguftas; an guſtæ autemfrigiditatem ſignificant, latæ,& craffæ caliditatem,&humiditatem . 9. Quin LiberQuintus. 213 6.Quintus. Signahepatiscalidi,&humidi Galen. cap. 42. PLURIMVMſanguinis, venæamplæ,habitustotius corporis calidus,&humidus;isenim crafimeiuſmo dıhepatisfequitur niſi corobſtiterit: hypochondria hyſpidaquidem, minus tamen,quamcumheparfic cum,&calidumfuerit. HalyAbb. cap.eodem. Venæ amplæ,&molles,pluri mumſanguinis ,pili non permulti,&lenes, tactus ventris, & circumiacentiumpartium calidusabſque ficcitate tamen, rubor cum albedineadmixtus . Auerroes . Venæ latæ, & amplæ, plurimum ſan guinis, &humiditatis,pilimulti inhypochondrijs, Tedfubtiles, &plani. §. Sextus. Signahepatisfrigidi,& ficci Galen..cap. 44. PARVM fanguinis, anguftia venarum , corpus frigidum tactu, &hypochondria glabra, nifi cor obftiterit. HalyAbb. cap. eodem. Venxarctæ, &duræ,genera tio,&multiplicatioatræbilis, cumadſtatumiuuen tutis peruenit, tumque ſanguinis incraffatio ,&ni grefcentia, venter,&fubiectæpartesglabræ , ac fic cæ,nonlenes, tactuautemcorpusfrigidum,&afpe rum, colorliuidus, autplumbeus,decliuisvè, inni gredinem . Auerroes, cap. eodem. Generatio atræ, bilis nonnatu ralis, venterglaber, atquedurus,venarum anguftia. 0 3 §. Se 214 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. §. Septimo. Signahepatisfrigidi,&humidi Galenus cap.43. HYPOCHONDRIAglabra,ſanguispituoſior,vena rum angustia; debemus autemfubintelligere mollitiem ex cap. 40. Galeniipfius; habitustotius corporisfrigidus, &humidus,niſi enimcor obſtiterit, ſequiturhepa tiscrafim . HalyAbb. Venæarctæ,&molles,venterglaber, & lenis, item idem tactu frigidus, & mollis , albedo gypſea ſuntſcilicetſignahepatis frigidi, &humidi . Auerroes. Generatiopituitæ , ac ſanguinis crudi, glaber venter ,&mollis,albedo adeòmagna , vt in gypſeamtranfeat . 215 LIBER SEXTVS. Proponitdicenda,fundamenta repetit, ac tracta tionem diftinguit . Caput Primum. Dfecundammethodipartem,queex conforma tionepartiumprocedit,tranfimus. Fundamen tumpragmatie, acnegociationishuiusest, quod prohabilitate membri cuiusque admunusfuum inditus est instinctusanimali ad illam ipsam operationem . Remantea explicuimus. Inhomine autem, & innegocio hoc noſtroprefertim,instinctus arguitur, & colligitur ; cum pars peculiarem,nedum communem obtinuerit adfunctionemeam babitudinemirritamenta , &impetusconcupifcibilisfacultatis illi , quos emendat temperantiaexconformationehuiufmodi ge nitaliumpartium,&gula, ac ventriculipræfertim nascuntur; acſpeciatim ;fundamentum enim commune,acprimum,quod estcupiditas,in cordeipſodefidet , veluti anteadeclarauimus. Atferricupiditatem in venerem, autferriin cibum, &cupe diam eft ex partiumadeasfunctionesaptitudine. Quocirca puelli,cum nondumpartes vllo modoin veneremturgent, ni hiletiamde venerelaborantanimo,nullumquecupiditatis eiuf modięstumexperiuntur. Diftinguereautem oportet commu nemillumfenfum veneris,quem omnespatimur, &peculia rem,acconcitatum,exquo venerei, aclibidinofi naturali pro penſione aliquidenominantur. Exordiamurexconformatione buiufmodimembrorum, exquibusfcaturigines morum, acpro penfionumadeoeminentiumpendent:pofteà,fiquæaliæpartes conformationeſuainstinctumadmoresfundant,percurremus. 0 De 4 216 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Departibusgenerationideferuientibus . ン CaputSecundum. EMBRORVM generationi deferuientium,tumin mare, MEMBRORVM tuminfæmina,conſtructio ut etiam reliquorum mem brorum admiranda est. Latèrem profequitur Galenus &in lib. 1 4. De usupartium, &inprimiscapitibuslib.1 s.inali quibustamenhominibus communem specieiaptitudinem pecь liaridifpofitionefuperat, qui etiamin veneremfunt peculiari ter propenfi . Confideremus nunc,quibus ex rebusnafcatur exquifita eiufmodiad venerembabilitas,atqueineamfingula re irritamentum . Nafcitur ergo,tum exfolida parte,eiuf quefigura, tüexpartibusinfluentibus: vtrumquegenusfoor fumconfideremus. §. Primus. Solidæpartesvirilispudendi,&primò de trunco, quod græcèdicuntγαυρόν. : : PVDEN DVM virile, utab hoc exordiamur, &ip fumperfeconstatextrunco, &glande, &habetteftes annexos cum vafisadiunctis utrinque, & aptitudinem, &incenfio nemfuamobtinet. Exfuoergoipfiuscorporein veneremrapi tur, quodfungoſeſubſtantiæ cumfit,ineosporos, ac meatusex fubingredientibus vafisflatus quidam inquirunt, undetur getmembrum,&exturgorepruritus.Hincfit, utquibusfun gofiorfubftantia eaest, & inſperſa vaſalatiora, acplusflatuo fefubfiantiæfuggerentia ,illiexhoc capite acrius rapianturin Qui fintin venerem; unde oritur, utquibuspenis extrairritamentum penfiores veneris magisconcidit,fintilliin venerempropenfiores,quàm quibus LiberSextus. quibuspenispropiortenſioniperfeuerat; nempeporofior illi, 217 fungofiorfubftantia,huicminores, &arctiores meatus. §. Secundus. DeglandegræcèΒάλανος. GLANSexquifitioniseſtſenſus,&eius præfertimfrica tione voluptas venerea paratur. Obducentispelliculatenui tas, quaglansipsategitur, adfenfus in eaparte acumenfacit: dicoautemintimam,accontinuamipſiglandicutem non exte rioremillam , qua & denudari potest,quam vocant Latini preputium . Quocirca,quibusglansaspectunitefcit,acfplen defcit, atqueplurimumrubet, magnamearatione voluptatem ip coeundo experiuntur ; tenuitas enim ,&puritas cutis eiuf modi, atquefubiecteſubstantiæſenſationem exactamfaciunt, quam maiorquoque voluptasex obiectofuauiconfequitur. . Tertius. Devafibusſpermaticis, acdeteſtibus. Ат maiusproculdubioirritamentumad veneremex teſti bus,ac vafis fpermaticis cumſeminedistenduntur, oritur Nonhicdisputo, vtrumtestesfint adgenerationem neceßa • rij, Ut afferit Galenus,negat Arist. neque utrumfeminifint teftesperuij, an deferuiantfolumad vaforumdiſtenſionem , tanquamtextriciumpondera,qua estfententiaAriftot.feddi fputationes naturalesnonfunthuc congerenda: fatis eft,cum vaſaſuntdiftentaſemine, &teftes ,ſiteſtesſemenſuſcipiant, urgeri hominemin venerem. Diſtenduntur veròillisteftes, quibus maior visfeminisgignitur,atqueexmeatuumlaxitate in ealocaconfluit: velaptius dicamusrem aliquanto altiusre petentes . Excauavenavaſaſpermaticadiſcedunt ,addex trum 218 Deconiect. cuiufquemorib.&c. trumquidemtestemex venaipfacauainfrarenem,atadfini ſtrumtestemex venacava,fedperemulgentem:quibus ergo maiorfanguiniscopia, maiorestinruaſaſpermatica confluxus in illisque,&in teftibuscum conficiaturſemencalorepartium, quibusfuntcalidioresteftes , acpartesilla , ijquoqueſemine amplius affluunt: atfanguinis copiaexhepatiscaliditate ,& bumiditate præfertimnascitur. Atdefanguine,&partibus influentibus poftea interim de testibus,ac vafibusſpermaticis, Seufeminarijsdictum bocfit,quocalidioresfuerint, eòmagis , ftes annexi &pleniuselaborarefemen,adeoque &magis in venerem Quibuste. reddere propenfumhominem . Aliaratio, cumexteftibusred fune,ij ſune damurpronioresin eandem voluptatem, eft, cumteftes magis falaces. annexi ventri funt , adeòvtcumintusfunt , velutiauibus, ea animaliaparatiorafintadcoitum,quem celerrimeexpediūt , utAristotelesaßerit 1.degener, animal. cap.4. t ratiofuf fragatur: calidioreenimlocopofitifunttestes, quiintra,quam extrapenduli. Praterea,quòperlongiores ductusfemeneftdu cendum,eòlaboriofioreft eius confectio, &transmißio. Pid terea,cum in coeundoteſtesſurſumretrahantur, quòlongiusilli pendent , eò laboriofior eorum erit retractio . Laxaturitaque amplius maioreexlabore animal, diutiorequefrictione,&con cuſſione eget adſemen excernendum, utetiam minuspoßitite rare venerem : atquiteftesminuspendulosbabent, minorela borenegocium conficiunt, acfaciliusſemenreparant, utfacilè etiam instaurare,ac iterarecoitumpoßint, utOuidius,quino uiesſe intranoctis vniuscurriculumvenereexercuiffeafferit . Exigereanobisangustanoctecorinnam, Etmemininumerosſuſtinuiſſenouem . Feminaquippe,quæteftesintushabent,paratioresquoque adreplicandam venerem,quàmmaresfunt . §. Quar LiberSextus. 219 §. Quartus. Departibusinfluentibus. INFLVENTESpartesfuntſanguis,quiinſemen dein ceps alteratur,&fpiritus: fanguisex venisin spermatica vaſaconfluit, Spiritusexarterijs,quedemuminſubstantiam ipsam,&corpuspenis definunt; pereasenim, &ex earum ofculis fpiritusinfungosampenisſubſtantiaminfluit, unde erigitur acturget. ItaGalenuscuiſubſcribereinprafentiapar eft . Quibusergolatiores vene, utfanguispereasabundan tius fluat, &heparcalidum, &humidum,acperspiratum , nullaqueobſtructione impeditum, ut copiofiorgenereturfan guis,funt illihacrationein venerem pronioresob materieco- Qui fintin piam. Quibuspariterarteria latiores,acprincipium arteria- Venerepro niores. rum,nempècorcalidius,illis penes ampliuserigi, acfrequentius poteft; arbitratortamen Ariftoteles melancholicis,quippequibus Sectio. 25. Sanguis magisinflatusdifflariqueat,erectionem etiam penis ef- Probl. 31. Lepromptam Sepromptam, frequentem,acturgoremin veneremconcita tum; libidinofienim melancholicifunt. §. Quintus . Exdictis gradusvarij propenfionis in venerem diftinguuntur . QVI ergocorcalidumhabent,heparcalidum, &humi dum, vafa ampla,calidosteftes, ) annexos, non admodum pendulos,penemfungofum,glandemrubicundam,&pellucen tem, hipenitusin venerempropenſiſunt. Excalorecordis acritercupiunt; excopiaſanguinis,indequefeminisfacilè ve nerem, acfrequenterreparant:prætereaqueextestium retra Etione . Sicutienimexcopiaſpirituuminpeneminfluentium turget penis , &irritaturadexcernendumid,exquo prurit . Quod 220 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Quodfinonconfentiantbecomnia,minuiturimpetusin vene rem,qui,quantusreſtet,libratiscontrarijshincinde momentis, inuestigandumerit, v.gr.fi corcalidum,acfrigiditeftes, &fi calidi testes,&frigidum cor, ambahiminus multòferunturin venerem,quamcum utrumqueprincipiumcaloreferuet. Ta menlibido ampliorin illis,quibas teftes calidi, &corfrigidum; quàmcontra,quodproximuminillisprincipiumad venerem propendit,inhisprincipiumremotumtantum. Quodfi calidi teftes,&calidum cor, atheparfrigidum,autficcumadeò,ut parumfuggeratfanguinis, velangustiavaforum, &meatuŭ prohibeat confluxumſanguinis adtestes, &vaſaſpermatica, ferunturillidefiderio at impotesfuntreparande veneris; citò enimlaxantur, &fatefcunt . Exhisdiminutis gradibusreli quis pretulerim eum,quiheparcalidum, &humidumobtinet , acteftes calidos, licèt corfrigidum habeat: &principium enim proximumilliaccommodatum,&materiæcopia parata. §. Sextus . Graduseiufdeminvenerempropenfionis exGalenodeſcribuntur . ? GRADVS propenfionis eiufdemin venerem extestium Art.medicæ temperamentisdeducitpræfertim Galenus . Dicit autemtem c.45.& feq. peramentumtefticulorumcalidum ad veneremprocliuemeffe, &fecundum: frigidamcrafim contrarium efficerehumidam multo,t) humidoſemineabundare,ficcampaucum,&modicè craffumfemen gignere . In temperamentis autem compofitis calidam, &ficcamtemperaturamſemenhaberecraſſiſſimum , &fecundiffimum, &celerrimèabinitioadcoitumexcitare animal. Petulcamdemü,& adlibidinempronameſſebuiufmo i di temperaturam , Statimtamenfatiari, &ficogatur, offendi, 1t LiberSextus 221 Atcalidam,& humidamtemperaturamplusdicitfemineabun dare, nontamenplusceteris appetere , & minori detrimento prætermodum venereisindulgere. Quodfitamencaliditas , &humiditas magiscreuerunt,nonfinedetrimentoa venereis abftinet . Frigida, &humidatemperaturaſemineaquoso, tenuiabundat, infecundoque(utprofrigiditateparumfera tur in venerem, pro copiatamenſeminisminus abexercitio eius ledatur)frigida,&ficcatemperaturacraffiusfemen, ب venerempropenſa,propaucitatefeminis,&ftatimfatietur , fi cogatur ladatur. omninòpaucumgignit, utfcilicetprofrigiditateparumfit in ن §. Septimus . Cenſuradictorum Galeni. VERVM nonpaffimegoacciperem,queGalenusdifferit; namficcitas tefticulorum calidorum,dumheparfitcalidum,& humidum,adeoquefanguiniscopiam vafisſeminalibusfugge rat,nonimpedit, quominùsſemencopiofum elaboretur,acrepa retur adnouam venerem,quinimòcumconcoctiofitcaloris,& calorficcitaticoniunctus magis, & validiusoperetur,quàm coniunctus humiditati,teftes calidi , ficci, modocopiosama teriaprestòſemperfitexpeditiusinfemeneamalterabunt, J concoquent,quàmteftescalidi, & humidi. Suffraganturmee Arifto.Phy •fententiæ multa, quæexobferuationedicuntur,fcilicetquibus fiogn.ca 9. gracilia, neruosacrurafunt,libidinofioreseffe,ea verò cruriū crafisfimilemindicatintestibus crafimpotius,quamhumidă. Gracilitasquoque,quamdeſeipſo attestaturPropertius,ficci tatempotius, quàmhumiditatemfignificat,&tameninagone venereofortemseprædicat. Sed tibifiexiles videortenuatus inartus Falleris,haudunquamestcultalaborevenus. Per 222 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Perconterelicet,fæpeeft expertapuella Officium totanoctevaleremeum . §.Octauus. Declaratioquædamfubijcitur. SVPPLEO quebicdixidepartibusinfluentibus; dixi autem, curacopiofus eftfanguis,adeoquecum beparestcalidū, +)humidum,baminem excopiamaterie in veneremincendi; atalibietiamdixi, cumſanguisacrisest, estautemacris,cums hepar calidum, t) ficcumfanguinem biliofiorem generat, ex mordacitatefeminis indegenitiirritari in venerem animal, quod &hicrepeto . Verùmblandusſanguis, &copiofusex humido , &calidohepateprocedens, veneremiterabiliorem facit; at biliofius humor acriusquidemextimulat,atfatiatur quoquegenitusexeoappetitus,nequeadeòpromptèreparatur, quod&aliàsdixi . Departibusadcupediampertinentibus. CaputTertium . 6.Primus. Restotaremiffiuèperagitur. PARTES Es adcupediampertinentes,quafint,& unde irritentur,iamnunc dicendumeffet ,niſiſatisanteadixe rimusin 3.partelib. 8. cap. 2. F. 3.quibus nibilest,quodin prafentia adijciamus .Diximusetiamdepartibus veneride feruientibus,dequeearum irritamentis,atnonparicopia, plenitudine , utiustumfuerit totamremaprincipiorepetitam exactius explicare,utinprecedenticapitefecimus. §. Sc LiberSextus. 223 §.Secundus. Quæſignademonſtrenthominem : veneri, velgulæ addictum . Dvo funtiamexplicatifontes proximi concupifcibilis , quaexpartea vera &abexactatemperantiacorrigitur,nem pèfontesconcupifcentia venerea,&concupifcentiacupediofa. Primumtamen principiumeſſe cor antea vidimus, ) nunc repetijmus . Quæ veròexteriorafignaſignificantcrafimven triculidictam,acpalati,tumpartiumgenerationifamulantiū, eaconcupiscentia velveneris,velgulemancipatumhominem ostendunt,fecundumnaturaleminquampropenfionem . Quatractandarestantcapitamethodiphyſiognomi camemorat. Caput Quartum . Dreliquasnunccorporispartes tranfeamus,fiqueex hibeantinchoamenta, acrudimenta morum,perfcrutan tes . Methoduseademerit,nempèconfiderare,que membra adquamuniafactafint, &quambenè,&aptèadeaipsafint fabricata. Verumphysiognomipluresadidem methodosinue xerunt,quænon equèexproprijsfunt: altera proceditexfimi litudineanimalium : alteraex repræfentatione masculini, aut fæmininigeneris: alteraexfimilitudinenationum,quifcilicet fimilesfintÆthyopibus,quiGermanis. Quarta,quamadhi bentexapparentibusmoribus,magisexproprijsest,atadfe cundammethodipartem,quæexeffectibusadcaufasprocedit, pertinere potius videtur. Fatendum eft tresillas methodos nonexcedereprobabilitatemadmodum, ut alibi declarabimus , nuncautemcumphysiognomiamnon ipfamperſe,ſedalterius facul 224 Deconiect, cuiufquemorib.&c. facultatis occafione tractemus , parest ab euidentioribus eius principijs non recedere, atque circumciderealiena, minùs, quàm urgentia. Conſiſtemusitaquein confiderationefabrica , con formationisvé membrorum,ut adſuamunia fintillaapta : adbibebiturquoque confideratio apparentium morumin ijsdem, in quibusfcilicetapparerepoffunt, membris: quemethodicapi tarestant extribus anteapropofitis, abſolutoeo , quodextem Cap.2.lib.s peramento pendet . Quesignaex moribus apparentibus de fumuntur,pertinent verèadfecundammethodipartem, atta men,utin partibus Stabilimodofigunturinfronte, inoculis, infacie, poffuntadhancprimampartem pertinere,utincap. moxdefronteexplicabo . Decapite. Caput Quintum. §. Primus. Demagnitudine,&paruitatecapitis. : Aput idtotumeft,quodcolloimponitur; attamenduode capite in uniuerfumconfiderantur, queinfra, infrafrontem nondefcendunt, magnitudofcilicet &figura:funtposteapar Canon 1. Canon2. 1 tesfingulefubiectefaciei , &quæ exillis demumexurgitef figies . Exfuperioribus patetparuitatem capitis paucitate cerebri conferre ad calorem cordis, ut eiusferuorem nonrefrangit . Contrà,magnitudinemadcordisfrigus, utob multitudinem cerebri valdeipfum refrigerat,pertinere: bec ergoimpulfum velfuppeditat, veladiuuatadmoresexfrigidocordistempe ramentoprodeuntesillaadcontrarios. Animaliaquoquebru tacapitemagnoinertiafunt, & pigra. Boues, &Afinifua ptenaturatales, nequein illismagnacapitadetestamur , quod pigros moresetiam admittamus: atinequis,cumftrenuiillieſſe dibeant, LiberSextus. debeant,caput magnumreprehendimus,paruumexigimus;un dedeequoegregiefactoVirgilius; Argutumquecaput. Cummagnitudononmultumexcefferit,ingeniohomoabun- Canon3. 225 dat: Iacobus Mazoniuscapitefuitmagno, verùmcrafſſoetiam aded corpore,utnonfacilèdixerimcaputproportionemcorporis exceffiffe: ingeniocertèpolluit, atque memoriapræfertimexcel luit. Hectamencrafispotiusadinfpectricem,quàmadagibi lemcognitionemaptosreddit. Quodfiexcessus demum magnitudinisfuerit immodicus, Canon4. ceßatingenium, &fuccedit stupor; adedenim retunditurcalor acorde promanans,tantaque etiam eft locorumcapacitas, t ) amplitudo, utnonpoßintſatis incalefcere,proindequeaftiones animales, queipsequoquecalore , licètpuro,egent,ceffent, aut imminuantur, vitienturové . Hincfit, utbubo , atqueotis , que valdecapitataanimaliafunt,ſtuporem præſeferant, in ter piscesque barbus, mugil,qui,& capito,acGræcèdicitur κεφαλος, ut Italicècefalo. Caputparuumnomultum a mediocritaterecedens, adactio- Canon 5. nem, &adcognitionemrerumagibilium difponit,adeoquead prudentiam; cumpreceptiuum effeoporteatprudentem . Reftè itaque Ariftoteles capiti paruo prudentiam tribuit,atnontri- In Phiſiog. buiffetfapientiam . Verùm aliqui confundentes actiuam,& inſpectricem cognitionemlaborantintuenda veritatedictiAri ftotelici, cuiustamenplanus eft,&obuiusfenfus. Siparuitas immodicafuerit, inferitatemdifponit , &ratione perturbati iudicij,dumfpiritus exangustiaconfunduntur, &ratione ca loris irrefracticordis . Caput mediocreomniabonaconiungitnatura, &cordisca- Canon6. loremtemperat,fedmoderatè, undequodadipfumattinetin P medio 226 Deconiect.cuiufque morib. &c. mediocritate interaudaciam,t)timorem constituit,& ingeniu perfpicax, atqueaptißimumadomnemcognitionemreddit.Al bertus timiditatem illitribuit, quodeius dictum, fi conferatur cumparuocapite, atquecumaudacibusnaturahominibus, rectè Sehabet; nammediocre,ficonferaturcumexcesu,defectus ra tionemfubit : atfimpliciter,&perſenoneft verumexdictis . QueGalen.demagnitudineac paruitatecapitisphiloſophatur ex multitudine materia, autrobore virtutis, penesipfumvi deanturDeart. med. cap.1 1. EgofumhacinreſequutusAri Stotelisdoctrinam,arbitratus nempè, utplurimum,inagnum, caput plurimumcerebri obtinere , & paruumcaputparums. Quodfiinterdum molesprocefferit ex copiaofſfacee materia,aut idgenusalterius; queGalenusdifferit verafunt; cumenim copiofior affluxerit corpulenta, terrena eiuſmodi materia,op preſſionemfignificat spirituum ,eorumque etiam naturam ex commixtione impuriorem; underudemhominem, &ſtupi Additio ad dumportendit . Ariftoteles tribuit capitiparuo prudentiamfect. 30. pro 3. Canone blem.3. atinlib.Physiognom. cap. 9. capitiparuo stupiditatem tribuit,verbafunt; quiveròparuumcaputfcilicethabent, inſenſati , referunturad Afinos : at iuremeritòinterpre tes mendum in litterafufpicantur , nequeenimAfiniparuum caputhabent,fecusfiparuumimmodicècaputaccipiamus,poffis mus, & debemus concederefuturum eſſe hominem inſenſa tum, iudicijfcilicet perturbati admodum . Auicenna capiti paruotribuit infidumeffe,ira velocis,&in omnibusrebusdu bium; D.Tho.lib.defenf.tt/fenfililect. s .patrocinaturdicto meo; cumenimcerebrumoppofitum cordidixerit , uteiusfer uorem temperet,hæcfubiungit verba; Etindeeft, quod illi, quihabentparuumcaputfecundùm proportio nem 1 Liber Sextus . 227 nemcæterorummembrorum,impetuoſi ſunt,tan quam calorecordis non ſufficienter reflexo per ce rebrum. §. Secundus. DeFiguracapitis. GALENVS figuramcapitisnaturalemeſſevult ſphæra Libro 1.de instar, utrinquefcilicet a temporibusleuiterdepreffam, ex 1. lib.9.cap. offibus,cap. quadepreſſione etiam affequitur inanteriore, posterioreque partdevu capitis parte prominentiam aliquantulo maiorem, quamforet Spherica ipsa curuitas . Figurasnonnaturales idemGalenus quattuor enumerat. Primamcumeminentia anterior deperijt Saluapofteriore . SecundamcumeminentiapofteriordefijtSal uaanteriore. Tertiamcum perijt utraque. Quartam cum temporaeminentdepreſſis occipite,&fincipite,quam postre mamfiguramexcogitaripoffe, verùmnondariidemGalenus dicit ; licèt Veffalius aſe vifam Venetijs in puero bardo, amente, etiamqueBononiæ profiteatur. Nonhabetfiguracapitisinstinctüimmediatèadactionem, Canon1. fedadcognitionemperti pertinet,pereamque eamqueadactionem. ١٠٠ Figuranaturalis aGalenoiudicata,quamproximèexpofui- Canon2. mus, probabiliffimumestfignumaccommodataad intelligendu dispofitionis,non conuertibile tamen. Prima affertionis pars multa inductione conftat. Claramontes Claramontius Pater Claramon tesClaramó meusexquifitèfiguram eiufmodiobtinuit,&acutißimo inge- tius Autho nio,acfolidainfciétiÿsdoctrinafuit,pariterquemagnoinrebus ris Pater. agendisiudicio. IacobusMazonius inlitterarum uniuerfitate magnus, acceleberrimus,figura eademfuit. Peraliospræterea multosinductioducipoffet. Atfecundaafſfertionis parsexem plisquoquealiquibus confirmatur. Periclesacuminatofuitca- Periclesca put acumi pite,&fecundißimoingenio,acfummaprudentia. Ianuenfes natuhabuit P 2 bac 228 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. Canon3. artemedic. hacnuncfiguradelectantur,& acumineingenijfaltem inrebus agendispollent,cuireiratiofuffragatur ; figuraenim eiufmodi turbinataparuitatiscuiuspiam vicemſubit,ideoque minus ex eacalor cordis refrangitur , undeactuoſiorhomoredditur. Prominentiaposterior capitis,feu prominentia occipitis , eius-védepreſſiopropenfionemadactionemipſe perſe, ferunt, vel vitiant: itaſenſitGalenus,estqueratio,quoniam exneruispendetmotus voluntarius,quorumprincipiumestce rebellum , ideoqueinoccipiterefidetprincipium voluntarij mo tusinſtrumentarium, utproeius variaconftitutione,variè etiamad motumfithomodispofitus. Cumitaque iuſtapromi nentiacaloremfignificet,depreffiocontrafrigiditatem potius, inde ex protuberantia moderata roburfacultatis motricis ex Galenusde depreffioneimbecillitas arguitur,&augeturconiecturaroboris, cap.11. ficumprominentiaeiufmodiconiungaturceruixcraffa , & ru bicunda; nameaquoquefignumeftcaloris, utceruixgracilis, #pallida,velſubalbidafrigorisest indicium . Attamenfi hecomniaexGalenidoctrinaſuſcipiantur,adhucnoneritfignü moralis alicuius actionis,seupropenfionisproximum; nam ro burvoluntarijmotus aliudestadferuiles actiones,aliudad ci uiles. Et distinctioAriftotel.lib. 1. Polit.cap. 3.verbafunt; Vultautem natura ,&differentia facitcorpora libe rorum,&feruorum,aliaquidemrobuſtaadneceffa riosvſus, aliaverò recta , &inutiliaadtales operatio nes,verùm vtiliaad ciuilemvitam: hæc autem diui ſa eſt inbelliopportunitates,&pacis. Defronte. Caput Sextum . Cap.37. : FRONS imaginemanimi multam continet, &exceptis Foculis, omniumcorporispartiummacam must Frons LiberSextus. 229 Fronshominitriſtitiæ,hilaritatis clementiæ ſeuerita tisindex. Cicero adfratremdepetit. Conful. animi ianuam appellat, que dicta,idque genusalia affectusprafentes verè fignificant; interiores enim animi affectus,ac paffiones inocu los,&infrontemerumpunt,ira metuscupiditas,odiumamor: attamenfi cuiisfitnaturaoris habitus,qualis eftirafcentibus, conijciunteiufmodihominem effenaturainiræ affectumpropen Sum. Vocatbos moresapparentes Arift.lib.Phisiogn.cap. 2. Fugaciailla affectuuminfronte,oculis , &orefignaadfecun dammethodihuiuspartemſpectant: at Stabiliahæc,quæ nunc dicimus, adhancpartem pertinerepoffunt. Licet enim cause nonfint, morum caufis tamenannectuntur; quafienimnatura eas notas imprimat adinteriorum propenfionumfignificatio nem, nexumquendamcumcauſafinali continent,fiuemelius dicamus:quoniam diſpoſitioad operationem pendentemexfe, utadfinemdirigitur, cumoperatione,adeoquecum caufafina li mutatiooris eiusquehabitus coniungitur, ut adidfignorum genusreducaturhoc, quodab effectuadeffectumfumitur, cum abeademcauſapendent. Obnexumautem&bac, & illaex moribus apparentibus multafignaponemusinhacparte aliqua tamentertiæpartireferuabimus. Eandem methodum vfurpa uit Arist. inpred. dequalitate. Cæterùmfronsconformatione ſuanullumperſeprabetad moresinſtinEtum, cum neque mo rumfitfedes: adcognitionemamplius pertinet. Quoniamer gocaputſphericumexactènonoporteteffe,fed leniter utrin que compreffum,frontisquoqueperitex eacompreffione sphe ricitas exacta, eiusque vicenasciturfigura, quaquadratăvo cant,inquaanteriorparsfrontiscumtemporibus nonconiungi tur in orbem,fedillaaßurgit ,hacdefident. Illiusitaqueextre maaliquantulumprominent , ut cudeuexitatetemporumcon P 3 ferun ; 230 Deconiect.cuiufquemorib.&c. feruntur, concaua illafrontisdicipoſſent : accertèprominen Canon1.de drata. tie debent vocari. Aboculisquoque adcapillos deficit exa Etasphericitas . Figuraquadratafrontisfignum eftpræftantisingenij,aciu figura qua- dicij; nafciturenimexfiguranaturalicapitis in anteriore, cuius parteiudiciumperagitur,confertquoque adprudentiam, utad agibiliumcognitionemdifponit, rectumqueearum iudicium . Multibominespræclarifrontis eiufmodifiguramobtinuere. Sifigurecapitis,nonnaturales vocataaGaleno , iudicij, Canon2.de figuris non quadratis Canon3.de magnitudi- ingenij vitiumſemperimportarent,frontes etiam aqua dratarecedentes earundemfacultatum vitium indicarent , at cumneceßariumnonfintillefigure,argumentumeiufmodi vi tij, neque etiam receſſusaquadratafronteeſt index certus iu dicijdeprauati, autdifpofitionis adcognitionem vitiate: exfi militudine tamenanimaliumPhiſiognomiconijciuntrotundita temfrontisacapilisad oculos indicare Stupiditatem; ea enim eftfigura afininefrontis. Rotunditasautematemporeadtem pusdicuntfignum'ira. Sediamegrediorexftatutis mihi li mitibus. Magnaeftfronsbumana,ſietiamintramediocritatem bu ne,&parui- manemenfura contineatur , eiusmodique magnitudo ad diftin tatefrontis- Etam , & dilucidamcognitionemconfert; ratioque est, quo niaadcognitioněeiufmodifinceriorfanguisexigiturqualis non eſtſanguiscalidior,quamobremcognitioelaboratur in cerebro, etiamfiprincipium eiusfitcor. HecomniaexAriftot.lib.2.de part.animal. cap. 10.fronsautemmagna, utdetecta, efficit , out confluentesin anterioremcerebripartemhumores ,&spi 1 ritusperfrigeratioresfint, adeoque etiamaddistinctionem,& lucidioremcognitionem conferant. Quodfimagnitudofrontisexcedat,perfrigeranturplusiu Sto LiberSextus. 231 Sto Spiritus ijdem,undetardi adcognofcendum,ac iudicandum fegnesqueideohomines redduntur: refertArist. adBoues . Atfifronsparua, spiritus obtegumentumcapillorum , t ) bumoresin anterioreparte minus perfrigerantur, quàmparfit; ExArift.di calorautemceleritateiudicijfacit, ob agitationemfentiendi , lib.2.depar. ſtin.cap. 10. &iudicandipuritatemintercipit, atquerefringit: refert Phi- animal. lofophus adſues inPhifiognom. mobiles vocatin historiaani malium, &congruitaffertioobceleritatemiudicij . : Incapillorum afronte adtemporaflexu , velangutus effi- Canon4.de citur, isqueconspicuus, velangulusquidem,fed non ad mo- capillis. duminfignis, velorbis abſque angulis reſultat. Hiccapillorum babitusfuitin Philippo Burgundiæ Duceexeius icone. An gulosconspicuos, &eminentes Ferrantes Gonzaghius,Pro SperColumnius, & proximèHenricus IIII.RexGallie: Ex togatis acliteratis hominibusIacobus Zabarella , Claramontes Patermeusmemoriameahabuere . Iudicium angulieiufmodiindicant,nifienormesfuerint; te nuiusenimesteainpartecalueos, quàmfrontis,adeoquecum estibidetectum, magispatentperfrigerationi ſpiritus anterio ९ rum ventriculorum,fincerioresqueideoreddunturatquefince riusiudicium efficiunt . Quifrontemrugosamhabent,cogitabundi;dumenim cogi- Canons.ex tamus,inrugaseamcontrabimus; quitriſtem, meſti; quine- parentibus. bulofam, audaces; quiauſteram,feueri;demiffa lamentabun- Arift.inPhi dum; exporrectahilaremfignificat; undeilludComici, Exporigefrontem . Cumrugeinaltitudinemfrontisprotenduntur,nonin lon gitudinem,iracundumſignificant; inira enimeomodo contra moribusap fiogn.cap.9. bitur, &corrugaturfrons. Polemo infiguraacerbitribuitil lirugas. P 4 Frons Canon6.de frontisafpe ruate . Canon7.de frontis. i 232 Deconiect. cuiufquemorib.&c. . Fronsafpera denotatprius impudentiam,quodfiadhucma iorfit, indicat uſqueferitatem; namhominiobanimæ eiusno bilitatemnaturadedit, ut magis multo dominareturcorpori, quàmanimebrutorum . Senſaitaqueanimiin ore effulgent, prefertim inoculis, &infronte. Quodfieafit cutis, &fubie Etacarnisdurities, utnöprestentfulgori eiufmodianimi adi tum;fiquidemparumprestent,impudentiæfignumidest, cui frontemduram, &calybeamtribuimus, undeillud; Nonos Esttibi velduroduriuseft calybe . Atfinullumdemumpræftetaditumabhumana, utitadi cam, tenuitate, in belluinam craffitiem , terrenamquefera rum impuritatem transijfſfe videtur. Polemo , & ipfefe rohominifrontemasperamaffignauit: coniungoautem ipſedu ritiemcumafperitate; quoniamduritiescutis non videturab foluiabimpuritate, adeoqueabinæqualitateea,quæ cumduri tie coniunctafacit afperitatem . Adamantius doloſo homini tribuit, interdumfurioſo . Frons inæqualis, que ſcilicetfoſſulasquafdam, ac inequalitate monticuloshabet, argumétum præbet hominisim poſtoris , ac fraudulenti ; ita Adamantius . Ratio verò eaest,quoniameiusmodiinæqualitas nonexoffſefrontis,fedex muſcolorumtorisprocedere videtur,quitori robur eorundem muſcolorumfignificant: at mufculifrontisid munus habent, ut variasfigurasfrontipro arbitriotribuant, nunceam con trahendo,nuncexplicando . Sed variarefrontempro arbitrio eſt verſipellishominis; uthocfignumcuidaminnitaturinftin Etui,quodfermèfingulare estinſignisfrontis . De LiberSextus. 233 Defupercilijs. CaputSeptimum . Canonesexmoribusapparentibus. SVPERCILIAarcuatahominemfuperbumindi- Michael cant, etenim arcuantur ſupercilia in elatione fu- Scotus. perbientisanimi. AchilliPhilostratus , AndronicoNice ta, eatribuere. Contraergo, cuminrectumporriguntur mol lemanimumfignificant Arist. incap. 9. 1. dehist. animal. Cumiuxta naſum inflectuntur, austerumfignificant, acerbum. ibid. Aristot. Ratioforte & hec ex apparente more emergit; etenim cumirafcimurex corrugationefrontisfuperci lia coniungimus . Cumiuxta tempora inflectuntur, deriſorem, diſſimulato remqueindicant . IbidemAristot. Ratio occulta,fifignumfit perpetuum . Superciliademiſſa,ſcilicet verſuspalpebrascadentia ,inui dumhominemfignificantapud Aristotelem . AV Deauribus. Caput Octauum . VRESadactionemnonhabentordinëperſe ullum,sed Exconfor adauditumſolum. Ex conformationeergoearumnonlicet rium none instinctumadmores, nequeetiam adcognitioneminteriorum, licitur.co.. fenfuumelicereperfe, acprimo. Eaunaconiecturafuggeritur, ctusadmo quodfigrandioresexistant, quàmparfit, corpulentamateria copiam redundantemindicant,exquacopiaopprimifacultates animales coniectamus , cum fpiritaliorem illæ materiam exi gant,&perspiritus,utperprimum ac verum inſtrumen tumabfoluantur. EstitaqueCanon. Aures, guitioinftin res. Canonpri mus. 234 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Aures,fimagnitudineexcedant,bebetemhominem,acobtu SumingeniumfignificantAriftot.inPhisiogn. ubi afininaseas vocat, &inlib. 1.de hift. animal. cap. 11. hæchabet. No ram morumoptimorumhabentaures , quæmedio cres funt, atquæmagnæarrectæque vltramodum , ſtultitiæ indicesfunt,autloquacitatis. Hecille. Canon2.& 3. Canon4. Mediocres ergo auresexArift. laudabiles, toptimosmo resindicant; parue autem admodumprauos mores, &fallaces, atquedolofos bominesfignificant; quicanon tamen paruamex diftis obtinentneceffitatem :probabilitatem tribuit fimilitudo fimie, &multomagisauctoritasfummorumvirorum; Arift. adAlexand.Galen. quodmor.feq.temp.corp.Polem. &Ada mant. &omnesferèconfentiuntPhiſiognomi . Vixullus videtureffe Teaffectuŭinauresrefluxus,quibuf damtameninirarubefcunt,aliquibusinangore, ettimore.Bal thaffari Tiberto in arcenostradetento cum adarctiorem custo diam traduceretur,indequefufpicaretur morteſedamnatumiri, utverèdamnatusfuit, auriumfummitates erubuißeobfer uatumfuit. Pudori tribuit Ariftot. auriumfummitatis erubefcentiam . Deoculiseorumý,aspectibus. Caput Nonum. §. Primus. Duobusmodisoculimoresindicant. CVLI nullum habentadactionem impulfum, atfunt velutianimifeneftra; in illisenimmirumin modumaf fectuselucent,nificomprimantur. Caputergo ex apparentibus moribuspræcipuuminillislocumobtinet: atetiamfuntcerebri temperamenti indicia , uteaquoque ratione mares indicent, quo LiberSextus. quomodo ex cerebri temperamento licet mores naturales,feu propenfionesadillos elicerefatisremotenempe. Praſlatitaque 235 exmoribusapparentibusexordiri. Primumautem apparentes affectus inoculisipfisdiftinguere,&defignaretentemus. §. Secundus. Obtutuumdiſtinctio, acaſpectuum. ASPECTVVM, acobtutuumdifferentiaplurima . Verùm exhispræfertim capitibus deducuntur omnes; ex proiectione quadamradiorum , & retractione; exoculi quadam explica tione, ac contractione declarabo differentiam:noneftautemex plicatiohæc ,quæ ex palpebrafit,ſed in pupilla ipſa,eiusque obtutu confideratur . Tertiumexfitupupilleeiufdem,utvel rectàafpicit, velexobliquo; quiaspectus limisoculisfieridi citur. Quartumexmotu, &quieteoculi; est verò motusdu plex,alterperſeoculi , alterob palpebras , ut ille alterno, ac cito motununcpupillam aperiunt ,nunc claudunt : oculus verò aſe habet, utveldefixus, &immotusſpectet , velhucilluc voluatur, & modòinhanc,modòinillampartem refpiciatpo Stremumerit ex humiditate quadam , & ficcitate afpectus. Singularepetamus, &declaremus . Proiectioergo radiorum a menunc ufurpaturnonpro eaproiectione, dequa est inter Opticos,ac Philofophosantiquiores,& poſteriorescontrouerfia, viſione fiatextramittendo,anintusſuſcipiendo. EgocumAri Stot. & recentioribus Opticis,Alhazeno, &fequentibusfum: fedradiosnuncappello efficaciamquandam spiritalem, quæex 1 aduerſoprofpicientium oculos, &animospenetrat: Efthicfer uentis cupiditatisafpectus. Ouid.in Epift. Helene adParidem. Tu modòmeſpectasoculislafciueproteruis , Quos vixinstantesluminanoſtraferunt. Hanc 1 236 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Hancegoprorectionem voco,quamOuidiusinftantiamvo cat, & meiudiceappofitißimè, utegoquoqueoculosinſtantes, quiita refpiciunt, appellaturusfim . Iniraidemest afpectus, Jedinftantiaperturbatior, &visustoruus, utexanimo ul tionemquærente, non voluptatemeius,quiafpicitur,procedit. Minacesitaqueoculi vix&ipfiferuntur,curiosèquoque, & anxièaliquidquæritantes, eadem instantiarespiciunt. Inhis veròomnibuscupiditaseft,etenimiraquoquecupidi tas quædamest; uthacrationepetulcosoculosadhos etiamre digerepoßimus . Contrariumafpectuumretractum voco; re trabiturenim vis,quæincontrarioafpectu emittitur, in mo deftis hominibusergaeos,quosreueretur; inpudibundis adole ſcentibus aduerfusfæminas. Erga quoqueres inuifas,dum ultionis defiderium non ſubest, eodem afpectu retracto uti mur, cumnonlicetalidoculos auertere. Stupentes uſqueoculi redduntur atqueattonitiadeiufmodireruminuiſarumpreſen tiam . Reiconuicti coramPrincipe, aut magistratu ita afpi ciunt,fi eos cogantur afpicere. Contemplatores quoque homi nes, & aliaetiam ex caufacogitabundiitaobuias resrefpiciunt, ut velinterdumnonanimaduertant,nequeagnofcant. Quandoque contrarijeiufmodiaspectus ex contrarijs affe Etibus emmiſcentur,v.gr.fiquis ardenter amet, &etiampu dore magnodetineatur , pudor retrahitaspectum, at concitat amor: ineaperturbatione afpectus quoqueperturbatur & nu tat, velenimlimisaspicit,ſicommoditasadfit, velinstarſo lisperraramaliquaexpartenubemerrumpentisinstans inter dumafpectusaperitur, interdumobducitur . Hecubamixtum eiufmodiaspectumerga PolymnestoreminHecubatribuiturab Euripide; exodio enim intuerinon poterat , at ex fimulatione debebat . Inobliquumergoafpectumcontrariæ ipfam rationes addu LiberSextus. 237 adducebant,quem aspectum ipfamet excufat, falfamfcilicet caufamadducens, Pudeatteintueri exaduerſo, Polymnestor,inhuiufmodiconſtitutamalis . Adfecundumpardifferentiarum tranfeamus. Explicatio nemoculiego voco,cumoculus, utdicitQuintilianus,bilari tate eniteſcit: contrahi veròdico, cumtristitiaquoddam ducit nubilum. Contractionemautem, & retractionem differentes ſtatuo: in retractioneinprofundum receditrepræfentatiofermè animi,in contractionecogiturinſemetipfumanimus : interbas contrarias dispofitiones,estmediusconstantiehabitus, cum nempèoculus nequehiſcit,nequecogitur. Inhoc gradu graui tas afpectus reponitur. Aliadifferentiaeratexrectoafpectu, autobliquo: aspectus obliquus,qui &limusnuncupatur,vel limisfieri oculis dicitur , excupitatenafcitur, cum velpudore impeditur, velpudorempratendit. Femellahocaſpectuama- Quo afpe toresplerunqueirretiunt: nos vulgooculo caudarefpiceredici- tufæmine amatores mus: atinuifosetiamhomines,quibusque irafcimur, ita quo- retiant. queinterdumrefpicimus. DidopenesVirgilium,feu Dido nis UmbraAeneameomodointuebatur , Talibus Aeneasardentem, t) toruatuentem Lenibatdiftis animum, lachrymasqueciebat: Illafolofixosoculosauerfa tenebat. Ettoruusafpectusplerunqueextoruointuitu dicitur.Quar tadifferentia ex motu oculos mobiles, & contrafixosdistin guit; namfihuc,illucusque vertantur oculi, mobilesfunt,fi in eodem obtutu perfeuerent, fixi, & defixi dicuntur. Hic eft motusipfeperſeoculi,at expalpebra, cum apertaipsa ma net, intenti, &rigentesoculi, conniuentescontrà, cumclaudi tur: cumalternatautem vicesclaudendo, &aperiendooculos, nutare 238 Deconiect. cuiufquemorib &c. nutare dicuntur . Poffunt veròt modicenutare ,t)immo dice . Ariftot. differentiam expreffit incap. 10. 1. de hiftor. animal. Et autnimiumconniuent, autrigidi,intenti queconſtant, autmodicè nutant. Poftremumpar differentiarumest humiditas,&ficcitas oculorum: bumidioculi apertèfunt, cum lacrymisfuffundun tur, at verò ante exitumlacrymarumoculiin affectibus ani mumemollientibus imbuunturbumore quodamnon erumpen te, qui tamenreddatoculos interna humiditate vuidiores:fic citascontra omnem eiufmodi humiditatemab oculis excludit . Heomnesdifferentiæficonbinenturinmagnumnumerumex crefcent; adharumque aliquas reducunturomnes,quæcunque memoranturabauthoribus . Arguti,acuti,proterui,cupidi,im pudici,inftantes,pollicentes, minaces,afperiadprimam differen tiampertinent,ficut & contrarij torpentes,ſtupidi . Lati,ri dentes, triftes, mæsti,grauesadſecundam differentiam redu cuntur. Vagi,mobiles,fixi, rigidiquoque,acrigentesadquar tam. Recti, limi, ) tranfuerfi, velextranſuerſoadtertiam: adquintamturgidi, vuidi,fuffuſi, molles; duri ,rigentes ad hanc quoque differentiam,sed &alioinſenſu pertinent.His itadistinctis,fubijciamus Canones. Canonpri mus. Annot.r. §. Tertius . Canones continetexmoribus apparentibus. OCVLI instantes,fiuequorum afpectusinstantesfuapte naturafunt,cupidumquoquefuaptenaturahominemfignificat. Cuminstantesoculiminacesfunt,iramcertèſignificant,& hominemiracundum. Toruusafpectusisquoquedicitur,licèt cetera rectusfit; afperitas enim &feuitieseminenstoruitatem prafefert. Non : LiberSextus . 239 Nonæquèafpectus retractusfignificatdefideriorumceffa- Annot.2. tionem, nampoteftalius affectus veltimoris, velpudoris co gere defiderij fignificationem ,quod tamen vehemensfit, ) Sublatocomprimenteaffectu,ſit infigni modo erupturum . Si quishorum Plutigalea, velannuloGygisinduatur,non minus acupiditateraptabitur,quàm,quicupiditatemfuamliberius in dicabant . Potest etiam excontemplationis habitu retractus eiufmodi aspectusnaſci, etiamfivigeantcupiditates . Aspectuslimi,acfurtiui, incertiquoque ,ac viciffitudine Canon2. quadamproiectionis, &retractionis agitati, cupidumbomi nem, & viciſſim veltimidum, velin vniuerfumobnoxium cohibentialicui affectui indicant. Timiditatemfumo in vni uerfum , utetiampudoremcontinet, quiest timor infamie, utque etiam ad timorem reuerentia extenditur : qui verò fittimor, acaffectuscohibens , exalijs estconiecturis inuefti い gandum . Hilaris, acridensfuaptenaturaafpectusfignificathominem Canon 3. fimplicem, acbonum, bonitatenempèilla, quænonbenèaudit, utrectènotat Plato : eftautem cum leuitate ac imprudentia quadamconiuncta. Namintamfrequenti contrariarum re rumoccurſu lætumcontinereaffectum,quemridentes oculipre ſeferunt, vel ab altißimaeft virtuteanimi, quamnemo na turaobtinet, velaiudicij leuitatependet . Marcus Antonius M.Anto- Brigantius oculos ridentes naturaobtinet , &virficcinè bo- nius Brigan nusest,nontamen bardus,nam )litterisoperamnauauitnon ſquequaque infelicem. Polemo, ) Adamantiusimprobi tatisfignumftatuunt: adiunguntetiamſplendorem , aquopo tius,quàm abbilaritate,acriſu improbitas arguatur: namfplen [HUS. doris,fi ab igneocalorenafcatur,ficcius , &calidius eße cere- Feliumtem brummulto, quàmparest, indicat,que eft,felium tempera- peratura. turaد 240 Deconiect.cuiuſquemorib &c. tura,feritatemquepreſefert; cum cordis calorirrefractusper fiftat, & calor etiamimmodicus cerebriexfuperiusdictis co gnitionemperturbatam reddat:fedhocadoculi crafim potius, quàm adaspectum,acaspectuumſpeciespertinet. Annotatio. Atfioculi, nedumridentes,fedinftantes etiam,acprocaces fint, indicant cupiditatem, &bonitatemproximèdictam,que tamenacupiditate refrangatur, & aliquantulum eidem acri Canon4. monieaddatur . Oculi mobileshuc, illuc,fcilicet volubiles, inconstantem, ac inquietum animihabitumfignificant. Cum palpebre rigent, audaciæfunt indicespenes Polemonem,nec malè; calorem enim commostrant . Annotatio. 1 Atnutantesoculi ex alternatione palpebrarumfrequente: funtinditiumcontrariorumaffectuum,Aristot.timiditatisno tam afferitin Phifiogn. Canons. Canon6. Canon7. : Defixi, &intentioculi, &præfertimpalpebris quoqueri gentes, autſtupiditatis, autimpudentie notafunt. Atcum admediocritatemacceditintentio illa afpectus,fiinmediocrita te conſiſtat exactè, eſthomoprudens, &placidus,&laudabi liummorum, ac laudabilis conſtantie. Siamediocritate ali quantüinrigoredeflectat, estgrauitatis nota:fiquemagisin tendaturfuperbie. HucpertinetilludSenece; grauefuperciliū. Oculificci durumhominis animumſignificant , crudelem , &ferum; contraria enim humiditasaffectus emollientes a nimumindicant . Polamonipeßimos, &flagitiofos homines monftrant: nonabhorrenthacanoftris. Oculi humidi affectum mollem , &emollientemanimumfi gnificant,voluptas,& venereaprefertim,molliseftaffectus, animumquelaxat, )emollit; undecumreipfa, velanticipa tione exafpectu,aut alia eiufmodi cauſainfidetanimo,oculitum maxi LiberSextus. maximè dilutifunt,acfeipfos inundantes etiam Polemoni. Anacreon 241 humidū o culumvene Anacreonhumidumoculum veneritribuit . Taffius nosteraffectui, acprope voluptate venerisaffecto ritribuit. hominioculum tribuit , tremulo , e laſciuo , Prior Ouidius dearteamandilib. 2. Aspiciesoculostremulofulgore micantes Vt Solinliquidaſaperefulgetaqua . Commiſerator quoque, t) mifericorshomo humidos habet oculos; undepropenfi inliberalitatem,ac beneficentiam, id quegenusalijhumidosoculos obtinent; auari, maleuoli ,ſaui, alijqueeiufmodificcos. Quoniaminterceterosaffectuslaxantes animumesttimi. Annotatio. ditas,quæ laxat nedum,ſedinterdumſoluit; timidietiamоси loshumidoshabent: atcumtimiditatepotesteßeconiuncta no cendiocculta voluntas, utfæpèetiam coniungitur;fitqueilla maleficentiaexinfidijs,quæproditoribusineft . Humidi ergo eiufmodi oculi, &eorumlacrymefuntprorfuscauende. Sunt enimcrocodililacryme . ; Deoculorumcoloribus . CaputDecimum . §. Primus. Coloresdiftinguuntur: opinionum varietas affertur . ADcoloresoculorumtranfeamus,exquibus tamen multo paucioresCanones, quàmexafpectibusnafcuntur, id temprimò, deillispremittode colorumhuiusnobiliffimæpartis cauſaduascapitalesextareopiniones: alteraque estAristot. Galenicauſam reijcit inhumores : altera,queestpofteriorum anatomicorum,prefertimVeſallij,reijcitin vue;quedeprimi au २ tur, יה 242 Deconiect. cuiufquemorib.&c. tur, tincturam, quamnuncflauam,nunccefiam,nuncnigram dicunt,proqueeiusmodi varietate etiamiris oculorum variè tincta infpicitur . Verùm antealia hac distinguere oportet. Trescolorū Tresfuntcoloruminoculisfedes,pupilla,quæ estin medioocu in eculis fe- li, estqueomniumcirculorum minimus:iris,que ipfamcircun dat: &tunica alba, veladherens,barbarisconiunctiua , quæ reliquamoculiabiride partemobducit . Pupillecolorinomni busestniger; adhærentistunica albus : at iridis varius, bu iusque varietatis , accolorum causa queritur. Vefallius ergo tincturam vuæindepreffafuiparteiridis colorumcaufam sta tuit, utdiximus , &RealdusColumbus eandemfententiam Sequitur. Varietatem eiuscolorationis admittitquoque An dreas Laurentiusrecentiffimus anatomicus . Galenusin arte medica, &GalenumfequiturAuicennaincantica,tribuunt humoribas varietatembuiufmodicolorumoculi. Tribuitglau cedinemquattuorcaufis,autfcilicet magnitudini,autſplendori bumoris chrystallini,autfituiprominentieiufdemfcilicet chry Stallini, cumpropiorpupilleest, contrariomodofehabet, quàm cummagisinprofundo onditurautpaucitati, acpuritati aquei humorisinpupillaexiſtentis,quibus caufisomnibusconcurren tibusfit, inquitille,glauciffimus oculus . Nigercontraoculus fit velobparuitatemchrystallinihumoris,autpropterprofun dumfitum , velquoniam splendidus ,&fulgidus exquifitè nonest,velquoniamhumoraqueusautfuperabundat, autest impurus. Singulecauſe oculum,ſeu iridem nigramfaciunt , omnesnigerrimum Arist. abfolutènigritiem multitudinihu moris,glaucedinempaucitatitribuits.degen.animal. cap.1. §. Secundus. Opinionesrelatæ expenduntur. GALENIopinionunquammihiprobari potuit,quain parte Liber Sextus . 243 partechrystallinum humorem intra pupillamadmifcet;namfi chrystallinus coloremoculialiquemproduceret, nonnifiin pu pilla, acoculimedioproducere eumpoffet, quaperuius eftoculus chryſtallino: pars autem vue, inqua iris effingitur,estopaca, &nullumpræbetadchrystallinum, velachrystallinoaditum. Quomodo ergo poteftachrystallinotingi, autabhumore intra chrystallinum, &vueam contento? OpinioitaqueVeſallij,& Sequentiumanatomicorum multoprobabilior,imofidifeftio re abilio ſpondet, utipfiprofitentur, certa , ) neceffaria eft. At quid deArist. opinione? Eftipfaquoque cumlaudata anatomicorum coniungenda, nempèfaciamus vueaminparte iridis (dehac nuncagimus) effècaſiam,acglaucam,ſihumoraqueus,quiin ter vueam, & corneamcum multotamen Spiritu commixtus intercedit,fit multus,obfcuriorem colorem eaipſa vueetinctu raexhibet,fipaucushumor,glaucioremex Ariftot. ratione: experientiafuffragatur;ficæruleocolorifuperponamus cartam olea unctam,proindequediaphanam,obfcuriorapparebitfub iectus color,quàmfinecharta: atfiprime chartæ aliam itidem inunctamfuperpofuerimus, obfcuriorapparebit color,quam cum unaſuperponebaturtantum,vtpateatexdiaphanoaltio--re obfcuriorem colorem reddi,quàm ex minusalto, utfitinctu rafuerit cafia quee,&humor multus,coloroculiprocafioni gerfitappariturus. Hocautemdehumoreinter corneam,& vueameftaccipiendum, nequeaudiendus SimonPortius,qui nihilaqueihumoris inter vueam,& corneam reponit; un defententiamhauferit, nefcio . CertèGalenusreponitinprin cipio cap. 6. lib. 10. de usupartium, & reliqui anatomici, resipfaclamat. : 2 §. Ter 244 Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Tertius. Fundamentumponiturad Canoneseliciendos . Excognitioneergocaufarum tincture varia vueainda gandifunt Canonesmorum,fiquiexipfis nafcantur. Quier goinhumores reijciunt colorumcaufas, Canonesetiam expedi tos afferent; nempèflauitiesſecundùm ipſos exbilenafcitur , rubedoexfanguine, cæruleuscolor,acalbusexpituita, nigerex melancholia: at veròhascauſasnonefferecipiendas anteaoften dimus, exobferuationequoquepatet; namGermanicesijfunt, Sanguine,nonpituitaabundant. HoratiusGermanosceru leos obid vocat. Intantaergo incertitudine cauſe , quomodo certos indelicet elicere Canones ?præfertim cutemperamentum velnotumoculorumfatisfitacordistemperamento remotum , inquoexfuperioredoctrinamores,naturalesfcilicet,confiftunt. Ego,quæfequuntur, probabilia iudico. Natura vult obfcu ram vueamtingere,tumintus,tumextraadſpecierum vifi biliūdistinctioremperceptionem; obfcuritate autemplurimum ipsa adiuuatur; undeprospicientes pertubos, vel ex puteis, quiqueoculos magisconditoshabent,distinctiore utuntur vi fione: utArist. tradit s. lib.degen. animal. cap. 1.Veſallius lib.7.cap. 14.fcribit; Vuea namquetota ſuperficie,qua duratunicaproximèſuccingitur,perpetuònigraeft, &modicèhumecta,inanterioreautemſuęcompreſ fionis ſedevarietingitur . ReliquiAnatomiciſequuntur, licèt Galenusceruleampotiusdixeritlib. 10. de ufupart.cap. 4. naturaergoinidpropendit, uttunica vueafitnigra,idque Natura ra ha ratio viſionisdiftin&tionis expofcit . Verùm vtilitatisnedum,feddignitatis rationem Natura berneduti habet, utindiftinguendis , &aptandis coloribusflorum , in tingen LiberSextus . tingendis auiumpennis , &quadrupedumpilis curamprefefe- litatis,fede 245 ratomniartefuperiorem . Multaalia argumenta adducipof- tatis. tiamdigni fentadhocipfumdemonſtrandum,quantamfcilicetcuramNa turaparenspulchritudinis habeatin rebusefformandis. Quo niam ergo,ſiIrispenitusobscura,ac nigra effet,multa oculi gra tia deperiret . Confundereturenimeiuscolorcumpupillecolo re, atquepro tribus coloribus duotantùm effent. Temperans itaqueNatura utilitatemcumdignitate obfcurioremcolorem, ni impediatur,inducit eorum,qui Iridemtamen apupillecolore distinguant . Eftbic mediusiscolor,quem Aristot. charopum vocat. Qui ergo abhoccolorein claritatemdeclinant, veluti glauci, &albi imbecillitatem formatricis virtutis arguunt. Affentit Ariftot. lib. s. degen. animal. cap. 1. Cæſietas ,in quit, imbecillitas eft, nonenim Natura pertingit ad eamvſquecolorisſaturitatem,quæaddiſtinctamvi fionemrequiritur. Cumveròeamplusiufto aſſequi tur validam, ſedinordinatam naturam indicat. At funtcoloresaliqui,quinonnisiaſubincenfione quadamnafcun tur, utrubeuspræfertim, acignitus , &flauus quoquesatu rus inrubedinem vergens,qualis hyacinthi gemma: calorem itaqueipfi arguunt . Hisitaprobabiliterpofitisfundamentis Canonesfubijciamus. §. Quartus. Canonescontinet. OCVLVS charopus optimorummoramindiciumexhibet; Canonpri etenimnaturamin totafuiintegritate fignificat.Arift. inPhi mus. fiogn. ingeniofisillostribuit, &fortibus. Oculusceruleus,qualisfcilicetſaphirigemme,estisautem Canon2. glaucuscolor,fedadmodumfaturus,præftantiam, &ipfena 3 ture 246 Deconiect.cuiufquemorib.&c. turefignificat,in mediocritateobfcuritatis, &claritatisconfi in mediocrit ftit . Portaprobeindolis notam illistribuit exPolemone, t) Adamantio,Ariftoteleque adAlexandrum. Certèhosinter pretari debemus oculos Mineruæ glaucospenes Poetas, t praefertimHomerum . Canon3. oculos ha- Glaucioculi,&albiesthorum dilutus nonfaturus color, utinproximèfuperioribus,notafunttimiditatis. Ariftoteles inPhysiognom. imbecillitatemenim naturearguunt. Eiufmo Nero quos dioculoshabuitNero, quitimidusfuit . buit. Canon4. Canons. Annotatio. 4 Oculinigricumexceſſu validam naturam,fedinordinatam indicant,moresetiaminiurios,&praues. Longèaliter Inge nerius inPhysiognom. timiditatis,&ingenijnotam,fednon distinguitis Iridem,acpupillam, ) nigredinem, albedinemque pupille tribuit, cumtamenipſaſempernigrafit, utiam dixi mus, ) resipfaindicat. Oculirubicundi, &ignitiiracundumhominem,&ferocem fignificant . Aristoteles inPhysiognom. cap. 10.Idemetiam indicant oculiflaui,faturi,licètnonæquè;etenim calorem vter quecolorindicatexcedentem, utinprecedenteparagrapho, at maioremrubeus , &ignitus. VirgiliusdeCharonte . Stant luminaflamma . Quemlocumimitatus Dantesnoster vertit, CharonDemonio congli occhidibragia . Rubedoetiaminalbooculi,ſcilicetin adherentetunica, vel coniunctiua vulgomedicis, eofdem moresſignificat; excopia enimfanguinisin venaseiusmembrane confluentisrubedo ea nafcitur,undecaloremfignificat: at pretereaexalio capitedi Etimoresexrubore oculorum eliciuntur,fcilicetcapite apparen tiummorum; namiratis oculiincenduntur.Homerus deAchil le iratos oculos eiusardereflammisdixit, &alibioculosinftar ignis LiberSextus. ignis refplenduiſſe. Senecalib.1.deIra,cap.r. flagrant,&mi 247 cantoculi: multus oretotorubor. : Canonhic,quaexparteamoribusapparentibuspendet,mul- Cenſura. tò magis adneceffitatemaccedit,quam utextemperamentoeli. citur, quamqueexfolotemperamento,feuextemperamentiar gumentopetuntur . Colores Iridis aliarationeeuariant, inaliquibus enimfunt Additio. granaquædam, velutigrana millijdiuerficoloris areliquaIri de, Greciceneros vocant. Eiufmodigranahisfanguinea,bis cerulea,bis aliorum colorumfunt: aliquibus grananonfunt, fedplures circuli, v. gr. interdum Iris abalbofeiungiturcircu lo diuerfi coloris , tum ab Iride ,tumabalbo , &a pupilla alio rurfus circulo difiungituralterius ab omnibus coloris . Multa exeiufmodi varietatePhysiognomi de moribusenunciant: at quanta idneceßitate, ceteri viderint. Reliquaexoculisfignaconiungit . Cap. XI. AETERbecfignaexaſpectibus exmoribusqueappare PRAETERE excoloribus oculorúducta, aliaprætereaducūtur exmagnitudineeorundem, &paruitate,exprominentia,& cauitate,ex alijsque id genus oculorum affectionibus . Sedniſi rectèintelliganturnonsatis refpondent,quiafferuntur Canones experientia, nequeefficaci nituntur ratione. Ariftoteles ino Ariftote Physiognomiaoculoseminentesfatuistribuit . Quicunque, inquit, habent oculoseminentesfatui ,referunturad apparentemdecentiam,&Afinos.AtCefendegonoui lofephum IſeumComitemliteratiſſimumhominem,&difertif fimumoculismultumprominentibus: nequeminorprominentia TranquilloVenturellionobiliitidem Caſenati,cuiusinagendis 24 rebus i : 248 Deconiect.cuiufquemorib &. rebus magnafuitfolertia, & maximamin literis expectatio nemfui concitauerat , at ob acerrimas inimicitias renunciauit adbuc adolefcens Sylla Vicedominus maximoiuuenis ingenio, &mathematicisſcientijs aptiffimus, præfertim mechanicis, prominentes &ipſebabetoculos,ficutfilius meus olimGrego rius adliterarum uniuerfitatemnatus, atnuncin austeraexě plarique Capuccinorumfamiliafanctiori philofophiæoperam dat; utCanonidcircòex prominentiaductusmultaspatiatur instatias,interquasfubiungo,Bonifacium Caetanum Cardina lem, achuiusProuincie uſqueadannum 1612. Legatum , cui acerrimumfuit, tuminactione,tumincognitioneingenium, oculostamenprominentesbabuiffe. Remergonosex principijs huncinmodumdeducamus. Mediocres oculiinter magnitudi nem,&paruitatem interprominentiam , & cauitatemfunt optimi, atque anaturaintenti,undeintegrenature funtnota, proindeque morum etiam , ac probeindolisargumentumpre &in1.de InPhyfiog. bent, utfatetur ubique Aristoteles . Cum verò cerebrum hifto.anim. magnitudine,&humiditatemediocritatemexcedit,oculosquo Canones que maiores ,prominentioresvéiufto exhibet : quiexceffusbu duoprimus miditatis, acmagnitudinis cerebri, cum paruma mediocritate 1 &fecundus. recefferit , in contemplationem magisdisponit: cum veròplus multòexcefferit, adſtupiditatemadducit ; immodicaenim hu Lib. quod miditas stuporemexGalenofacit. Canonitaque Aristotelis , mores feq. hoc modo,dequehocexceſſuaccipidebet . Experientia de mo oculis . temp. corp. dico exceßuprocedit. Canon3.de-Cumcerebrumficcitate, atque paruitatea mediocritatede paris, ca ficit , oculosiusto minores, atqueprofundius fitos exhibet : at cumreceffus cerebri in eas conditionesfuerit modicus , ad actionembomo, t) caliditatempromptiorredditurobfuperius Canon4. dicta: atcumexceffusfueritimmodicus,feritas quædam moris indi LiberSextus. indicatur . Et hæcdixiffefatisfit. Cupidos prolixioris tra Etationis ad Physiognomos allego : quibus tamenomnibus non est ubique fidesabſqueiuſtoexamineadhibenda . 249 DeNaso. CaputDuodecimum . §. Primus. Signadeſcribit naſi. N nonhabetadactionemimpulfum,exhibettamen Asvs indicia morumexmoribusapparentibus,velpotiusexfi nenatureininstrumentoconformando,v.g. quibusexeſtuat præcordiaadrefpirationemfufficientem , naresapertafunt ac comodate . Undefinares apertas videamus, conijciemusho miniexeſtuantia præcordiaeſſe, proindequeeſſeiracundum , quem & Aristoteles Canonem in Physiognom. exhibet his verbis. : Quibus naresapertæfunt, funtiracundi, referun- Canon. turadpaſſionem,quæfitinira . Hucveròilludpertinet. Collectumquepręmens voluitſubnaribus ignem Alioexcapitenaſusſignificare creditur moresobtacitam , cumpeneſympathiam; crediturenimnaſatoshominesetiam , abundè mentulatos effe, utlegamusnaſatospro largèmentula tis penèsmultosauctores. Lampridius inHeliogabalivita paffim . Naresqueamplefignificare dicunturtestes craßos, amplosque. Quidamrecentiorficdenaſofcribit, Idvirona ſus lõgus, &groſſus ſignificatpræputiummagnum, &èconuerſo: &fuperhocdixitquidambenè Adformamnasidignofciturbasta baiardi. EtdeNaribus, Nares naſiſignificant teſticulos hoc modo, Virgil.libro 3.Georg. 250 Deconiect.cuiufquemorib.&c. modo, quiagroſſæ,&latæ fignificantgroſſos, &la tos teſticulos, fubtiles verò ſtrictos,&paruos inom ni. Hecille, Quia veròamplitestes, craſſiquefemenpluri mumgignunt,in venerempropenfum videnturhominemred Annotatio. dere . Non equè amphis penis venereampropenfionemde monstrat; quippèqui difficilius intendatur ex Ariftotele ing problem. 2 4.fect. 4. Hec,quadenasi,acpenis,dequenarium,actestium con fenfu,&Sympathiadiximusinidrelabunturfignorumgenus, cumabeffectu adeffectum tendimus,quorum uterqueab ea demcauſaneceffario nexu,velfaltem naturalidependent. Rem anteadistinximuslib. 1. buius4.partis, cap. 2. §. 2. §. Secundus. Cæteraſigna coniungitex craffitie, &cenfet . SIGNA verò,queexcraffitienafi,acfubtilitate,inex tremitate eius præfertimducuntur, &exacumine, ac habetu dine, ceterisque eiufmodi affectionibus,amepretermittuntur; petuntur enim exanimaliūfimilitudine,dequaargumentatione iamdifferui. Interimablegolectorem eius cognitioniscupidum adPhysiognomiafcriptores:hoc unumfubnotodenaſo aqui lino, exquocetera astimaripoterunt ; roftrumincuruumaqui Lerobureius, &adpugnandumaptitudinemostendit; eaenim parteetiamadpugnamutitur,&figura ea addiuellendum, que apprebenditeftaccommodatiſſima, atinhomine cumnafus adnullampugnamfitfactus,fedfolumadodorandum,&re ſpirandum,&quodfimileargumentumpræberefimilisfigura potest ? imo potiùsmoleeaexuberante,cumredundantiama teriefignificet , acumenmentis indicare videturnon uſque quaqueinfigne: &egofanèbocobferuaui induobus,alioquin egregijs LiberSextus. 251 egregijshominibus,&literatis, quinonadmodumacutierant, ſedtenacespotiusfuefententie. FridericustamenMontefel trius primus VrbiniDuxingenio,&prudentiapolluit,naſum queaquilinumhabuit. §.Tertius. Exmoribusapparentibus . CvM spernimus, velſubſanamus aliquemcontrabimus Sursumnares,& nasum,quiadlateradilatatur,corrugaturque. Huncnafihabitumaduncum vocauitPoeta. Naſoſuſpendisadunco. Cumetiamceunauseabundirespicimus aliquid,eandemfer mèfiguramnaſusſumit. Quiergonatura naſumeiufmodi obtinet, contemptor, & Canont. Subſannatoreße videtur; cuiquefacilèalienares, &actiones nauseam moueant: nosItalice,ichifo,vocamusin actiuafigni ficatione accepta voce,quieiufmodifit. Cumveròquippiamdetestamurindignabundi,naresadfi nistram,autdextrampartemdetorquemus; quocircapoffumus buncfubijcere Canonem. Quibusnaresdetortaaddextram,ſinistram départem , Canon2. Suaptenaturapropenfividenturaddetestationemaliorum , cumindignatione. HosItalicèhomineseiufmodidicimus, di ſpettofi: coniunxit veròDantes,diſpettoſo, etortoin Capaneo.. Egiacediſpettoſo ,etorto. Sequutus estTaßiusinArgante . Epiùcheprimadiſpettoſo,etorto. : De : 252 Deconiect.cuiufquemorib.&c. DeOre. Caput Decimumtertium. §. Primus . Canonesexhiatuoris,&dentibus. Dos ADostranfeamus. morefuntlabia,dentes, lingua,bia tus,exquo hiatuosdicitur; estque velanguftum,vella tum,amplumque,&inaliquibus uſquereſcoſſum: alijaddunt differentiamprominentia,&cauitatis . Oscauumnos,boc cacaffa, vocamus,ficutiosprominens,boccain fuori, E fingulis veròdifferentijsCanonesipfipromunt,&proponunt: verùmplurimampartemexanimaliumfimilitudinededucunt: ex conformationenafcunturfolum, quiexhiatu , & dentibus Canon1. Canon2. ducuntur. Nempèadrespirandum , &comedendumhomini datumeftos: quibusergo magnumest,ac validisconftansden tibus , ijs voraciores etiamfuaptenaturaexeaconftitutione videntur effe . Latitudo prætereaoris , &amplitudoadma gnamaeris copiam inspirandampertinet. Quodficumeaam plitudineoris coniunctafintfignacordisfrigidiufculi,neceffe erit hominem eiufmodi precordia valdè perfrigerata habere. obintimumcalorisdefectum, &obaduenienteminspirati aeris Canon3. perfrigerationem : at veròficalidi cordisindiciaextent incor pore, achominequadrato,rectequeconſtituto,poterimusexam plooremaiorem adhuc calorisgradumconiectare; quaſinatura adeius moderandamincenfionemampliusfubfidiumparandum Ingenerius. pro maioreincendio iudicauerit. §. Secundus. Reprehenfiononnullorum . QVI veròexamploore, &dentibusmagnis,robuftis,ac Spiffis fortitudinemhominis pronunciandam docent, errant ; non LiberSextus. nonenimadpugnamdatumeſtoshomini, utcani , )leoni, 253 )idgenus animalibus, utexfimiliore,ſimilesmoresconij cere liceat : neque etiamexeo,quodoſſaaliquamagna, &va lidafintaudaciam, nempècordis caliditatem conijcere licet ,vt exdictisanteapaterepoteft, &patebitetiamexijs,quæ infra debrachijs , ac manibusdicemus. §. Tertius. Reliquafignaconiungit, quæ funtex prominentiaoris, exdentibusque. Ex oreprominente, &depreſſoſignamorum grauia du citPolęmo,exfimilitudinefcilicet animalium. Os enim pro minensſues refert ; unde moresquoquefuilesarguit. Os de •preſſuminuidum,malignum, t) impudicumhominemfignifica re afferit : at argumentafunt parum efficacia. Receßusfanè anaturalifituquandamdemonstrat formatricis virtutis im perfectionem,que tamenimperfectio nonfempermorum im perfectionem importat, cumnoncaditin partesmoribus deſti natas,utincor. Ex labijs prætereafigna hauriunt, fi gracilia fint , aut Arift.inPhy tumida, crafſavé,ſi labrumfuperius promineat inferiori , aut contra inferiusfit prominentiusfuperiore : at exfimili tudine animaliumomniapetuntur. §. Quartus. Exmoribusapparentibus. fiogn.ca.9. : Dvmirafcimur,comprimimusdentes;quiergodentesfua- Canont.ex ptenaturacompreffos retinent,iracundi videripoffunt. dentibus có preſsis . Quiſubſannanthominemaliquem,exertoinferiorelabroid inferiorela Canon2.ex faciunt; qui ergoeumorishabitumfuaptenaturaobtinent, fub- bro exerto, Sannatores &pminéte. 254 Deconiect.cuiufquemorib. &c. Sannatores videntur effeexapparentemore; undeprominen tiainferioris labri, cumad eum habitum accedat,ſubſannato remetiamindicare videtur magis, quam labrumfublime,t) deorfumtendens,quodmaledicentiæfignum affert Polemoin fignis maledici; quia, inquit, referunturadcanes : atca nesnonfunt maledici, licètlatrent, utarceantafinibus,quos Canon3.ex Jinguęinter Jabramotio ne. 2 custodiunt, viatores . Inproludijs veneris adexeiendaofculalafciuafitlabiorum, aclinguæ lambentisfrequens mutuusquecongreffus; quibuser 2oisfuaptenaturalinguæinter labiamotus , & vicißitudo, laſcini videripoffunt, & venerei. Etvulgo etiamita ha bent. Præfertiminpuellis is motusobferuaturutpruritusin Veneremindicium . DeFacie. CaputDecimumquartum. §. Primus. Quaspartescontineatfacies. FidfignificatAristot.definitio,etiam ACIES est, que inter caluam , & collum continetur. fialijs|prolata verbis. Suntautem; Faciem eampartem nominamus,dunta xatin homine,quæcaluxſubiecta eſt. Verùmfubin telligere oportet vocemcapitis, utfittotadefinitio Arift. Fa cies eſt ea pars capitis, quæ caufæfubiecta eſt, in ho mineſolo; nam reliquaanimaliafacieinuncupatione nonho bilofop! neftamus, utPhilofophusipfemetaßerit. Etfanè Ariftotelica estexacta faciei defcriptio. Formaenimac ſpeciescuiufqueſeu figuramdicere malumus, exfaciepotiſſimum, velfolum elici tur. Hancunampictores,ſculptoresvéeffigiantadrepræsen tandamabfentibus, &pofteris hominisformam: Vultus qui fit , continentur LiberSextus. fit,anteain2. parteharumlib. 2.deamorecap. 12.diximus. Infacieprimùcontinenturpartes,exquibusresultat,fcilicet frons,tempora,aures,oculi,nafus,gena,os,mentum. Secun 255 dolocomagnitudo, autparuitas,utaliquafacies magna est, aliaparua. Tertiolocofigura, &queexomnibusemergitfor ma; bumanaautemſpecies,acforma,prefertim, velfolum, ex facieelicitur. Quartoloco continet vultum,qui ineo prefer tim areliquis tribus differt, quodipfeaduentitiuseft, &fubin depro varijsanimiaffectibus mutatur,atreliquatriaperma nentiafunt ,&infita,nonaduentitia . Defacie ergo ex his finguliscontentiscanonesafferuntur: interreliquas veròpar tes genæanobisomiffepræfertimfaciem alterant, &colore & habitu, quatenuscarnoſeſunt, aut macilenta . §. Secundus. Decarnoſa facie,&macilenta . در ! PROFERUNTUR ergo hi Canones. Facies carnosafegni Ariftot.in tiemfignificat; referturadboues; præterea timiditatemrefer- Philiogn. turadafinos, &ceruos. Atfaciesmacilentabominemaccura tumcommonftrat. Polemomaxillas carnofasmollitiei,ft) vi nolentiæfignumafſferit: macilentas valde malitiæ, &fraudis, Nonæquècarnosegene,atque carnosafrons, carnosaque Annotatio. temporanimiamcerebricaliditatem,feu minoremab eo caloris cordis refractionemſignificant, magis enim calefcit afrontis carnose,temporumquecarnofarum caliditate cerebrumobpro pinquitatem maiorem,quàmacaliditategenarum. Quenatu ra confiliomediocriter extolluntur, ac turgent addignitatem oris, &adrobur musculorumfaciei, quibusin mandendo ma xillarum motusexpeditur . Vndefinaturalem babitum fpe- Canonpri Etemus,carnofegene validioremnaturam,quàmmacillente mus. fignifi 256 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Canon2. ſignificant, adeoque & meliorem. AtquoniamStudia, t)cu ræemaciant , ideo macilenta eędem genaeex aduentitio habitu Fran.Picco- curishominem mancipatű, velſtudijsdeditumindicant. Fran mineus. cifcus Piccolomineus celebrisnatura atate Philofophusfaciem Fridericus fummamacieconfectamexlongo studiocontraxerat. Frideri Pendafius . cus Pendafius magnus &ipfePhilofophus carnofioremferua uerat . Concludo maciem genarum naturalimfignificare vel ficcitatem excedětem, velfrigiditatem exuberantem; obquam nonprobèattrahatur, conficiaturquealimentum, unde mores frigidos, timiditatem, inuidiam, velaufterosfignificat,trifti tiamfcilicet acfeueritatem ,feu morofitatem. Macies aduen titia nififuerit exegritudineaccuratumhominem, exercitatum negocijs, autſtudijsdemonftrat. Atfiue naturalisfuerit ma cies,fiuèaduentitiaacuratumfignificat . Mediocris tamenha bituseftexpetibilior,cuiusfuiffè videturex IconeD.Th.Aqui nas. Verumenimueroprodiuerfahominumtemperie, ) ma ciesfaciei , &carnofushabitus magnam ingenij vimcomita tur . Clemens octauus Pontifexprudentißimus,acliteratißi mus,carnosafuitfacie.Innocentius nonus, Urbanusfeptimus Pontifices,&ipfi laudatiſſimi, etiamfi vixPontificatumgu Stauerint,fueruntcontràmacilenti. Canon. §. Tertius . Defaciemagna, acparua. Сvмmagnitudine exceditfacies, materiæ abundantiam demonftrat,quamcomitarifoletingenijbębetudo. Cumveròparuitatemultumdeficitamediocritateiusta, ac proportionedebita, cerebrumquoqueminusiustoarguit, unde caloremquoque minus cordis refractum, () cerebrum ipſum magis excalfactum ,proindeque magisexficcatum,quàm par fit, LiberSextus. fit, indicat, præceps iudicium, inconstansanimus; cumquema 257 gisexcefferit ,feri uſquemores eam crafimfequuntur. Ne Etuntur cum illis, quæ antea de paruitate capitis dictafunt. AristotelespufillanimisfaciemparuamtribuitPhysiogn.c.6. Hectibibonelectorproprobabilibusaßigno,nonpronecef- Cenfura Sarijs vendito . §. Quartus . Defigura Faciei. FIGVRAfaciei in vniuerfum videturhis diftinguidif ferentijs . Utrum oblongafit , anrotunda, an lata; angusta enim, quelataopponitur, adoblongamreducitur: ita veròhe differentie deducuntur. Velfacies æquèfecundùm altitudi nem,atqueſecundumlatitudinem extenditur , & rotundaest obſemidiametrorum æqualitatem,autfecundumlongitudinem, feu altitudinemmagis ,quàmfecundùm latitudinem extendi tur, estqueoblongafacies; velmagisfecundùm latitudinem exporrigitur,quàmfecundùmlongitudinem, &facieslata vo cabitur . Facile veròintellectu est longitudinem, quam &al titudinem voco, afronteadmentumſumi: latitudinem contrà agena adgenam. Aliqui, utPorta, aliamfaciei rotundita tem inuebunt, estque, cumturget , &prominet in anteriorem partem, cuirotunditaticauamex aduerſo ſtatuit ,quæfcilicet depreffaeft: aliterdicamus,faciemhoc modorotundam effe,que in anterioreparte conuexaeft ; cauam ,que in eademparteest concau . §. Quintus. DeForma . DISTINGVOformamafigura,licètAriftot.inanima libus confundat, &iure; attamen ob penuriam nominum di Stinguo ego inpreſentia voces, ut res, licètpropinquas,diffe R rentes 258 Deconiect. cuiuſquemorib. &c. Differentia rentestamen, diftinguam clarius: Praterergo communemdi interfigura, Etamfiguram aliacomponiturexfingularumfacieipartiumfi gura, exearumqueintersenexu,acreſpectu;quamformamdi co, v.gr.sinafusfimus,depreſſafrons ,os cauum,gena de miſſa,ſeu macilenta , oculi caui, aures acuta , magne,est formaquædam. Sinaſusſimus,fronsrotunda,oscauum,ge ne macilente, oculiadhuc caui, eftaliaforma: atfireliquafer uentur, varienturfolioculi, velfolum os, velſolagenæ ; alia estforma: multò veròmagis varianturforma ,sipluries va rientur partes; quoniam veròfingula partes pluribus UA rianturmodis (fronsſolapluſquam s 76. exfuperiusfcriptis) &infingulis modispluribusgradibus,interſeque varijscom plicationibusreferuntur. Nasciturinde illa infinitapropemo dumformarum humanarum varietas, quenumerumimmen Sumhominumfuperat potius,quàmæquet: vixenim duoin tantonumeroreperiuntur,quiprorfusfintfaciefimiles, nedum Obferuatio prafentium ,fed etiam preteritorum hominum . Effigiatores effigiatorű . cumfingulaspartesobferuent, earumquedifferentiasreprefen tationeipfarum effigiemfimillimamperſone, quamimmitantur reddunt. §. Sextus . Depulchritudine, &deformitate. PVLCHRITVDO informarefidet;fienimfingulepar tesfuerint rectèformata,atquefibi inuicemrectèrefponderint, eritpulchrafacies, accedentenempecoloregrato . Poffunt au temfingulaparteseffepulchræ ,acfibi non respondere , v.gr. oculi, nedum amigdalinæforme,pulchrieffepoffunt,fiaffabrè delineatifuerint ,fedetiamrotundiores; pariternaſitum recti, tumaquilini, cum graphicèfuerintconftituti, pulchri effepof funt: idemdereliquispartibusdixeris: atnaſusaquilinus pul cher LiberSextus. chercumgena turgidiore pulchraconuenitpotius, quàm cum 259 graciliorepulchra; &contrà,genapulchra,fedgracilioramat potiusnasumrectum,quàmaquilinum; idemqueestinreliquis partibus conferendisdiftinguendum . Zeusisitaquecomponen dodiuerfarumfæminarumformofarumpulchriores partes ad Veneremeffingendamnonrectèfeciffet,nifipotisfuiffet,quæ cui congrueret, cognofcere. Turpitudoergoex contrarijsnafci tur: exturpitudinefcilicetfingularumpartium; atmulto ma gis, cumturpesillapartes interfepugnauerint; cumpræfertim turpisetiamcoloraccefferit. §. Septimus . Canonesex figura,&forma. MVLTIfuntCanonesexfigura, &forma,quospaßim Physiognomi afferunt,Aristot. Palemo,Adimantius,Michael Scotus, Porta, Ingenerius, adquosallegolectorem : nonmul tamilli neceffitatem continere mihi videntur, (&iactis ante principijscohærens est) noneffeneceffarios; nonenimtempera mentumexeacordisfatisefficaciterconcluditur, &nullumba bet adactioneminstinctum: dicuntipfitamen. Faciem oblongam eſſehominis iniurij , Arifto teles ad Alexandrum. Rafis,Conciliator,Ingeneriusdicit eſſe fuperbi. Faciem rotundam eſſeimpudentis, Ariftoteles in Physiogn. capit. 6. Ingenerius dicit eſſe notam iudicij exigui . Faciem deformemeſſe illiberalis hominisAristo teleslib. eod. capit. 9. Porta , / Ingenerius hominis mali dicunt,&priorRafis. Ariftotelesinapparentemconuenien tiam refert . Fa 2 260 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Faciempulchram optimorummorum indicem , Lib.4.c.11. Physiognomipaffim dicunt , idemfatetur Porta,qui tamenex obferuatione bifloricamultos pulchros corporefuiſſe improbis moribus colligit ; idemqueplerumque obferuamus in iuuenibus hominibus : in mulieribus veròformamnonfatisfidam pudi Ouidius. Canon. Exceptio prima . citie cuftodem credimus . Lisestcumformamagnapudicitiæ. Sedforfan ob occafionempotius,quàmobpropenfionem pec candi. DeVultu. Caput Decimumquintum . VVLTVS,quifit, anteaexplicui. Quisque autem affe Etusfuum vultumhabet ; estiratus vultus,triftis,le nis, hilaris, petulans, modestus, contumax,obfequiofus,pudi bundus,impudens: non estautem,quiex vultuanimiaffectus vehementes nonagnofcat; &faciliusintelliguntur,quàmex plicentur: attameninfrainſecundamethodiparte tentabodeli nearefingulos vultus, nehæcinterimparsplusiufto excrefcat. Sit autemhicCanon . Quifuapte naturavultum alicuiusaffectus indicem reti net, est in eundem affectumpropenſus natura . Nifiaffectus alius obumbret, ex.gr. pudoris affectus inpu dibundis hominibus cumfuerintin locopublico , aut coramper fona,quamreuereantur, obumbrataffectumira :pariterinhis hominibus cum inpublicum procedunt, pudoris nota mode ftiam, ac lenitatempreſeferunt,quitameninpriuatislocis, & cumperfonis, inquasiusbabent,funt morofißimi, &infenfi. Experientiaestfrequens. Nouiegoduas adhuc viuentes mu lieres pudibundas in publico, intradomesticos veròlares gra ues maritis, &familie . Fallit LiberSextus. : 261 FallitprætereaCanoncumbipocrisisinualet,&demumex- Exceptiofo terioris compofitionis propofitum . Tumenimfubdolo vultu cunda. verus tegitur ,&plerunquemitisfacies immanemſeuitiam occulit, utde CaligulaTacitus; Immanemanimumfub- Lib.6.an. dolamodeſtia tegens. nal. Mariusfuit vultutetrico, &afpero, utdicit Plutarchus Exemplum Canonis. ineius vita;fuitque etiam animo bellicoso, &aspero . 26 26 ( R3 LI 262 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Repetunturdicta, et proponunturdicenda,quaad Physiognomiamspectant. CaputPrimum. Fundamentorumfuperius ſtatutorum rigore de flexiinproximo libro;nampluraexpartiumtem peramento de moribus philofophatusfum,quàm anteapoffeexillis colligipronunciauerim . Atta men &probabilitatemſum profeſſus ,non neceßitatem , & a ceterorum Scriptorū veſtigijs prorfusrecederefuperbiam redo let, & abundatiordoctrinareprehendi nonfolet . Nunc tamen abſolutafacie in eo, quodrestat corporis, orbitam abinitiopro pofitampreßiuscalcabo . Potiusfcilicet conformationis instin Etum,quàm temperamentumtractaboartuum ;pectoris verò, dorfi temperametum,exeoqueargumenta morumanteaex pofui, bicfolùmfummatimreuocaboin mentemlocum,cumfue rit opus,aut mentio inciderit . Inpreſentiaautem repetitis quæ diximus; proponemusquædicendarestant eorum,quæ ad Phy fiognomiam pertinent . Primo ergo loco demonſtrauimusfo lumcordistemperamentumperfead mores spectare, eorumque varietateminducere ; artuum autem temperamentum nequa Primolibr. quam . Temperamenta ergocordisfecundo loco diftinximus, &fexto. cap.quinto, includendo etiamqualitates cordisfecundas, &figuram eius, acquantitatem. Quiquemoresfingulas cordiscrafesfequantur tertio locofubiecimus. Quartoloco in conformationealiquarum partiumimpulfum , &instinctum adactiones, acperturbatio Lib.3.cap. nes refidere monstrauimus . Quinto postea loco, nouofacto Pag. 2. principio, Physiognomie officium , ac partes enumerauimus. Sexto LiberSeptimus. 263 Sexto figna temperamentorum cordis attulimus tuminfito-Cap.3.4.5. rum,tuminfluentium,tumexcerebro,tumexhepate. Indead 7. Cap.8. conformationempartiumtranfiuimus,&ademergentiuminde Cap.9.10. morumargumenta,primoque inſtinctusconcupifcibilis facul tatisfedes,&loca aperuimus, atqueirritamenta : erant autem ventriculus, t) venter, &partesgenitales: deindeadfingu laspartestranfiuimus,factoacapiteinitio, cuiushucusquefin gulasparticulas , earumquenotaspercurrimus . Capitis magnitudinem figuram Frontem Supercilia Aures Oculos Nafum Os Faciemipsam EtVultum . εν. VI. VII. VIII. Cap. IX. X. XI. XII. XIII. XIIII. XV. Restantitaque partes infra caput,quarum,cumpectusiam, partesgenitales tractauerimus ,ſuperſuntfolipropemodum artus,quorummunus est motus aliquis, autinceßus,pedum, )crurum, auttractuspulſusvéfublationis,depreßionisvé, Seucollifionis brachiorum , ac manuum ,perquos intercédentes motusexpediturpugnacumalijs animalibus , & cumipfisbo minibus . Quamobremartuumomniumconformatiofolumad motus instinctum exhibere videtur : quorummotuum,quiad pugnandumſpectant,mores audaces, )bellacesindicant,nem peconformatioad expeditospugnæ motusaccomodata indicat R 4 bomi 264 Deconiect. cuiufquemorib.&c. hominempugnacem, acbellicofum; &ferè nullum aliud mo rumargumentum exartubus elicitur. Nos hocprimumargu mentumtractabimus; deindeceteraadintegritatem artisbre uiterpercurremus. Roburad Arift. mentemdiftinguiturinroburinge nuum,acferuile. Caput Secundum . NEECESSE autemestaderroremeuitandumdistinguere roburcorporis , ut Aristot.egregiè distinxit primo lib. Polit. cap. tertio , robur enim aliudestad neceffarios uſus ,ac feruilia,fcilicetopera ; aliud ad eiufmodi opera, & uſus in eptum, &adciuiles ufusaccomodatum,ad oportunitatesfct licetbelli,& pacis: hæcautecorporarectaeffedicit nempètere tia,acaptèfoluta,ſignificansillaeffe compreſſapotius , accolli gata. Exquofundamentofit , utnonomnerobur bellicofum, &fortemhominemfignificet; nonenimferuile roburidmoris indicat ,fedfolumciuilerobur, adque ciuiliamunia accomoda tum. Robur itaqueadgestandaonera, qualeeſt baiulorum, cumferuileopus refpiciat,noneftargumentumfortis,acanimo fibominis. Dorfumergofirmum, ) validum nonrectèpro notafortitudinis , &audaciæ adducitur; videmus etiamdof fuariaiumenta nonadmodumgenerofa,quiquoquebrachiaha bentcraffa,&colligata,paritercraffasmanus,acbreuesadex tollendapondera,acfuftinendarobuſtifunt; at ad vibrandate laadrotandumenfem minimèapti. Distinguendum estergo, que,qualisque effedebeantfingulæpartes adobtinendumrobur hocciuile, &ingenuum. Sienimtalesipfafuerint,argumen tumexhibebuntanimiquoquebellicofi , & audacis, exsuperio refundamento,quòdfingulispartibusſuusfitinditusinstin 9 Etus a LiberSeptimus. 265 Etus, aptißimèautemconftructis , maximus: utfummatim autem remperstringamus , roburbellicum huiufmodi potiffi mumStructure corporisinniti videtur. Descriptiopartiumadrobur ingenuum, ac bellicum . CaputTertium . Ssaprohumano modofolida; nonmagnam itaque me dullamhabebunt . Leonis ofſaprorfusexiguam obtinent, ex Aristotel. propterfoliditatem : debent tamen mufculifuo. roboreoffiumpondus excedere, utfcilicetproarbitrioanimus, quimufculis voluntarium motumexercet,ea mouere,qua ve locitate, &quoimpetu libeat, poffit . Nonergo valdecraffas &magnaoffaeffedebent;fecus,ficutenimfimufculiiuxtaeam proportionemexcrefcerent, corpusin nimiammolem excrefce ret. Atbellicum , ciuileque roburadeò materiatum corpusnon libenterpatitur; nam cumprudentia, iudicioqueiuncta effede betfortitudociuilis, ac virtus quæque : verum in tanta mate rie mole vixprudentia locumhabet, utinadagium cefferit. Homolongusraroingeniofus. Longitudotamen offium adroburfacit, maiorenimictus cumpercutiens, extremitasfi quidemlongius a centro , circaquodreuoluitur,abeft: nam t motuseius velocioreft, cumeodemtemporemaius spatium , nempemaioremcirculum, vel maioremarcum tranfeat: tere temautemconformationemratiohæcexigit: mufculirobuftief ſedebent, undepleni: præteripfos autemalia caronon exigi tur,faltemnon multa. Siquidem & ponderiestmembro , facilèinfudoremdilabitur, aclaffitudiniexpofitaest . Muſcu lofumergocorpus , ) torofiinufculi,qualis estleonumquoque babitudo; offa verò ubiconnectuntur,necastricta,nec laxa nimium 266 Deconiect.cuiufquemorib.&c. nimium colligatione iungidebent; laxitasenim debilitatemmo tus efficit,cum mutet verfionis centrum: contrà,aftrictio ver fionemimpedit,faltem minuit,atexreceffuin contrarium mem brum maioremdeindeimpetumdat. Infaltu etiamrecedimus, utexmaiore excurſu longius faltemus. Manuslongacum digitisfcilicet longis , & muſculis validis ,qui tamen cumin manufatisfintfubtiles,potius neruearum appellationem mani bustribuunt,quàm musculofarum : longitudoadampliorem apprehenfionemfacit :foliditas offium admotuum, fictuum Validitatem ; funtqui digitorum iftu mallei instarfrangant nuces: aliquifoleas equinas compreſſione,veldistractione) gunt:foliditas offiumpræfertim adictuum vehementiam con fran ducit . Humerilati adbrachiorum motum validumpertinent: brachia enim tum bumeris , ac fpatulis nituntur , ut partiim mobili ,quæ exigiturin motuex Ariftot.lib. de motuanimal. at valido motuinonnifivalidaparsrefiftit,præterquamquod mufculiin motu brachij confpirantes,in ea amplitudine maio res , ) robustiores eſſe poffunt; quoniamque nonfineim preffionepugnamus ,& motu , autnixu pedum,&crurum oportet effe robustas,ut eadem effe debeat eorumſtructura,que brachiorum: pes itidemſolidorum offium , & neruens , conca uaqueplanta, queomniaadimpreßionem vehementioremexi guntur. Contràautemcarnosaplanta,puluino, ceuquo piamcarnis molleminnitumpræbet,nonvalidum, robuftum. Hicfit caracter corporis ad robur bellicumfacti; exquofunda mento quiddepartibusfin gillatim dicendum fit pater. : De ! LiberSeptimus. Defingulispartibus infra Caput. 267 Caput Quartum . . Primus. DeCollo . OLLVMforte, non vehementercarnosum,musculofum fcilicet,fortitudinem indicat; ad motum enim brachiorum ob connexionem , &ipfum concurrit . Hocipfum Aristot.in Physiogno. collumforte,non vehementercarnofum incaratte refortis reponit; fimile etiam collum laudat Palemo . Collum carnofum,præfertimque carnosaceruix,fi potiffimum babent iunctum dorfumcarnosum,feruilepotius robur,qualebaiulo rum,indicat. Collumgracile, & imbecillemotuum imbecillita temfignificat,principium enim vertebrarum,ac neruorum mo tiuorumcontinet, quosſuanuditatenequaquamfouet . §. Secundus. Delugulis. Svb gula, &ingulaconfinioiugula, exquibus, & illud Zopiri Physiognomi de Socrate iudicium , quòd refert Cicero inlibro de Fato his verbis: Stupidum eſſe Socratem di xit , & bardum,quòd iugula concaua nonhaberet obſtructas eas partes,&obturatas eſſedicebat: addi dit etiam mulierofum , in quo Alcibiades Cachin numdiciturſuſtuliſſe,licètfit canonAristot.in Physio gnomia; benèfolubilibus existentibus ijs , quæ circa clauemfa cilè motumſenſuum excipiunt: quibus verò , quæ circa cla uemconcluſaſunt,infenfibiles. §. Ter 268 Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Tertius . DeHumeris. HVMERI lati,&valdedistantes,necrvalde colligati, necomninodiffoluti,fortitudinem indicant,patetexfundamen toiacto. Ariftot. quoqueſuaauctoritatefirmat, ijfdem prorfus verbisinPhysiognom.cap.fexto, incaracterefortis. Odyfs. 18. HomerusinVliffe defcribendodicit, Apparueruntautemeilatihumeri, Pectoraque,fortiaquebrachia . §. Quartus. De Dorſo . DORSVMmufculofum&amplumadbellicumroburper tinet, ut'exproximocapite; carnofum, utdiximus ,adferui leroburpotius. Aristoteles metaphrenum, quodeftdorſipars, bene carnofumfortitudinis indiciumfacit : bene carnofum au temfignificat aptè carnofum ,fcilicet musculofum : in aliquo etiamCodice,non carnoſumlegitur: vtraquelectioverum fenfumpoteft obtinere . Adimantiusabundanscarnedorfum infenfati virifignum dicit, quodfuffragaturdictonoftro. §. Quintus. DePectore. PECTVS latum,itëpilosum,glabrumvé,quodcordistem peramentumfignificet , anteadixilib.quinto, Itemquidpectus angustum&c. inderepetatur. Atratione conformationis musculosum ,&latumad belli cum roburconducit, velutiproximèexpofui . §. Sextus . DeVentre. VENTER contractus,cauusfcilicetadroburspectat, ut contrà LiberSeptimus. 269 contrd,prominens , & adipofusquieti aptiorem,quàmmotui diuturno, t) vehementihominemfignificat. Ariftot.forti tri buit ventrem, & ipfe contractum: at deamplitudine ven tris in Physiogn.ad Alexandrumfignum effefcribithominis Stupidi ,fuperbi, & lafciui; inPhysiogn. tamen eum tribuit forti,venter, inquit, amplus, &contractus adſe fortis corporis figna. Dicerem ego,forti ineffe ventrem ma gnum,ex confequentia reliquorum membrorum; etenim ne ceffarium est cum dorfum amplum obtineat , & pectus ma gnum, ventremetiamfubeffè magnum . Preterearobur non finefufficienti cibo conferuatur : unde validum ventrem expofcit , hac etiam decaufa fortis , & robustushomo. Non est magnus tamenexproportionereliquorum membrorumnem pecumilliscollatus estpotiusparuus , nam contractus est, t cauus ; prætereaque in lococinctus reftringitur, homo ciuili, &bellicoroborepræditus . Contrà. Venterexproportionemagnus voracemfignificat, adidenim munus , venterfactus eft, vt cum valdepolleat, valde etiamfitinid munerispropenfus.Arift inPhysiog.vo races dicit, quibus id,quodest ab umbilico adpectus, estma ius ,quàmquodinde uſquead collum. Venterpinguis, & prominenshebetudinis, &preterea Galen.Plin. intemperantiæfignum aPhysiognomis statuitur. §. Septimus. DeGenitalibus. IAM dictum estfupra libro s . inde repetatur. §. Octauus. DeLumbis. PLACET delumbisadiungerequibus illifunt carnofi, &mollesinlaſciuiampropendere , etenimſeminariaillis vaſa aperta Raſis, Al bert.Arift. 270 Deconiect. cuiufquemorib &c. aperta effeoportet ex calore, utfeminis effluuiumfitfacile paratu. Contrà,quilumbosduroshabent ad venerem,repa randamfaltem, minusidonei : hincillud Catulli , Qui duros nequeunt mouerelumbos. §. Nonus. DeBrachijs. BRACHIA oblongaſolidisex oſſibus,&muſculoſaindi ciumeßeanimibellicofi,&quamobrem vidimusineodempro ximofuperiorecapite.Palemolongabrachia, &ipfefortibus tribuit , imò uſqueadgenua peruenientia manuumextremi tatibus . Michael etiam Scotus audaciæ fignum brachia eiuf modilonga uſque ad genuafferit: at etiamfi usque ad genu nequaquampertigerintexfundamento noſtro,funtindiciafor titudinis, iuxtapreſcriptumcanonem . Sedcanoninon refpon dentque MichaelScotusipfemetpostadductum eiuscanonem fubiungit . Cuius brachia, inquit,funt valde curta, reſpectu ſtaturæcorporis , ſignificanthominem bellicofum, ingratum ,audacem ,inuidum , ſuperbum, factio fum,&tenacem. Hacille: at certèbrachiorumbreuitas, ficumcraßitieiungatur,potiusroburferuile,quàm ciuile, & bellicumindicant. Albertus Magnus brachiorum usqueadgenua longitu dinem liberalitatis argumentumfcribit , atleue estindiciumli beralis donationis longa brachiorum exporrectio. Ariftot. iu ſto breuiorem cubitum tribuit talorum amatoribus, ex con uenientia, ut arbitror , apparente; iactus enim talorumita promptius expeditur,quamconuenientiamfortèfequutusAl bertus ad profundendam pecuniam,brachiorumlongitudinem propo Liber Septimus. 271 propofuit, atfortè aptiorerat larga manusad largitatem di Stributionis,quàmbrachiumprolixum. §. Decimus. De Manibus. MANVS foliditate offium preſtans,acneruea, oblonga quoque adbellicam virtutem aptior eft, proindeque eſt eius ar gumentumexfundamento eodemnoftro. Aristot.fortimagnas extremitatestribuit , magnas nempemanus , utoportet eße defcriptasanobis ,ſienim oblonge cum proportione fuerint , oportet quoque magnas effe. Ioannes Baptista Porta afferit Sfortiammagnashabuißemanus, ) longas, adeoque firmos digitos, utfoleam aquiferreamfrangeret ; manumetiamfi milem Selimo Turcarum Imperatori ' Baizethi filio tribuit , Uterquefuithomobellicofiffimus . Manusbreues,craffe , t) robuste ad roburferuile perti nentpotius,undenoniniuria,utfignumingenij bebetishaben turaPolemone, &Adimantio,præfertimquefiinarticulate. Manusarticulate adinduſtrem aliquam operationemeffe Etionemqueconducunt : adrobuftiorem quidem ,ſi robustiores ipſefuerint: ad molliorem ,fiimbecilliores . Indelicatis itaque feminis,quarumopus acuexpeditur, &adfummumcolo, ma nusoblongas, ) molleslaudamus . Vndeteretes , &articu latæmanusingeniofumhominemſignificant ,quod &Ariftot. ad Alexandrum fcribit. Reliquosde manibus canones,qui multifunt , & aPortacolliguntur,relinquo . Hoc unumex Realdo Columbo Anatomico celebrirefero, nonquidem Phyſio gnomicum cumfitoculis occultum in viuentehomine,ſedſcitu dignum, &firefpondeatfemper, admirandum . Dicit itaque Realdusin nonnullisilluftribusfuribus,quosfecuit defumßepri mum 272 Deconiect.cuiufquemorib.&c. mummufculuminternorummanus ,fuccingitis musculusvo Corellariű. Cap.9. lam,tendoibifactus, undeſecundùmnonnullos fit, vt vola fitdepilis . Exquoprocorellariodicipotest. Sicui vola piloſaeſſet , indicium idfuracis hominisfutu rum ; deeffetfiquidemis tendo , &muſculusexquodepilis ef ficitur. §. Vndecimus. DeCruribus . CRVRA mufculofa, exoffibusfolidis,debitamque t)ad reliquum corpus proportionem obtinentia,fortis, & bellicofi animifignumeffeexfundamentoiamſtatutoconftat. Aristo teles hoc totum confirmatin Physiogn. Defemoribusin ver fione vulgata hecfcribit . Qui habet coxas offeas, & neruofas, fortes funt, referuntur ad maſculinum . Etde Tibijs.Quicunque habent crura articulata , & neruofa,& robuſta ,fortes ſecundùm animam, re feruntur admafculinum. Crurabreuia , &craßaroburferuileindicant. Palem. Ti biarum , &calcaneorumcraßitudiniid tribuit. Tibiarum , inquit , &calcaneorumcraffitudoferuilem virum,& hebetem ſignificat. Crura gracilia, &neruosa Ariftot.fignificantlaſciuum, ac venereum hominem; refertque adaues . Conciliator natura lemcaufameamaffert , quoniamalimentum,quodincrura,fi craffiora eßent , abiret , in ſemen conuertitur : que eadem ra tio afferturde claudis,curfint in venerempropenfiabAristot. 4.Sect. probl. 32. §. Duodecimus. DePedibus. ARIST. in Physiogn.huncprofertcanonem. Quibuf cumque • LiberSeptimus 273 cumquepedesbeneformati,&magni,&articulati, &neruofi,fortesſuntſecundúea,quæfuntin anima: reducunturadmaſculinúgenus.Hecille,quibusprocul dubioreſpondentque exnoftro illofundamentodicereoportet. Demagnitudinetamen resestrectè intelligenda, aciusta Annotatio. cumeftimationefumenda;fecusenimlargepedatihominesde ridentur, utindeforfan Poeta aliquiscelebrato Heroipedem paruumtribuerit: nonergotantumpedemhomini eße oportet, quantücalcitrofis animalibus, aceapartepugnantibus;inquo rumtamengenerequoquegenerofioresequi,veluti afturcones, minores multopedeshabentillis,quosfriſones vulgodicimus, &multofuntinferioresaudacia, acbellica virtute:oportetta menmagnitudine potius excedere,quàm deficere, eoquòd ad corpusfuftentandum,&adimpreſſionemfaciendam;cumarti culatipræterea fuerint,ita funt accomodatiores pedes. Fæmine,quenonidroborisexigunt, minorespedesnatura fortiuntur. Pliniuslib.1 1. c.s s. quietiamadpulchritudinem magisfaciunt. Arift.inPhysiogn. Quicúqueautem pedes, inquit,paruos, ſtrictos, inarticulatoshabent, delecta biliores autéviſu,quàm fortiores, mollesſunt.Areo tushincnofterlaudando , t) defcribendo Alcinam ,tribuit illi pedem breuem, tenuem, atque aliquatenusrotundum . Il breue asciutto , e ritondetto piede. Aliquiautemſympathiäfatisoccultampediscùfemineoge nitalitestantur.Hifunt canonesipforüreferete,acprobante Mi De Phyſio chaele Scoto,cuius verbaexfcribo.Si pes fueritlongus,ſtri- gn .par. ctus,&macer,fignificatvulualongam,ſtricta,&ma cra,&è cõuerſo.Itémenſuramedij pedis nudieſtmé fura longitudinis vuluętotiusvnicuique;vnde dixit quida,adformampedistunoſcesvasmulieris.Hęcille. S §. De cap.23. 274 Deconiect.cuiufquemorib.&c. ! § 1 . Decimustertius . De contrarijs membrorum contrarij diſpoſitionibus; deque contrarijs ſignis, quid dicendum . QUALIA effeoporteatmembra infra caput adfortitu dinemanimi naturalem,fcilicetſignificandam, vidimus,con traria ergocontrariampropenfionem , nempeanimimollitiem , pauiditatem indicare videntur, atqueitafemperargumen taturArist. in Physiogn.fupponendo,fcilicetcontrariorum morumeßefignacontrariascorporisdifpofitiones. Verùm, ut priorafignanonfintneceffaria ,quòdimpedimentumfufcipere poffint ,bec multo minusfunt neceffaria ; licèt enim robusta membrafuaptenaturamagisdeferuiantadarmatractanda,t adpugnandum,tantatamenest visanimi,utdebiliamembra tenfione ipsa (modò influxusacorde fitvalidus)robuſtared dat viuido illo animiimpetu durante . In iratis hominibus quidroborisinfluatin membra,&artus animus,videmus. Aliud eiufdem rei argumentum phrenetici exhibent; nam phreneticamulierculainfurijsillisfuisapluribus robuštisbo minibus vixinterdumdetineri, ac cohiberipoteft,tantumvi riumimpetus præualidus animimollibus etiammembris inde. re potest. Contrà, firemittaturanimus,vtintimore,va lidiffima , acrobuſtiſſima membratorpent , &omniroborepri uantur, quàm verèilludVirgilijaccomodatur? Non corpore notæ Sufficiunt vires , nec vox, aut verbafequuntur. Uthincintelligamus temperamentum cordis præftare con formationiartuumin negociohoc morum , at moralem babitum prestareomnibus. §.De LiberSeptimus. §. Decimusquartus. Cum figna non funt vniformia. 275 ARIST. monuitinPhyſiognomiaid,quodesthicquoque memorandum,nonex unicofignoPhysiognomicodemoribus pronunciandum ,fedomnia, velplurafaltem conferendafi mul, atquelibranda . Siergo manus, & brachiafortitudinem indicent,crura, pedes timiditatem , velpectus &dorſum; demumcum contraindicent membra,debemus confiderare utraminpartempotioravelnumero, vel virtute inclinant, exillisquepronunciandum de more,cumquadam refractione, tremiffionetamen, v.g. fiplura,autpotiorafortitudinem fignificent, at pauciora , aut imbecilliora timiditatem fortè eum virumdiceredebemus ,atrefractiorefortitudine,quàm fiadfortitudinem quoquecommostrandam reliquafigna con ſpiraffent . Virtute verò , & qualitate, quæ membrafupe rent,feufignaex illisfumpta declarat Aristoteles in calce Physiognomie verba refero . In omni autem electio ne , inquit , fingulorum alia alijs fignis magis de clarantmanifeſteſubiectum : manifeſtiſſimaautem quæ in principalibus locis fiunt. Principaliffimus autem locus eft, quicircaoculos,&frontem ,&ca put,&faciem; fecundusautemeft,quieſtcircape Aus , & humeros:conſequentercirca crura,&pe des; quiautem circa ventrem,minimus. Omnino autem vtfic dicam ifta locamanifeſtiſſima ſigna præbent, in quibus &prudentiæ plurimæ decor ineſt . Hec Philofophus. 2 S 2 De P 276 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Destaturacorporis. Caput Quintum . Quæconfiderenturin ſtatura. ERCVRRIMVS hucusque membra particulariaque queindedefumuntur Physiognomicafigna aperuimus: at estpræterea uniuerfahominisſtatura,exquaPhyſionomimo rumfignaeliciunt : in statura veròdicopræfertimconfideran tur; magnitudo,magna nefint corpora, an parua; ) com mensuratio, commensuratanefint ,anincommensurata . Ma gnitudo veròinlongum, altumque est, & in latum , ac pro fundum;fecundùmillam longa,altaque corporadicimus,fecun dùmhanccraſſa vocamus. Confideramusinbac,vtrumpin guiafint corpora, carnofavé, an macra, &exilia . Colores etiam adiungit Aristot. huic staturæ confiderationi,fint ne acres ,qui calorem indicent, an hebetiores,qui frigiditatem. In Phyfiog. NunccanonesArift.fubijciamus, quibusinterim cötentierimus. cap.vltimo. Canon 1. Canon2. Canon3. §. Secundus. Demagnis,ſcilicetaltis corporibus. QVI magno, &altofuntcorpore,tardimente, latione enimfanguinisinmagnolocoexistente,tardus fit motus , qui adcognitionemdeferuit . Quimagno, &altofuntcorpore, &humidiscarnibus,aut coloribus frigiditatem indicantibus ,funtmulto maximètardi corpore, ) mente,etenimadcorporis molemaccedunt,aliæ quo-. que tarditatis obfrigiditatemcaufa . Atquimagnofuntcorpore,fedficciscarnibus , & colori busacribus,caliditatemnempefignificantibus,birectèſeha bent Liber Septimus . 277 bentadmotus mentis,atque adſapientiam,etenim contraria momentahominemadiuſtam mediocritatem adducunt. Siqui dem tarditas ex altocorporea caliditate, quamficce carnes, acres coloresfignificant, temperatur . De paruo Corpore. QVI funt paruo corpore, celeresfunt mente; cumenim Canon1. latio corporisfit in paruoloco , celeriterexpeditur . Quiparuofuntcorpore,ficcis carnibus ,coloribusovéacri- Canon2. bus, caliditatem,fcilicetſignificantibus, nihilperficiuntnempe adſapientiam,rectamquecognitionenonpertingunt, quoniam tanta eft corum motuum velocitas,omnibuscaufisineamcon Pirantibus, utineodemiudicionunquampermaneant. Quiparuofuntcorpore,atcarnibushumidis, &coloribus Canon3. bebetibus acfrigiditatem indicantibus,rectèfehabentad mo tus mentis, &adcognitionem; velocitasenim motus expar uo corporeacontraria humiditate, &frigiditate temperatur, consistentiorqueredditur §. Quartus . De iuſta ſtatura . Qv1 iufta, acmediocrifuntftatura, optimèfehabentad Canon. fenfus,nequeenim motusfuntmagni, ut tardiusquàm par fit expediantur, neque matus parui, utfint velociores iu fto, utidcirco mediocritas eiufmodi ſeperfectiſſimè babeat admotusmentis. §. Quintus. De ſtatura incommenfurata,&com menfurata,ſcilicet debitam proportionem ১১. habente,autnon . INCOMMENSVRATI funt astuti. Commensurati verò Canon. S 3 Sunt 278 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. fortes, rationemeam affert Ariftoteles,quodin commensuratiadfeminam referuntur,commensuratiad ma funtiufti,&fortes, rem: mafculus autem eftfæminaiustior, &fortior,utque in vniuerfum dicatur melior; præterquamquodcommenfura tio tumcorporis dexteritatem,bonamque eiusmobilitatem in dicat,tum generationembonam, rectèſcilicet &exlaudabili busprimordijsgenitumdemonstrat; harum vtranquemorum quoquediſpoſitionemlaudabilemfignificat: illa (fcilicetdexte i ritasmotionum) ingenereſigni:hac(nempebonageneratio) ingenerecauſeprocactartice. S P eroratiodePhyſiognomia . Caput Sextum. ATIS fuperque ſit hac in alienopropemodumoperede Physiognomiadifferuiſſe ; cuiusfacultatis duofolidaeffe , taptafundamenta vidimus,actertium annectifuaptena turaincognitum,ſolaqueobferuationedeprehenfibile. Primum eft cordis temperamentum. Secundum estconformatiomem brorumpropenfionemhabentiumadactionem: hacdicofunda mentafuntnota,quiaeffectus,ſcilicet eorumin moresfuntcon fpicui. Tertiumfundamentumeftcumabeadem cauſa duoef fectuspendent,quiideoſeſe conſequuntur,eorumque nexus patet;fedcaufanonconstat, veluticumdicitur virilepuden dum, &nafummagnitudinefibimutuo respondere. Hęcin quamtriafuntPhysiognomiefundamenta,apriori,nempe,que procedunt acaufaadeffectum,faltemeiufmodiproceffuminclu dunt,ut tertiumfundamentum. Atapofteriori, cumabeffe Etibus morumfenfuifubiectis admores progredimur . Quar tumestfundamentum,quod'infecundamethodibuius noftre partetractabimus ,licètpartem eius aliquamtetigerimusin oculo Liber Septimus.cs 279 oculorumfupramotibus varijsque afpectibus . Qui pluracu pit,Physiognomicosſcriptoresadeat. Intelligoautemnuncfub preloeffe commentariaexquifita, acpleniffima inAr Ariftot.Phy fiognomiamCamilliBaldi Bononienfispreclariffimi,&expre clariffimoPhilofophonati Philofophi . Nondubito,quinhomo doctißimus, &in verſando,atqueexponendo Aristot. confu matiſſimuspunctumtotiushuiusfcientianontangat. Reuocatiohorum,quadePhyſiognomiadictafunt adfuperioremnoftram methodum,applicatiog adpraxim . CaputSeptimum . 5. Primus. Repetunturſuperiusdicta . ESTAT outquede R outque utquedePhysiognomia digredientes mus,admethodumfuperiorem nostramreuocemus ,illi que applicemus . Monebamusergoinea methodo,ut mores exSenſorijdifpofitione,fcilicet mores, & inclinationesnatura les, cum affuetudinis,&cognitionis momentis conferreremus, &,velconiungerentur momentafi uniformiaeffent, velde traberenturfi effent difformia . Verùm,quaPhysiognomia traditadfolos mores naturalesindagandos pertinent, ut ea omnia,que longafermone differuimus ,infolum caputmorum naturalium perducant: mos verònaturalis integer ex tempe ramento cordisprimò, )exconformationemembrorumſecun dorefurgit; naminstinctus,quiinconformatione membrorum refidet, in coripfum refluit, &moremibinaturalem,fiuepro penfionemintegramconficit; v. gr. Quicorbabetcalidum, t humidum,beparitidemtale, &perspiratum, vasaampla,at testespræterea , &penem, quales defcripfemussupra lib. 6. S 4 cap.2. 280 Deconiect.cuiufquemorib &c. cap. 2.§. s.ispropenfionemin veneremobtinetinſummo,eft que is mos venereus naturalis,quemfupràcum dispofitione appetitus exaffuetudine , & babituſecundum proportionem fubtriplam contulimus: ineotamenlibro, utplurimum,totam naturalemfenforij difpofitionemextemperamento vocauimus, nullaconformationis partium habita mentione; declaro autem modò meinea inclufiſſe quoque instinctum ex conformatione partium, quippequi inprimumipſumſenſoriumrefluit , quod antea quoquecap. 3. lib. 6.pramonueramode 5. Secundus . ApplicationisprimiCanones . APPLICATIO NuncPhysiognomiatraditæadmetho dumnostramhecest . Sitemperamentumcordis cum confor mationepartium ineundemmorempenituspropendant,tum is mos,naturalisnempe, ut unüeorum,quorumhabitus mora listriaimportat , accipiendusest, & quattuoreorum, quorum cognitio primifolumphantafmatisest tria iuxta diftributio nempofitam,antea lib. 6. cap. 6. Atoportet, tum tempera mentumcordisinfummogradu ineummorempropendere,tum conformationempartium,fiueinstinctum expartium cöforma tione pullulantem,utmos naturalis iam dictus vnumpona tureorum,quorummoralishabitusefttria. Intelligemus ve rò temperamentum cordis integrumconfpirare in moremobla. tum,cumomniafignaconfpirabūtadtemperamentum unum, &idemſignificandum; v.gr.ficorcalidum , &humidumfi gnificeturnedumexpulfibus mollibus, ) magnisrespirationi bus,fedex venis latis colorecarnis rofeo,præfertimfaciei,car noso habitu, adipeconfperſo,oculisbumidis ,pilisitidem mollibus,statura corporis ampla, &partes & . Quodfi aliqua figna i LiberSeptimus. L 281 fignafinthumidi,&calidicordis ,aliquafrigidi , &humidi , autfrigidi , &ficci, aut calidi , &ficci; tumprofignorumve pugnantiumgrauitatede temperamenti , & cordis refractione estpronunciandum ; adeoquede morenaturalitemperamentum eiufmodi conſequente . Quain librationefignorumea prima tumobtinere debent,quæpropiuscordis temperamentumindi cant; quefint autem ea, iamdeclarauimus. Atfaciamustem- Lib.s. c.5. peramentum cordisirrefractum abomniumfignorum conspira tionefignificari. Si tum conformatio membrorum repugnet , mos adhuc naturalis integernonerit,fiue naturalis propenfio non eritintegra,fedrefracta; preualebit nëpepropenfioex tem peramento ; exeaenim detrabenduserit instinctus ex confor matione,ſupereritque propenfio , ac mosnaturalisin eo homi nepreualens . §. Tertius. ApplicationisfecundiCanones . DETRACTO itaquegradu,quiſuperest,moris,feupro penfionis naturalis ,faciendaefttum comparatio eiuscum reli quisduobus momentis,fcilicet cum cognitionis momento,atque momentodispofitionisappetitus , venietqueidcirco mos tum naturalis in comparationemcumreliquis momentis, nonut in tegrummomentum,fed vtrefractü : reliquumitaqueestpen farealia duo momenta,dijudicareque numintegrafint,an re fracta, abfoluerequetumpropofitam momentorum comparatio nem, velaggregatione, velfubtractione iuxtatraditamfupra methodumlib. 4. quamadhucinpropofitohocthematefubiun Etapraxiillustrabimus. Sit gradusnaturalis moris,quifa Etafupputatione restat, partes due tertiæintegrimomentiin venerem: atcognitiofitintegra,fecundùm phantasmatamen primumturpitudinis adulterij oblati; erateius momentum ut : tria, i : i 4-! 282 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tria,quorummomentumintegrunaturalismoriseftquattuor, momentumdifpofitionis appetitusfitquidemcontra vene rem,non tamenintegrum,ſedrefractum,utfolaparseiusno na prapolleat; ita calculumfubducemus: exbisomnibusdatis adeandem,fcilicetdenominationem omnia reducemus huncin modum:quoniam 4. nonhabetpartestertias,per3. multipli cabimus , &1 2.proueniet,quarumpartiumintelligemuspri mòintegrummorisnaturalis momentü, atinpreſentiaduæeius tertiæfolumpartesfuperant.Eritergoinpreſentia momentum in veneremfolum, utoctoearundempartium:atmomentum integrumcognitioniseritearundem9.etenimadipfum 12.ean děobtinetproportionem,qua4.ad3.nücergofuperabitcognitio momētum morisnaturalisoctaua eiusparte,nempeeritadeam Subſeſquioctauum: atprocedamus; momětumintegrumdiſpoſi tionis appetitus admomentumintegrum morisnaturalis habet triplam proportionem, quarum ergo partium estmomentum moris naturalis 1 2. earumeft momentumdifpofitionisappe titus36. atpars nona36. eft4.in preſenti,itaque collatione Mométú diſpoſitio nisappe titus. Momērū propéio nis natu ralis. 12 Mométű cognitio nisprimę erit momentumdispositionisappetitus, ut 4. cognitionis, ut 9.queduomomentafuntconiungenda; etenim ambofuntcon tra venerem: atmomentumcontrariumnaturalispropenfionis est 8. fuperat itaque momentum praualenscontra venerem momentumin veneremquinquepartibus ,atcuiusdenomina 36 tionis? Remitaintelligemus:fiomniamomentaconſpiraffènt in diſtributione, ac diuifionefacta, eßetmomentumexillisin tegrum partium 57. nam momentum dispositionis appetitus ponitur36. momentumpropenfionisnaturalis 1 2.momentum cognitionis 9. totafumma 57. Suntergo partes exceffuss7. phatafim. 9 quinquagefimarumfeptimarü totius atqueperfectę propenfio 57 nisin caftitatem & temperantiam; non ergo magna utrin que LiberSeptimus. 283 quepropenfio ,neque magnus exceffuspropenfionumindata collatione. Exhocpraxis exemploquid inquoquecafufacien dumfitintelligimus. Nonfemperactiofequiturpropenfionispra dominium. Caput Octauum . E 5 . Primus. Quamethodofuturaactio fit prouidenda , æftimandaque. Xbisnondifficile eft intelligere,quiddefuturahominis actionefit in datis occafionibus prefagiendum . Tradita hucusque methodus adgradus propenfionispræualentisintel ligendos nosducit,nempeinproximo cafu, acthemate propen ditis homo inabftinentiamab illicita venere potius,quàmin veneremquinquepartibusquinquagefimarumfeptimarumin tegra,&abſolutepropenfionis; dicoabſolutam propenfionem, dumineundemamorem &naturalispropenfio, &aßuetudo, t) cognitio ,iudiciumque confpirant. Atrepetendumest id, quodin tertiapartediximus, morbum,&paroxismummorbi differre in moralibusquoque,nedum autem morbi quiefcunt interdumabſque ullo proximo,fedetiam nullomorbi habitu affectos aliquandoinſtarephimerarum febrium paroxismiin uadunt . Mitemnaturahominem, velnoniracundumfiquis eum turpiſſima iniuria afficiat,magna ira inflammabit,quæ nifihabitum virtutisponas,mediocritatemrationis excedet : erit itaqueparoxismus,nullustamenhabitusneque vitij,ne quemediædifpofitionis male . Hocitarepetitofundamento,ſit eadem, quæproximè animi humanicraffis:quiefcentisitaque animi ea est,quam diximus,propenfio; verum accendetur ex 284. Deconiect.cuiuſquemorib.&c. ex vehementeobiecto,preſenteoccafione, alijsque eiufmodiir ritamentis, autcibi , autlectionispræcedentis pruritus vene ris, poteft astuseiufmoditantus eſſe, tamqueſubitus,tamque ... imparatoeueniſſe, utmagis ipſeſuperet actiones, ac motiones contrarias, quàm contrapropenfiones contrariehanc in veène remſuperarent . Hincfit, utinterdumtemperanshomo,na turaliinquam temperantia , & morali imperfecta,ex vehe menteoccaſione intemperanteragat , & homo mitis iracundè, &impatienter, vtfanctiffimumhac quoque ratione appareat Chriftianumpræceptum,quoiubemur vitare occafionem pec candi . Compofitumanimumfæpèturbahominum affectusex citando perturbat : Vnde illud Seneca. Nunquam inter homines fui, quin minor homo redierem; velre, vel verbis, dumfuas quiſque perturbationes prodit , alie nas excitat . Quis abſque pruritufurta veneris vel legit , velſentit ? Quisftupentiumbonores hominum veladmira tionem, vellaudes,quibus illos extollunt abſque vlloambitio nisfenfu videt, velaudit ? : §. Secundus . Canones continet. QUONIAM itaque valida obiecta affectus excitant in animis etiam noncorruptis,qui vultdefutura actione verè prouidere, &pronunciare, oportet ipſumpoſſeconiectare ani mo ,quot uſquegradus affectusdatum obiectumfitin oblato Canon1. homine excitaturum; namfi vehementißimum affectum ex oblato obiecto excitatum iricrediderimus ,parestin eampro penderefententiam,quòdſequeturhomo affectum;nam affectus vehementißimus fecundum phantasma intrudendo cognitio nemcontrariam obfcurat, &opprimit; pratereaquedispofitio nem Liber Septimus. : 285 nem appetitus præcedentemcontraria tum motioneobtundit , utfacilèhomineminstarincontinentium, etiacontrapræceden tempropenfionem,infuaspartes trahat, quetamen post pec catumrediuiua cũ perturbationesintra confuetos limitesman ferint, actionesfequentes dirigit. Atfecundus erit canons . Cùmexcitatusaffectus maioreproportioneſuperatrationistum monitum, &appetituscontrarium ſum,quamcontraſuperet propenfio,propenfionem actiofequitur affectum potius , quàm propenfionemfuperantem . Remexemplodeclaremus. InCx fare Dictatorefuit rufus,&affuetudoindulgendiprepotens , utniſiſummaindulgentiæ affequutusfitapicem,propèfaltem accefferit . Faciamus (distributafummamanfuetudinein par tes octo)ſex earum ipſiſaltem adfuiſſe: cognitio itidem , qua iudicabat præclarumeffe veniamdarehoftibus,fuit preuali da, utduasfaltem tertias partesintegri eius momenti obti nuerit; atnaturalispropenfio ad vlcifcenduminextitit. Cum fueritiracundus , tt ) ultusfit Bibulum Confulemacri modo, spropen) Piratasaquibus captusfuerat,impendio necauerit, ut na turalempropenfionem ad ultioneminipfo predominatam effe, licètrefractam,fit concedendum :fueriteaitaquequinquefuo rumgraduum . Multoergoexceſſuſuperabat propenfioindul gendi: attamen contra Cacinnamfuitdurus : ratio autem , quoniamhomogloriæ auidiffimus egerrimè paſſus est, existi mationemfuam abeolibrocriminofißimofugillatam: undenon æquèſe illi, acarmatishostibusfacilemprabuit , uteifamilia ribus Ciceronis Epist. legimus; quoin volumine Cacınna ipſe dolet exilio multarierroremfuum ftyli; fediudiciumea in re Cecinnenonproceßit debita methodo : oportebat confiderare quantum ire excitatura fuerit in cupidißimo gloriæ homine smaledicentia eloquentißima, perennisque (ut credere poterat Cefar) Canon2. 286 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Cafar)vita: nempèplusindeire Cafarcapturuserat,quam exdiuitiarumleſione , acetiaminuafione corporis. Superauit ergo affectus excitatusproportionecognitionis, & ufusimpul ſummagis,quàmcontrapropenfionumcontrariarum momenta naturalemin irampropenfionemexceſſerint. i 1 §. Tertius . Corellarium . : PROcorellariohincnafciturillud,quodadagiofertur. Fu ror fitlæſaſæpiuspatientia;nempeiterata irairritamen tatantamdemumſuſcitantiram, uthomomitis longè contra propenfionemfuamoperetur. Iterataquoquelenociniademum Ouidiusde arte aman di. maximumin venerem estumconcitant. Quidmagiseftdurumſaxo?quidmollius unda? Duratamenmollifaxacauanturaqua. Penelopemipsamperſtesmodotempore vinces. 26 6 1 LiberOctauus. 17 287 SECVNDA PARS METHODI LIBER OCTAVVS. Proponit dicenda, etconnectit, etindicatque funt exfuperius dictisrepetenda . Caput Primum. DſecundănuncMethodipartetranſcamus,inqua moresexeffectibus conijciuntur,figna verdex effectibus ducta in duo generaprius distinxi mus; aliaprimariadiximus; aliafecundaria, & annexa: annexafunt velutiintercatera, que mores apparen tes inparte Physiognomica vocauimus,multaqueexpartetra Etauimus . Subijciemusnunc,queexeogenererestant . No tandumautemfignaipfamorumapparentiumfubtilemfufcipe redistinctionem ; nam velexeadem causa pendent propensio interna vera, mosque naturalis, & exteriusfignum; &eo modo adprimam Methodipartemſpectant; velexinternoipſo morefequiturexteriusfignumobiteratumgestuminactioneip Samoris, &pertinentadhancpartem, v.gr. Deflexaeffecer uice, oculis confractis,queponunturabAristot.figna Cynędi, velpendentex Crafi, &conformatione, unde etiam mollis, &turpis mosnaturalisortumducit , velexturpi confuetudi ne molles etiamgeftus contraxithomoturpiffimus; hocque mo do effet exterior is mosapparens interioris effectus ; illo modo Uterque abeadem cauſaprocedit : at licèt distinctio hæcinter cedat, in uſutamenipſoſigna anteaconfudi, &nunc confun dam. Quoniamitaqueapparentes moresinfronte,fupercilijs, inoculis, 288 Deconiect. cuiufquemorib.&c. inoculis, auribus,naſo, &naribus,ore,facie,præfertimquein ea ex vultu anted diximus, nonrepetam. Subiungam tan tùm,quetumomifi;funt veròfignaex voce,excorporislocali motu, qui & univerſicorporiseft, &partium, utgesticula tionesmanuum ,iactatio brachiorum , & eiusmodi; &ex cul tu pretereacorporis . Quibus expeditis adprimaria deindefi gnahuiusfecundepartistranfibo . DeVoce. CaputSecundum . : : §. Primus. Continetvarias vocisdifferentias. Aloceergo exordiamur. Vocispluresfuntdifferentia , quas refert Ariftot.s.degen. animal.cap.7. Et exactius infragmentolibrideaudibilibus , Ptolomeusin primo Harmo nicorumcap.3 .&alij Scriptoresnon pauci. Suntautem gra uitas, &acumen; magnitudo, &paruitas; asperitas,&leni tas; acmultoties obfcuritas,&fplendor,feuclaritas;flexibili tas, rigiditas . Suntprætereafigure vocumdiuerfiſſime, bachumana,hecauis,becbouis,aliæquealiorum animalium: quasdiuerfas vocesfuntexhominibus,quioreipſomethumano mirèimitentur. Atnonomneshedifferentiead remnoftram pertinent . Pertinentveròprefertim acumen, &grauitas; magnitudo, &paruitas;flexibilitas , &rigiditas; afperitas, acmollities. §. Secundus. DeAcumine,&grauitate fundamenta . GRAVITAS extarditatemotusfit,acumenex veloci tate. Aristot. in s .degen. cap. 7.&fect. 11. probl.fitexhis, Utin LiberOctauus. 289 ut in neruis craffiores nerui grauius fonent,quàm tenues, quoniam tardius aſuoſitudimouentur, adillumqueredeunt : contrà, tenuescitius tum dimouentur, tum redeunt: pariter minus tenfi nerui grauiusfonant, quàm tenfiores,quod illi longius abducunturaprimofitu, tardiusqueadillum remeant: hi breuius abducuntur,&celeriusremeantobtenfionemean dem,fingulis inquam vicibus, alioquin enim iteratio mo tuum diutior est intenfiore neruo, quàm in remiffiore,diu tiusque perfeuerat tinnitus in illo , quàm in hoc. Ex ea demcaufapendet cur infistulis craffior vocem grauiorem reddat,quam angustior, & longior,pariterqudm breuior; nempe per craffamfistulam plus aerisfluit , per angustam minus ,ac plus aeris,quàm minus aeris tardiuspropellitur : item per longamfiftulam curſus expulfi aeris tardius abfol uitur , quàm per breuem . In tintinnabulis rurfus ,quòam pliusfuerit tintinnabulum, reliquis permanentibus ijfdem, grauioreftfonus ; ob orbisenim amplitudinempercußalamina amplius cedit , ut ideo etiam tardiusadpristinamrectitudi nemremeat, quam cumorbisfuerit minor, ideoque magis in ſeconſtrictus ; minus enim tremor, & tinnitus a rectitudi ne pristina recedit . Eandem ob caufam fireliquis exiften tibus üſdem, vel equalibus alterius fuerit tintinnabuli la mina craffior , alterius tenuior,huius grauior eritfonus , il lius acutior ; etenimtremitus tenuioris amplior est, & ma gis aquiefcentis rectitudine diductus , ut tardior idcircofit eius tinnitus , unde grauior quoque eft; contrà,craffioris acutior ob contrariam caufam : at ad præfenshocnegocium folafistulæ confideratio spectat ; nam t tracheafiueaspe ra arteria,per quam vox abfoluitur,fistula est inuerſa. T §.Ter Deconiect. cuiuſquemorib &c. §. Tertius. Canonescontinet. CAETERIS itaqueparibus ,quorum arteriafueritcraf fior, ampliorové, vox estgrauior; & contrà,quorumfueri angustior eftacutior vox: itemceterisparibus,quorum arte riafuerit longior , eorumgrauior vox; quorum breuior , vox acutior . In eodem pariterhomine,quòmagisdilatat arteriam afperam ,eògrauius loquitur, velcantat; quòmagiscogit, re Stringitque,edacutiusloquitur, cantatvé. Cumcantamusne tem , & arctiorem tumnosfaceretracheam , &minoremae ris portionem aggredi, fatendum est: contrà, cum cantamus Hypatem,magisquecumproslambanomenon, &dilataretra cheam, &multamaerisaggrediportionem:paritercumconci tatioreft aerisex pulmonepropulfio,vox eft acutior; nam mo tumreliquisparibusoportettumeffeceleriorem; at quoniam concitatioreftis motus inintenfioneanimi,remiffiorin remiffio ne,ideoin cupiditate, in ira vox eft acutior, inremiffisaffecti bus ,utin voluptate,in delitijs voxestgrauior. Aristo teles etiaminproblematibusquærit,curqui rident, voceemit tantgrauiorem,quiflent , acutiorem. Vox ergo acutaeffèpo test tumexconcitationemotus , estque ita indicium vigoris; velquiabomoinloquendoparumaeris aggrediatur, estqueid eximbecillitate, & hacde caufa vocesagrorumfunt acute,fi quoinhomineconcitatus eft motus , &tamen voxgrauis,fo gnum id eft amplitudinis arterie , concitatique defiderij , م hincquegrauis vox, &magnafortemhominemindicat, qua quodhomomultumaggrediaturaeris: quæfuntcalorisfigna; ن lisfuit voxFrancifci Sfortia , Ioannis Medicei, & quorum antea diximus. Si voxautemacuta,fedconcitata, &intensa, arEtam LiberOctauus. 291 aritamarteriamfignificat,atcalidosanimi affectus,adeoque calorem cordis,& vigorem,iratiitaresonant. Sicontrà, vox grauis, &remiffa,amplamarteriam, ) multum aerispropul fum,acremiffumaffectum , & animum,quod vela natura eſſepotest; remiffumquenaturahominemſignificat,&ſegnem, vela difciplina, & virtute moderatrice olimaffectuum , ) fignificat hominemresexternasſpernentem,adeoquemagnani mum. Si voxfitacuta , &remiſſa, velhominem agrum fi gnificat,velsifanusfit,indicatfrigidi eum habitus, frigi dorumque affectuum,adeoquepauidum. Aristot. aßentitur InPhyſiog. hiscanonibus : dicit enimgrauem, &intensam vocemfortem cap.7.infi. fignificare: acutam , & remißamtimidum; &alibidicit, qui acute ,&fortiter vocant,eſſeiracundos : referri ad capras , rap. 10.inPhysiogn. §. Quartus. Annotatiodevoceex moreprodeunte. Атpropofiticanones nonfuntdeeffectibus morum,ſedab eadem caufaamboeffectus pendent; verum effectus morum erit aulicum institutumfummißèloquendi; nonfacilèenimal tam vocemin aula exaudies; pariternotam illamex voce Cynędorum,quamaffertArift.effitu morumiuftèquisdixerit: Quicunque, inquit , vocibus acutis, mollibus, acru ptisloquunturCynędi ; nammollismosanimi,&lenoci niorum inturpibuscõgreffibus rufus eamloquendiformamin ducere videtur: in voceautemduopræfertimattendimus,& fignificationem , &fonum; atfignificatio ,aliaest vocisar ticulata , &abimpofitione, alia est vocis inarticulate , Sa natura ; priorfignificatio adloquutionem spectat's fecundaad vocem: voces,quenaturaliteraffectum aliquemfignificant, funtpræfertim, Rifus, Fletus, Suspiria , Ofcitatio, &Gan T 2 nitus 292 Deconiect.cuiufquemorib.&c. nitusis venereus,queminApulafaltanteBatilloLedam ,de fcribit Iuuenalis . ChrionomonLedam mollifaltante Batillo Apulagannit. Sicut in amplexu ſubitum, & miferabile. Quæqueeiufmodivoxfrequensinaliquohominemoreeŭ,ex quo nafcitur,fiueexeiusaffectu nafcitur, indicat. Sintcanones. DeRifu. DeFletu. DeSufpi rijs. Riſusfrequensindicat morem hilarem,&latum:cum ergo rifus excedit , &in cachinnum præfertimerumpitexcedentem bilaritatem, &profufuminletitiam animumfignificat:que profufioparum estnegocijs, &ſtudijs, demumquecuris ullis accomodata; undeiuremerito dicitur,riſumabūdarein oreſtul torŭ:hucetiäpertinet,quodde oculisridentibus anteadiximus. Fletusmeſtumfignificathominem, cumitaquefrequens eft fletus , grumnofumhominem, &fibiceterisquegrauem; liui pufilanimum fig dum idcirco,&puſilanimumfignificat : nonadeo veròfre quësfletus mifericordem animumfignificat,prefertimquecum lachrimenonin eiulatumprorumpunt. Talisfuit IasonPaso linusnobilis buiusciuitatis. Suspiriafunt ampliorquedaminſpiratio, & expiratio,quæ quidemnascunturexprecedenteceffationeofficij eiushuiufmodi expirandi,& inspirandi, utfuppleaturadcordis refrigeratio nem, /fuliginumexpulfionemidquodobeamceßationemde fuit. Cumitaqueanimus aliquoaffectudetentus,inaliquamque curamdeffixus officij eiufmodiobliuifcitur,nascunturadrepa rationemdefectusſuſpiria; quocircadolor,amorquepræfertim Suspiria concitant; ira quoque etenim utrunqueeorü affectum participat. Suspiriadolorem confequentiafuntcumgemitu: at fuspiria,que amoremconfequuntur,æftuofiora,acfermèin cenſa . Taliaquoqueire ſuſpiriacomitantur . Ofci Liber Octauus. 293 Ofcitatioquidfit, rundefiat, longior est contemplatio, DeOfcita quam utinhunclocumcogipoffit,fatinpræfentiafithaberi tione. eamprotorpentistumanimi, velfastidientis locum , vbide git , figno; undeprocontemptuhabentilli,quibuſcumdegimus, mfiexfomno, velfameproueniat. Spontanea ergo ofcitatio torpentis tumanimifignum est; torpetautemetiamanimus, cum aliquamaliquorum confuetudinemfaftiditabſquealio ta menpungentioreaffectu, velodij , velire , veltimoris.Vn de frequens ofcitandi mostorpidummoremindicat. §. Quintus. De Afperitate,&Mollitic. In tertio S. grauitatem, &magnitudinemconiunximus; cumenimmultusestaer, &concitatusmotus,fit voxmagna, utnonneceßefitcanonesaliosfubiungereabijs, quos ibipro tulimus. Deafperitate, itaque, & mollitiedicamus .Nascitur asperitas exafpere arteriainæqualitate , undecumineampi tuitadistillat,raucedo, & vocisafperitasgignitur: lenis, con trà, vox, t) mollisexleuitateloci,acpartis eius; hæceftcaufa inftrumentaria: verumnafcituretiam,quęcüquefueritinstru menti difpofitio, ex caufaeffectrice. Rem itaintelligemus; pro arbitrioquiuispotest stridulam vocememittere,&quifuapte naturababetfonoram: eſt veròidobinconditumaerismotum, eiusquepropulſioneinarteriam: incōditus veròis motus,&ex imitationenafcipoteft,& exnaturapro animiipfiusinconditis motibus. Aeris veròinconditimotus, cùinterseprefertimine qualesfuerint,afperitatemfaciut vocis, ut voxaspera, cum ex bacprocedit cauſa, inconditos acrudesanimi motusdemon ftret. Molliscontràvoxmorefuauem,accultum. Quiaureaf fueuerit, & aduerterit animu,distinguetfacilèinterafperitate T 3 ex 294 Deconiect.cuiufquemorib &c. exinstrumento, Canon. 1 asperitatem exinconditoaerismotu,ac im pulſu. Cum exinstrumento nafcitur, vixnancifcimur indi ciumaliquod morum: atcum ex caufa effetrice rudemhomi nem, &agrestem asperitasfignificat ; ciuilem mollities, fi tamen hac exceßerit,effeminatum indicat; unde Aristote les mollem inter cetera vocem Cynedo tribuit : obfequioso. itaqueetiamhominicongruet. §. Sextus. DeFlexibilitate, &Rigiditate. RIGIDITAS vocisexrigiditatepræfertim , &infle xibilitate tracheæ nafcitur : at inflexibilitas , acrigiditas tra chea , &membriexfrigore ortumducit; unde inflexibilitas vocis,cum ex caufainstrumentarianafcitur,frigiditatem eius partis indicat que cumfit adeo coniuncta partibus fpiritali bus pulmonifcilicet , & propinqua cordi,non videtureffe poſſefrigidaabſque aliquo frigiditatis gradu in corde: rigida ergo , &inflexibilis vox, cum exinstrumento procedit,fri gidiusculum cor monstrat : unde timidum hominem quoque indicat . Atnafcietiam poteftextenoreinflexibili animi, ut ex eo tenore procedatquoque par, & æqualis veris in tra cheaminfluxus,propulſioque,indequenunquamdeflexa vox. Sit itaquecanon. Cum excaufaeffectrice nafciturinflexibili tas vocis,contumacisanimi eſtſignum: flexibilitas, contrà, placidi. Difcernemus veròutraexcaufa procedatinflexibi litas : exefficientené,an ex instrumento , reliqua conferendo inditia. Sienim nuſquam alibi contumacia morum appareat , frigidum intelligemushominem:ficontumacem moremdepre henderimusin reliquisexhoc ipſoſigno contumaciaeiuscon firmabitur. 1 De Liber Octauus. 295 DeLoquutione. CaputTertium . §. Primus. Quænuncinloquutioneconfiderentur. INloquutione tum eaincluduntur,quede voce iamdixi mus,tumpræterea propria quædam,ſignificatiofcilicet& caracter, fiue idea; verum defignificatione hocpremitto, eam,quæprincipia electionis nostraindicat,pertinere adpri mariafignaaniminoftri,acmorum nostrorum,nonadfecunda ria, ) annexa, quemodòtradimus . Nuncergofignificatio nemipfam perſe orationis accipimus , v.gr.fiquis dixerit,ſe infornicemiturum ad explendum venerem,ſignificatprinci pia electionisfue; atfiquispriapeiam,carmina volutetore, ) demumturpiloquiogaudeatfrequenti, efteaorationisfignifica tioipfaperſeobſcenaabſque expreſſione alicuius electionis,prin cipijvéagendi,quæfignificatio ificatioadhhunc locum attinet . Cara Eter,fiue ideacontinetnuncmihiquæcunqueinoratione aRhe toribus confiderantur; exillisenimnafcitur;nempeexfimpli cibuspartibusnominibusfciliceteorumque virtutibus, tex compofitæ iam,accontinuateorationis virtutibus,queprefer tim in emendatione, incollocatione , &in figurisconsistunt . Mollis ex collocatione,figuris, & nominibus oratio caracter erit, quifignificabit etiam animumdicentis mollem,utdeMe cenateex mollitieeius orationis iudicatumlegimus: alia estin Seneca, funominum differentia,dum velnominainſua integritate adhibentur, vel inuertunturad delitias . Mulierculeinter dumitadefipiunt , velbleſa pronunciantesnomina, velcon tracta, immutata, v.gr.amafiumpuppum vocant,&cor culum, & pafferculum . T 4 §.Se 1 296 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Canon 1. ex materia, §. Secundus . Canonescontinet. MATERIA orationis,quaquisfrequenterdelectatur &argume confimilemmorem in eius animofignificat; nempe laſcinum toorationis. animum præſefert,qui laſciua orationegaudet; &quifem per dere,&delucroloquiturauarum;qui nonnifiintrucu lentorum factorum commemorationeverfatur, totosque in earediesponit,truculentos moresinanimoſuorefideredemon Strat : vera enimfuntilla, Nauitade ventis,detaurisnarratarator . Et Tractant fabrilia fabri . Canon 2. ex idea, & orationisad Si remipsamperſeſpectemus,quali orationisideaquifpiam caractere adalterum vtitur,eundemetiam affectum, & moremprafe perfonam fert;nempequilaſciuiaidealaſciuum animum,qui modesta mo deftum. De laſcinaeft illudIuuenalis, mode Noneft hicfermopudicus In vetula,quotieslaſciuuminteruenitillud Ζώη καὶ ψυχὴ modofub lodice relictis Vteris in turba . Compellationesfcilicet eiuſmodilaſciua,quibusquispiamin turbautatur , vocando quoſque vitam, & animam,grece autemtum; animumlaſciuumſignificantexPoeta, ) rectè: pariterqui modestis utitur compellationibus, ) figura de mum,modeſtum . Hucpertinent loquutioſtabilis,quam tri buit Aristot. magnanimo; celer,quamtribuitcircaparuafa tagentibus.ItemillaTerentijindicantlaſciuientem, /prurien temhominem. Inuerfa verbaeuerfas ceruices tuas Gemitus,fcreatus,tuſſis,risus. §. Ter 1 Liber Octauus. 1 297 §. Tertius . Annotationem continet. HAECitadicuntur,cumfimulationemcefſſarefupponitur, atfimulatioperuertitſignificationem cum aduenit; nempe то deſta oratio tegit immodeſtumanimum , uterat mihiColonus, quonemoinexcipiendismandatis, acimperijs meis, coram me lenior, reuerentior, acpromptior : &contrà, vbiliberè loqui poterat, nemoacrius conquerebatur, nemo magisgrauia iuffa dicebat, nemoagregius perficiebat. Exhacconfiderationedu xit MichaelScotus canonem,fcilicet modeſtam orationemeße argumentumhominis dolofi. Atveraestconuerſadolofum,fcilicet hominem vtimode Staoratione ; non conuertiturautemmodeſtam orationem eße dolofihominis, est etiam modefti. Quodfiimmodeſtumalijsin rebus modeſta videamus utioratione,tumdolofum, &infi diofumiudicareoportet. N D emotucorporistotius. Caput Quartum. §. Primus. De Longitudine greſſuum . I motucorporisprimum totius corporis motum confide remus,estautemingreßus, tſaltus, &curſustotius cor poris motus: ingreffum prefertim confiderare oportet, in quo duo confideratAriftotel. in Physiognom. longitudinem , bre uitatemvé greffuum , & tarditatem , velocitatemvé eo rundem. Longitudogreſſuum nonfimpliciter accipienda , fedreſpectu corporis :fecùsfolumalti corporis, & longorum crurium greffus longi eſſepoffent . Verum unusquisquepro corporefuo, t longos, &breues greffushabere poteft,at que itafumpta longitudo fignificat robur facultatis mouen tis, 298 Deconiect.cuiufquemorib.&c. ingreſſu ani bello. tis, &fustinentis corpus ; dumenimmouemur,corpus unico quiefcentis cruris fulchrofustinetur,quoddifficilius est,quàm duobuscruribusfustineri, duobusqueideòfulchris :quò verò longius alterumcrus proijcitur, eò amplius crefcit difficultas, Patenthæc utrobuftiore adidpotentiaopusfit. Fithinc,utſenioresbre deuioribus multo gradibus utantur. MatteusMerendaCiuis malium li- noftervaldefenexbreuiffimis utebaturproximègreffibus,pa riterinfirmieadem utuntur breuitate : Breuitas itaque gref Suum imbecillitatem quandamfignificat ,ex qua imbecillitate Aristot.licèt caufamfupprefferit,in Physiognom. deduxit,bre uis greffus homines minimeperfectiuos eſſe,ſcilicetnon adduce re adfinem, & adperfectionem,abſolutionemqueopera; nem pe ex imbecillitate virtutis motricis arguit imbecillitatem exequentis . I. Secundus. Deceleritategreſſuum,actarditate. Атceleritasmotus, acgreffuumconcitatumſpirituumim pulfum,proindequeconcitatum animumfignificat, undeve hementis hominem defiderij indicatſeſeque illi permittentis . Exigitur præterea membrorum expedita admotum conditio : craffi, )pingueshomines,quibusque turgentmole membra, minusfuntadmotumexpediti, quàmficciores,tt) neruofi:cali diitaque, &ficci, celeresfunt vtranqueob caufam. Tarditas contranafcitur ex contrarijscaufis,nempeexdefiderioremiffo, quaremißio velnafciturexrerumcontemptu, estquemagna nimihominis, cuiidcircoAristot. motum tardumtribuit ; vel ex animifrigiditate, estquefocordis, &pigri. Ex celeritate Aristot. arguithominem aptum adnegocia abſoluenda, &iu rè; caliditas enim actuosos reddit, & celeritasipfa aptiffima eft adremabfoluendam, nifitamentantafuerit,utfeipfam perturbet Liber Octauus . 299 perturbetinstaraqueexireproperantisexangusto vaſe. Vi demusenim pariteraliquos effèhomines mirafeftinationebuc illuc diſcurrentes,nectamenquicquamabſoluentes: alios contrà plurimaagere quiefcentium instar, tactu otiofisfimilimos . DePifonePaterculus, Nemo magis, quæagendafunt, Lib.2. egitfinevlla oftentationeagendi. §. Tertius. Canones continetArift. inPhy ſiognom. cap. 10. ARIST. ergohoscanonesfubijcit. Quilongifunt, ac Canon1. tardigreſſus, funt tarditate moleſti,&perfectiui,fii licet abſoluentes opera: ratio veròeſt ,quoniamlongitudogref fuumeftefficax, tarditas veròcunctabundum,diuquedelibe rantem reddithominem Qui breuis,&tardigreſſus,tarditatemoleftus,non Canon2. perfectiuus; etenimbreuiter,tardequeingredimini meefficax eſtadperficienda opera. Quilongi,&celerisgreſſus, non moleſtus tardi- Canon3. tate, perfectiuusque eſt; quoniam celeritas perfecti ua,&longitudononinefficax. Quibreuis,&celerisgreſſus , nonmoleſtus tardi- Canon4. tate,&nonperfectiuus. Preferonempe lectionemnega tiuamaffirmatiue, quequidemincodice græco aliquo reperi tur, at afteriſco etiamnotatur, eique alterafubftituitur. §. Quartus. Exfundamentispoſitis Canonesdeducuntur. Acanonibus Aristot. non receduntiactafundamenta, ex quibus itidemfumitureos, quilongorumfuntgreffuum,actar dorum 300 Deconiect.cuiufquemorib &c. dorumeſſe actionumfuarum perfectores , & diuturne etiam deliberationis ; at cum procedittarditasex contempturerum, effemagnanimos. Remiffecupiditatesnonfatishabentlocum, cumlongitudinegreffuum, nempehacroburpofcit , adeoqueca lorem; illæ veròfrigida temperiei innituntur. Celeritas, longitudo greffuum cum validis cupiditatibus, validitatem quoquefacultatis exequentis , acroburſignificat; utactuosum hominemadducentemqueadfinemfuasoperationesindicet;ma gisnempeexequentem,nontamen quèdeliberantem,acequali maturitate, atque longorum,&tardorumgreßuumhomo. Ce leritas motuum , &breuitas greffuum acutas cupiditates,at imbecillitatem virtutisfignificat : unde ob celeritatem non maturèdeliberat,ob imbecillitatem exequutricis virtutis adfi nem non perducit actiones ceptas. AlexanderMantufellius eiufmodiinceffuingrediebatur, eta moribusfignificatis nonab horruit. Pigribominispræfertim videntureffe acefju ingrediebat ell greffuspar ui, t) tardi:nampigritiescum naturalipropenfioneinnititur, frigiditatemtemperamenti expofcit,adeoque imbecillitatem virtutis . Modesti, utquirefractas , habent cupiditates , tardorum greffuumfunt, utArist.dicit Physiogn.cap.6.longorumau temeòquòdadexitumpotesfintcepta adducere. §. Quintus. Demotioneinęquali. ALIQVI inęqualimotugradiuntur,nuncfcilicet velociore, nunctardiore: que motuuminæqualitas argumentumestinſta bilitatis morum: inſtabilitas autemfæpe comes eſt vitij ,vel difpofitionispraue ex Aristot. 9. Eth.cap.4. quiimprobistri buit diffenfionemaſeipfis, &iugeminanimopugnam. Non iniuria Liber Octauus. 301 iniuriain Catilinaexprimit Salustiusinæqualem inceſſum, indicem eius improbitatis,verbafunt. Igitur color ei exan guis, fœdioculi, citus modò , modòtardusinceſſus, prorfus in facie , vultuque vecordia inerat . Sit ergo canon . Inequalitasinceſſus,quiſcilicet modòcituseft,modòtardus, Canon. femperinstabilitatem morum fignificat, ut plurimum autem improbitatem etiam. Declarandus verò, )accipiendus canon, cùminæqualitas Declaratio. eiufmodide moreinest, nonex electione, &propofito; dico ex electione,&proposito,fiquis ex.gr.adfuiexercitationemcele riter ambulat : deindepro grauitateſua inreliquaambulatio netardeincedat . Demotueodemvniuerficorporiscumfiguraaliqua itidemcorporis. Caput Quintum . §. Primus . Deinceſſucum erecta ceruice. IN NCESSvs cumerectaceruicefuperbiamfignificat; unde Niceta ChoniatesLatinos,quosfuperbosafferebat erectain cedere ceruice defcribit. Horum, qui erecta ceruicelongis, tardisgreffibusingrediuntur,fummafuntfuperbia: atquice leriterambulant, refractamfuperbiamſignificant,at quibre uiumfuntgreffuum,ſuperbiolam &ipfifuamobtinent,fedpa 1 • rumefficacem . §. Secundus. Deinceſſucuminflexaceruice. INCEDENTES ceruice inflexain anteriorempartem cogi- Canont. tabundum habitum præſeferunt . Atfi ceruix inflexafuerit Canon2. inpar 302 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. inpartemdexteram, argumentumid CynedorumfcribitArist. Canon3. Inceffus auteminflexaceruiceadfiniftram Thraſonum habitus videtureffe, isenim geſtus aptiffimus ad educendumenſem; undequi vocariamant, manuadenſem,ut vocabaturAure Vopiſcus in lianusposteaImperator, optimeſe ineacorporisfigura compo eiusvita . nunt: quoniam veròfortis extraoccafionem mitiseft, ut dicit Arift.quiperpetuoſein pugnandihabitu cõponunt,fimularepo tiusfortitudinem,quàm exercere , & habere videntur. Atfi naturalisfuerit habitus is corporis,fortitudinem naturalemfi Ineiusvita. gnificat: quodconfirmatur, quiaex Plutarcho AlexanderMa gnusitaadfinistramparumperflexamceruicem habebat. Ada mantius veròdiciteffeignorantes, ) Albertus ſtultos,quiita inflexa ceruice incedunt . Sieximitatione , &fictione contra Etafit eafigura,rectèfehabentcanones Alberti, et Adaman tij . Thraſones enimineptifunthomines; undede Thraſone, quemin Eunucho adducit Terentius, Gnathodicit, Factuuseftinfulſus, tardus . Atfifit ex naturali habitu, nonrectè dicuntur; neque etiam Alexanderfuitfatuus, &c. §. Tertius . Deinceſſu cumgeſtu, figuravè corporis actioni alicui accomodata. QVI inceduntcũgeſtualiquoactionicuipiamconueniente, indicantfeipfosin eam actionempropensos, v.gr. mulier,que in morem criſſantis mouetur, ambulatque: vir,quiin morem ceuentis; neque veròPerfiusfine amarulentiain Romanospro ceres dum laudabant, &admirabantur carminapublicèdecan tata (aNeroneforte)protulitillud, AnRomuleCeues? Licèt 4 LiberOctauus. 303 Licètcumilli tumincederent ,fedStarent,pertineat potius adfequenscaput . Exhocfortecanone pendet illudAristot. Qui pedibus, &cruribus inuerfis ambulant , effeminati. Ea enimfi gura ad veneris exercitium apta est. Inideaautem Cynedi flexibilemgenu ipſum dicit. Quodfignumex eodempendet fundamento. Demotupartis corporis . Caput Sextum . §. Primus . Demotibus brachiorum, &manuum Canones ea dereAriftot. ALIQVIinter loquendummanus, brachiaiactant, motitantvé, dequorum motibus Aristot. canonem hunc protulit . Idem de corum motu dicendum , quod de greſſibus , dequeingreſſu dicitur. Quocirca,quibreui motu, acceleri manum, brachiumvéiactat, inftar eius erit, qui greßibusbreuibus , acceleribus utitur; qui longiusiactat,ac celeriter, instargradientis longisgreßibus, & celeribus;idem queestdehis, atquedeillis iudiciumfaciendum, quodpariter dereliquis est afſferendum . §. Secundus . Canones alij exauthoris ſententia additi . MOTIONES interloquendum, brachiorum,manuum que cum validefuerint,demonstrant magnum imperiumfa cultatisfignificatricis in corpus, cumnedum in vocalia instru menta influat,fedin brachia , & manus, eo uſque resproce dit, utquidam rotentcaput. Supploſiones pedumfuntorato rifrequentiores, velerant antiquitus , utapud antiquosRe thores 304 Deconiect.cuiufquemorib &c. AdHeren. thoreslegimus. Immodicè autemaperireſuaſenſa,ſimplicis, et Quintil. Cic. iBruto leuis eft hominis : at immodicè tegere, eftocculti, & latentis . Canon1. Quiitaqueimmodicaceleritate, ac minutis motibusmanus,di gitosvéiactant,acbrachia, leues, acfimplices,ſedemonftrant . Canon2. Canon3. Hortenfiusoratorgeſticulatorfuit , &leuem etiamſe præbuit hominem. Qui earundempartium motibus longis, ac maiori bus utuntur,verùmnonceleribus, apertos quidemſe ,atgra uestamenfignificant . Quiab omni motu abftinet tectum ſe Praje præfert, velfrigidum, ſegnem. Abalterutraverò cauſa procedateffectus,eft ex alijsfignis,&coniecturisdijudicandū. §. Tertius . Exceptiotraditur. VERVMexcipereoportet, nifi ex vitainſtituto, affuetu Ammianus dineque ineumſemoremaliquis compofuerit. ConstantiusIm Marcellinus perator obaffectatamgrauitatem immotus adeo perſtabat, ut prohomine viuente fimulachrum viuentis credipoffet. Hi ſpaninuncinfimilemſeſegrauitatemcomponunt,utnonfacilè fit inillisgefticulationes manuum videre. Siqui ergoexinfti tuto exterioremcompofitionemfequantur,non licet ex motibus, corumvéceffatione interiorem animi cultumin ipfis arguere. §.Quartus. Demotibusreliquarumpartium . MOVERE auteminterloquendumreliquaspartesfigni ficat earundempartium multam exercitationem, utsuspicari iurèpoßimusdeillis, qui interloquendumceuent (veluti pro ximocapiteex Perfiode Romanisdiximus)nefint illi motui longa, &turpiexercitatione afſfueti. De LiberOctauus. 305 Decorporiscultu . Caput Septimum . §. Primus. Quæ caufæ cultus corporis , & contrariæ omiffionis. corporis non ab unicapendet caufa,neque Cetiamcontrariaomifsio:cultusenim effepoteft ex livids. libidi ne, vtformofior,ſcilicet ex ornatu appareat, vndeſpectatores, aut ſpectatrices faciliusinfui amorem alliciat : poteft etiamex Superbia ,ambitionevé procedere, utfit admirationi ceteris excellentia veftium . Contrariaautem omißioextribuspre fertim caufispendere poteft; excontemptu exterioris eiufmodi cultus , qui contemptus , velex spretu vulgarishonoris ori tur, utin Magnanimis,velexcultus interioris amore, utin contemplationideditis , veldemum ex distractione in potio remcuram. Secundolocopendere poteft ex auaritia . Tertioex pigritia,etſecordia. Quiex pigritia cultumomittunt,fordi bus uſque corporisfedantur: eodem enim vitio impediun tur,neſelauent, comantique , & cumdemum laboreminfui cura ponant,qui adciuilem corporis cultum exigitur. Sint iam canones . Canones ex cultu corporis. CVLTVS corporis vestibus fumptuofis abſquemollitie Canon 1.SIGNIFICAT hominem superbum, ambitiosumvé, cum excefferit conditionem eius : intra veròſtatusfui limiteshominemma gnificum autfaltem honorisftudiofum . CafarinCommenta rijsfcribit aduentumfuum ex colore veſtituscognitum, quo υ infigni 306 Deconiect. cuiufquemorib.&c. rop. Lib. 8. Cy- infigni inpralijs uti confueuerat . Cyrus ex Xenophonte au guftiffimumhabitumfumpfit, cum primumpostadeptum im Plin. lib. 9. perium palamfolemniter prodijt . Cum quadrigentiesfefter hift. c.35. Canon2. tium ornatuſeſe comebat Lollia , &dignitatis, &forme honorem quærebat. Cultus vestiumcum mollitie præfertimcorporis laſciuiam indicat tuminfæminis, tummaximèin maribus . Vestesil Seneca. letranslucide , quibus nonmagis tegebanturfæmina in via adulteris , quàm in cubili , impudicitiamfanè monstrabant . Atcultucorporis, mollipræfertim accedenteimpudicitiaargui tur, velutifi iuuenem purpuriſſo infectum quis viderit, crinibus ferroin cincinnoscontortis , euulfis crurium , &bra Iuuenalis Sat.2. Canon3. Canon4. Canon5.. chiorumpilis,præfertimquepodicis, utillud Satyrici, Podi celeui ,quis inquam eiufmodiiuuenem nonturpiter lafciuum crediderit ? Siquisnonadmodum pretiofis veſtibus,& illis non or dinatè admodum, &concinnèdiſpoſitis utatur ,iudicaride bet immaiorem, quàmcorporiscultus curam diſtractus . Ita Cefarmalè præcinctus incedebat , utrectèineoSylla coniece rit animum magna molientem , velmoliturum , idque monue rit Pompeium . Caue tibi a puero malè præcincto ; meliusque multoiudicauit,quàm Cicero, qui ex eodem cinctu molli Cesarem , &imbecillianimocrediderat . Siquis vestibus utatur vilispretij , atillisdiligenterac comodatis , & reſartis;fipauperfuerit,politum;fi diues , auarum hominemſe prebet: nam cultusftudio tenetur : at fumptuiparcit infra dignitatemfuam, &facultates ; quod est auaritie . Si quis vestibus non vilibus , at immundis utatur, multis fordibus præterea corporis , ac Squallore inficia tur, LiberOctauus. tur, sefocordem, & pigrumfignificat , non auarums . 307 Siquis , & vilibus vestibus, & protritis, &immun. Canon6. dis utatur ,ſe ſe adextremum auarumfignificat . Namex trema auaritia adeo in curam rei distrahit animum,utnul li alij negocio , ac cure vacare poffit . Videmus nuncN.bo minem ditiffimum vestimentorum pufillitate , ac immundi tię , corporisqueilluuia despicabilem omnibusſeprebere. Utrumautem ex pigritia, an ex occupatione aliarum cu- Canon7. rarumquisfitfordidus , dijudicandum eft, confiderando, num in aliquarefitis diligens . Sienimin aliquadiligenserit , ex occupatione , non exfocordia. Idem,quemmodòdiximus, af fidet fumma cum diligentia frumentorum menfura, neque puluere deterretur; pauloque vegetiorolimatateprediaſua circumibat,quediligentiamfignificant, nonpigritiam ; exdi uitiarum ergo curafordes. Utrum vilis pretij veſtis ufus ex auaritiafit, an ex Canon8. contemptu cultusexterioris ,obaliquaminteriorem curam,ex reliqua hominis vita eſtimari potest. Sienim videamusho minem studijs occupatum literarum , velmilitiæ, velalicu ius artis, atque in eononmultam accumulandi curam, ex re liqua vita colligamus, certi erimus,nonexauaritiaexiguita te vestium uti. Philopomenestotoanimoin militaribusme ditationibus occupatus , veſtitus ornatum ſpernebat . Gotti fredus Bullionius ex magnanimitategregario amictu induebatur, vt velherbefacco infidensÆgy ptiosoratores exceperit, quitamenin tam exiguo cultu virtutis illius maie Statem agnouerunt , & reuerentifunt. 2 Ad 308 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Adprimariafignamorumaposterioritranfit. Primòenimdeexterioriactioneagit, quametma teriale actionis vocat . Caput Octauum. §. Primus . Fundamenta dicendorumaperit. Ac defecundarijs minusque principalibusfignis mo rumaposterioridictafint; adprimarianunctranfeamus. Sunt veròhec actiones ipforummet habituum,quorum aliæ funtinterne,aliæ externa .Primolocodeexternisagamus; po ſteadeinternis, utdeſenſuobuijs; inquibus , tum id,quod materiale eſt , occurrit, tumformale . Idipfum , quodfit,ma teriale est ; nempe pugnare aduerfus hostem audacter . For maleautemfumiturafine, utfipugnetquis ob bonestatem actionisfortis,exfortitudine verèoperetur:fiobcharitatePa tria , ex virtute propriæ charitatisagat: fi ob lucrum ,pre miumquepromiffumaPrincipe,&expectatum (utcumdi reptio vrbisobſeſſe militibuspromittitur) exftudiolucri; t exauaritiadefcendit operatio :fi verò addignitates militares obtinendas, &demum adhonores ,queerat ciuilis fortitudo Aristotelisexſtudio honoris verèhomotum agit. Antearem pertractauimus , ac vidimus ex Aristot. quifuraturobadul terium ,eße potius adulterum , quàm furemlib.3. partis 2. cap.2 2. Materiale ergofemperestidem pugnarepropatria, at formaleest, velfortitudinis,velcharitatis,velauaritia,vel ambitionis , &c. Et quoniamformale verèmoremfignifi cat , non materialeactionis ; hincfit, ut actioipfa perſenon indicet exactè morem : cũexlongèdiuerfis moribus,& habiti buspoffiteademproficifci . Sint itaque canones . Canones continet. Ex materialiipſaactioneexterioremoremnonlicetdepre- Canon1. bendere argumentoneceßario,fiue techmirio. Exdictis iam fatispatet canonis veritas; non enimexaudaci,&fortipu gnalicetarguerehominemfortem; cumex ambitione, velex auaritia poffitfortiter pugnaſſe . Exmaterialitameneademactionefrequentinafciturproba- Canon2. labilis admodum coniecturamorisrefpondentis;fcilicet expu gnafrequente, coniecturafortitudinis ; exfrequenteelargitio nebonorum,coniectura liberalitatis. Confirmaturcanon,tum exeo quòdeffectum,nificontra- Cófirmatio rium appareat, in caufam perſereducimus; tum etiam ex Canonis. communihominumfenfu, &exOratorum ſu, acRethorum monitis . Monet Aristotelesin 1. Reth. tumfactaeffe habi- Cap.9. tusfigna, tum plurimumconferre, ut laudatushomoexha bitufeciffè credatur,fifæpiusfeciſſedemonstretur. Orato resautem adprestantiam virtutis celebratorumhominum exagerandam , eorum accumulant exterioresactiones. Cicero proleg. Maniliafummam,immofummas virtutesinPompeio demonftrauitexijs,quægefferat. Italiamliberauerat; Siciliam multis cinctampericulis explicauerat;Aphricăpacauerat;Gal liamRomanisexercitibus ferroaperuerat ; in Hifpania hoftes plurimosprofligauerat ; Seruilebellum, &demumPyraticum confecerat. Legislatores pariter , ac Iudices æftimationem eiufmodi , ac coniecturam interioris habitus ex actione exte riore , frequente præfertim , pro neceffaria habent, & eui dente ; vocantque prefumptionem iuris , & de iure ; contra quam nullam defenfionem, & tergiuerfationem admittunt, 3 ut 310 Deconiect.cuiufquemorib.&c. utquifuraturex electione , atqueiterumtertioprofurebabe tur,atqueepunitur. punitu Quieodemmododicithærefim,autberetica lefactüperpetrat, habeturhereticus,atque uthæreticuspuni tur.Hecpræfumptio violentaaIurifconfultis, eiusque exem plum,non tamen nomen,habetur extra debaret. in6.cap. accufatus, §. illequoque . Exemploactionis Seiani, eterrorisTiberijconfir maturidem; fcilicetnon neceffariocolligi ex materiali,exterioreg ,actionemorem. Caput Nonum. NON effe autemexmateriali ipſa operationead babitum neceffariamillationepreter morem, quædiximus, placetrepetitofermone confirmare: esto veròexemplumillud Seiani ,quodplurimumdecepitTiberium verſutum,alioquin &aftutumPrincipem;placettotum verbis Tacitiexfcribere. Atfortè illisdiebus oblatumCæfari anceps pericu lumauxitvanarumoris:prębuitqueipſi materiam, curamicitiæ conſtantięqueSeianimagis fideret: ve fcebantur in villa, cui vocabulumſpeluncæ, mare Anuelanuminter,Fundanosque montes,natiuo in ſpecu , eiusos lapſis repente faxisobruit quofdam miniſtros; hincmetusinomnes,&fugaeorum, qui conuiuium celebrabant; Seianusgenu,vultuque,& manibus fuperCæfaremſuſpenſus appofuitſeſein cidentibus,atquehabitutalirepertuseſtamilitibus, qui ſubſidiovenerant. Maior exeo, &quamquam exitioſa fuaderet,vtnonfuianxiuscum fideaudie batur. ExhacitaqueactionefidemmaximaminSeiano,ar gumen Liber Octauus. gumentatus estTiberius,atargumentononneceffario,utpa 311 patefacta pofteaconspiratiodetexit. Verùm Seianusmorien te tumTiberio improuiſacamorte agnofcebatſeperditumiri: imperiumenim in Germanicidomum recedebatcuiipfe inten tiffimus erat: nonergo charitate Tiberij ,fedamoreſui Tibe riumfouit,totisque viribus vitæ eiusconfulit; atcumaliter crediderit Tiberius ,eousque auctoritatem eiuspromouit, ut paulòminus ipfe oppreffus deincepsfuerit ab immodica infidi bominis, &adimperiumadfpirantis potentia. Deformaliactione,fiueformaliparteactionis. A Caput Decimum . Numelectiofit ſignumhabitus, affirmantium opinio. D formalem iam actionis partem accedamus . Hac quefit vidimus:nunc repetatur, & unde deprehen datur, & quomodo, difpiciamus. Aristoteles videtur ele Elionem utbabitusfignumafferreinRethor. adTheod.lib.1. c. 4. dicitproprium effeeius,quihabituiam virtutispotiturex effeeius, qui babitu ian electione agere; & lib.3.Ethic. c.2.inprincipiodicit,electionem eße virtuti ,idesthabituiaffinem,ft ) magisindicare mores, quàmindicet actio; &lib.s. Ethic.adNichom.c.3. idemdifertè tradit, ubiactionestrifariam diftinguit infactasex errore,in factasexaffectu,in factas exelectione . Solum he poſtrema babitumfignificant: funt hæc inter catera Aristot. verba Qui in his naturalibus affectibus,&neceſſarijs læ dunt,&peccat,iniuftèquidéagunt; funtqueiniuftè facta ,nondumtamen iniufti obhæc, nequepraui ipfi 4 312 Deconiect.cuiufquemorib.&c. ipfi homines habentur, quippe cum læſio ipſa ex prauitate minimè euenerit.Nam cumex electione læſerit quispiam , tum demum iniuftus,&prauus eft . Hæc ibi Philoſophus,ex quo dogmateilludprocanone pendere videtur .Vt quinon ex impetu affectus,fed exele Etione adulterium perpetrauerit,fitintemperans habitu,Sci licet eius vitij fit imbutus . Hoc idem Legumlatores ali qui interpretati funt, præfertimque Veneti3 penesquosqui exaffectu perpetranthomicidium, dicunt illi acaſo puro , mitiuspuniuntur; atquiex electione,dicunt acaſopenſa to,pœna mortisplectuntur; quaſiſcilicetbi prauifint, ex habitu peccent ,adeoque ut deplorateprauitatisfint ex viuentiumnumero tollendi ; illi peccent ex affectu, &pof fint emendari. Satir. 1. §. Secundus. Pro negatiua opinione. Ат contrafacit,quoniameadem materialis actio exele Etione pluriumhabituum effepoteft, proindeque electiononfi gnificatcertafignificatione habitumrefpondentemprimoacper fematerialiactioni .Nempequi vetulam diuiteminhibantad lucrumfaciendum, penes Iuuenalem. NoctibusinCelumquoseuehitoptimaſummi, Nuncviaproceſſus vetula veficabeate Vnciolam Proculeius habet,ſedGillodeuncem : Partesquiſquefuas admenfuramingiunis . : Hiinquam exelectionepeccant,atnonpropter voluptatem, fedpropterquæſtum , ut actio intemperantia materialis ex auaritia formalefuum haberet; neque ſquequaque reftèex electione actionis intemperantis intemperantem inillis homini bus habitum licebat arguere; credendum eft enimeos illo pec caße Liber Octauus. 313 caßeanimo,queminfeipfoexprimitin pariagoneHoratiusin Ode illa . Rogare longo putidam teſaculo, Vires quid eneruet meas ? 8. Epodon. Cumfittibi dens ater , &c. Nauseabundifcilicet in eoscomplexus defcendebant ,ata defideriohabendi impellebantur. Ariftot.ipſe , ut nonfemel Lib.s.Eth. retulimus , difertis verbis idem testatur . Iterum repetamus cap.2. verba. Adde, quodſi alius,lucrandigratia, adulte riumcomittat,pecuniasqueaccipiat ,aliustribuat, damnoqueafficiaturob cupiditatem ,hic intempe rans magis eſſe videbit,quàmplurisvfurpator : ille iniuftus,&non intemperans,perfpicuúſcilicet,pro ptereaquodlucrandi cauſaid facit. Hecille. Atratio pretereaidemfuadet,namformale actionis confiftitinfine,ſeu exfinependet, atelectio est mediorumnonfinis,quocircaele Etioquatenus electioformaleactioni nontribuit. §. Tertius . Veritasaperiturnempeinfine,vel ex fineeſt formale actionis. VERITATEM nunc aperiamus. Formale ergo actionisin fineconsistit, velin actionisabeo nexu , utantea diximus, nnncquerepetimus: quocircaexprincipio,quodafferturincon ſultationis fyllogifmo, fiue in ratione actionis, elicitur . De principijs autemeiufmodi actionum noftrarumfatis iam an- Lib. 2. de tea . Siquisergopuellis donet,neinopiapraßepudicitiam , Prud.c.3. vendant;formaleactioniseritisipfefinis,qui charitatis eft: atfiquiseifdem daretadeasftuprandas ;formale tum eritin temperantiumfinis: principium enimprioris actionis, eiusque rationis , quodidemest,finis est,ne puellæ pudicitiam ven dant: Deconiect.cuiufquemorib &c. dant: atfecundeestſtupriirrogatio. Ininferendo Patriabello Cafarlibidine tyrannidis arripiende mouebatur ,hicerat eius finis; idqueformaleactionis , acdeliberationisfue : at militum inobfequendotum Cafariineademactioneerat defendereiniu uil.lib.1. Debell.ci- rias Imperatorisfui,& TribunorumPleb.itain Comentarijs legimus,conclamantlegionis 13.que aderat, militesſeſepa ratoseffeImperatorisfui , Tribunorumqueiniuriasdefendere : quemetiamfinemprætendebatCaſar,occultans eiusobtentufi nem verum. Exfine veròformaleactionis nafcifecundùm Aristot. quoque, eiusque hoceſſe dogmapatetex 2. cap. s . Ethic.locoproximè adductodeeo,quilucrandicauſa adulterium committit. §. Quartus. Quomodoelectio ſignificet habitum, i conciliantur contrariæ fententiæ §. primi , &fecundi. Vì verdintelligamus, utrumformaleactionisfignificete habitum, necne, estenodandadifficultas, rutrum electiofitfi gnumhabitus;fititaqueconclufio. Quiex electione operatur, exaliquohabitu operatur,fiuerectè operetur,fiue malè. Expar tiumenumerationeconstat, fi enim malè,& malaeligit,iam voluntas cedit affectibusipsa perſe; namfi ex impetu affe Etuum protraberetur, utin incontinentibus non eßetea ele Etio. Iam ergo inſeditin rationeprincipiumdeprauatumpeccan di, quodhabitumfupponit vitij;folumenim vitiumprincipia agendiperuertit, ut antea vidimus . Cum autem recta, at queprobaexelectioneagimus, velaffectusrepugnat,& vin cuntur, eftque habitus continentia, vel affectusobfecundant rationi, estque habitus virtutis. Sitfecunda conclufio ,que eſt declaratio quoque pracedentis; ex electione operari indicat quidem LiberOctauus. 315 quidemhabitum aliquem,acnonneceffariòillum,adquemper tinetprimò actio, v.gr.furariexelectione arguithabitum non neceſſariofurandi; poteftenim effeexhabitu intemperantiæ ,fi quisfuretur, ut adulteretur, velfornicetur, velutifilijfami liasinductiin comedijs expilabuntpatresadamicas comparan das. Quiadredimendumpatremfurarieligeret,eaelectionon furandi,fedcharitatishabitumindicaret. Sit tertia Conclufio. Electio,utfumitur unà cumrationeoperandi,feucumconful tatoriofyllogifmo, indicat nedumhabitum in vniuerfum,ſed certumhabitum, & determinatum; nempehabitumillum , ad quemprincipiumagendi, quodqueidemestfinisoperationisſpe Etat,v.gr.fiintelligamquempiamelegiſſefurari, utpatrem captiuumredimeret , cognofcoineohabitumcharitatis ergapa trem. Hecipſaperſeconclufioconstat. Quartaconclufio . Electiononqueuisproba declarat vir tutishabitum,fedqueadactionem uſqueperſtat. Hæcconclu fiodeclaratur,&probatur exeo , eo,quòdincontinentiaccidit; is enim anteoccafionempræfentempeccandirectè,tt) recta eligit, atingruente occafionedeficit. Rectaitaque eiuselectio nequa quamineo virtutishabitumindicat, ) conclufionespræceden tes, quòad virtutumhabitusſpectant,cum huiufmodi decla rationeſunt accipiende. §. Quintus. Formaleactionis, an,&quando fignificethabitum. FORMALE actionisfignificaremorem,fatisiamconſtat; atcummoristriplexfitgradus , ipfafcilicetpropenfio, quæali ter mosnaturalisdicitur,diſpoſitioaccedens,&tertio acpoftre zmo locohabitus contractus. Vtrumdicendumeft,formale actio nisfemperfignificare babitum contractum ? t) negatiuère Sponden  Deconiect.cuiufquemorib.&c. ſpondendumest;nam &quiexnaturalimoreoperatur &qui exdifpofitione, nedumquiexhabitu, adfinemaliquem agit. iuxta axioma Aristot. Omnisactio, omnis electiobo numexpetit. Erit itaquepriorconclufio:formale actionis fignificatfempermorem, atnonfemper babitum : atfecundafit conclufio . Quandoformaleactioniscum electioneiungitur,iam habitumfignificat,patetexprecedenteproximo §. §. Sextus. Exceptio concluſionisſecundæ§. quarti. CONCLUSIOfecundaſ. quartiexceptionem, &re Strictionemfupracap. 9. I.fecundi,patitur; utfitaccipienda fecundummoralem veritatem, nonfecundùm prefumptionem iuris,fecus enim est iurispræfumptio, &deiure,ut quiexele 1 A § Etionefuratur,fitfur. Quidicit exelectione , &fedato animo hærefim,fit bereticus: adeo utqui berefimeo modoprotule rit, aut aliudhæreticalefactumfecerit , &iamſipostea neget intentionem &opinionem hereticam, attamen ut hæreticus punietur, dicitur autem prefumptio violentaa Iurisconfultis, outfupràannotato locodiximus. Methodusdeprehendendiformaleactionis,fiuefi nem eius,ſupponendointerim nullamfubeffefi mulationemfallaciamvè. CaputVndecimum. . Primus. Methodusinduocapitaſecatur. NNITAMVR nuncmethodum traderedeprehendendi quem obfinemquispiamoperetur,operatusvéfit, duplex veròest methodicaput, alterum,cùmfimpliciter agitur & absque Liber Octauus. abſquefallacia : alterum cumfallaciafubeft, vel eamfubeffe fufpicamur; oportet itaque eamdetegere. Primo nunclocopri 317 mumcaputpertractemus , fupponamusfcilicetquiagit,&qui loquiturapertè, &candidè agere, acloqui . §. Secundus. Primumcaputmethodi, præ cepta inueniendi finis traduntur. QUONIAM ergoaniminoſtriſenſuum, &notionum Ariftot.1. fignafunt voces, barumſcripta,fit ut venariexvocibus Perih.c.1. preſentis,&fcripturaabfentisdebeamusfinem, ob quem quif queoperetur. Apertiſſima verò Apertiſſima veròfignificatio eft, cum quisdifer tis verbis, explicitequefinem operationisfue protestatur:fi nempe dixerithuncegoobfinem, veladfinemfum operatus . SiCafar, &Pompeiusdeſe ipfis ea dixiffent,que de ijfdem Cicero dicit: Sed neutri, inquit, σκοπός eſt ille, vt nos Lib.8.epift. beati ſimus,vterqueregnare vult,interdum finis vo cefuppreffa tamen exprimitur; cum enimdicimus aliquidnos feciffe, velfacere , velmoliri, utquippiam aliud confequa mur, velalicuius reigratia , velcauſa,finem fignificamus. Item quoniam finisestquideminintentioneprimus,atin exe cutione postremus , utqueipfecauſaest ingenerefinaliscau ſe,itaefteffectusingenerecaufæ effectricis ; ideoquod aliqua effectione obtinere molimus, idipfum actionis propofita fi nis est. Schemata orationum quibus finis exprimitur affe ramus. MEN. Quin egoveròquamobremidfaciasne ſcio . CH. Egone,vtilliusanimum, quinuncluxu 11.adAtti cum. Primű exe plum penes Ter.Heaut. ria , &lafciuia diffluit, retundam , redigamvè,vt, act.5.fce.1. quòſevertat,nefciat. Intelli 318 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Intelligimus exhisfinemfuiſſe Chremetis retundare, acre primereanimumlafciuientisfilij . Secundum exemplú pe nesCic.dFi nibus. Tertium far.s, Vt tum aut voluptates omittanturmaiorum volupta adipiſcendarum cauſa aut dolore ſuſcipiantur maiorumdolorum effugiendorumgratia . In quoexemplo & vox,cauſa,ſignificat finem , &vox, gratia, uthac ratione adeptio maiorum voluptatum propona tur, utfinis,necnon maiorum dolorumeffugium. Quodmeaſpontefacere conſtitueram ,vtquam eleniflimummepræberem,&Pompeiumdaremope penesCic.li &Cornelio ram, vtreconciliarem. Tentemushoc modo,ſipof br.9.adAtt. fumus omnium voluntates recuperare, & diuturna eput.8. Canon. Annotatio. victoriavti . Finis lenitatis Cæfaris erat diuturne victoria ufus. Idest diuturna dominatio;quemfinem alio mododicendi expreffit, clariore post pauca verba . Hæc noua fit ratio vincen di, vtmifericordia,&liberalitatenos muniamus . Sit canon . Sempereffectus rationemfinis habetad caufamfuam effe Etricem, velfinisproximi,velremoti . Quòfinis autem remotioreft,ac ulterior, eòeſtdignior, & veriorfinis, patet exfuperioribus, nempe lenitatis Cefaris,fi nisproximioreratrecuperare voluntateshominum: huiufmodi autemrecuperationis finis erat diuturne victorie uſus,fiue fecuradominatio. Verioritaquefinis eratdominatio,quàm v luntatemreconciliatio; nam, & ulterior . §. Tertius. Quibusexlocis finisfiteruendus. Ex verbis verò,&fcriptura vidimusfinem eruipoffe. Inter scripturas autem epistola præfertim animum aperit, cum ad familiarem, intimum, acfidumfcribitur. Ex loquutione subita, et improvisa syncerius, quàm meditata finemaperit. Subdolaenimest magis, quàmlonga meditatione teximus . Exinteriore actioneindago moris . Caput Duodecimum. §. Primus. Actionesinternæ diftinguuntur. NTERIOR actioalia est appetitusfentientis commotio, Iidestper idest perturbatio, & affectus ; aliaestfuperioris appetitus, fcilicet voluntatis , nempèelectio: cognitionemnunc nonnisi, utcumhisconiungitur,confiderabimus:fatis antea distinxi mus, cumoportebat,præfertimqueintertiaparte lib. Sexti . §. Secundus. Ex electione, adeoquevoluntatis actioneindago morum . Deelectionenoneft, quòdaliuddicamus præterdictacap. 10.proximè,nifiquodinquirendum eft,num electioeademper feueret in eadem occafione, acre; namfidiuerfa electio inhomi ne, moreminconstantem oportebit iudicare:fi eadem, &fre quens,probabiliffimumerit reperireinhomine morem electioni respondentem . Repetamus tamen, argumentumnon effene ceffarium, licètapicem obtineatprobabilitatis: hocexfuperiori busconstat; atprætereaprobo exemplo militis illius Antigoni, qui ulcere, acfistula laborans præ tadio vitefortiffimè pu gnabat: eligebat is periculapugnæ ,idquepro occafionefemper, neque tamenfortis erat, utcumcuraRegis conualuit,reipfa ostendit pericula declinando, &pugna aleam deinceps detre Etando .  Deconiect.cuiufquemorib &c. Etando. Verum ille ſemper canon retineatur . Canon. Praxis. Cumelectio unàcumeius principiocognofcitur (estautem principium electionis finis)mos etiam cognofcitur , utantea declarauimuscap. 10. §. 4. concl. tertia. Curio penes Ciceronemdicit Cæfarem elegiße clementiam , Lib. 10. ad nonquòdnatura, aut habituin eam propenderet,fedquòdpo Att. epift.4. pularemeamreputaret,fcilicet accomodatampopularigratię con ciliande, ac retinende . Finis ergo hominis erat Studio, ) amore Plebis fulcire dominationemfuam, ut ex hocquoque capite mosin eo tyrannicusprodiret. §. Tertius. Ex affectibus morem quando liceat inueftigare. Ex affectibus, utcolligiqueat mos ,nunc annitamurin dagare: velergofolum affectus conftat , nempe dolerehomi nem,autirafci; velconstat etiam cauſa, v.gr.propterquid irafcatur. Si affectus , & caufa conftet pro quantitate affe Etus , & validitate obiecti, mos deprehendi potestvel per modum habitus , vel permodum difpofitionis, vel obnatu ralem procliuitatem inexiftens. Quodfi affectus folus con ſtet,nonlicet conijcere morem; nonenimſi timere,velfrequen ter, nouerim hominem,dumnonconstet, an timeat infamiam, an paupertatem, an mortem,an amice abalienationem, ut Cli Heaut.act. niapenes Comicum 2.ſcen.1. 1 OClitipho timeo , Nonpoffumdemorequicquamiudicare. §. Quartus. Ex affectu,&cauſa eius cognitis morem indagare licet. Si itaqueaffectus conftet, &caufa eius , morisindaginem aggredi 1 LiberOctauus. 321 aggredi licet; cum enimfubiectum virtutis, ac vitij, me diarumque difpofitionumfit appetitusfentiens, pro disposi tionis qualitate , menfuramqueexdatis obiectis mouetur, at quepromotuumratione, &qualitate , dispofitionis eius τί ciffimqualitas , &quantitas arguitur. Nempefiquisexle ui iactura rerumfuarım vehementerdoleat , vel auaritie habitulaborat , velinauaritiamdispofitusestplus, minusvé pro doloris quantitate: non ex unicatamen obferuationeli cetderetotapronunciare;fedfolum uttunc. Quamobrem iterarehominisobferuationes oportet, easqueconferre, utfi in eodemaffectu conftantiareperiaturexeadem caufa, velha bituminhomine respondentem arguamus, veldifpofitionem adhabitum tendentem: atnifi ex eadem cauſa,idemſemper exurgat affectus, inconstantem difpofitionem in homine in terpretemur . Ut autemexaffectus vehementia rectum iu diciumprocedat, oportetanniti, utfifieripoffit, corporisdi fpofitionem , & exteriores fortuna euentus in fingulis ob Seruationibus teneamus; nam eger homofi exleui cauſaira ſcatur,noneque mirum est; atquefi homofanus ex eaira fcaturcausa:paritererumnofushomoinirampromptiorquàm fortunatus , ea tamenexceptione , eoque modo, quoanteadixi. Inlibr. de mus,acdistinximus. Sintergocanones. §. Quintus. Canones continet. Iracap.9. QUICVNQVE affectumpatiturex aliquadatacaufa, Canon1. fiaffectusfuerit intralimites mediocritatis , obtinet velhabi tum virtutis,veldifpofitionemlaudabilemad virtutem, quæ refpicit eiufmodiaffectum exdatacaufa: atfiaffectus velfu perauerit mediocritatem, velinfraillamfuerit, vitium, vel X difpo  Deconiect. cuiufquemorib.&c. dispofitionem vitijobtinebit : ad quodis affectusab eacaufa cumdefectu, velexceffuattinet. Verbigratia, videmushominemdolereex acceptainiuria, fifupra,quàmparfit,&nonfemel,intelligemusiracundiæip fumvelbabitu,veldifpofitionepremi. Simoderate,habitu potiri, veldifpofitione manfuetudinis:fi veròinfra mediocri tatemirafcatur, lentum hominem pronunciabimus. Itemfide fiderium ultionisobferuemus, maius, velminus, velmedio cre,eundemhabitumconiectabimus,veleandemdifpofitionem. Atfiaffectuspertinuerit adauaritiam, eiusbabitum, veldi. Spofitionemconiectabimus,fiinexceſſu nempefueritaffectus, veldefideriumdiuitiarum, vel timorpaupertatis, veldolor ex paupertate . Quodfiindefectufuerit , contrariumvitium, autdifpofitionem arguit. Siveròin mediocritate, liberalita tem. Idemdealijsdicendumestaffectibus,qui,adquosfinguli habitus pertineant virtutum,acvitiorum,inſecaudaparte borumlib.diximus. Canon2. : Si constansfuerit affectusexeademcaufa,eundemquete noremferuauerit ,babitum arguemusaffectuirespondentem : fivarius, tt )inconstans, varium quoque,&inconstantem difpofitionempronunciabimus . Verbigratianunc vehementerhominemirafci,nunclenem eſſe,ſiconspexerimus, neutrius partisobtinebitbabitum,fed nutantem difpofitionem,ſi partamenfit in utroque affectu vacillatio . Atfiiugisinalteroperfeuerantia, alterqueinter dumfolumexgrauitateipfa vitij inſidentis erumpat, habitum contrarij affectus , acperfeuerantis, nonrari, & interdumſo lumerumpētisponemus,fedhuiusactum,paſſionemqueſolum, v.g.inAlphio,quemrepresentatHoratius,babitumfenerato risponere oportet , noncontemptoris diuitiarum, velvitam amantis LiberOctauus.  mantisſemotamaturbisciuilibus: underectè concluditHa ratius,feneratoremeum vocando, Epodon Ode2. Hac,ubilocutusfeneratorAlphius, Iamiamfuturus rusticus, OmnemrelegitIdibuspecuniam : Quarit calendis ponere. Atvariatio infingulisaffectibuspar, quàminiuuenede fcribitHoratius, difſpoſitionemfecundùm vtrunque affectum nutantemindicat. حسين Etamatarelinquerepernix, Conuerfis Studijs . Cumintelligimusadexplendum aliquem affectum,utad Canon3. finemhominem operatum effe,in eoqueexplendo,utinfinecon ftitiffe, credereoportetlaborareipſum vitio, vel dispositione adeumaffectumfpe&ante; fcilicetfiad ultionem,ut adfinem tum ultimum tetenderit quis,intelligemuseffe hominemira cundum: nam vt vidimus,finisformalis virtutiseft hone ftas,nonexpletio affectus,quafolum materialisfinispotefteffe. Exfecundapartehac repetantur . Praxis proxima methodiaffertur. Loca,&dicta Ciceronis afferuntur. ATpræftatmethodumtraditamaliquopropofitoexemplo adpraxim adducere. Quaramusergo morem Ciceronis exillis, quæ ad Atticumfcribitpluribusin locis defequendo Pompeio contra Cefarem: exordiamuraprimis, libro itaque Septimo,epiftolaprima, ut remcertampronunciat,fidißenfio eoruminarmaerumpat,fibifequendumeffePompeium. Inquit X 2 ergo: 324 Deconiect.cuiufquemorib. &c. ergo: Si enim caftrisres geretur,videocum altero, Pompeio,vinci ſatius eſſe,quamcum altero,Cefare,vin cere. AtEpistola 1 1. ingruente iambellointerpudorem, in terque officium ciuis,&amici ex alteraparte; & inter miferi cordiam filiorum , atqueindignationem imprudentiæPompeij in rebus tumgerendis ex altera ,nutabat . Scribit autem . Acquiefco enim,&tuasvoloelicereliteras,maxime quecófilium,quidagam, autquomepactogeram: demittamnè mepenitus incaufam (nondetereor periculo ,ſeddiſrumpordolore. Tamnènullocon filio, autcontra meum confiliumgeſta eſſeomnia?) an cuncter, ac tergiuerfer,&ijs me dem,quitenent, qui potiuntur ? αἰδέοκαιτρῷας, nec ſolumciuis,fedetiam amiciofficio reuocor;& fifrangor ſæpemifericor dia puerorú. InEpift. 1 8.in eademdubitatione,acprefertim Epist.1 9.literisCefarisadpacemhortantis excitatus; necnon literis Celij attestantis ipfumfatisfacere Cafari, &fegnitie Pompeij,& Confulumpermotus.Scribitergo.Mirameἀπορία torquet. Iuuameconfilio,ſipotes. InEpift.primalib.8. epiftola Pompeij reuocatusadeumseaggregat: atepift.fequen teincontrariamdeliberationem mutatus videtur, utrespon deatAtticofcribenti,cedendum Italia,fiPompeiuscefferit. Vt etiam ſi Italia ille cefferit, putes cedendum, quod ego necReipublicæputoeſſevtile,nec liberis meis ; prætereaque nequerectum , nequehoneſtum .Alia quefubiungit ineandem fententiam . Atin Epistola fuc cedente , estque tertij libri,remrursus totam in deliberatio nem reuocathinc,inde rationum momentaafferens. Etani moſedato adhuc Epiſtola 16. ) Epistola 22.labare confi liumfuum apertèfatetur: cauſa autem, quamobrem mouea tur LiberOctauus. turadſeſeconiungendum Pompeio, modò in unum Pom 325 peium reijcit . Sed me mouet (inquitepift. que antepe nultimam anteceditlibrioctaui,)vnus vir cuius fugientis comes, Rembup.recuperantis ſociusvideoreſſede bere. AtinEpift. ultima eiuſdemlib. negatſeaPompeio duci ,ſed afermonehominum . Necverò , inquit, ille me ducit, qui videtur:quem ego hominemἀπολιτικώτατο iam ante cognoram , nunc verò etiam ἀςατηγικώτατον. nonmeisigiturducit, ſedſermo hominum ,quiad mea Philotimo ſcribitur. Etlib.nono, epist.fecunda, rursus . Eundum igitureſt, nec tamvt belli,quàm vt fugæ ſocij ſimus: nec enim ferrepotero ſermo nes iftorum, quicunque funt: nonfuntenim certè, vtappellantur,boni. Atverò cumaudiuit Pompeium Italia ceffiffe,tummiroaffectuum astuperturbatus est;& lon.. gèaliudfuit, quàm prius rerum iudicium . Epistola itaque quarta, lib. 9. hæc habet, cumprimum intellexit Pompeium mare tranſijße, fcribit ergo . Ante folicitus eram , & angebar, ſicutres ſcilicet ipſa cogebat, cum confi lio explicare nihilpoffem, nunc autem poftquam Pompeius,&Coff. ex Italiaexierunt,nonangor,fed ardeo dolore ἐδέμοιἦτορ ἔμπεδον ἀλλ᾿ ἀλαλύκτημαι. Non ſum in quam( mihi crede) mentis compos: tantum mihi dedecoris admiſiſſe videor. Me non primum cum Pompeio qualicunque confilio vſum, deindecum boniseſſe, quamuis cauſa temere inſtituta?præfer tim cumijipfi, quorumego cauſatimidus me for tunęcommittebam,vxor, filia,Ciceronispueri,me illucſequi mallét, hocturpe,&me indignúputarét? Epift. rurfus 12.lib.eodem,de eodemdolorefcribit. Sed cum X 3 me 326 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. meægretudonon folumfomnopriuaret, verumne vigilare quidem ſineſummo dolore pateretur, te cum,vt quaſi loquerer (inquovno acquiefco)hoc nefcio quid,nullo argumétoſcribereinſtitui.Amens mihifuiſſevideoraprincipio,&mehæcvnarestor quet, quòdnonomnibus in rebuslabentem,velpo tiusruentem Pompeium , tanquamvnusmanipula ris , ſequutus ſim . Etpostpaucafubiungit. Sic me illius, Pompeij, fugæ, negligentiæque deformitas auertitab amore :nihilenimdignum faciebat, quare eiusfu gxcomitemmeadiungerem. Nuncemergitamor, nunc defiderium ferrenonpoſſum: nuncmihi,nihil libri,nihil literæ,nihil doctrinaprodeſt. Itaquedies, &noctestanquamauisilla, mareproſpecto, euola . cupio,&c. Poftremodemumlocoeorum,quosexfcribo, Epift. Scilicet 1 4. fcribit. Cum mihi epiſtola affertura Lepta i circúuallatum eſſePompeium, ratibus etiam exitus portus teneri. Non medius fidius prælacrimispof ſum reliqua nec cogitare , nec fcribere. Mifi adte vnà exequutifumus exemplum.Miſeros nos, curnon omnesfatum illius Torqueor infelix , • • vt iamillum Mutianum exitumexoptem • • Populi Ro. exercitusCn. Pompeium obſidet foſſa , &valloſeptumtenet,fugaprohibet, nos viuimus,& ſtatvrbs iſta ! Prætoresiusdicunt! Ædilesludospa rant! Viribonivſuraspreſcribunt! Egoipſeſedeo! Conerillucirevt infanus ! Implorare fidem munici piorum! Boni nonſequentur,leues irridebunt: re rum nouarumcupidi, victorespræfertim ,&arma tivim , & manus afferent. Quidcenfes igitur? & quid Liber Octauus. 327 quidnameſttuiconfilijadfinishuiusmiferrimævi tæ: nuncdoleo, nunctorqueor. c. §. Secundus. Indagomorumperagitur. INDAGINEM iam morumexdefcriptis locisaggre diamur. Primòitaqueoccurritexlocis postremo loco obfer uatis, dolorem, &angorem Ciceronis, exeoquod Pompeium nonfitfequutusin exceſſu magnofuiſſe: cum &fomnum probiberet,&vigilanteminſummomeroredetineret: prate rea exclamationes ille, et ferèextaſes idipfumdemonftrant. Atadquos habitusaffectus is excedens pertinet ? Certè ad habitumcharitatis, beneficentiævéadcircumiacentes-vébabi tus, utamicitia particularis , &peculiaris adeam ipfam cha ritatem reducitur : quade refuprainfecundaparte ,in lib.de Cap 2. Beneficentia. At peccabat habitu, vel dispofitione in ex ceffu amoris erga Pompeium : quiamorexPompeij periculis, &damnis magispungebat , cum coactus Italiam reliquit prius, quam ofidionempaßus eftBrundiſij. Quaoccafionema gisfentireamorem non est inconstantia,fed naturalis que damamoris auctio : nam boni defiderium ex indigentia cre fcit , utantea vidimus. Verùminconstantiafuitineo,quòd nunc Pompeium enixè amauit, nunc parum, ut profitetur Epift. ultima,lib. 3. &Epift. 12. lib. 9. afferitſeadeformi tatefuge, velnegligentia eiuſdem auerfumab amore. Que variatio animi nonnificum inconftantiafuit : ea enim cadit potius inamatorem,quàminamicum. Primusmos Mos ergo prius in Cicerone colligitur amoris in Pompe- qui in Cic. iummaioris,quàm oportuerit , inconstanter tamen,que in- deprehet constatia actum amoris eripiebat interdum , at nonradicem : Pompeium Nimum ſtudium. X 4 qua 328 Deconiect. cuiufquemorib.&c. quequidem radix adeo alta fuit , ut pre reuerentiaerga eundem Pompeiumidemnoneßet dicturus,quodſenſurusde petitionibus Cafaris exaudiendis. lib. enimfeptimo ad Atti cum Epistolaſextafcribit. Dicesquid tuigiturſenſu rus es ? non idem quod dicturus . Sentiam enim omniafacienda, nearmisdecertetur. Dicam idem, quod Pompeius . Etlib. 8. Epift. 11.fatetur Pompe ium ad SullanumRegnum adfpirare: tamen eum fibiſe quendum proponit . Nonne est is excedentis amoris af fectus : Senatorem grauem amico ad tyrannidemfuffra gari? Secundus mos ambi tio. deOffic. Secundus mos est ambitionis: excedentem enim honoris amarem, velignominiatimorempreſefert,cumsefermonem hominumferre nonpoffe ,etiaminhonesto, stabilito iam Primo lib. propofitopatefacit . At virprobus, utipfemetCiceroexEn nio laudat, imitatur FabiumMaximum,qui Nonponebatenimrumoresantefalutem. Nequeveròdictaillahominum,acex illisignominieme tus in honestatis verèfinem recurrebat; nam fequi Pom peium ,eiusqueadiutare victoriam,erat tyrannidemfuturam promouere : veriffimum enimfuiteiufdem Ciceronis prafa gium epist. quinta, libfeptimo,itidemad Atticum. Ex vi Ctoria, inquit, tum multa mala,tum certètyran nis exiſtet . Alteruter enim vinceret , tyrannus futu rus erat . Terti mos. tibus virtu um. Tertioloco in Ciceroneex eadem obferuatione deprehendi Caruithabi musnonfuißehabitum virtutum moralium, cumenimiudi ciumearundemrerumpro affectibus insurgentibus variaret, nonerantinipſoſolide virtutes,quæprincipiaprudentiæſem perimperturbata,faltem perſiſtentia, conferuant, ut exfu perioribus Liber Octauus. 329 perioribus conftat . Pro corellariopendet, ut neque in eo-ve- Lib.dePru. raprudentia , &exacta eßetadamuſſim moralis definitionis. Prudentiam tamennaturalem , & moralem imperfectam in multis rebus non eft illi denegandum adfuiffe. At est ne tribuendainaffectibusnunc diftiscontinentia, anincontinen tia ? vitiumenim a viroabfuiſſe ultrofaterioportet . Habi tus , veldifpofitio in eo elucetmediainter continentiam , & incontinentiam , nempe maximis urgentibus obiectis affe Etuum vincebant illi , &deturbabantrationem . At contrà, affectus infrafummum gradum , & exobiectis nonſummis exorientes cedebantrationi,ab eaque ducebantur ; &hincfre quensinhominede officiodeliberatio . Quarto demumloco mollem in ipſoſuaptenatura animum Quartus conijcimus ,qualis etiam crafisfolet excellentibusingenijs ef- Mollisani ſefamiliaris ; deducitur autemquod ex ijfdemepiſtolis obfer- mo fuitna uemus,ut literisnuncCefaris Cefarianorumque, tura . peij , ac Pompeianorum interpellabatur, in eorundem par tesdeflectifolitum; præterquamquodfluenteslacrime , quas plerunque defcribit eandemmollitiemfignificant. Fuit itaque corde molli non duro . Hæcfatisfit pro praxis exemplo di xiße : plura confulto omittoadnimiameffugiendam prolixita tem,que poffentexadductis locis deduci. §. Tertius . Corellarium continet. CONSTAT exhis, quàm rarum fit veram virtu tem, & exmorali præfcriptione abfolutamin hominibus re periri : cumintanto viro , quantus Cicerofuit,non reperia tur,fed duobus vel gradibus ab eaabfuerit . Ea tameneft prastantia virtutis, ut prope constitiffe fit gloriofum . Arri  Deconiect. cuiufquemorib.&c. Arripiamus Horatij monitum, quicunque nonpoffumus ad Summumapicemafpirare . Restat, uthis egomeipferegam,ſolerqueelementis . NonpoffisoculoquantumcontendereLynceus : Nontamenidcircocontemnaslippusinungi; Necquiadefperes inuicti membraGlyconis : Nodofacorpusnoliprohibere chiragra , Eftquoddamprodiretenus,finondaturultra . 33 LIBER NONVS. Partemmethodicumpracauendaeftfictio,aggredi tur. Primog,defictionibusagit,fimulatio nibusq. CaputPrimum . §. Primus. Fictiones, fallaciæquediſtinguuntur. SECVNDAM methodipartemaggredimur,cum iamfictio, &fimulatio, dißimulatioquepreca uentur: velergofictiofuperactionem cadit ,sci licet actionemfimulamus , vel dißimulamus , velactio ipſa aperta , at finis obumbratur . Actio verò , ut iamdiximus, alia externaeft, aliainterna . Actio exterior te gitur , ut adulterium a muliere impudica: duplex verò est obumbratio , alia priuatiua , alia contraria , bacfimulatio , illa diſſimulatioeft; nempetenebrisſetegere, utneminiadulterum / pateat, estoccultatiopriuatiua , & dißimulatio : at actionibus contrarijspudicitiampretendere eftoccultatio contraria . Actio interior, quæ difficilius fingitur, præfertim eſt motusfentientis appetitus; affectusfcilicetquemfimulabant, veldißimulabant conuiueDomitiani, quorumfilios, velfratres, velparentes eademdie mortitradiderat;fedetiamopinionesfinguntur, ut hæretici varijsartibus interdum finguntfuas coram Iudici busfidei: atcaditſuperfinemfictio , cumfinisfalſuspræten ditur . Cesar arma inferensPatriæ, finem vlcifcendi iniu riastumfuas, tumTribunorum Plebis prætendebat; at ve rusfinis erat Dominatio,quamquærebat. Singulabacmem brarepetamus . §. Se 332 Deconiect. cuiufquemorib.&c. §. Secundus. Fictioactionis exterioris eiusvèoccultatio . ACTIO exteriorfictionem , occultationemvétriplicem patitur; precedentem, comitantem,feufimulcum eaconſiſten reofto. tem, &confequentem . Precedensoccultatio eft cumteftè commeatadamicam adulter. Confistens occultatio est,qua actus ipfe adulterijtegitur; cuius generisoccultatiofolertiſſima FabulaFla- est,quamcomminiſciturinpuella (Flammettam vocat) Areo mettrexA- ftus , que in medioduorumcubanstertiumadmifit,cuiuscon cubitum utrique ea rationeoccultumfuturum credidit; quòd ſperaret ambosfociumillum, non tertiumfuiſſe reputaturos. Confequensoccultatio eft , qua præcedensiam , & confumma tus actus occulitur,ſipræfertim vestigia remaneant,quæfint tollenda: adfubitum maritiperegrè reditum adulter effuge rat,atpallium reliquerat: quarentiergo marito ecquodilud pallium effet,refpondit uxor, aſeilludipfiparatum, cumfciret pallio egere nouo. Fuit ea occultatioadulterijtransacti,ataper ti eiufdem indicij . Lachrymis adulteram tegereſua adulteria monet Iuuenalis:fimulat eaſe proZelotypia flere, velCyne di, velpellicis . Cumfimulatgemitus, occulti confciafacti; Autoditpueros, autfictapelliceplorat, Uberibusfemperlachrymis. §. Tertius . Occultatioaffectus . Exinterioribusautem actionibusdifficilius affectus tegi tur,quando vehemensfuerit; namrefluit isin ora uſque, t) in exteriora membra . Intimore nedum orepalleſcimas,ſed etiam LiberNonus. : 333 etiam tremimustotocorpore . Componereergo inilliufmodi affectibus vultum difficileest, ut illud poffit Comicihucde- Heaut.act. : torqueri . 5. ſcen.1. Voltusquoquehominumfingitſcelus . Eiufmodi verò occultatioerat penes eundem Terentium Phorm.act. veteratorisPhormionis , 5.fcen.6. Nuncgeſtus mihi,voltusque capiendusestnouus . Compositio autem vultus,dumaffectum tegimus triplex effe videtur, reprimens ,quam t)mediam vocarepoffumus, contraria, &diuersa. Reprimentem,acmediam vaco,que continetaffectum, neerrumpat &in eofistitur. Isfuitpenes HomerumhabitusVlyſſis,Penelopiaßidentis. AtVlyffes Animoquidemlugentemfuammiferebatur vxorem: Oculiautem tanquamcornua Stabant, velferrum Tacitèinpalpebris: dolo autem hic lacrimas occultabat. Contrariaestcompofitio, cumqui tristitiaopprimitur,leti tiavultupretendit;&quiodit,præſefertamorem. Sinonpe nes Virgilium odiuminGræcos amorem in Troas & verbis &oreprofitebatur:atcontrarium affectuminanimocondebat. FasmihiGraiorumfacratarefoluereiura Fasodiffe viros. Multi verò contrariumaffectumpræferunt,vt verusfa cilius occulatur; etenim, ut Arift.infimilidicit. Atque in contrariumnos ipſos abſtrahendo , nam ſi procula peccando nosipfos remouerimus, admediumdeue niemus,id,quodquilignadiſtorta dirigútfacerecon Lib. 19. fueuerunt.Uthinc,quiimpenfius,ſummaque arteamorem nobisfignificent ,fit illis minus credendum . Contrarium re præfentabatpenesTacitum Augustus,ibi, Specierecufan- 1.Annal. tis 334 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tis flagrantiffimècupiebat. Atdiuerfum vultumpra tendent, quinon quinon contrarium affectum verò, Heauton. att.1. fc.2. verò,feddiuerfumfi mulant; nempequitiment nonaudacem vultumfingant,sed letum, velmifericordem. In diuerfum affectum compofuit vultumTerentianusChremes,cumadreprimendamlætitiam, quam vicè Menedemiex reditu Clinię ceperat , admonitoris Seueritatemfumpfit; quiaffectusnon erat contrarius,feddi uerfus . CH.Illene?fedreprimam me; nam in metueſſe hunc, illiest vtile. 10 CLIT. Quidtutetecum? CH.Dicam; ut uterat, manfumtamenoportuit , &c. Occultationum barumpriuatiua diffimulatio est : duæ reli quefimulationes ; licetegoin preſentia confundam fimulatio In3. parte. nem, dißimulationem breuitatiscaufa,quasſuo locodiftinxi. §. Quartus. Occultatioreliquaruminterio rumactionum . T : RELIQVARVMactionum interiorum occultatiofaci lior est. Suntactiones eiufmodi , electio , &opinio ,creduli tasvé. Electionemdiſſimulant, qui, quodexinfidijsfaciunt,vt repentino animi motufactum, praeferunt.Adeffugiendam pe namficarijinterdum eiufcemodifimulationeſeſetegunt. Cice ro in orationepro Milonetuetur, Clodiumabeo occifum exim prouiſaoccafione, immoneceßariadefenfione: t) Clodijfauto res contendebant occifumeßeexinfidijs,atqueex electione . Quodfcilicet Milopremeditatus eumfuerit adortus, atque in eandemfententiamIudices iudicauerunt. Credulitatem pra fertimfimulant,qui alienamreligionemmetu penarumprofi tentur, LiberNonus. 335 tentur, utproximèMaurorumreliquieinHifpania,quasde mumPhilippusIII. nuncregnansabillisexpulitRegnis . §. Quintus. Alia distinctio fictionum, feu falla : ciarum, quæ eft luſtiLipfij. IVSTVS Lipfiusinpoliticoſuocentonedistinguit fictio- Lib.6.c.12. nes , )fallacias (vocat ipfefraudes)trifariam inleues, in medias, )inmagnas. Diffinitprimò fraudem. Argutum confilium avirtute,autlegibusdeuium Regis,regni quebono;utintelligamus arctiusab ipfodefinitam frau dem,&fallaciam,quamanobisfumatur: attamendiuifio ea demaccomodabitur . Estergo Lipfiofrausleuis, quæ haud longe a virtute abit, malitiæ rore leuiter aſperſa: bancdiuiditin diffidentiam, &diſſimulationem . Diffidentia autemineoconfiftit, nefacile credat : credere tamen oftendat; reinquam paucis credat, at specie omnibus . Diffimula tio verò eſt, dequa dicitur. Nefcit regnare,quinefcit diffimulare. Mediam fraudem definit, quæ ab eadem virtute flectit longius , &ad vitij confiniavenit: hanc diftinguit in conciliationem, verius corruptionem, deceptio nem. Conciliationem , corruptionem védefinit his verbis. Cumcallideinclinas ,&allicis ad tecorumanimos, operasque,qui alieniiuris.Ciceroin eundemſenſumſta tuit proprium eße prudentia conciliarefibianimos hominum , t) adſuos ſusadiungere. Deceptio veròest( utfubiun git)cuminducisaliumintuacommoda, errore, aut mendacio obiecto. Iammagnamfraudemdefinit,quæ nonavirtuteſolum,ſedlegibus etiam recedit,mali tiæ iam robuſtæ,&perfectæ. Hancdiftinguit inperfidia, &iniuftitiam. Eftperfidia,cumpercauillos, &argu tiolas 336 Deconiect.cuiufque morib&c. tiolas federaeludimus , autpacta. Iniuftitia eftcum contra iura ,&legesſe,& fuaimprobèpotiusquàm callidè augent. Hancego viridoctrinamretuli: nullamin terpono cenfuram,ſedexiam dictisdeducendamrelinquo. §. Sextus . Alia, actertiadistinctio. ALIA estfallaciarum,quasnunctractamus, distinctio valdequeadremnostrampertinens;queexinftrumentisfu mitur,quibus fimulamus; velenimfimulamusverbis,vel vultu,velfactis,Ciceroad2.Fratremduorumpriorum me minit . Nimis multis fimulationum inuolueris tegi tur, &quafivelis quibuſdamobtenditur,frons,ocu li,vultusperſepementiuntur:oratioveròfæpiſſime. Promptiſſimum, &efficaxfimulandiinstrumentum est oratio affeuerans; que velnudaeft, velvallataiuramento. Confidens mendacium,idestfidenter ,&audacter prolatum proveroſevendicat; undepenesComicumobeiufmodicon fidentiamGeta, Phorm.act. 1.fce.5. ! Ninoſſem caufam,crederem verahuncloqui. Et Ouidiusaudaciamhancinmendacioſignificans,&mo nensamatoremdixit, Nec timidepromitte, periuriami ſcent,amatorespræfertim,quibusetiamidfuadet Ouidius . Pollicitistestesquoslibetadde Deos : Iupiter exaltoperiuriaridetamantum. Ad Lentul. epift.9. Secunduminstrumentum est vultus . Cicero frontem di ftinxit . Fronte , inquit,&vultu, quibus fimulatiofa cillimè fuftinetur : at mihinunc vultusomnia complecti tur : quade vultuscompofitionefatis iamfupra §. tertio, in vultu verò lachrymaquoque continentur . Tertiaestfimu latio LiberNonus. 337 latiofactis. Qui vestibus ementiunturſexumfactisfimu lant. Martanus penesAreostum,qui armisGriphonisſeſe certaminis victorem repræfentauit , finxitfacto . Hec est distinctio fimplicium instrumentorum: atcumcomponuntur illa, quatuoralia membra reſultant ; vel enim vniuerfatria coniunguntur,cumfimulatur oratione, vultu, &factis: velduo tantùm,tresque nafcuntur conbinationes; alia ora tionis, vultus ; alia orationis,&factorum ; alia vultus, factorum . Septem ergo generafimulationum ex instru mentis erunt ; triafimplicia,quatuorcompofita; nempeex bi nistria, ex omnibus unum . Defimulatione finis,feu depratextuobten tuvè. Quibusexpartibusconftet prætextus . C veròactiomanifestaest, velvltroeamfatemur, atfinis alius a veròpratenditur, prætextus, obtentusvé VM nafcitur : expreffit ) vocem, &rem in Augufto Tacitus. Annal.1. Dicebatur contra,pietatemerga parentem,&tem pora Reipublicæ obtentuiſumpta, cæterum cupi dinedominandi corruptosper largitionemvetera nos, &c. Placet remhancinhumanam vitam latèſeſe diffundentem distinguere , &exponere . Nomen autem pretextus ex Suetonio mutuabor , eoque vtar ; interdum etiam nomenobtentusexTacitopermiſcebo . Aristoteles vo. Lib.4.Polit. cat Græcè πρόφασιν, quem Latinè reddit prætextum. Petrus Victorius prætextus itaquefeu publicus ,feu priuatus, cum Υ integer cap.13.  Deconiect.cuiufquemorib.&c. integer est, quatuorfermèex partibus coalefcit : exactione ipsa, que fit: exfinefalſo,qui prætenditur, qui unus in terdumfibi pretextus nomen vindicat : exfine verò pro. ximo : exfine verò ulteriore . Rem exemploabAristotele eodem cap. 1 3.fumptodeclaremus . Reipubliceitaque, vtibi dicit ,Oligarchice de armorumtractatione legespermittunt, pauperes impunèabſtinere ab armis, t eorum exercitatio ne: atdiuitescoguntpenis etiamimpofitis arma habere, tractare . Actio ergo est lex ipſa . Finis, qui obtenditur, est , ut pauperes poffint liberius opificijsfuis victumfibi quærere, adeoque affimilatio charitatis in egenos: at verus finis est, utdiuites legis iußu coactiarmorum exercitatione periti militia , & bellicofi euadant ; pauperes contrà liber tatifuæ reliftiabillis abftinendofint imbelles. Finis ulte rior eft , ut diuitesitafaciliusimperium retineant; egenimi nus repugnare poffint . Exempla priuati prætextus. PRAETEXTVS priuati exemplum est illud Pamphi lı in Andriapenes Comicum, & Daui monitoris cum re ſpondet patri,ſe uxorem ducturum. Hæc estactio,nem pe promiffio acceptanda uxoris; finis, quiprætenditur, obe direpatri ;finis verus, utnegligentempatrem ea refponfio ne reddat. Idmonet Dauus. Sedfi æquo animoferreaccipiet, negligentemfeceris. Finis ulterior , utdemum poſſit Pamphilus vxorem ducere Glycerium fuam . Penes Salustium autem C. Cor nelius Eques , & L. Vargunteius Senator introire debebant noctu ad Ciceronem. Hec erat actiofcilicet introitus; ipſe finis Liber Nonus. finis obtentus, ut ipſumſalutarent; finis verus,ut con  foderent imparatum; finis verusulterior,utita Roma potirentur, Confulefublato, coniurati . Cum voluptuarius estfinis, ut in amatorijs , vnicus finis dari videturve rus ; nempe voluptas quæfita ,que est proximusfinis,non non habet finem ulteriorem: attameninillisquoquefæpefi nis proximus ab ulteriore diftinguitur; cumfimulatfumere aquam mulier ,utfcribat amanti. Scilicet obstabit cuftos,nefcriberepoßis, Sumendedeturcumtibitempusaquæ ? Finis verus proximus estfcribere amatori ; finis ulte rior eft uoluptas ex eo veneris: at cum actio proximè con cubitum antecedit , ut specie mulieris admittere adulterum, tumfinis proximus,atqueulterioridemfunt... §. Tertius. Dediſſimulatione finis. DISSIMULATIO preterea finis quoque datur est, cum aliquidfacimus, quo uerofine occulimus: nullum fiquidem pretendimus finem . Iuuatautem interdumfu ea spenfos alios effe de confilio nostro . Cum quidam princeps magnas copias comparauit, & inftruxitpaulò priusquàm moreretur ,quofine eascollegerit,nonaperuit , utipſoimpro uiſa mortefublato , adhucincertiea derefimus. Magniin terdum Reges exercitus cogunt, cur uerònonaperiunt,ut fi nitimi principes minorumuiriummetuentesfibi,armapara re cogantur,atque ita exhaurianturſumptibus: dedita ita que illi operaquæruntſuſpenſos eße finitimos principesde fi ne , quamobrem milites confcribant. Mecenatem latebat , quamobrem Horatius facrificaret Kalend. Martijs , ut Υ 2 idcirco Ouid.3. lib. dearteamá di.  Deconiect.cuiuſquemorib &c. idcirco coactus fuerit caufamfignificare . Martijs celebs quidagam Kalendis. Eiufmodi ergoestfinisdiffimulatio , cumnonfalfumpre tendimus : quæestfimulatio ,ſed nullumaperimus,omnem que tegimus. Defimulatione morum . Caput Tertium. NOTIORIBVS adoccultiorapergentesadfimula Ationemmorumafimulationeactionum tranfeamus. Eft fimulatio morum difficilior, que deprehendatur,proindeque ignotiorfimulationeactionis . Namcumabfumusaboccafio neoperandi liberum est morem quemlibetfimulare: ignauif fimus quiſque homose pro forti uenditare poteft, cum nulla eft occafio pugnandi. Thraſones multi in comedijs inducun tur,fedin communietiamuita multostales nouimus,quige ftationearmoruminceßu , &oris habitu Martem ementian tur; atfint mulierculis pauidiores. Noui etiamquiſepurif fimum,&caftiffimumfimularet,atreipfa inuentus estfe dus , &intemperantie perdite . Hippocrita eiufmodi mo rum fimulatione paßim utuntur, quos idcircofacræ litera fepulchris exterius de albatis aßimilant,intus ueròluridis tfetidis. د r §. Vnicus. Intercæteras morum fimulationes quæ fimplicitatem fimulat,ſummo pere decipere. : Arfuntquifimulationes, diffimulationesquefuasmirificè tegantlibertatis, acfimplicitatisfimulatione . Conanturſepro aperti apertifenfus ,tt LiberNonus. )liberifermonis hominibus venditare, cum 341 fintfummoperetefti, &occulti . Quoniamitaqueincedentes taciturni, acdemiſſo vultu, cogitabundiqueprotectis, &'oc culti confilij habentur. Demiſſosanimo , &tacitos vitarememento Quatacitum estſtumen,forſanlatetaltius unda. Fllicontramulta blaterant , & interdumdedita operaali quiddefipientiæ allinunt dicacitatifue , utomnemastutiam, atque calliditatem aſe procul abeffe fuadeant : interim verò quein alioseuomunt,vt vera accipiunturnonconficta;pro indeque altum existimationi demorforumhominum vulnus infligunt. Noui quendam,quicum liberèadmodum de alijs, &inalios diceret specie dicacis quidem, atfimplicis,aper tique hominis,a prudentibus tamen aliquibus virisprocal lido , tectoque homine habebatur ; & adobtentum fimpli citatis accipiebant . Deducamus hinc, proponamusque ca nonem . Summoperecauendam eſſeinfidiofamfimplicitatem,quam Canon, dari vidimus . Methodus detegendarumfictionum, acfimu lationuminfuacapita distinguitur. CaputQuartum . §. Primus. Enumeratcapitavniuerfalia. GGREDIAMVR nuncadfallacias, acfimulationes,diſſi Amulationesquedetegendas.Idpramonendofolidiuinoocu lo effe eas verè, clarè apertas anobis auteconijci,&proba bilitantumconiectura poßeindagari. Qua verò viahumana Υ 3 conie  Deconiect.cuiufquemorib.&c. coniectura in occultaadeo veritate inueftigandaprocedat, di ſtinguamus. Cumfititaquefimulatio,acfictio,dequanúcagi mus, velamentumquoddamobtegens vera animiſenſa, vel velamentum ipfumaliqua ex parte perlucetacutis mentium oculis : &hocest primumfimulationis detegendecaput; vel adducituripfemet, quifingit, ut animumfuumdetectafimu latione aperiat . Eftquefecundum caput methodi, velneutra viainceditur;fed exqualitate perſoneagentis, &eius,qui cum agitur,coniecturafumitur. Nempesiveteratorfit, qui agit , ac loquitur; nosquealiàseum pro veteratoreagnoueri mus,facilècredemus,tumetiamfingere; præfertimfifimula tio tum ufuipoffitillieffe: pariter cum perſona ,qui cumagi tur,fitaliquamagna potestas, Princepsfcilicet, autſummus Magistratus, autidgenushomo,quiplurimum obeffe,&pro deffèpoßit , coniectabimus aliquam facileimmifcerifimulatio nem adpromerendum eius amorem . Triaergo funt methodi capita,quæfubdiuiduntur, utnuncfubdiuidemus : at quod tertio loco numerauimus,nuncprimum caput , &quodpri mumpoftremumfacientes. §. Secundus. Subdiuiditurprimumcaputmethodi. PRIMVM ergocaput exqualitateperſoneinduaspartesſe catur, proutduplexeftperſona, que agit ,decuiusfimulatione Andr.act. 3.fcen.4. ambigitur, tea,cumquaagitur. Perſona,quæ agit, & que dicit, velfallacijs vticreditur ex communi aliquaconditione, velexpeculiari, excommuni,velutinunc aulicosfimulatione uticredimus . Serui penes Comicumin eademfuntnaui . SIM. Ego dudumnon nilveritusfumDane, abste, ne faceresidem , Quodvolgusferuorumfolet,dolis,ut medeluderes. Реси LiberNonus. 343 Peculiaris verò conditioperſone, exquafictionem,acfimu lationempræfumimus, eſt,ſi veteratoranobis fitaliàsdepre henfus expropenfione , veladfcititio more . Simo,idem penes Comicum,Dauumcredebat exhabitufallacijs uti. Simulfceleratus Dauusfiquidconfilij Habet , conſumatnunc, cumnihilobfintdoli. Ratione veròperſone, quicumagitur,nedumcumprinci pibus, magnisquepoteftatibusfimulanthomines ,fedetiam cumperdite amatis,atque cum illis,in quorummanusunt,que vehementer defiderant. Inops adulaturdiuiti , amator ama te,idemquedealijs . Subdiuiditur secundum caput methodi. SECVNDVM caput est, cum adducituridem, quifingebat adveritatemdetegendam: adducuntur veròhominesadindi candam veritatem,velſuafione, adquamblandiciæ redigun tur,velpenis, utquæftionibus, &tormentisquafitorescri minumexprimerenitunturareis peccatorumconfeffionem : ad bacreducunturmine, velpremijs, adquepollicitationesredi guntur. MutiuspenesLiuium videturbeneficio victusreue- Lib.2. lafſe Porfene coniurationem. Tum Mutius, inquit,quaſi remuneransmeritum.Quandoquidé,inquit,eftapud tevirtutihonos, vtbeneficio tuleris a me, quod mi nis nequiſti trecenticoniurauimus Principesiuuen tutisRomanæ, vtin tehacviagraſſaremur: meapri maforsfuit. Cæteri,vtcuique cecideritprimò quo adteoportunum fortunadederit,ſuoquiſquetem poreaderit. Solorumcruciatus, &premijinhocipfopropo fito Tacitus meminit :in coniurationis enim aduerfus Nero Υ 4 nem 344 Deconiect.cuiufquemorib.&c. nem detectione dicit , cruciatu , ac præmio omnia eſſe peruia . Postremoloco vino , & ebrietate victi verumaperiunt animifenfum . Horatius . Dicunturreges multis urgereculullis , Ettorqueremero, quempertentarelaborant, Anfitamicitiadignus . EtTheocritus in vinoueritatem eßedicit. Dalidaa Sam pſone expreffitarcanumfortitudinisfuæ,nonblăditijs,fedmo lestiaperpetuagannitus,t) garritus ad aures . Sacrafcriptu ra,rem apertèdesignatlib.Iudic. cap.1 6. verbafunt . Cum quemoleſtaeſſetei,&permultosdies iugiteradhere ret, ſpatiumadquietemnon tribuens,defecit anima eius, &ad mortemvſque laſſata eſt; tunc aperiens veritatemei, dixitad eam,&. 6. Diuiſamembrainſua principia reducuntur. Si veròplacetquatuor eiufmodi modos philoſophandiin Juaprincipiareferre,itaprocedemus , utfecretum prodatur, duofaciunt,impetusanimiadſenſaſua aperienda, & imbe cillitas virtutis ,ac facultatisſeſecobibendi. Impetumagno erumpere velle,que intusin animo condimus, quiſque in Eunuc. act. terdum inſeipfo experitur, ut non iniuria ille Terentianus 3.fcen.5. Ephebus. Iamneerumperehoc licet mihigaudium? Atprudentes ,grauesquehominesfeipfos cohibent,quodfi visſeſe cobibendi fit imbecilla , vel imbecillaredatur , tum exhoc quoque capitefecreta produnt animi. Impetus erum pendi LiberNonus. 345 pendi prefertiminest incalefcente animo ,fcilicet incalefcente primoſenſorio,utaffectus calidi apertifint,ira vehemens,cu piditas, &idgenusalij . At laxaturuis cohibendi animumab affectibusfrigidis ,timore , &dolore; hac itaquerationetor menta, & mine adfecretadetegenda conferunt. Atpremia, beneficiaque , &pollicitationesexprimacauſa. Voluptas , t calefacit, laxat, ut rutraque ratione arcana animiprodat : ebrietasparitertum calefacit,tum diffoluit vim omnem animi ſeſecohibendi.Atfuafio altiusprincipium petit,nemperatio nem,t) voluntatem, quæ velitſeſeaperire. §. Quintus. Subdiuifiotertij capitismethodi . CAPVT tertiumerat,cum velamenfictionis perlucet: diftinguitur autem,velenimtotum velamentumperlucet,vel cumfitfuapte natura imperuium, aliquainpartedifrumpitur: perlucet verò velrationetenuitatis,velratione cotrarietatis: diſrumpitur autem, velerumpente affectu, velaccidente,aut Subsequenteeffectu . Singulaspartesfubfiguremus. §. Sextus .Cumvelumex tenuitateperlucet. QUONIAM ergovelamentumfictionistriplexeſt,vel enimconfiftit in vultu, velin oratione, velinfacto:fingula percurramus. Velamentum vultustenueest,cummeſti,v.g. letitiamfimulant vultu ,ſedleuiter adeo , ut meſtitiafacilè Subluceat. Perlucebattimor,&confcientiapeccatiAntiphonis inprimo &fecundoeiusuultu,licèt nonaqueinfecundo, atin tertio occulebatur.-- ANT.Voltumcontemplamini,hem, Satin' fic eft ? Ge.Non. ANT. Quidfific. GE. Prope modum. ANT.Quidfific. GE. Sateft. Velamen Phorm.act. 1.ſcen.4. 346 Deconiect. cuiufque morib.&c. Velamentumautemorationistenue est, cumfrigidaest,re miſſavé verborum affeueratio , vel negantis , vel afferentis aliquid . Frigidenarrantiſe a quopiam verberatum nullam fidemadhibebat, velſe adbibere fimulabat Demosthenes : at concitatius iam & impenfiusiniuriamfuam attestanti,ſetum credere dixit . Remiſſaquoque petitio docet negationem, ut 5.fcen.1. nempenesComicum . Eunuch.act. dicitur . At perplexa oratio multo magis detegitfimulatio THA.Pergin'fcelesta mecumperplexèloqui? Scio, nefcio, abijt, audiui,egononaffui. Noniftucmihid:Etura aperte esquicquid est ? Penes aliquos Iurifconfultos vacillansoratiopro indicioad torturam habetur,ut refert Emer. In Direct.Inquifit.3.p.q. 61. &Clarusinprax.criminal queſt. 31. nu.27. atcertèeft indicium adcapiendum, atque adferuandumin carcereextr.de Lib.7. tica. penis,cap.fuperbis. PenesquoqueQ Curtium concio extre pidatione, reputauit reum Lyncestem Alexandrum . Nulli, inquit, erat dubium, quin trepidatio confcientiæ in diciumeffet, nonmemoriævitium . Cum veròinfacto confiftit velamentum , perlucetipfumquoque interdumex te nuitate, veluti , quos memorat Iuuenalisſub adulteri aduen tūfolitos effefubitoſecorreptosfomnofimulare,utque isdicit , Vigilantiſterterenaso utcoramse uxoresliberius contrectarent ; ratione contrarie tatis, cum velamentumfictionis nimis artificiofum est, af DeartePoe fectatioeluceat: talequippiam est illudHoratianum de menda ci laudatore . Clamabitenimpulchrè, benè, rectè. Pallefcetfuper bis etiam,flillabitamicis Exoculisrorem:faliet, tundet pedeterram , Utqui LiberNonus. Utquiconductiplorantinfunere dicunt, Etfaciuntpropeplura dolentibus exanimo; fic Deriſor veròplus laudatore mouetur . §. Septimus. Cumdiſrumpiturvelum . 347 DISRVMPITVR autem velum, vel erumpente affectu, utdiximus, velaccidente, velſubſequente effectu; cum affe Etuserumpit maiores diligentia , & attentioniseget , cum in eodem inftrumento quod affectum aliquemfimulat , contra rius,veruſque erumpit; &nonadeo erumpit , uttotamfimu lationem auferat: fi enimperfeuerante adhuc velo fimulati af fectus, verusperpartememergat,ſagaciopus eftoculo,() in Structo, utinterfimulationis nubes veritatis radius dijudice tur. Dico autem, velutifi affectus amorisfimuletur vultu, at ineundem vultum erumpatodijradius interfimulationem adhucperſtantem amoris; autfimuletur affectus oratione,& oratione eademinterim contrarius elucefcat affectus . Pariter fifactofimuletur, &facto eodem aperiatur; opus infingulis his cafibusestmulta attentione , &perspicacia. Facilius di gnofciturfimulatio, cum oratio , & vultus apertèpugnant, veloratio, &factum, vel vultus,()factum. Namsi ve ritatisfignificatio per tranſennam elucefcat,parestcumfupe rioredifficultas . Pugnabat vultuscumoratione CremetispenesTerentium, Eunuch.acr. qui cumſe audacem verbisprofiteretur , Egoformidolofus? nemo eft hominum,qui viuat minus . at vultupraſeferebat timorem .-- TH. Attollepallium . Perij,huic ipfieftopuspatrono,quemdefenſoremparo. Pugna 4.fcen.6. Deconiect. cuiuſquemorib.&c. Pugnabat,iudiceElyſa,oratio Ænee,fugamadornantis, vultus; cum enimorationeis amoremprofiteretur. NecmememinißepigebitElyse, Dum memoripfemei,dum ſpiritushosregetartus. Atnecingemuit fletu Elyſe, nec flexitoculos, neclachry masdedit, utilla ipſa obiecit . Numfletuingemuit noſtro ? Numluminaflexit? Numlachrymas victusdedit? Interpretabatur itaque vultum pugnare cumoratione.At Afinar.act. pugnabatfactum cum orationeexfententia PhilenijPlauti 3.fcen.3. : na, cum Argyrippusamatorſaluereeamiuberet, &abiret. PHIL. Saluere meiubes,quoitu abiensaffers morbum? Sedcertèpugnabat oratio Ezelını Romani cumfactis;dice batſe Patauium expurgare velle , ) optimosquoſque ciues occidebat . Pugnarent vultus ,&factum,ſicontractafron te,&auerſo vultu quisarctèhominemamplexaretur:factum, fiquidemmagnamfignificaret dilectionem,atvultus animi alienationem. Hæcitaquecumpalam repugnantſignificationes affectuŭ: at cumtectè, &pertraſennam fignificatio veraerumpit,in telligemus ſuo poftea loco , interim breuitatis caufafuppri memus. §. Octauus . Cumdiſrumpitur, aperiturqueſimu latio ex affectuſubſequente. Атfimulatio aperitur ex effectuſubſequente interdum Ut velamenfatis perse denſum,et opacum difrumpatur. Simulatio Lodouici Sfortiadum prætendebat adminiftratio nem dictionis Mediolanenfis in gratiam nepotum exfratre arripere,detectafuitcum illisexclufis, eamfibi, &filijsfuis abIm LiberNonus. 349 abImperatorepetijt, & impetrauit . Proditorumfimulatio nesadexitumadducte omneshac ratione aperiuntur. Sinon finxitequumagręcisrelictumdonum effefatale Minerua , Sequentinocteexitusfraudemdetexit . Arduusarmatosmedijsinmenibusastans Funditequus; victorque Sinonincendiamifcet . Primum caput continet detegendafraudisexqua litateperſonaagentis, cum veteratorfue rit. Caput Quintum . §. Primus. Veteratorisdiſtinctio , & canon . SINGULAiamcapita,quebucuſquedistinximusdetegen dæfimulationis, diffimulationis véprofequamur,ſuoscui quecanones aßignaturi . Primumitaque eratex qualitate perſoneagentis,cumhomo veteratorfuerit. Veteratoralius apertiorest, quiſcilicet interdumiactatfallaciamfuam, &in Uniwersumdolofam viuendirationemcommendat . Aliuste Etus, qui speciefimplicis ,ac veracisdecipit pro utilitatefua . Adhuncfecundum veteratorem detegendum multafcribit di gniſſimaſcituPlutarchusinlib. deadul. & am.difcrim. Exem plumprimi ueteratoris exprimiturin Memnone aXenophonte in lib. 2. de Cyriexpeditioneincalce. Verbafunt inter alias , Memnõiactabatpoſſeſeomnesfallere,falsűfuadere, et amicosilludere. Lodouicus Sphortiadictus Morusexho- Guicciardi rūnumerofuiffevidetur,quidumprudentiaipſeſuaminterdum celebraret dareſepoſſe verbacunctisprofiteretur . Simulatore iam, ac veteratore diuiſo communiscanonſtatuatur . nus. Hominisfimulatoris, ac veteratoris dicta ,etfacta inter- Canon. pretari 350 Deconiect.cuiufquemorib.&c. pretari debemus ex utilitate eiusnon ex verborum,facto rumvéſignificatione . Totamrem unico exemplodeclaremus. 2.annaliū. Tacitus b. Germanicus eoredegerat Germanorum vires , ut unius ad huc annibello eos debellarepoffet. AtTyberius cui tanta glo ria Germanicifufpectaerat , multa obtendit , utabello ipfum abstraheret , primum monituquietiorum confiliorum,deinde oblatione Confulatus; demum rogando, ut aliquid materia re linqueret ad imperatoriam lauream Druso. At Germanicus SimulationemTyberrijnouit; nam, vttraditTacitus,Haud, inquit,contatus eftvltro Germanicus,quamquam fin giea,ſequeperinuidiam parto iamdecori abſtrahi intelligeret. . Secundus. Vſus canonisfeculohocexpo nitur,&reprehenditur. Hocfeculocanonhicaliorumdicta,acfactainterpretan diexeorum vtilitate adeo inualuit, utquafiomnesfintfimu latores; quafiomnes exelectioneagant, &confultatione, non autemfepeexaffectu, &perturbatione; &demumquafiom nes, quodfibi utilius eft, exactè cognofcant, interpretamur omne dictum , &factumex rutilitate dicentis , &facientis, utexfine,nullaetiamhonestatis habitaratione. Sumoautem vtilitatempropriè, uttertium eſt membrumboni in commu ni, quodtrifariam diuiditurinhonestum, vtile,iucundum , quomodoetiaminRhetoricisfumpfit Aristot. cumillam Statuit finemgeneris deliberatiui. Haccpea interpretatio exregula corruptadominandi, quamItali vocamus, ragiondi Stato; quamnuncnedum Principes, &ciniles homines,ſedſtratores fto. In1. deIusquetractant ; ipfam definiuitfubalio tamennomine appo fitiffimè Plato . Vtilitatem potentioris . Vnamquamque ergo LiberNonus. ergo actionem interpretanturex utilitate,quam affert,faltam tanquam exfine . Non est itaque eiufmodiinterpretatio adhibenda , nifi cum Canon. factum,dictumvéhominisfimulatoris , &callidifcilicet uete ratoris cenfemus, utenimfimulatorfingit,ut callidus,nonfubi toaffectu,sedprouiſa ratione utilitatisfuæducitur . Vndefihomofimplex, &apertusfuerit, nonest tanquam Corellariu. exfimulatione accipiendaeius actio . Si etiam conftet ex affe Etuimpulfumegiſſe, noneft interpretandaquafi ex prouifione utilitatis proceffèrit : pariterfifit imprudens . Quisenim, imprudentibomini tribuatfagacem cognitionem utilitatis ma ioris ? Atfi viroptimus , &fanctus , exhoneſtare, non ex utilitate ab honestateſeiuncta est exponendumfactum ,di Etumuéeius. Cumtamencauſaſimulationistantùmexcefferitperſongfim Exceptio. plicitatem, ut uixullafit interillasproportio, homo apertusfi mulat,uelquinfimulet, dubitarelicet. Mariusuidetur exfui naturapotiusapertus , quam ueterator , attamen tantumineo potuitpotentiadefiderium,utcum uiſaillifitpotentiæ ratioid exigere, turpiteromnes deceperit , uelutiin negocio Saturnini, legisque eiusnobiles, acSenatum; demumetiam Saturninum fefellit. Plutarch. in vitaeius. Secundumdetegendafimulationiscaputexperſona, qui cumagitur. CaputSextum . §. Primus . Quimaximètimetur, enixèhonoratur. ECVNDVM perſona, qui cum agitur .Hec Sanècum potestatem magnamobtinuerit , prafertimquefi Valde 352 Deconiect. cuiufquemorib &c. valde timeaturſempercumfimulationeeam adimus, laudan do,honoresque, acreuerentiæfigna multò maiora exhibendo, quàmfit verèſenſusnoster. Romani peffimos Imperatores quippe quos maximeformidarent, diuinis uſque honoribus viuentes coluere; atoptimosprincipeshonoribus humanis.Ve InPaneg. rumestilludPlinij. Ingeniofior eſt enim ad excogitan Traianodi to. Canon. dum(honores t) laudes) ſimulatioveritate, feruitusli bertate, metus amore. Domitiano Statuas aureasinter Deorum Statuas tanquamDeopoſuerunt. Traiano ereas in terStatuas hominumdicauere;fedbas duraturas,illas breui excindendas . Sititaquecanon • Quaadhonoremdicimus, autfacimus potentiorumhomi num, quospræfertim valdetimemus, velquorum odium ma ximèpræcauemusaliquemfimulationis gradum maiorem, mi noremuéincludunt: maiora enimfunt, quamquedicenda,aut faciendapro eorum meritiscredamus. Interdumquenedum minorameritahonoratorumhominum,ſednulla credimus: im mo velmaximisopprobrijs, &penisdignosreputamus. Cum ponebant Statuas aureas in Templis Domitiano,credebanttum Romaniinquinaricultum Deorum . Totaquearea (inquit InPaneg. Plinius)hinc auro,hincargento relucebat, ſed po tius pollicebatur , cuminceſti principis ſtatuis per mixtaDeorumfimulacraforderent. Vel ergo debemus credere, contraquamſignificetursentiri, &reputari; velfal temmultominus . Att.epift.13. §. Secundus. Praxim continet . CANONEM nonadmodumdifficilem,breuitamenpra Lib.2.ad xiillustremus. CiceroCefarem obfecrat, expulſoiamPompeio ex Italia, uteiustamendignitatemtueripoffèt earatione,quòd COS LiberNonus. eosduosdelegerit,quos præcipuècoleret,quibusqueeffetami 353 ciffimus, verbafunt. Sed, vt eotempore non modò iple auctor dignitatis tuæ fui,verum etiam cæteris auctor ad te adiuuandum; ficmenuncPompeijdi guitasvehementer mouet;aliquot enim funt anni cumvos duos delegi,quos præcipuè colerem, & quibuseffem ,vti ſum,amiciffimus. His verbispa remergautrunqueamorem,&obferuantiamprofitetur: ve rumexcanone,cum epiftolaſcriptafit ad Cefarem armate nentem,&victorem, interpretaridebemus, minus Cesarem aCicerone obferuatum,quàm Pompeium ;quam interpreta tionem resipfademonstrat : in ijfdem enimadAtticumepiſto lis nonfemel declaratſe Pompeianum, utdixerit , etiam malleſecumPompeio vinci,quàmcumCefare vincere. At de excedente Studio in Pompeiumfupra dixi, interim adde epist. 9. lib.8. itidemad Atticum, cumde Pompeio dixerit. Et mehercule, quamuis amemus Cn. noſtrum , vt &facimus,&debemus, &c.DeCefarefubijcit, Sedhoc τέρας horribili vigilantia , celeritate, diligentia eft; monftrumfcilicet ipſum vocat. Veterator autem aliusapertioreft, quifcilicetinterdumia- Appendix. )in vniuersum dolofam viuendira tionemcommendat; aliustectus,qui ſpeciefimplicis, ac ve Etatfallaciamfuam, t racis decipit pro utilitatefua. Ad huncfecundum vetera torem detegendum multafcribit digniſſimaſcituPlutarchus inlib. deAdul. +) Ami.difcrim. Exemplum primi veterato ris exprimiturin Memnone aXenophonteinlib.4.deCyri ex peditione incalce . Verbafunt. Memnon iactabat poſſe ſeomnes fallere,falfumfuadere, & amicosilludere. LudouicusMorusex borumnumerofuiffe videtur,quidumGuice.lib.: pruden Z 354 Deconiect. cuiuſquemorib &c. prudentiamipſeſuaminterdumcelebraret,dareſepoſſerver ba cunctisprofitebatur . A T ertium caput Methodi,ſcilicetperfuafio exponitur. Cap. Septimum . CCEDAMVS adeammethodipartem ,queanniti turfimulationem ipſum adducere ad vera animifen Saaperienda . Quatuor erant eiufmodipartismembra,quo rum primumperfuafio. Hecautemcumſemperex bonodu catur, (eaenim ratione, quamque rem perfuademus ,dum bonam ostendimus) velex honestoprocedit, velex iucun do, vel ex utili . Ex honeſtoquidem, utcum iudices reos ad veritatem detegendamhortantur,eoquod ius id,fasque poſcit: hac etiamfuafione uteretur, fiquis Theologicum id 2. 2. q. 69. dogmaadhiberet, quodpenesD. Thomamlegimus . Etideo art. 1. ſi confiterinoluit veritatem, quam dicere tenetur, vel ſi eam mendaciter negauerit , mortaliter pec cat. Exiucundo autem, veluti fi cui ea rationefuadeatur grauemaliquem affectum prodere , ut angor leuetur animi. At exutili,fioccultidefiderij , ac votiad confequutionemſe quis operaturum, modò illudnouerit, atteſtetur.Interdum non aliena oratione,ſedinteriore meditatione,acconfultatione,per fuafio procedit. Legati Allobrogumſua ipfi confultatione utiliora confiliafequuti coniurationem Catilina detexere. Sa luftius ita remdefcribit. In altera parte erat æs alienum, ſtudium belli ,magnamerces in ſpevictoriæ : atin altera maiores opes,tuta confilia,pro incerta ſpe cer ta præmia.Hæc illisvoluentibus,vicitfortunaRei publicæ . Itaque Q.Fabio Sange, cuius patrocinio pluri LiberNonus. 355 plurimum ciuitasvtebatur,remomnem,vti cogno uerant, aperiunt. Canonemproponamus . Persuaderecuipiam, utarcanaprodat,exlocisperfuaden- Canon. dipendet, quipenesRhetoreshabentur. Summaveròest, u velhoneſtumidtum,veliucundum,velvtilefuturummon Stretur,ut aptius eritadmouendumhominem,cuiperfuadere velimus. NutrixpenesEuripidemPhedra perfuadebat arcanam aperire animi afflictionemexhonestate. Itaqueenarranshoneftior videberis . #prius ex utilitate. Etfiquidemagrotasquidamarcanorum malorum, Mulieresbepromptefunt adcurandum morbum: Si veròproferenda tibicalamitas adviros, InHyppo. lit. Dic, utres Medicisdeſigneturhæc. QuartumMethodicaput. Pana, &quastiones quaque adeasreducuntur. Cap. Octauum. §. Primus. Comminatio penæ ſubit lo cumquæftionis. SVCCEDUNTpene,&questiones. Sumoautemhic penasinordinead eruendam veritatem,utinidem cum questionibus nuncrecidant. Questio enimaIurifconfultode- 1. itemapud Labeonem, finitur; Tormenta , &dolor corporis ad eruendam squæstione veritatem . Subijcitetiamquæftionemextendi adeam,quam fid ff. de iniu Gręci malam manſionem vocant,fubquacarcerem,&famem reponitgloßa,cum aderuendam veritatemitidem ufurpatur. Inverbo,di Verùmnonfolupena,fedcomminatiopena,cumfuerit inftans, cunt. Z 2 commi 356 Deconiect.cuiufque morib.&c. comminatio,& pengmagna,questionislocumfubit. Timo remfiquidem excitatmagnum: qui affectusnonfecus ,acdo lorlaxatanimum, vimquecontinendiſecretum , atquearca Cap.4.5.4. numanimiexoluit, utanteadiximus. Quamquidemcauſam eße, quamobrem animumaperianthominesquestionibusfub rectifuum , præterea,quenos adduximus,fignificat Sacra historia, ubideSampsoneloquiturloco antea adductocap.4. S.3.ibi, Defecitanima eius,&admortemvſquelaf ſata eſt: tunc aperiens veritatem,&c.penaitaqueeate nus adveritatemeruendamfuffragantur,quatenusanimum laßant: quemeundemeffectum præſtantmine instantes, urgentestimorem validum incutiendo. Timoremhuiufmodi 1 Lib.6. preualidumprefertim incutiebant tormentaexpofita coramreo adipfumterrendum; exponebantenimfidiculas,eculeos,ignes, laminas,& adfingulamembraexcogitatafingillatim tormen ta, uteaſpecieterriti reifaterentur,quæiudicesexquirebat . Curtiusidem coramPhilotafactumafferit . Tortoresin co ſpectu Philotæomnia crudelitatisinſtrumentapro ponunt : at aspectui ipfe nonſuccubuit; fuccubuere verò Annal.libr. penes Tacitumin coniurationeNeronis, Sceuinus , &Anto 15. nius Natalis. Et tormentorum ,inquit, aſpectum,& minas nontulere. §. Secundus. Non eſſeſatiscertam confeſſionem, quætormentisexprimitur. : Ar licètpena, &questiones,utlaßantanimumadde tegendam veritatem, conferant,attamenſquitiainterdum ſua adducuntimpares dolori homines ad fatenda crimina; que nunquamperpetrauere,ut mortefaltemseab ea mife ria Cho LiberNonus 357 ria liberent. Curtius dePhilota. Quia Philotas vltimis Lib.7. cruciatibus victus,vera nedixerit,quæ facta probari nonpoterant,an falſis, tormentorumpetierit finem, re quoquerecenti,cummagispoffetliquere, dubita tum eft . SedLegislatoribusquoquefufpectaestqueſtionum files; unde ff.dequeſtionibus,l.prima,legimusbeca Vul pianodicta. NoneſſeatormentisincipiendumD.Au guſtus conftituit, nequeadeo fidemquæſtioniadhi bendam. Hæcibiproindequeinter Iurifconfultos id com muni votoobtinuit, tormenta eſſeprobationemſubſidiariam; nempe noneßeadea deueniendum, mſi infubfidium,cum aliæ probationes ceffant . Clarus in pract. crimin. quest.64. num. s.quipostConradum eam effe communem DD.Sen tentiam refert . : Hocquæſtionum caputperſeparumeſſe accommodatum politico homini, per redu tionemtamenquandampoſſevtileeſſe. VERVM nedumparum certaestfides queſtionum,ſed etiammethodus queperillas tranfigitur ,parumaccommoda za politicohomini; ad queſitoresfiquidem , ac iudices crimi numpotiuspertinet,&demum adillos, quiiurisdictioneuti poffunt aduerfus eum, cuius veraſenſaquerunt. Heri in feruos exercere poterant, patribus quoque infilios aliqua exparte patet pro iure castigationis , quod in eos habent : verùmper reductionemin alios quoque nobisnonfubiectos quoquo pacto datur; modòfintaliquade caufanobisobnoxij. Sampsonerat amore Dalide obnoxius; potuit itaque illaiugi moleftiaexprimere abillo caufamfortitudinis ,quamomnibus Z 5 tegebat : : : Deconiect. cuiufquemorib.&c. : Canon1. Iuuenalis. Canon 2. Annotatio. tegebat: idem eritfiobvtilitatem,velhonorisſtudium, velob aliuddemumbonumfueritquisobnoxiusnobis. Sintcanones. §. Quartus. Canones continet . QVEMCVNQVE aliquisobnoxiumhabetaliquainre potest hominemadduceread detegendaſecreta animi,dum eumincommodeteain re,inqua habet obnoxium,non dando fcilicet eam,velexiguèdando uſquequo veritatemdicat. Ca nonpatetexijs,quedeDalidadiximus.Pariterfiduses, م beneficusinopi,quemfubleuarefolebat,fubtrabat liberalita tis fuæadiumenta. Itemfipotensbomo, acStudijs multorum cultusfubtrahatcuipiam colentiumamorispristinaſigna, interiores admiſſiones , ut earatione compellathominem ve ritatem detegere, omniſummota fictione; nam hec acriter punguntſequaciumanimos. Quiddas,utCostumaliquandoſalutes, Utterespiciatclauſo veientolabello? Ille metit barbam , crinemhicdeponit; amati Plenadomuslibis venalibus. Quodquedehisdefideratis bonisdixi ,dealijsomnibusdi Etumquiſquereputet . Si quis pariter quempiamobnoxiumin re aliquahabeat, minisfubtrahendi bonum concupitum adigere eum potestad aperienda veraanimiſenſa. いい 4 : Utpriorſcilicet canondolore,bictimoreprocedit.Amata hocmodomulieres amatoresfibidetectos redderepoßunt,etc. &principesaulicosfuosinterminationealioquingratiæ ſue . Nontamen est prorfusneceſſariamethodus,vt conſtan tianonnullorumtormenta vincit,ita etiam vincere ,atmul toma : LiberNonus.: 359 to magispotest minus violentas expreſſiones,qualesfunt, quasproximèmemorauimus; tumqueexdolore, tumqueex timoreprocedunt . Importunas ſollicitationes ad hoc quoque caput reduci. IMPORTVNA follicitatio, &repetita interrogatiofe cretimoleftia demumſua potis eftexprimereſecretumanimo: quiſquefecumreputet,inuenietfæpe animifecretanonfemel denegata,repetita demum,& inftante petitione expreffiffe. Dalida verè videtur eiufmodi importunitate viciffeSam pſonem,licètincommodatioinamore necteretur. Chremes pe nesTerentium , repetitainterrogatione Menedemum inclina. Heaut. act. uitadaperiendam caufamærumnefue; verumalio etiam Subiecto methodicapitearcanum demum expreffit. Quidpof 1.fcen.1. fititerata , &demum importunapetitioexfactoBlafij cum Daſio penesLiuium patet, etfi enimnonpertinetexemplum Lib.26. adaperiendumanimiſecretum,tamen maximam vimipfius oftendit ,dumBlasius amulumsuum, & studiofum puniri imperij importunitatefollicitationis ad partem Romanorum traxit. Concludit eam narrationem Liuius. Nec Blaſius ante abſtitit tam audaci incepto, quàm idem ob tundendo,docendoque,quamearesipfis,patriæque ſalutariseffetperuicit,vt præfidium Punicum (biau temNumida erant)Salapiaquetraderetur Marcello. §. Sextus . Iudices,&quæfitores criminum hacvti arte, &c. IVDICES, &quæfitoresfcelerum importunitateeiuf Z 4 modi . 360 Deconiect.cuiufquemorib.&c. modi interrogationumfatigant reos, eaque unàſapeadcon fitendumadducunt; nammultitudine interrogationumhomi nes onerant, eorumque refponfiones contrarias , &perple xas contendunt; indefatigati ,quiinterrogantur , & irreti ti, cumſeſeexplicarenequeant,ſepenonhabentquidrefpon deant , &obmutefcunt. Sape veritatem fatentur victiin dicijs , quæextorfit interrogandoiudex. Suntaliquiininter rogandi arteadeoexcellentes ,ut reosfolis interrogationibus adconfitendumadigant; nõnullosqueeiufmodi afecognitos re fertTranquillus Ambrofinus deproceffuinformatiuolibroi. capit. 2. num. s. moleſtianempe anguntur, & franguntur rei ; interdum etiam timorepeneanimo prouife. Timorepe nes PlautumdefecitTyndarus obindiciumAriftophontiscon trarium enixè affeuerantis , &ob interrogationes Hegionis heri. Aperittimoremfuum Tyndarus . TYND. Pereoprobe . Quintuquiefcisdeierectumcor meum,acfufpendete. Tufuffultas,egomiſer vixaftopreformidine.. §. Septimus. Non eſſeprorfustutammodò enarratam artem . VERVM nequeprorfuscertafidesadhiberi potest eiuf modi interrogandiperitia , utfcilicet, quicquidillaexreisex primit, omnino verumreputetur. Siquidem videmusdifpu tandi peritosredarguere veriffima quæquedictaminusperi torum,quosetiam (modolubeat)inrepugnantiamdictorum adducunt . Quinquefunt, quæſopbistefibi proponunt, & nisi rectè , &fatèoccurratur,prestant. Redargutio,Fal fum,Inopinabile, Solęcismus, &Nugatio. Ariftotel. 1.So phist. Elench.cap.3. Solertem ergo,& acutum quafitorem adducere LiberNonus. 361 adducerehominem, etiamſi veridicum , &infonteminrepu gnantias, &contrarietates, ecquod mirum? Confequens ve ròeft, utirretitus eiufmodihomo conturbetur ,atque contice Scat; deindeque tormentorum metu,adque iam indiciafua perpexitatepræbuitiudici ,fateaturdelictum ,quodnunquam perpetrauerit . Certèfiquainremediocritatemſequioportet (inomnibus Admonitio, autemoportetſequi , nam omnis virtus ,omnisque actio virtutein mediocritate eft)inbac præfertimfunctione ,quæ ex vitamnecemquehominumobiectamhabet ; immofubiectam, est earetinenda. Velle ergoexfubtilitatenimianominis cele britatem comparareadfeuitiæ exceffum tendit: negligentius contraquam parfit procedere , estcriminosorumhominum malitiam alere. Arripiat ergo iudex,acfibi proponatillud Cleobuli Αρισον μετρον, ſcilicetoptimum efſſe modum; necnonHo ratijmonitum. Rectius viues,Licini,nequealtum Semper urgendo,nequedumprocellas.. Cautushorrefcis,nimiumpramendo Litusiniquum . QuintumMethodicaput. Pramia. Cap. IX. Qqueque §. Primus. Præmiorumtripartitadiuifio. VINTVM Methodicaputſequitur,nempepramia, adpremiarediguntur. ExeploanteaSceuolę rem illuftrauimus; nuncdistinguamusamplius. Premia ergovel datafunt, vel sperata, velpromißa, velaliter. Premia alia data, aliafperata . Que veròsperata, aliaexpromiffione Sperata, 362 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ſperata, aliafinepromiffioneſperata. Quefinepromißioneſpe rantur,ego abfolutè ſperata vocabo ; alia pollicitafimpliciter nuncupabo : atquehocmodo prior distinctio tripartitaredibit . Premiorumdatorum, ſperatorumpromifforum. Obdatum premiumreuelauitſecretumconiurationisPorfengMutius,& Vultureiuspenes Saluſtium ,premioimpunitatisfufcepto,con iurationem Catilina detexit, Poſtvbifide publicadicere iuſſus eſt, omnia, vtgeſta erantaperuit. Ob speratum Milichius Neroni . QuadereTacitus. Namcum ſecum feruilis animus(Milichus)præmiaperfidiæreputauit, fimulqueimmenſapecunia,&potétiaobuerſabant, ceflitfas &faluspatroni,&acceptælibertatismemo ria . Tamen &ipſummouittimor,quem eiingeßit uxor,cu ius etiam confilium affumpferat, utfubiungit idem Tacitus. Premiumpromiffumlocumhabet, cumdetectoprincipio,vel coniurationis, velalicuius occultidelicti ad reliquumindagan dumpremia proponuntur reuelantibus . Hanc premiorum pollicitationem refpiciunt illa verbaTacitiin commurationeNe ronis iamfublucente, Cruciatu, aut præmio cunctaper uiaeſſe. Haceademarte , pollicitatione nempe premiorum, fiquisexulemauttraderet, autoccideret, addita etiamimpuni tate (fiquioccidebat, auttradebatforetexul) SixtusV.maxi mamexulummanum totam Ecclefiafticam ditionempertur bantiumdiſiecit, acperdidit . Cicero, ut Saluſtius refert,mul tapollicendoper Fuluiam, effecerat,ut Q.Curtius,dequopau lòante memoraui, confilia Catilinafibiproderet. 5. Secundus. Depræmijsdatis,&quæad : eareducantur . ANTEA premiorumcumadfecretadetegendain affectus, Utin LiberNonus. Utincaufasredegimus;nuncpariterconiungamus eorumcon 363 fiderationem. Premiaitaquedata voluptatemafferunt, cu iusrationeemollitusanimusfacilèaperitur,fuaqueeffundit: ex eodemhocfontefit, ut veneriscomerciareddant concubitores fibi mutuòapertos : exhibitaergoea voluptasinter data præ miareponendaeft; eſt enim bonumquoddam,fcilicetiucundum, exhibitum, &animüfufcipientiumſummopereemollit . Dym nus hac de caufa Nicomacho exoleto coniurationem in Ale- Curt.lib.6. xandrumdetexit . Curiusconiurationem , & confilia Catili- In coniur. neFuluiæ,quicumeratei vetusſtupri confuetudo. Blandi. Catil. tiæpræfertim muliebres multum & ipfe poffuntob volupta tem,quamexhibent,quaquelabaſcit animus. Multas mulier culasfolis blanditijs abamatoribus intimaanimiſenſaextorfif fe,certum est; nam, ) in maioraimpulere. AudiamusLi uiumdeprefecto præfidij Tarentipropenis . Blanditijs, in quit, muliebribus perpulit eumpræfectumadprodi tionemcuſtodiæloci ; multòmagisergopoffuntanimi ar canaelicere . Blanditie quoque potentiorum , &præfertim principum, magnam vimbabentadcommouendos,aperiendosquefibiani mos; namlocomagnihonoris,proindequeboni prestantisha benturblandeaprincipeappellationes , nedum a leuibus homi nibus,fedetiama grauioribus. Inaulaplures reperies prima rioshomines,quosfibenignèprincepsafpexerit ,idipfiproma ximohonore,ſummoquefortunebeneficiocomputent. Memi nipotientererumClementeOctauo , adeoque Petro Cardinale AldobrandinoeiusexfratreNepote, urgèreſeproceresEccle fiasticos, utabipfoinegreßibus, regreffibusvéconspicerentur. Sedquid? Repetamus illud Tacitide Seianodictum. Liber tis quoque,accanitoribus eiusnotefcerepro magni fico 364 Deconiect.cuiufquemorib.&c. fico accipiebatur: Agnofcithancblanditiarum vim Plu tarchusinlib.deimmod. verecundia, utmulti , dumlaudan tur, &extolluntur,labaſcantanimo,ſequefubmittant blan dientibus . Blanditie ergolaxant,acremittunt animum,ut Annal.lib. multi idcircò blandientibusſeſe totos aperiant . HacarteLa 4. verſus fi nem. tiniusLatiariscircumuenitpenes TacitumTitum Sabinum ; laudando enim eiusconstantiam arcanum eius in Seianum odium totum exprompfit. §. Tertius . Mirandum exponitur, etiam dolorem voluptatishacinreinterdumnaturamſubire, &lachrymas præmij dati . MIRANDVM estprimafronte,quodnuncexponam , etiam dolorem interdum voluptatis naturam&vimfufcipe re . Repetendum autem est ex Aristotel. 1. Rhetoric.ap. deiucundis,fletum , aclachrymas voluptatisfenfum include re, quodauctoritateHomeri confirmauit . Sicfatusflendi cunctis immiſitamorem. Ratio veròeaest, quodflendo, ac lachrymandodolorem ferèeffundimus, adeoque animurnoppreffumleuamus,fiaffli Etumbominemcommemoratione malorumin lachrymas conij ciamus, vixfieripoterit, utnonintimumaperiat animiſui. Confirmanturbec exemploLatiaris,quod proximo §. tetigi Latiarismi mus:placetnunc verbaTacitifubijcere. Latiaris, inquit, ia racalliditas. cerefortuitosprimum fermones,mox laudarecon ſtantiam , quod nonvtceteri florentis domus ami cus adflictam deferuiſſer; fimulhonorade Germa nico,Agrippinammiferansdiſſerebat. Etpoftquam Sabinus , vtfunt molles in calamitate mortalium animi , LiberNonus.-animi, effuditlachrymas, vinxitquæſtus, audentius iam onerat Seianum,ſeuitiam,fuperbiam,ſpes eius :  nein Tyberiumquidemconuitioabſtinet. Hacibi,at postnonnullahæcaliafubiungit . Eadem ille Sabinus,& diutius quando meſta, vbiſemelproruperediffici liusretinentur. PRAEMIA sperata, acpromiſſaaggrediamur,duohæc ca pitanuncinunumconiungentes.Exaffectuautem,quemeiuf modisperatapramiaexcitant,intelligemus,quæcunqueadipſa reducuntur, interipſaquereponidebeant, inhocpræfertimne gocio.Atquisindubiumreuocet; quincupiditatemſuſcitent? bonumenimnondumhabitum defiderium incutit, quem affe Etumfpesacuit.Primoergolocoampledignitates, tſumme diuitia,quebonaaPrincipeſperemus,auta Republica, ſperati boniapicemoccuparet . Abeiufmodi præmijsmotus Milichus detexitconiurationemaduerfusNeronem,vt vidimus:ijfdem motifuntLegati Allobrogum adconiurationem Catilinadete gendam; queenimipfosdiu deliberantesin hancdemumpar temtraxerunt,fuerunt,utinquit Saluſtius. Maiores opes, certa confilia ; pro incertaſpe,certapræmia. Atque cunque etiam speramus , & defideramusapriuatis, eandem vim,maiorem, minoremvéprodefiderijintentionehabent. Si amatapro conditione amoris pofceret, ut amator penitiſſi mumanimiarcanum proderet, vix credo amatorem futu rum,quinondetegeret quæcunquecommißaforentfideiſue. Inops item, fi eademconditione offerreteidiues multasdiui tias ,facilè denudaretarcanaanimi. Inops item confilij,aut confo A ! 366 Deconiect. cuiufquemorib &c. confolationis, aut opis , fi ea offerantur, aperiet, que prius Heaut. act. celabat . Penes Terentium Chremes Menedemum adduxit 1.fcen.1. nal. adaperiendam caufamegritudinisfuæ poſtinſtantem,acrepe titam interrogationem , pollicendo illiconfilium confolationem, &opemfuam. Atqueiftuc,quicquidest,fac merutfciam, Neretice, ne verere, crede,inquammihi, Autconfolando, autconfilio, aut reiuuero . §. Quintus. Iram etiam ,&quæiramconcitant, animum denudare excodemfunda mento præmij ſperati. VT fua uisest ultio, itaboni ſperatirationemfubit, cum Speratur. Hancob caufam ad explendamiram arcanumreue lant multi,cum exea ultionemexpectant:ataffectuspræterea ire apertus est, velutianteaquoquediximus, utipfaperfe aperiat animiſenſamagis etiam,quăcupiditas. Huiuseffectus exěplumpenesTacitumhabemus, vbi SceuinusFenniumRu fumdetexitiratus, quod,cumintercõiuratosipsequoque eßet, Lib.4. An- ineostameaccerrimus iudexforet,utque Tacitus dicit,atrox aduerfus ſocios, quo fidem inſcitiæ pararet,prodide runt ergoillum exira, & ob ultionem. RemexTacitinarra tione intelligamus . Cæterum ,inquit, militaris quoque conſpiratio nonvltra fefellit, accenfisindicibus ad prodendum FenniumRufum,quem eundemcon Icium, &inquifitorem,nontolerabant. Ergo inſtati, minitatiquerenitens Sceuinus, nemineaitpluraſci re,quàm ipſum; hortatusquevltròredderettam bo noprincipivicem. Nuncetiam,quiartemtradunt interro gandorum reorum,monent, ut reus adiramadducatur. §. Sex LiberNonus. 367 §. Sextus. Spesquoquegloriæinterdum ſecretaape ritexcodemfundamento . INTER cetera bona gloriaetiam,cumsperatur ex occul ta veritatis enarratione, aperit animiſenſa. Exemplumin Subrio FlauiopenesTacitumhabetur,dequohæcfcribitincon iurationeitidem aduerfus Neronem . Dein poftquam vr gebatur confeffionis gloriam amplexus interroga tusquea Nerone,quibus caufis ad obliuionemfacra mentiproceſſiſſet. Oderam te,inquit, nec quiſquam tibi fidelior militum fuit, dum amari meruiſti: odif ſe cepi,poſtquamparricida matris,&vxoris,auriga, hiftrio, &incendiarius extitiſti . Affectusautemtum animum denudans estcupiditasgloriæ, velſana, velinfana, ambitioſa. Queſitoresnunccriminum pronosin ambitio nemanimosineundemaffectum promouentad eliciendam ve ritatem, quadereinfraincanonibus. §. Septimus . Ebrietas. EBRIETAS quarto loco numerabaturinter argumenta Suprac.4.5. recludendi animum . Quadere,præter ea,quædiximus,Ho ratiushabet , Quidnonebrietasdefignat?opertarecludit. 3. AtpriorPlato . Vinumlargius epotumineamlibertatem, Inprimode &audaciamhominemadduceredicit, utintrepidèfaciat , dicat quicquidvult . Exemplum veròpræteraliamultahabe muspenes SenecamdeRufo viroordinis Senatorij. Verba Lib.3.d legibus. funt, SubDiuoAuguſtonondum hominibusverba ele fua 368 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. fuapericuloſa erant, iammoleſta. Rufusvirordinis Senatorij inter cenamoptauerat, neCefarfaluus re diret ex eaperegrinatione,quamparabat,& adiece rat idem omnestauros ,&vitulosoptare. Fuerunt , qui illadiligenter audirent, vtprimúdiluxitferuus, qui cenanti adpedesſteterat , narrat, quæ inter cæ namebriusdixiffet; hortatur eum,vtCefarem occu pet,atqueipſeſedeferat. Energoeffectusebrietatis : quem effectumcumoptimècallerentdelatorestemporeTyberijfermo Lib. codem nemebriorumferuabant. VerbaeiuſdemSeneceprofero. Sub cap.26. 3.debenef. Tyberio, inquit, principefuit accufandifrequens ,& penè publica rabies,quæ omniciuili bellograuius togatamciuitatemconfecit: excipiebatur ebriorum fermo . A Canonescontinet . CaputDecimum . Dcanonestranfeamus,quiexprecedentiscapitisdog Canon1. 4 Declaratio. Ampliatio prima. matibuspendent. Sititaqueprimuscanon. Preſentibonohominemafficere,fiue utilebonumfueritfi ueiucundum,ipſum perfeemollitanimumaccipientis, &adſe ſeaperiendumdisponit; modòinstet, quidedit ad arcanumali quodanimiintelligendum . Debettamen ,qui arcanumanimicaptat, itadare , & ita querere, utnonideodediffe videatur, nullaquealiade cau Ja, quam utaccipientisanimumdetegeret. Arsenimprouifa perit, qui accipit (fi homo præfertim cordatusfit)fe cir cumveniri, nonbeneficioaffici credit; undeobduratur potius animus,quàm utemolleſcat,potiusque obducitur,quàm out aperiatur . Collatioboniid,quodnunccanonexprimit, magisoperatur, cum LiberNonus. 369 cumbonumfuerit magis expetitum . Nempe diuitie homini egeno, &cupidograta admodum : diuiti,&liberali non ad modum : immo neque isforfan accipiet . Amatori blanditie mulieris amatepro felicitate erunt : at alteri potius deſpecta , molesta . NonineptumfigmentumReginaldi, &Ange licæ,quæ pulcherrima cumeffèt, t )amultisfummopereexpeti ta,a Reginaldo aliquandodefpiciebatur ,immofaftidiebatur. Nafciturexampliationecanon. Intribuendobonoaddenudandumaccipientisſecretum,opor Canon2. tetconijcere, quidipfepræfertimdefideret,idquetribuere: nun quamautemdare,quefastidiat, & contemnat. FrustraMef Sallablanditiascredebat Sulpitiefuas gratas effe,quas intimè fastidiebat . Iamnimium Meſſallamei Studioſequiefcas; Nontempestiveſapepropinque vie . Neque ergo militi librostribuere, doctoriarmaconuenit, fedquequemqueviuant,acdecent. Tibullus. Hin. defidiofumhominemconijcerein otia, ) luſus, &fua- Corellariu. nembufmodi vitam confert ad retegendumfecretum ; & amatorem,fiamicaaggrediaturblanditijs; ambitiofum,siprin ceps , authomopotens blandisappellationibus, dignationibuf quehonoribusqueeiufmodiafficiat. Commouentpotiffimumbonatributa,fiabamato, autobfer- Ampliatio uatodatore procefferint , v.gr.fia principe donentur, magis fecunda. mouent, quamfiapriuato; &fiabhomine,quemfufpicimus, quamfiadespecto; &fiabamataamator, vel ab amatore amata , quamfi ab alijs quibufcunque acceperint. Sit ergo canon . Cum danturbona magna homini valdè expetenti,ab ho- Canon3. mineque ergaquem magnafitreuerentia, vel magnus amor Aa acci 370 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. accipientis eiufmodi donum, ut donum, ut magna voluptate afficit,ita animumlaxat , acremittitadaperiendaſenſaintimaſua. Canonexampliationibusducitur, &ampliationes ex antea dictis in cap.præcedente. Canon4. Canon5. Canon 6. Praxis Pla tonis. Adintimos , &tectosdolorescuiufpiameruendos confert, fieorundem commemoratione malorum recrudeſcatdolor, ut inlachrymas uſque erumpat:pariterenimperos, & vocem doloridem erumpere nititur . Patetexcap.anteced. S. 3 . Iniuria accepta, velopinionesacceptaruminiuriarum,quas condimus animo ,facilèdetegentur,acerumpent, fiearumcom memorationeinpræfentem iram,prefertim magnamconijcia mur. Patetcanon excap. anteced. §. s. Vinograßariad denudandosanimosest viaefficax , modo liceat . Ex§. 7. cap. anteced. Haceft praxisaPlatonelaudatafubfinelib.1.delegibus detegendorum morum, eorumpræfertim,quipetulantia,im pudentiæquefunt affines . Verba apponamus. Атн. Inijs igitur, quæperpefli confidentes, audaces quemaxi mè fieri natura ſolemus , cogitandum videtur, vt quam minimè impudentes,& audaces ſimus, fed contrà formidoloſi ad dicendum, aut patiendum, autagendumquicquam turpe. CLIN. Ita videtur. Атн. Nonnehæcita funt,inquibustales fumus , ira,amor,petulatia,inſcitia,auaritia, ſecordia; &ad hæcilla,diuitiæ,forma,vires,&quęcunquevolupta tis ebrietatequadam hominesamentesfaciunt? Ad horum omnium leue,& innocuum periculum fa ciendum inducendamque exercitationem ,nullam habemusvoluptatemcommodioréea,quæpotione moresexaminat,ſi modòprudens quædam cautio adhi LiberNonus. adhibeatur. Videamus enim. Duri,&agreftis ani 371 mi, vnde iniuriæ millepullulant,vbi experimentum caperetutius fit: in commercijsnè, quævel maximè ingeniumdeclararevidentur, anDionyfij ſpectacu lis , autvenerea inreanimo ſuccumbente,vtmores alicuius in periculumvel filiæ,vel filij , vel vxoris pu dicitia expoſita probes?Equidemſi infinitacomme mores, nunquam inuenies,in quo per iocum fine omniprorfus periculo ſpectare ingeniafic vtin vi nolicet. QuaderenequeCretenfes, nequealiosho minum vllos dubitaturos vnquam putamus,quin huiufmodi morum examinatio conueniens fit, ac præcæteris facilis,tuta,breuis . SextumMethodi caputaggreditur, cum velamen tumperſeperlucet . Caput Undecimum. NVNCſextummethodicaput aggrediamur,cum vela mentumperlucet: duas hocpartescontinebat; cumtotum Suapte natura perlucet, & cumfuapte natura imperuium aliqua inparte difrumpitur : primam partem repetentes,ni hil eft,quodfuperius dictis cap. 4. §. s. adijciamus præterca nones. Remiſſa,acfrigidaſignificatio morisautaffectus, quem Canon1. pratendimus,fiue orationefignificetur,fiue vultu ,fiuefa Eto ,fictionem,fimulationemvéſapit. Canonisdeclaratio,ac ratioexdicto cap. 4. §. s. patet. Exciperetamendebemus ,niſiremiſſaſignificatioexhomi- Exceptio. nis natura, morevéfuerit, v.gr. vir grauisbreui oratione, immotoqueplerunque vultu,quefacturusest,fignificat. Ro Aa 2 tolan 372 Deconiect. cuiufquemorib.&c. tolanduspenes Areostumpaucis verbis operamfuampollici tus est Olympie. Inparoleconleinonfidiffuſe , : Chedinaturanonne uſauatroppe. Socrates eodem vultuſecunda,&aduersapertulit; immo InPhed. Canon2. Exceptio. Canonisre calicem venenibilariter , & afpectueodemquoceteraaccepit. Platohisconfirmat verbis. Socrates verò hilariter ad modum,oEchecrates,accepit, nihilomnino com motus,nequecolore,nequevultu mutato,fedquem admodumconfueueratillumTaurineafpiciens. In naturaergoadmodumremiſſa,autinſummagrauitate,magna nimitatevécanonnon uſquequaqueretinendus. Nimiumartificiofa, affectataqueſignificatio affectus , aut morisfictionis,acfimulationisest argumentum. Canonisde claratio,&confirmatioex §. eodem s. cap. 4.habetur. Atexcipitur canon,cum moscommunisgentis, velpe culiaris perſoneineamaffectationemfuaptenaturadefcendit, verbigratia,nunc Neapolitani vehementiconatu, 20 cis , et vultus , &manuum,ac reliqui corporis ad expri mendaſenſaſua utuntur: ex earufufit , utque affectata fignificatioinalijs effèt ,inipfis nequaquamfit . Suntetiam perſonealique,queeandemexpreffionis affectationemex mo re contraxerunt . In eiufmodiergo hominibus immodicusfi gnificationis conatus , non preſentem fictionem,fedpotius propenfionem adfingendum indicat canonem , ergo restrin gamus. Cumhomo,quinequeexcommunimore,neque exſuoestin Arictioalte- fignificandi conatuimmodicus, nimisartificiofa,acaffectatafi gnificationeaffectum, moremque prætenderit,iustamfimula tionisfuspicionem affert. Affecta : LiberNonus. Affectationem eiufmodiindicant illaPerfijinprimaSatyra 373 in admiratione verfuum aNeroneforſan prolatorum . Etnatalitiatandemcumfardonychealbus, Sedelegens celſa, liquidocumplafmateguttur Mobilecolluerit ,patrantifractus ocello, Hicneque more probo videas, neque voceSerena IngentestrepidareTitos, cumcarminalumbum Intrant,&tremuloſcalpuntur ubiintimaverſu. Etpostea 1 Laudatur; bellumhoc. hocbellum? anRomuleceues? Declarandus veròeſtcanon; nedumenimaffectatioconfi- Declaratio ſtit iu exteriorepronunciatione,atqueingestibus,fedinfignifi catione orationis,atquein actioneipſa . Nempecũomniafacta, dictaqueſocijlaudatquis,acfufpicit,affectatio illaest, &fi Etum,acfimulatumamorem,non verumfignificat: nemoenim est, quinonin nin aliquareoffendat . Quiomniaitem amicidefi deriaapprobat; omniaeiusdicta,factaquetumadmittit,tum imitatur,affectatèſegerit, estque eaaffectataoratio, actioque, fimulqueidcircòfignumamorisnon veri , & adulatoris,non amici, utPlutarchusdocetdeadul. &amicidifcrimine. Quitamencanonaccipiendusprovero,utplurimum,fecus Exceptio. enimpoßeinterdumeousqueprogrediamorem,utexcecetpror fusamantemergaamatum,omniaqueeiusdista, &factapro rectisrepræfentet,faterioportet, &patetetiamex iamdiftis, &infradicendis; eft tamenis amorrariffimus,preterquamin Lib.feq.ca. furoreamatorio, venereoque. Caterumenimetiamfiadagio 14.9.3. feratur, Suum cuiquepulchrú,&fuusrexreginæpla cet; tamennoneousqueidprocedit, ut nonetiaminliberispec cata agnofcamus, &caſtigemusinterdum, utdogmaPlutar chiiure poffitpaffimin hoc coniecturalinegocioaccipi. Aa 3 Sextum 374 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Sextum idem methodicaputcumerumpitaffectus. Caput Duodecimum . PARS aliaeiuſdemſexti capitismethodierat,cum affe Adelph. act.4.fc.5. Etus erumpit. Erumpit veròis vel voce, velvultu, velfacto. Erupitaffectus pudoris vultuÆſchinipenesTe rentiumfingentisſeforesnonpulſaſſe; undeibi Mitio. Erubuit (inquit)faluaresest. &lachrymis. Mitioibidem . Atdoloramiße, utcredebatPamphile,erupit vultu,-Quidlachrumas? Comprimebattameneum dolorem Æſchinus : at erupitidem dolor voce,dumſeperijfſſe inuictusexclamat. MIT. Hacvirgoorbaestpatre: Hicmeusamicusilligenereeftproxumus: Huiclegescoguntnuberehanc. Æs. Perij. M.Quideft? Æs.Nil:recte:perge. Atmulto magisinillis verbis enituitdolor eius,& ira cundia . Æs. Factuma vobisduriter , Immifericorditerque,atqueetiam (ſiestpater Dicendum magisapertè) illiberaliter. Eaoratiotamacris denotat hominisangorem,& iracun diam,quantanon effet nataex alieno, &dealienonegocio, vt ipſe tumfimulabat. At Clitiphonis amor in Bacchidem erupitfactis,quæilli obiecit Chremespater. CH. Vidin' ego temodòmanuminſinumhuic mere triciinferere. §. Pri LiberNonus. 375 §. Primus. Canonescontinet. VERIVS est inditiumaniminota erumpentis affectus , Canon1. quàmfignificatio contraria , quaexpropofitoobferuatushomo Utitur. NempeimmiſſiomanuumClitiphonisinfinumBac chidis verior fuitfignificatio amoriseiusergaipfam,quàmfi mulatio , quòdeßet illaamica Clinie. Exemplum penesTaci tumlib.1.Annalium . Tiberius imperium fpecie, ac oratione recufabat. Afinius Gallus improuiſa interrogatione ipfum offendit; orationeta men difimulauit offenfionemTiberius ; verumex vultueru pit, &veraeanotafuit; namfemper inuiſusfuitis deinde Tiberio; &demumdamnatus perijt . Verbafunt Tacitirem narrantis. .. TumAfiniusGallusinterrogo,inquitCafar,quam partem Reipub.mandaritibivelis.Perculfusimpro uiſa interrogationepaulatim reticuit, dein collecto animo reſpodit.Nequacquamdecorumpudoriſuo legere aliquid,auteuitareex eo,cuiin vniuerfum ex cuſari mallet. Rurfus Gallus; (etenim vultuoffenfio nemconiectauerat)nonidcircointerrogatúait,&c. Aliaest eruptio affectus,aliaeft expreffio confilij,etiam Exceptio. cum voceerumpit affectus. Placetexemplodeclarare canonem, acinterduasdictas res Declaratio. differentiam . Sumamus ergo illud Cefaris ad Oppium,& Balbumpenès CiceronemadAtticum.Ethoc, inquit, liben tius, quodmeaſpontefacereconſtitueram, vtquàm leniflimum mepreberem,&Pompeiumdaremope ram,vtreconciliarem . Inreliquapostea epistola deleni tate eademfua agit, ut illa verba,vtPompeium darem Aa 4 operam, 376 Deconiect.cuiufquemorib &c. operam,&reconciliarem,quafiinfertafint,atnonfunt notaaffectus erumpentis,fedconfilij , acdeliberationis,utex formaipfadicendiconftat. Corellariű. Hincfit, uteaverba,quefiaffectumemergentemexpri merent,effent vera animinota,nunccum confiliumfignifi cent,fintfubdola; adimponendumenimOppio, &Balbopa cemcupientibusdictafunt, nonquòdCafarPompeiumfibire conciliare Studeret; namad victoriam , & addiuturnamvi Etoriam cum afpiraret, utibidemfatetur,quarationepoterat vincere vellePompeium,&cumeodeminirepacem?Resque ipſa Cafaris animum indicauit,quam placet ex Cicerone ex fcribere . Omnia miſera,fedhocnilmiferius. Pom peius Cn.Magium de pace mifit,&tamen oppu gnatur,quodegononcredebam. Oportetitaqueſeiun gereexpreffionem erumpentis affectus ab expreßioneconfilij , deliberationis . §. Secundus. Differtur indago erumpentium affe tuumad ſecundampartemhuiusvoluminis. INDAGO iam erumpentium affectuum methodusque eoruminuestigandorum,adſequentempartemſpectat,queest delatitantium affectuumdignotione ; illucergo reijciatur; in terim verò,quædiximus,inpræfentiaſufficiant. : 6. Tertius. Quandocontrarius ſimulationi affectus apertè conſter. INTERDVM affectuscontrariusfimulationinonerum pit,quafiquepertranfennamelucet;fedapertèconftat: tum verè LiberNonus. 377 veròfaciliusmultòfimulatiodetegitur, utcuique, velrudi tamagnofcere liceat, velutiſiprincepspaternuminfubiectos amorem verbisprofiteatur, at factis odium expilandiqueſtu diumdemonstret,ut EzelinusinPatauinos. Cumexeffectuſubſequentefimulatioaperitur. Caput Decimumtertium. :: 1 6. Primus . Continetexempla. Teffectusſubſequensfimulationem præfertim aperit, Atpatenter,namomnes velrudes, Euenturerumſtolidodidicere magiſtro . magiftro. Ex Effectustamenſubſequensapertiusdetegitfictionem morū, quàminteriorumactionum,fiuefentientisappetitus,fiue v luntatisfuerint; cum voluntas enimbumana mutetur,nilmi rum,ſipreſentideliberationi posteacontraria deliberationem ineamus; undenonfemper,qui profitebaturamorem , &po ſteaodiumcertum opereipſorepræfentat,fimulabat antea ama re; poterat enim verètumamare,at mutatusdeindeodiffe . Sforcia,tBracciusamiciſſimiprimum,&contubernalesfue re,deinde emuli, &inimici. PenesTacitum, SubriusFlavius Lib.rs.An profeßuseſtſefideliffimumprimumNeronifuiſſe,dumis ama rimeruit; atdeindeodiſſe,cuparricida,&aurigaeuafit.Con fpiratio itaque eiusin Neronem odium quidemaduerfus Im peratorem,quotemporeconſpirabat , ostendit; at noneratne ceßariafignificatio fimulationis antea amoris. Moris verò Simulationempræfert contrariaactio,atcumaliquadistinctio netamen. Sienimquisſe virtutis habitu conformatumpro fiteatur, &deindein contrariamoperationemdeflectat,fimu laße nal. 378 Deconiect. cuiufquemorib.&c. lafſſe anteababitumdemonstrat. Accipiamus exemplumEgna tij penesTacitum,qui Baream Soranumprodidit. Verba Lib. 16. an funtTaciti. Tantum iræP. Egnatiusteſtis conciuit . nem. nal.propefi- Clienshic Sorani ,&tuncemptusad opprimendum amicum,auctoritatem Stoicæ ſectæ præferebat ha bitu, & oread exprimendam imaginemhonefti,& exerciti;ceterum animoperfidiofus,&fubdolusaua ritiam, aclibidinemoccultans . Quæpoftquampe cunia recluſa funt , dedit exemplum præcauendi, quomodofraudibusinuolutos,autflagitijscomma culatos, ſicſpecie bonarum artium fallos,& amici tiæ fallaces . Hecilla . Certèautem proditioſcelerofaami ciinnocentis demonstrat nunquamhabitu virtutis, quampro fitebatur, ipfum ornatum . At cum profiteturquismorem ; fednonexhabitu,contraria actio , quædeindefequitur,nons Statim declarat morem contrarium,quemisabinitiopræfere bat, fuiffefimulatum : daturenim mutationilocus. §. Secundus . Canones continet. SVBIICIAMVS canones . Sitergoprimuscanon. Canon1. : : Si quis profiteaturaliquam virtutem, utfortitudinem, aut temperantiam, dum postea contrariam virtuti actionem operatur, ostenditſeſfimulaſſe virtutem, non verèhabuiffe. Declaratio, &confirma Declaratio, & confirmatio canonisexproximè dictispa tiocanonis. tet; nempeproditioBareademonftrauit Egnatiumfimulauiſſe virtutemfidei, atquephiloKaliam; etenimſefalſum prodidit, Sat. 3. tamicitiafallacem, ut Tacitus ait. Iuuenalis vocauit eiuf modifactumfacinus maiorisabolla, fcilicetpalmarum. Atqueaudifacinus maiorisabolle , Stoicus occidit Baream, delatoramicum. Thra LiberNonus. 379 Thraſones , qui habitu , & orationeprofitenturſe inuifte fortitudinis, cumpofteaignauèfugiunt , ac timent, fimulatio nemvirtutisfuammanifestant. Idemquedealijs. CumAndronicusImperatorab initiofummamin Alexium Nepotemexfratre charitatemdemonftrauit , quemdeindenul laprouocatus iniuriaimperio, & vitaſpoliauit,certèſeſimu lafſfeinprincipio charitatem manifestauit . Idemde Ludouico Sfortia,quemItali, Moro, vocauerunt, ergaitidemfratrisfi liumIoannemGaleatium, bæredempaterniimperij dicendum , quemveneno,ut creditur,sustulit,imperiumqueeius inſe tranftulit, acliberosfuos . Etiamcum vitiumpretenditur,contraria actiofimulatio- Ampliatio. nem demonstrat. Utque Brutus aduerfus Tarquinium pro Romana libertatefecit , apertè indicant ftultitiam preceden temfuiffefimulatam. Cumineiuſdemnegocij progreßuposteriores actiones prin- Canon2. cipiorepugnant, velpropofito,acfini tumafſferto, credendum estfinemobtentuifumptum, non verumfuiffe,cum nouacau Sapræfertimnonfuperuenierit,quamobrem confequensfuerit mutareprecedensconfilium. Cæfarabinitiobelli ciuilis profeſſuseſtſepacem velle, at- Declaratio, queconcordiamcum Pompeio, verùmcuminobfidioneBrun- o dusij remiferit fine fructuMagium,quem de pace internun ciumillimiferat Pompeius,declarauit defiderium concordiæ , quodabinitioprofitebatur,fallaxfuiße, acfimulatum. Cicero eouſquecredidit defiderium eiufmodiin Caſarepacisquodtum agnouitfalfum, utetiam mutatusopinione,reputaueritabini tio nihilaliud,quam Pompeijoccifionemillipropofitam. Verba &confirma repono. Intelligo ſerius , inquit,quamvellem,propter Lib.9.ad epiſtolas, fermonefqueBalbi; fedvideoplane, nihil Att. epift 4. aliud 380 Deconiect.cuiufquemorib.&c. aliud agi, nihil actumabinitio,quam, vthuncoc cideret. Item cum Polyperchon inuitauit specie amicitia HerculemAlexandriexBarſinefiliumadcenam,quemincon Canon3. Declaratio , &confirma tio . uiuio eoipſo ſtrangulauerunt conuiue,quisdubitet,quinami citiafueritfimulataexfequutamorte? Atcumposterior actioad idemnegocium cumprimanon pertinet, velpertinetquidem,atcauſa mutandevoluntatis intercefferit, non neceffe estfictionem, &fimulationemabini tiofuiffe, etiamfiposterioractio priori repugnet,ſed mutata voluntas eiufmodi diuerfitatis ,ac contrarietatis actionum caufa effe poteft. Verbigratia,Romani usqueadtemporaPolybijinfubie Etis prouincijs regendisſummaabſtinentia , veletiam libera litate utebantur, atpostea (velutiIugurthetempestate) non minorem auaritiamprefetulere. Noneratpriorfimulatio vir tutis,fed verè virtus,quæin vitiumdeinceps, corruptismo ribus ,degenerauit . Totamrem Saluſtiusdefcripfit. Quila bores, inquit, pericula,dubias,atqueaſperas res facilè tolerauerant,ijs otium,diuitiæque optanda alijs, oneri, miferiæquefuere.Igiturprimòpecuniæ,de indeimperij cupido creuit; ea, quaſi materiesom niummalorum,fuere.Namqueauaritia fidem,pro bitatem,ceterasquebonas artesſubuertit,prohis ſu perbiam,crudelitatem,Deosnegligere,omniavena liahaberedocuit, & c. ItemAlexanderciuili Imperioabinitiorexit,acposteaty rannico: nonfuitpriorfimulatio,acposteriorfuit mutatio ani mi,acmorum,inquamobamplitudinempartiimperij ,acre rum gestarum, & ob adulationem deuiftarum gentium de flexit. Caufaergo mutationis voluntatis, quæinterceffit, fuit amplitudoimperij obaucti, &quæ incrementa imperij confe quuntur,fuperbia, &luxus. Excipiendumtamenest,cumcaufammutande voluntatis Exceptio. ipfemet,qui agit, molitusfit; namcolligitur effectum etiam ab eoprouifum, &cupitum, cuiuscaufamoperatus eft . Antonius (utexceptionemexemplodeclarem, &confir- Exemplum mem)perempto Cefare,conuocato Senatu inædemTelluris, fundamenta libertatisiecit; nam Senatuſconſultum obliuionis ex fententia CICERONE (vedasi) confectumipfefouit,ultroque Diftatu ramfunditusexRepublicafustulit, quibus, & alijspraterea multis præclarum libertatis Studiumoftendit,ut nedum bi Storici,fedCicero ipfe in primaPhilippicafatetur: at postea libertatemoppugnauit, t) imperium quefiuit. Fuitnéfimu latio abinitio, an poftea voluntatis mutatio ? Dion fimulationemfuiffe ab initio arbitratur , & ego aßentio . Verba funtDionis. Adpacificationemvtrinqueconceſſum eſt maximèAntonij opera, quáquamis longèaliud animofuoconceptumhabebat. Curverò affentiam Dioni,hæceftratio . CumPopulusRomanusaduerfusper curſores Cafaris exarfit, in eosque impetumfecit, tum ani mosfumpfit Antonius, proque timore induit audaciam : antea veròtimore adductus,foueratconiuratos, atqueliber tatis amatores. At populum ipſemet testamenti publicatio : : ne, concione habita, & veste Cafaris explicata, con citauit . Cause ergo pofteriorisactionis auctor ipfemetfuit, undeabinitio quoque eam propofitam habuit, non autem postea mutatus, elegit . : Capita 382 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Capitafimplicia Methodi,&combinatainterdum locum habere inpropofita fimulationisinda gine . Caput Decimumquartum. §. Primus. Methodi capita in epilogum contrahuntur . D ETEGENDAE simulationisartemhucusqueincapi taocto distinximus , quæfingulapercurrimus,in fubie Etasque partes fubdiuifimus . Erant autem perſone agentis qualitas . Secunda qualitas perſone ,qui cum agitur. Tertia perfuafio. Quarta pænafeu cruciatus. Quinta premium . Sexta ebrietas . Septima velum perlucens fictionis. Oftaua velum idemcum difrumpitur: at quartum caputfubdiuide baturin cruciatum præfentem, qui dolore oppugnatanimum, &inproximèfuturum,cum qui poteft minatur cruciatum, animusenimtëoppugnaturtimore. Quintumquoquediuiditur inbonum, ac premium præfens inbonum, ac premiumfutu rum, cumfcilicet promittitur , ac fperatur . Octauumdemum caputdiftinguitur; velenimdiſrumpitur velamentumfictio nis exerumpente affectu, velexaccedenteeffectu. Hocitaque modocapita omnia methodi undecim euadent . 1 Qualitas hominis agētis,fifuerit veterator, autfimplex. 2 Qualitashominis,cum quo agitur,fifueritpotens, aut defpectus . 3 Perfuafio,quahomo adducitur ad retegendamfimula tionem . 4 Pœna,accruciatuspræfens,uttormenta. s Pœne&cruciatusfuturimina • Premium LiberNonus. 6 Premiumpreſens. 7 Premiumpromißum,ac Speratum. 8 Ebrietas. 383 9 Velamentumfictionis perlucens. 10 Cumvelamentumfictionisexerumpente affectu difrum pitur. II Cumvelamentumfictionisexeffectufuperueniente dif rumpitur. §. Secundus. Interdumcapita plura complicari. SINGVLA eiufmodi capita , utfingillatim adhibean tur,vidimus,atcomplicanturetiam interdum,utplurafimul fictionem, fimulationemque manifestent. Verbigratia,quando quequalitasperſone fictionem , acfimulationemintercederefi gnificabit; & velamentum fictionis perlucens,& effectus deindefequutus idem monftrabunt, &eritinnostramanuvel cruciatu, velpremio elicere exhomine veritatem . Tumita quetutius eritperomnia, que dantur, capitaprocedere; quod quedehiscapitibus,de ceteris pariterdicendumerit, cumplu ra concurrunt . Sititaque Canon . Cumpluramethodi capita adeandem fictionem deprehen- Canon. dendam confpirauerint,prestat peromnia ad eiusindaginem procedere . Ex combinationeinterdumaliquam mutationemcapitaipſamethodiſufcipere. ILLVD estpræterea confiderandum ex combinatione interea mutationem aliquamfufciperecapitaipſa methodi.Ver bi gratia, fiqualitatem ipsam perſonarum spectemus, magis falfifunt ignobiles, &feruiles homines, quàm nobiles : at tamin 384 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tamenficombinemusperſonam,cum quaagitur,interdum illustriores homines ea ratione magisfalſierunt . RemexTa Annal.lib.i. cito demonftremus . Sub exceffu ergo Augusti hæcfcribit . At Romæruerein feruitium Confules patres, equi tes quantoquis illuftrior , tantomagis falfi, acfelti nantes , vultuquecompoſito,ne leti exceſſu princi pis , neutriſtioresprimordio, lachrymas, gaudium, quæſtus , adulationesmiſcebant. Hacille.Ratiove rò estdiuerfitatis , quodaprincipemagisobferuanturproceres, quàm vulgus,imòbocne afpiciturquidem, illiacuratiffimèin ſpiciuntur. Aliudestexemplum diétædiuerfitatis, dum tor mentisimmiſcentur voluptates; ha enim fubeunt tum ratio nemmaioris cruciatus , non autemremiſſionis , aut lenimenti . HacarteChriftiani olim martyres inter iteratatormentalenif fimètractabantur, utaltiusfequentes cruciatusperſentirent, Cur meretri haurirentque.Meretrices contra voluptatibus,quas exhibent, tibus res. cesvolupta- doloresimmiſcent,ut voluptatesipfæ maiores euadaut, mazıf ſceantdolo- quefentiantur, ut anteadiximus. Doloresergoeiusmodifti muli voluptatis,quam intendunt, vicemfubeunt:quædiuer fitas excombinationenafcitur;ſecusenimdoloresperſecrucia tuumrationemſubirent, & voluptatespremiorum, acbono rumexhibitorum . Admorumindaginemquacunquedictafuntappli cantur. Caput Decimumquintum. S. Primus. Vt quæaffectus detegunt,ad morum etiamindaginemducant. primahucusqueparte quarti huius voluminis Cverfemur,inquapartedemorumindagine,noaffectuum latitan latitantiumagimus,neceſſeeſt, quedefictionibus, &fimula tionibus detegendis hucusque diximus, ea omnia ad mores sapplicare. eruendosapplicare . Aliqua ergodogmata, &canonesad mo res eliciendos rectapertinent,dequibusnonest, utquicquam adijciamus: atalij canonesadaffectusdetegendosducunt,quos ad morum uſque indaginem extendere oportet. Verùm u exnotis affectibusinmorumcognitionemdeueniamus,fatisdi ximusin præcedentelib. cap. 1 2. §. 3. 4. &s. adeum locum reijcio legentem , qui ex eo ducat,undeſuppleatindaginem morum propofitam . §. Secundus. Exoccaſioneoperandi affectuum quemoreselici. QUONIAM veròdiximusextraoperandioccafionem, proculqueab urgentibus obiectisfacilèmoresoculi, neceſſum itaque admores detegendosestadducere hominem inoccafio nemprafentemactionis,inquepreſentiamobiecti affectum irritantis , quiad morem pertinet,cuiusindaginemmolimur . Nempefifit in animoinuestigare , utrumfithomoaudax, anpauidus ,conijciendo inpericulum aliquodipfum,inuestiga re poterimusex actione , & affectu , quemin eodifpiciemus, utrius fit moris. Inpacenonfacilèdijudicabimusferociams Turniabignauia Biancis:atpugnandiſeſe offerat occafio, tumhuic; Frigida bello Dextera Atille, Illiacotumidum, quicrefcereTibrim Sanguine.tt/c. Urgente pariter occafione venerea voluptatisdeprehen Bb demus 386 Deconiect.cuiufquemorib.&c. demus, quæfit hominisadtemperantiam,intemperantiamque difpofitio; hinc ludi ) iracundiam,() auaritiamdeteguntlu Lib. 3. Canon1. Declaratio. dentium.Ouidiusdearteamandi . Irafubit,deformemalum,lucriquecupido , Iurgiaque, &rixa,follicitusquedolor. Criminadicuntur,reſonat clamoribusather, Inuocatiratos&fibiquiſqueDeos. §. Tertius. Canonesfubijciuntur. CANONES exdictis eliciamus . Sititaque Canon primus. Addetegendum cuiuspiam morem ,inpreſentemoperandi occafionem adducamushominem,in præfensque irritamentum affectus,quemmosindagatusrefpicit. Declaratiopatetex dictis,nempèſimoremhominisintem perantie, acintemperantiægenereexplorarelubeat ,in occafio nemeumadducamusexercendi virtutem eam vitiavéoppo fita. Obiectum nempe offeramus irritans cupiditatem vene ris, aut ciborum,filubeat explorarefortitudinem, aut igna uiam , audaciamvé,difpofitionesvémedias,in pugnæ occafionem, periculaqueadducerehominemoportet. Multi magnates fatellitesfuos,quosproMachęrophorisdeligunt, experiuntur, immiſſisclăalijs,qui armis eos inuadent; prout enim audacter reftiterint, aut ignaueſegeßerint,de animis,tt )moribushomi numiudicant . Si veròfitanimusexplorare iustitiam ,iniuftitiamvéma gistratus demandemus; hincitaqueillud Ariftotelis. Magi ſtratus virum oftendit . Idemquede alijs virtutibus, ac vitijs dicendumpenitus. Plato LiberNonus. 387 Platoconfirmat canonem incalce primide legibus, ubi Cófirmatio Canonisex animiduri,&agrestisininiuriasproniexperimentüexcõmer. Platone. cijsſumi; animiintemperantisexobiectis venereis ,dicit; li cèt tutius,nontamen euidentiusexperimentumexcompotatio nelarga, / hilaricapiafferat. Atmanifeſtioreftres,quàmvt auctoritate cuiuspiamconfirmaridebeat. VerbaPlatonis an tea retulimus cap. 1 0.adcanonemfextum. Procedit veròcanon, &methodus,nifitamenfentiatis, Exceptio. aquoexperimentumcapiturſeadexamenperduci;tumenimse ipfumcomponit,&tegitſenſaſuaomniconatu,cuprefertima potentioreaffectuadſeſetegendos adducanturhomines,quàm adſeſeaperiendos. ConuiueDomitiani, ad validiffimumlicèt examenadducti, cohibebanttamëfeipfos, cumagnofcerentfeab Imperatoreattentiffimèobferuari, fique affectus doloris, vel minimumerumperet,mortefignificationemluituros. Aliquos etiam videas,quiin conuimumaPrincipibus viris adbibi ti , modeftiffimè comendant: atfi libero in loco conuiuentur, rubifuopte nutu,acſuomore edant,liguriunt, miramque ingluuiempræſeferunt . Oportet ergo vel non agnofcere exa men,quieifubijciuntur, velmagis multo pollerein eis affe Etum,aquodeteguntur, quàmaquocohibentur,verbigratia, quipugnæ obtruditur,fitqueignauus, etiamsiagnofcatſeinil lamobexprimentumconijci,adeoquea defideriohonoris, vel astudiogratię potentishominisadducaturadperfistendumin periculo; quoniamtamentimormortispotentior eft,abeoabri pitur, &impellituradignauiamfuam manifestandam. Certè Irus cupiebatpenès Homerumgratiamprocorum, eorumque in cibis largiendis liberalem manum : attamennififamulipro corumduxißent, nunquamipfeinpugnamcumUlyffèconcef fiffèt, postquamrobureius,acaudaciamconiectauit. Bb 2 Iro 2 388 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Odyf. libr. 18. Canon2. Iroautemmalus motusest animus: Sed&ficfamuliduxeruntcingentesneceffitate Timentem . Carnesautem circumtremebant membra. Exhacexceptioneitaqueduocanones emerguntſequentem : inmodum . Cum experimentummorum alicuiusfumere intendimus, oportet anniti , ut hominemlateatſe tuminexamenadduci . Vndeimprouiſam illioccafionem offerrefatiusest,quàm pro uisam . Canon3. Canon4. Quodfiidconfequinonliceat,utlateathominemexamen, contendendumest,utaffectus, quemin examineirritamusad denudandum animum, ſit multòpotioraffectuanimum ipſum cobibente,acobducente . Uterquecanonexdictiselucefcit 7 Cum ex effectufimulatio morum detegitur,oportet affe Etum,actionemque eam ijfdem examinare regulis adverum moremeliciendum, quasattulimus supra. Secundam Partem operis continet, quæeſt De affectuum latitantium indagine. Connectit, proponit, diuidit que tractanda Supersunt . BSOLVIMVS hucusqueindaginem morum, queeratprimaparsfimiotices,huiusfcilicet con templationis defignis . Superestinuestigatio la titantium affectuum, quæ eratfecundaOperis pars, quamnuncaggredimur. Huicindaginiea,quædefictio nibus ,&fimulationibus diximus, pleraqueferèomnia muniafunt, ut ijfdemfermè canonibus fit procedendum , quibusin indagandis moribus proceffimus , preterfupremum Supplementummethodi,quoad moresindagandoscontrahitur. com Remclarius aperio . Methodus detegendorum morum inter : cetera affectusconijcit , &ex illisposteamores inueftigat lib. preced. cap. 1 5. §. 1.priorergopars progreſſusadpropofitam nunc praximinuestigandi latitantes affectuspertinet, imòea ipſa est, utnihil aliudrestet,quamipsam perficere; etenimin terceteratum methodum inuestigandi erumpentesaffectusin Cap.12.5.3. bunc locumreijciemus,quamitafubijcereoportet,& quicquid aliudadfecundæhuius indaginis integritatemexigitur. Hac veròeritdicendorum distributio, &feries . Primò.Signaaffectuumexponemus, vtpromptumfitilla, cumerumpunt,dignofcere ufqueadcap. Is. Secundò. Contrabemuspræcedentis methodicanones,appli cabimusquebuic,dequaagimus,materia cap.15. & 16. Bb 3 Tertiò 390 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Tertiò. Methodum excaufis methodoexfignisadeiusfup plementumfubiungemuscap. 17. &duobusfeqq. Quartò. In praximmethodum,indaginemque totam addu cemusreliquis tribuscapitibus. Defignisaffectuumincommuni. Cap. Secundum. A § . Primus. Signa distinguuntur trifariam. ECTVVM itaque signa primo loco ponenda. Sunt verò signa affectuum alia communia, alia propria. Communia dico, que pluribu saffectibus conveniunt. Propria, que uni.Hecautem, que propria funt, alia funt fimplicia, alia coaceruata. Simplicia dico veluti truces oculos in ira; videntur enim illiforfanfoliire conuenire: at coaceruataerunt,quę fimulfumpta unicoaffectuiconueniunt; velutiinIraconge DeIralib.1. riesilla Senece . Flagrant, &micantoculi,multus ore cap.1. totorubor, exeſtuanteabimispræcordijsfanguine, labiaquatiuntur,dentes comprimuntur,horrent,& fubijciuntur capilli, ſpiritus coactus, ac ſtridens, ar ticulorumſeipfos torquentiumſonus,gemitus,mu gitusque,&parumexplanatis vocibus sermo præruptus et comploſeſæpiusmanus &pulſatahumuspe dibus & totum concitum corpus, magnasqueminas agens , fęda viſu ,& horrendafacies deprauantium ſe,atqueintumefcentium , Congeriemhancfignorumdi camusfignum coaceruatum ;fingulaſignacumconuertuntur, dicamusfignapropriafimplicia. Triaitaqueſignorum genera ſeiungamus; signa communia; signa propri ac oaceruata; signa propria simplicia. Signorum tractatio, & vfus. SIGNA verò quomodo tractanda fint, in ſumquead hibenda ſecundūdiuiſagenerabreuiter ediſſferamus. Signorum propriorum ufus confpicuusest; exfignis enimincertamaf fectuumcognitioneducimur,cumfimulatanonfuerint. Utrum veròfimulatafintexcanonibus detegendarumfimulationum dignofcimus. Atcommuniafignaetiamfifincerafint, &abf quefallacia,in certumtamen affectum nequaquaducunt, verbi gratia,orepallesceretimori, &irainquibusdamcommuneest. Dijudicandumergo uter affectusafficiatanimum : exobiecto autem, &occafione, &circunstantijseiufmodialijsfacilèerit dijudicaredistinctos affectus,&longèinterſediſſidentes: dif ficiliusdiftinguentur affectuspropiores. Cum cohibenturaffectus, &occultantur. Ar cumaffectusoccultantur, velutiinpreſentinegocio, ubiquærimuslatitantes affectusnonapertos, acmanifestos, tumfignapropriacoaceruatain integritatefuanondantur,imò interdumnequefingulaintegra, utmagnaidcircòſolertiaplu- Difficultas rimoque acuminefitopusadeaconijcienda,&diftinguenda . coniiciédite Illud quod de rebus naturalibus dicebat Empedocles DI GIRGENTI (vedasi) femiboues, Ctus. la titantes affe tſemibominesin confufionererumpriusapparuiſſe, dehisfi gnisappofitèdicipoteſtſemiſigna,nonintegrafignaplerunque apparere , ex quibus arguto oculo , iudicioquefunt affectus eruendi . §. Quartus . Deſignis exoratione. Atnullaeft euidentiordeclaratio animi noſtriabditarūque Bb 4 ineo 392 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ineopaffionum ,ac rerum,quamoratio ipſanostra, ut enim Aristoteles dicit , vocesſuntearumquæ in animapaf fionumnotæ. Enunciatioergoaffectuum, tſenſuumno Strorum (dumfimulatioabfit) eſteuidentiffimumfignumeo rum: verùm interdum non enunciamusapertis verbis ani mumnostrum,nempecumirafcor, nondico me conceptis ver. bisirafci,fedtamen dico,queiram arguunt neceßariaprope modumconfequutione.Hecexorationefignain postremumlo cum reijciemus. Signa affectus voluptatis. Caput Tertium. IA A AmMfignafing De quo genere voluptatis sit SERMO. Ам singulorum affectuum fingillatim aggrediamur-iuxta verò ordinem librorum de ibrorum de affectibus, primò, signa voluptatis afferemus; deinde doloris – H. P. Grice : « Pain is the first ! » -- ; tertiò cupiditatis , & amoris; quartò abominationis, & odij; quintò iræ; sextò timoriss Septimò speiimmutantes aliquantis per ordinë superiorem, dum iram ex postremo locoin quintum transferimus, &timorem Speipreponimus. Incohemusergoex voluptate, nonquecon fequituromnes affectus alternatimcumdolore,fedquediſtin Etuseft ab alijs affectus. Hæc verò vel iunctam habetex teriorem voluptatem, velabſque exteriore voluptateipsaper femanet: cum iunctamhabetexteriorem voluptatem,iuncta etiamhabetcausam voluptuariam, feu iucundum ipsum, ex quo voluptateminterioremconijcimus;plus,minusvé,deinde fignorumadminiculo. Nempe voluptasexteriorcupedię ,non nifi exfumptioneprafentecibinafcitur; cum videmus autem hominemſponte comedentem, intelligimus aliquaipſum volu ptate LiberDecimus. 393 ptateaffici ; vtrum veròmagna, velparuaexfignisconijci tur;gustus enimcomedentis exipfo comedendi modoelucet . Maiorveròconijciendidifficultas eftin voluptate interiore , quamnullaexterior voluptascomitatur , tota enim estexfi gnisdeducenda. §. Secundus. Cum voluptas exterior coniungitur, fignamaioris , vel minorisvoluptatis. Сvмvoluptasexteriorconiungitur, eò maioremintelli gemus eßeinteriorë, quòpartesipfæexteriori deferuientes ma gisintendentur; non enimremittunturille , &laxantur, nifi expletoopere ;fedinopereintentaperdurant,fiue voluptas ea 1 venereafuerit ,fiuecupedioſa ; utenim vidimus antea,con- In2.p.lib.r. Stringuntur partescircaſuſceptum iucundum, utilludaltius devolupta te, c.17. exugant, qui intentiore vultucomedunt, maioreque &crepi tantiorefuctu ciborum, eosmaioremex cibisgustum capere intelligemus,acmaiore intus voluptate affici. §. Tertius. Cumvoluptas interior ab exte riore difiungitur . AT cumvoluptasinteriorabexterioredifiungitur, nem peeapreſentenonfit ,induoadhucmembra diftinguitur ; alia enim abexteriore tamen voluptate recens percepta, velquæ nonmultopoſtſuſcipietur,proficifcitur ; aliaexfolainteriore meditatione nafcitur, velſcilicet obiectiiucundigraphicèpro pofiti, velexcontemplatione ipfa,queestcontemplatorisbo minis voluptas: prioris voluptatis, exemplumeft illudChe- Eun.act. 2 rea gaudium penes Terentium: eratenimexvoluptate tum fee percepta . Lain ? 394 Deconiect. cuiufquemorib &c. Iamneerumpereboclicet mihigaudium ? probIuppiter, Nunctempusprofectoest,cumperpetimepoffum interfici: Ne vitaaliquahocgaudiumcontaminetægritudine . Interioris voluptatis , ) exfolameditationenafcentisme In2.par.lib. minimus antea , ) vidimustumnoneffundiextrorfumfpiri 1.devolupt. C.17. Canon1.ex vultu . Declaratio. tus , ut obductopotius vultubomoin ea constitutus existat quàmbilari, &explicato,immotoquecorporenon moto. Scitè itaqueadmodumde gaudio viriprobi , quod est ſpecies volu ptatis eiufmodiinterioris, dictum eſt a Seneca, Seuera res eſt verum gaudium: atin voluptateinterioreinnixaexteriori velpreſenti,velpropinqua, effunduntur(velutiexfuperio ribusconstat) spiritus. §. Quartus. Canones continet ex vultu. AD canonesaccedamus. Sititaquecanon . Oculibilares ; fronsexporrecta;gene colore,&habitu vi uida; os ridens, voluptatisinteriorisfignafunt. Hecfcilicet vultumletitiaconformant . Oculi hilares ] quifintperſe patet ,& antea declarauimus quantum res exigebat. Fronsexporrecta] contracteopponi tur,quæpræfertimcuminrugas cogitur , contracte nomen ob tinet: estquetristitiafignum,ficut contraria, latitia. Cum frons veròexporrigitur , &extenditur, confluuntilluc Spiri tus, partesvéspirituoſe; quamobremnefcioquidcumextenfio ne claritatis, &nitoris indefronsacquirit, exquonitorefrons letaprefertimdicitur . Genecolore, &habitu viuidę]gene quoque exfpirituum effuſione explicantur, atque eandem obcaufamcoloratioresred duntur, idest, quoddiximus, vinidasgenas colore, &habitu 1 fieri: Liber Decimus. fieri:attamennonaquèin letitiagene,atquefrons exporrigun 395 tur; namosridens, velrenidensrugasquibufdamingenisex citat alijsfoßulasquafdam , quemgentilitium moremmaxima cumgratia obtinuit Laura filia mea, quepreſtantiſſimeindo lis, &fummiingenijoftennisobijt. Osridens] estvisus voluptatis, & letitiæfignum, pre fertimriſusſolutus; namfubridereinterdumaffli&tiffimis con tingit, & iratis, ut Annibaliin CarthaginenfiSenatu . Nififictiotamen , &fimulatiointercefferit; namincompo- Exceptio. nendo vultu multifunt excellentes . Addetegendamautem fimulationemfuperiore methodo utendumest . Cumincompoſito aliter vultubilaritasoculorum, exporre- Canon2. Etio,nitorquefrontis,aut riſus in oreeruperint, rurfusque cobi beantur, latitantislætitiæfuntfigna: clariusautemfignum ,fi omnesfimulnoteapparuerint: obfcuriusfifingule : medio mo do,fipluresexcanone cap. 2. huius lib. §. 1. Excipiendustameneftriſusinore, cumderisionefignificat. Exceptiode tumenimpotiusamatoremanimi,quàm verèletitiamdemon- rifuinore. Strat: fuitderiſionis,non letitia,riſus Sare,cum anusexiſtens, audiuitſeparituram;queriſitoccultèdicens: Poſtquam con Gen.cap.18. ſenui ,&Dominusmeus vetuluseſt, voluptati ope ramdabo ? Signa verò,quediximusnõconuerticumfignificatare,fa- Annotatio. tis exdictis constat, utfintidcircofignaparticularia. Nem pèſi oculorumhilaritas adfit, exporrectiofrontis,genarum que,etc. Osridens letitia animiarguitur; verumnon ,ſile titiaadestanimi,ſtatimeafignaconfequuntur, cumlætitiaali quafrontem, & vultum contractum patiatur,oculosquere tractos, ut diximus. Interdumpratereacummagnavoluptatelachrymeconiun guntur, 396 Deconiect.cuiufquemorib.&c. to magna Cũvolupta- guntur, &fletus, utinagnitionibus carorumpostdiutur Jūgilachry. numtempus. Noniniuriaitaque HomerusdeUlyße, & Te tum. mas,& fle- lemacho postmutuamagnitionem lib. 1 6.Odyß. Telemachusautem Circumfufuspatrembonum lugebat, lachrymasfundēs, Ambobusautemhisdefideriumobortumeſt luctus : Flebant autem Stridulè abundantius, quàmaues Aquila, vel vulturescurua Unguibus,quibusfilios Rusticiexcipiunt,antequam volatilesfierent . Sic,bi miferabiliterfubfupercilijslachrymasfundebant. §. Quintus. Canonescontinetexpulfibus. Ex pulſuetiamfumipoſſuntſignaletitia;namfuusleti Libr. 4. de tiæpulfustribuitur . Galenustribuitpulfum magnum,rarum, pit.3. cauf. pulf.catardum,atnullam in vehemetiadifferentiamſuſcipientem letitia non excedenti; namfiexcefferit, tum exoluitur virtus admortem uſqueinterdum , utpulſusidcircòexoluanturipsi quoque,contrarijfaltemfiant memoratis. HecGalenidoctrina congruitfuperioribus meis dogmatibus : vidimus enimin le titia corprimogenia alteratione calore augeri, eoqueblando, t moderato : vidimusquoque ex spirituum moderato efluxиех corde, calorem itidemintendi ; motusfiquidemamateria, mo deratus tamen ignemauget,utin letitiaidcircònonimmodica pulſus ob auctum calorem augeri debeat ,ut dicit Galenus, cumblandustamenfitcaloreiufmodi , minusfuliginum, ille que minus acres excitantur; unde minus quoque irritatur virtusadeasexpellendas , utfrequentia pulfus a letitianon augeatur,quodidem Galenustradit . Eademquerationenon augetur vehementia; cùenim virtusnonirritetur, nonetiam acrius : LiberDecimus. 397 acrius infurgit adpercutiendum; unde vehementia ,queinea percuffione consistit,non augetur. Prorsus ergo refpondent Galenidoctrinahec,que exiactisolimprincipijsdeducimus • SintnuncCanones . Pulſus magnus,rarus,tardus,atnonvehemens, letitia Canon1. estindex . Patetexdictis. Simanu cuiuspiampulſuiadmotaſentiamus,adcuiuspiam Canon2. persona ,aut rei commemorationem,vel præfentiam pulfum magnitudineaugeri, atnonceleritate, aut vehementia, intelli gemushominemeareletari, utfcilicet tuminnotefcat affectus letitia, unaquecaufa eius. Multatamendiligentia opuseftinhacexpulfibusindagi- Annotatio. neaffectuum ; nam videndumeft,necontrectatio ipſa pulfus pro qualitatepersona ,quetangitur,&eius,que tangit ,pro Scilicet intercedente amore, velodio, velreuerentia, velcon temptu, velalioeiufmodi affectu erga contrectantem varie turpulfus; itaeniminterdum affectusexprafentia, velcom memorationeobiectioculetur . §. Sextus . Canonescontinetex reliquis corporismotibus. PLATO infecundode legibus afferit,dum letamur,nos quiefcere non valere; quodresipfaindicat, cumeatamenexce ptione, nifi voluptasexfolacommentatione,& meditatione nafcatur; tum enimimmotipotius confiftunt,fiqueprofunda fuerit,quafiextatitij : veruntamen non poffe consistere , non estfignumcumletitiaconuertibile; nam &anxijquiefcerene queunt,fedfusque dequeferuntur . Trepidantishominis,& coramiudicibusconſtituti speciem defcribit Apuleius . Tunc pedes incertisalterationibus cómouere, modòhanc, modò 398 Deconiect.cuiufquemorib.&c. modòillampartemſcalperecapitis, &orefemiclau fo balbutiens nefcio quas affanias, effutire. Motus ergo, & locibucilluc variationoneſtſignumpeculiareletitia, fedcommuneetiamanxietatis: verùmfimotusfitgeſtiens,& cum exultatione,veluticumfaltatione, & lufw,signumestle titie . Sititaquecanon . Canon1. Canon2. Annotatio. Motusgestiens, &cumexultatione,cumfaltationenem pè,&lusu,ſigniweftletitie; dico,cumſpontefuafit: namaliqui interdum ex occafionefaltantqui varijs, &acribuscurispre muntur. Itemquifaltantexofficia, utolimSalcares, Fidici ne, Choraule non rapiebantur, concitabunturque a letitiaad faltum,fedexofficio, studioque quastus. Cumadfignaletitiæex vultu acceduntmotiones corporis non confiftentis in eodemloco, efficatius tum argumentumleti tiænafcitur,&habetur . Patet exdictis. Nonconuertiturtamenfignum; letitiaenimexmeditatio ne, & commentationeinteriorefolumcorpuspotiusamotupro hibet , quamquòd inmotum concitet,quodfuperioribuscobe rensest . Canonesexvocisſonocon tinet , vbi derifu . Vox,queletitiamfignificat, eftpræfertimrifus,ficutfle tus dolorem : at riſusnon unius eftgeneris; nam &irridere, tſubrideredanturquæfuntrifusquædamfpecies: aliæprete reafuntriſusſpecies; eftenimcachinnus,ideftriſusſolutus: est rifusfinecachinno,dequibus Cicero ait, Vt ſi ridereconcef fumfit,vitupereturtamencachinnatio. Atfortèexa Etior eritdiuifio,fidicamus riſum velinfolafiguraorisconfi flere , velfiguræ eiusfonum adiungere. Sonus autem vel reddit LiberDecimus. : reddit vocalemA, vel vocalemE, velvocalemI, velvo 399 calem O, velvocalemV. Apertior, &folutiorqui A red. dit. HuicproximusquiſonatO.DepreffiorquiE. Athocde preffiorquiresonat I. Qui verò U reddit, non orefonat,fed naribus: infingulis tamen eiufmodi differentijs eftfonus ,2 ) 1 vehementior, & lenior. Cumfonusest vehementiorcachin nusest,etpræfertimcumA, &O,resonat. Cum nullusſo nus,velcumleniseſtſonusacachinnoabest, præfertim cum vocalesfummiffiores E,I,V, refonat . Verum riſus V, eo magis abesta cachinno, quodorenonſonet, ut nihil biet os . Cachinnus veròfine hiatualiquo effe nequit. Canones nunc fubijciamus. Risus – cf. H. P. Grice: “As when Occam says that ‘risus significat naturaliter laetitia animi” -- vehementior, quipræfertim vocales A, O, refonet, Canon1. concitatiorem, acfolutiorem voluptatemfignificat . Riſusleniornonaquèconcitatam, blanditiorem tamen vo- Canon2. luptatemindicat; undeilludLucretij; Suaueridens venus. Hicautemrisuseft merum voluptatisfignum atrifusfupe rior&cachinnuspoteftprætereafignumeffederifionis. Riſus,quiſonatV,remißiorem voluptatem, velmagiste- Canon3. neque Etamfignificat; nequeenimriſusex oreniſifiguraprodit, non etiamfono. Nonconuertiturautemfignum; namletitiaexmeditatione Annotatio. graphicaque rerum iucundarumdefcriptionetaciturna eft, & absquerifu, utplurimum. Voxgrauiorfactaletitiam animinouam, velobauctamfi- Canon4. gnificatexdoctrinaAristot. probl. 1 5. vult enimexremiffio- Seſs.II. necorporis,quæ in voluptatefit,grauitatemgigni vocis , ut eadoctrina , nedumadriſum,qui ibiexprimitur, fed ad reli quametiam vocempertineat . Verùm 11. 400 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Annotatio. Verùmgrauitas ipsaaucta vocisnoneftpersefignumle titia; namalijs etiam excaufis voxgrauefcere poteft:fedfi alijs letitiæfignis accedat etiamgrauitas vocis obaucta, argu mentumletitieintenditur,ficut contraacumen triſtitie; Un deLydie acute, ) mixolydiæ harmonie queacutaerat, me ſtæ habebantur, męstisque cantibus accomodabantur, acquæ rulis. Plato in 3. de Republ. Quænam igitur quærulæ harmoniæfunt,dicmihi.Tu enimmuſicus esLydię mixtæ,Lydiæqueacuta,cæteræquehuiufmodi.Hec Plato : atidem voluptuarias, ac molles harmonias remiffas ac relaxas afferit, adeoquegrauiores,namexremiffionegraui tas: audiamus Platonem. Quænam igitur molles,&te mulentæharmoniæ ?quæcunque χαλάραιvocant?Vo cemautemχαλάραι Ficinustribus vocibusexprimit,ſcilicetre miſſe,relaxa,ac reſoluta. Homerus &ipfeacumenmeſtis vo cibus tribuit; namflentibus Vlyffi, & Telemacho,acumentri buit,utpaulòprius vidimus. Flebantautem striduleabundantius, quam aues Aquila,velvultures &c. Signa affectusdoloris. SIGNA affectus doloris – H. P. Grice – “My favourite example is Chiaramonti’s analysis of a groan meaning pain!” -- ,exproximèdictis,locoacontra rio deducipoffunt ; undenonoportet latius digredi . Prorifuergo eritfletus,pro vocegrauiore erit voxacutior, pro motu eritquies corporis immoti, utfcitafitcommentatio. QuaNiobesextremo victadoloreinſaxum mutata traditur, Ouid. lib.6. Metamor. utindoloreimmotushabituscorporisfignificetur,&c. Diriguitquemalis; nullos mouetauracapillos, In vultucolorestfineſanguine;luminameſtis Stant LiberDecimus. 401 Stantimmotagenis,nihilestin imagine viuum? Ipſaquoqueinteriuscumdurolinguapalato Congelat,& venadefiftuntpoße moueri, Necflecticeruix,necbracchiaredderegestus, Necpesirepoteft. Excipitur tamen,ficumdoloremiſceaturtrepidatio,autan xietas; tum enimestin agitatione, &corporis motuanimal. Pulſus eft,teſteGaleno,paruus,languidus,tardus, tra rus . Oculiitemtriftes,contractafrons,demißegena,osgeme bundum, velcompreſſumſaltem;fufpiria accedunt,reliquis dolorisfignis, quæ,quoprofundiorafuerint , quoquedifficilio raeo maioremfignificantdolorem; maioremenimindicantcor dis angustiam, &compreſſionemobimmodicuſcilicetinipſum confluxum caloris,ſpirituumque. Signa amoris ergarem,fiue bonumformale,fiue ergafinemcuiusgratia, qui amordemumest ipfametcupiditas. CaputQuintum . AM ORISfignafunt nuncadducenda; verumamor, utvidimus,aliusestergafinem,cuius gratia voca uit D. Thom.aliter bonum formale; alius est ergafinem cui ,fiue perfonam, cui bonum defideramus. Primus amor idemcum cupiditateest; quo circa primum exponamusfigna cupiditatis. Cupiditas itaqueinintentione cordisconfiftere, cumqueca lore, acferuoreeiufdem vidimus , undeeafignaprodibuntin corpus,queexcordisferuore,acintentione,feucontentionepro cedunt, fcilicet motus,inquiescorporis,oculiistantes,&proca ces,dumpræfensardet cupiditas. Virgilius. Cc Vritur Ancid.4. Sat.9. 402 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Vritur infelixDido,totaque vagatur Vrbefurens. Hecquidema cupiditate in uniuerfumfigna procedunt, atficupiditatespeculiares lubeat distinguere,figna ipfarum peculiarium apponere oportet . Cupiditas ergo peculiarisqua quefignaquedamininstrumenta,quibusexercetur, effundit; ineaqueprimo,atſecundarioin confpirantesquoquepartes, verbi gratia,cupiditas venereainpartes veneridestinatas refundit effectus aliquosfenfiles,qui eam ipsam cupiditatem fignificant; undeniſipudoreas partes velaret,facilè in gruentemcupiditatem veneream agnofceremus. Catullo eiuf modifignum inerat, Namiaceopranſus ,&fatur,ſupinus Pertundotunicamque,palliumque. os peculiarequoppiamfi gnuminijsetiampartibusdefcribitur. Suntenimoculiarguti, Verùmcumconfpirent oculi, tos &natantesin venerea cupiditate; vocateiufmodiafpectum tremulum, aclaſcinumTaffius. Vicißitudinem linguainter labraantea quoquefignum venerea cupiditatis diximus : at Saliuainlabia uſquerefluere,aſtuante cupiditate venerisfcri bitIuuenalis. Nilfacietlongimenfuraincognitanerui, QuamuistenudumspumantiVirro labello Viderit . In cupiditate ciborumosplerunquefigna exhibet; inmagno enim cibi cuiuspiamdefiderio videmus quosdam deglutire pro cibofaliuam; labiorumariditas, difficultas deſfuendifitim fignificanteuidenteradmodum. Adidestfignumcuiuſque rei appetitioniseuidens , argutis )petacibus oculis rem ipfamin fpicere. Qui itainfpexerit mulierem illamcupit: qui cibos,ci bos: ! LiberDecimus. bos:quinummos,nummosoptat. Talequippiamillud. 403 Tucurſum spectes,egote:ſpectemus vterque, : Ouid.lib.3. Amor.el.2. Quodiuuat, atque oculospaſcat uteriqueſuos. Perfius pallorem afpectui adiunxit ad cupiditatemfigni- Sat.4. ficandam .-- Viſo,fipallesimprobe,numo . Verùmexcupiditatepallor vixeffe potest,nifi alius ad mifceaturaffectus,utinuidiain alienisconfpiciendisdiuitijs:fi tameniniraadultionem aggrediendamspiritus in externas partes , bracchia , &manus ultionisquealiainstrumentain gruant,&afuperioribuspartibus,prafertimagenisauertan tur, ita cupiditasadexequutionemfestinet;poteftinterdum oriri pallor : atquodplurimumest, acfuapte natura osrubi cundumexcupiditatefit.Memini me videreobuiosfibiama torem, t mafiam,quicumſeinstantibusoculisafpexerunt facieambo,circiteroculos præfertim fronte,&genis erubue re; licèt amorquoquopactotectuseßet;tumvir,tumfœmi naenimalienoerantinnodatimatrimonio. Cupiditas etiam arguitur,cumexcarentia rei meſtitiaob oritur,prefertim verò,fifufpiria, lachryme,&ſtetusfucce dant; undepuellorum,acinfantiumcupiditates exfletupra fertim conijcimus. Galenus lib. 1. defanit.tuend.cap. 8.ex fletu infantis coniecit immunditie ledi , adeoque munditiem cupere ; nam,ablutisfordibus, & mundis pannisinuolutus, quieuit. Quiex diſceſſu amiciflet, intelligimus eum hominis preſentiamcupere. Maximam certè virifui cupiditatem preſeferebat Ouidij uxor,dum Semodòdefertos,modòdeploraſſepenates, Nomentademptiſepevocaſſeviri. Atinquietquisfuiffe illumdolorem, nonergocupiditatem, Cc 2 Sed Lib.1.detri Aibus. 404 Deconiect. cuiufquemorib.&c. 3.part.lib.4. fed vidimus antea affectus eodemtemporeplures infiderepoſſe cap.s. animo. Verumquoniamindagareaffectumex affectuestcom mune omnibus affectibus,differemus in locum posteriorem , cumpriusfingulorum affectuum figna expofuerimus. Signa ergo cupiditatis expulſu rutrumdentur,nonvideturinterfcri ptoresconstare. Galenus enimnegatpulſumamatoriumlib. de precogn.adPosthum.cap. 6.infinedicens,Nugæ funtigi turquod aiuntaliquipulſumamatoriè moueri co rum,quivelneſciuntamorispulſumnullum eſſe,vel putantre quapiamanimoperturbatopulfumnon immutari,fedineandem æqualitatem, & ordinem Lib.3.can. cumperfeuerare. At Auicennapulfumfuum amori dare 4.cap.23. Fen.tract. videtur,pulfum nempediuerfum, &prorfus inordinatum. Atquicquidfit dediuerfitatefententiarum borumin remedi ca principum virorum; attamencertum estdeamore ipfosin perfonamaliquamloqui, noninrem, autformalebonum : adeo quenonageredecupiditate,dequanunc agimus. Cupiditatis autempulfus instarirapulſus est,cum ) iracupiditasfitque dam. Irapulfumtribuitaltummagnum, vehementem, cele rem,crebrum: intenſe cupiditatisidem videturpulfus; nam calortumprimigenius,tuminfluens magnus estuatincorde, utindepulfum, &altum,&magnumeßeoporteat: ceditta men vehementia, celeritate , &crebritate ire ,licèt enimeas qualitates, etiamcupiditasaggreget,non equetamen; quiane que estadeo concitatus affectus, acfubitus,utreipfa experi mur, &Aristot.etiamindicat lib. 7. Eth.cap. 6. atratiopre tereaidemfuadet,quamanteaattulimuslib.deIra, cap. 3.mo dòexpremiſſis canonesdeducamus. Signa ſe ponuntur. REMaliquam instantibus, acprocacibus oculis inspicere 1.Signum. prafentemeiusrei cupiditatem indicat,fiue res venerea,fiue cupediofa ,fiue pecuniaria fuerit . Exemplum penesPlutar chumin vitaPirrhiOplaciFerentani,quidiuintentiſſimisocu lis cuminfpexiffetPirrbum , ipſumquoque hasta inuafit,ut inuafurum exeoipſo defixoobtutu coniecerat, Regiqueprædi xerat Leonatus . Non conuertiturtamencanon,utquicunque cupit, procacibus oculis infpiciat,atque instantibus:pudorfæpe retinet,prefertim puellas; nam, utdicit Ouidiusdefemina. Virmalediffimulat; tectiusillacupit. &modesti demum homines cohibentſe, neccupiditatesfuas apertèindicant . Siprateroculorum instantiam etiamruborin ore accenda- 2.Signum. tur, argumentum intenditur cupiditatis inspectarei; ex di Etispatet. Siinstantibusoculis, velperſona, vel instrumentumve- 3.Signum. neri aptumafpiciatur, ruborquepræterea accendatur in ore, & labellum spumet, utdicitIuuenalis, estpræfentiſſimumlibidi nisfignum,quodfioculi,tuminſtantes,tumnatantesfint, con firmaturmultomagisfignumincenfa venereacupiditatis; au geturadhuc,fi vicißitudolinguæinterlabraaccedat. Sioculilubrici,&natantesfint, ruborinore,diſcurſus va- 4.Signum. gus , et varius ,labrum spumansin abfentia etiam obiecti venerei, cupiditatemtamen venereamfignificat; prefertim fiagitatio illa linguæ inter labella acceßerit ,de quafupranon femel. Ad ciborum preſentiam, velcommemorationemfaliuam s.Signum. deglutireargumentumestcupiditatis illiufmodi ciborum . Cc 3 Ad 406 Deconiect. cuiufquemorib. &c. 6.Signum. Admotapulſui manuſiſentiaturadpræfentiam, velcom memorationem cuiufpiamrei pulfus acutus magnitudine ,alti tudine, vehementia, celeritate, crebritate , & non appareant iracundiæfigna ,intelligitur hominem incentum effe cupiditate rei oblatæ, velmemorate . Defignisamorisergaperſonam,amorisnempecon A cupiscentia, ac venerei. CaputSextum . §. Primus. Amordiftinguitur. Damoremergaperſonamtranfeamus ,quiduplex infu perioribuslibris distinguebatur, altereratamorfiniscui, adeoque amicitię vera, alterpotiusaquo ,seu cauſe effectricis vtilitatis, aut voluptatisnoſtre: amor , exquo amatoresdici mur, Italiceque innamorati , esthuiuspostremi generis; de eoque nunc dicamus : nam ideoamant homines amicas,quòd voluptatem ex eis veneream cupiant , & expectent . Fer uentis itaque eiufmodi amoris, acfuriofifermèfigna adduca mus. Distinguere tamen primumoportet amorem , ut ha bitumfignificat, utquefignificatpræſentemactum;namama tordicitur nonquinuncfolumamat,sedqui radicato amore amauit , & amabitetiampostpræfentemactumamoris . Rem quoque anteadistinximus: inpreſenti verò negocio confundi turuterque amor,immo veriuspro amorehabitufumitur; eiufmodi enim amoreminAntiocho Erafiftratus , in muliercula Ad Poſthu. Galenusdetexerunt. Itaſumptiamorisfignaadducamus,vel potius exfuperioribusrepetamus. Lib. 3. dea more. §. Secundus.Repetútur ex ſuperioribusfigna amoris. VIDIMVSSupraeffectusamoris,tuminanimum,tum incorpus> LiberDecimus. incorpus , quicunque ex illis obferuationi noftræ patent,ſigna 407 euadunt amoris. Incorporeergo (cumamor iam adfummum euaferat)erat macies ,inomnibusque eius membris,præterquă in oculis,quiquidemprofundifunt, attamenmagni, &turgi di,quoniamfit multain eiufmodi affectu euaporatio ad caput propterfufpiriafrequentia. ItatumexAuicennadiximus,pal- Lib. codem lorquoque confequituramorem, noctes infomnes, inappetentia 3.cap.7. cibi,suspiria, &gemitusfrequentes. Ouidius, cuiusetiamfu praattulimuscarmina . Fugerat ore color, maciesqueadduxeratartus, Sumebantminimosoracoactacibos: Necfomnifaciles, &noxerat annuanobis. Atplacet rurfus exfundamentis,ſuccinctè tamen,ſigna deducere . §. Tertius. Reponunturfundamenta. REPETAMVS ergoamoremhuncferuentem , dequo nuncdicimusin cupiditateferuentieffe: cupiditas veròeiufmo. diomnis obſenſum egeſtatis boniferuenter expetiti dolorem , punctionemque experiturinfignem ; cuidoloritamen admifce tur voluptaspaffiuaexobiecto amato,probonoque apprehen So: quod,fispespotiundiadfit, multòmaior voluptasimmiſce tur . Atrurfustamen,quipotiusest, velpotiundoimminet, timore angitur, ne cadatagratiaamati, nevèalijsintrudatur, queestzelotypia, utſpespotiundiſquotimoris, ac zelotypię morfu interim laceretur; quodficupiditasſpe deftituatur, tum tenuis voluptas,quæ exobiecti oblationenascitur,multame roris moleopprimitur. Fitex his, utamor babitumelle, t felleredundet,quod antea diximus; utque apparetfemper, velutplurimum,felexfuperet. Cumtristitia ergo,& me Cc 4 ror 408 Deconiect. cuiufquemorib.&c. rorabundat, macies corporisconfequitur; tristitia enim exiftat oſſa, cum inflammetcupiditas, effectus cupiditatispatitur,quos proximèdiximus: præfertim veròſiſpes vidende,autpotiun deamiceiungatur, nullisretinetur , aut temporum , aut itine Lib. 2. ris impedimentis, quinſubitoaduolet ; mareſquiens procellis non retinuit Leandrum ,quominus herum adiret. Interdum voluptategeßitsi spespotiunda breuiamice adfit,velft ) ma ximèfipotiatur; prodiuinitateenim idreputat Propertius. Sidabithæcmultas,fiam immortalisinillis. Nocte unaquiuis, velDeuseffepoteft. Tumergo voluptatis effectus patitur ,atquosftatimfuc cedens timor, ac zelotypia permutet , acperturbet . Atcum nullaſpe vidende ,aut potiunde amate excitatur, tumsese eius cogitationeinanipafcit ,idque præfertim, cumad extafim patiendamdeuenit , velpropè accedit; tum veròfolitudinem querit, utminusabea cogitatione prohibeatur, ineaque ple runquemultumtemporisdetinetur:fefeergo oblectateamedi tatione amator ; at cum ab extafi experrectustamfuaui, tam amatarecarereſe intelligit, tum inſuſpiria, lachrymas, &fle Etus erumpit; indecauitasoculorum, & magnitudo oritur. Ex bacitaqueferie inordinata affectuumfit, utamatornulli certe periodofignorumfubijciatur,fedvariæ omnino, &incerta; præftet tamentempore, acduratione,ſepe etiamintentionetri Stitia, atquetriftitiæfigna . Quiergotribuunt amori pulfum , qualis triftitiæ conuenit , fiintelligunt, utplurimumeße ta lem, rectèdicunt: atſiſemper, malè. Cum enimin profunda, extaticaque cogitationedetinentur, pulſus est contractus, qua liscogitabundorum, t )contemplantium : cumexardet cupidi tas, magnus, t) altus &c. Cumtimoropprimit,longèdiuer fus. Adpreſentiam veròamataperſone varijfimulaffectus 1 i infur LiberDecimus. 409 infurgunt, cupiditas, pudor, &reuerentia , &ceu Stuporqui dam, spes, timorpro afpectu amice ut benignafuerit, vel aspera. Undepulfus tum quoquenullacertaperiodo, acmodo procedit: idfolum estilliperpetuum, utadſubitum aduentum (tumquepræfertim) velfubitam commemorationem amate perſona vehementeralteretur, utde Antiocho diciturfubcu va Erafistrati ad Sratonice aduentum ; & Galenus afferitde Ad Poſthu. muliere,quamipfecurabat adcommemorationemPyladis. Lo- deprecogn. quunturetiamlibenterdeamatare amatores, utfæpiusdeali quaperſonaloquiindiciumfitamorisinillam. Qui teftè amant Specie auerfantis nominant, utamorisfufpicionem vitent, t) interimdegrata materia, acperſonaloquantur . cap.6. §. Quartus. Signaſeponuntur. Si quemcogitabundumobferuemus,acineacogitatione,li- 1.Signum. cètdefixum, attamennon mestumafpiciamus , verum cums excitatur,inſuſpiria erumpat,multò magisfierumpatinlachry mas, &fletus; argumentumidreputemus, acfignumamoris umentum idreput estuoſi, acconfirmati. Multò euidentius fignumeſt,ſi inter cogitandumaliquislætitiæ radius effulgeat . Ratio pendetex dictis; nam dum amator amatamdefixè cogitat, voluptatem exearecapit, atintimam, &reconditam, utnonerumpatfa cilè: attamen couſque potest permouere animum, ut aliquid eius exore, velexoculisfubluceat: at cum expergifciturexco gitationeamator, tumfalſamagnofcens, quamfibipriusrepræ ſentauerat amateprafentiam,inſuſpiria, &lachrymasproce dit, inftarfomniantiumdiuitias, acfelicitatem, qui experrecti vacuosſeabomnibonoinueniunt, &ingemifcunt . Paulus Æginęta amantibustribuit oculosconcauos, qui nonillachry mant,fedtanquam voluptatepleniapparent lib.3.cap. 17. Diffi 410 Deconiect.cuiufquemorib &c. Annotatio. 2.Signum. Annotatio. 3.Signum. Difficileest diftinguere habitum vultuscogitabundi, leti interiore, & obductaletitia, atque cogitabundi, meſtiinterio remestitia ; uterqueenim vultus estobductus: attamen di ſtinguipoteft, illeenim vultusferenitatem aliquam,licètabdi tam, praſefert, interdumque aliquos,ceuradiosletitiæ aperit, (hoctamennonſemper)bic autemteftricam contractionemcon tinet, &depreffiorem obductionem : quo ad uſum autem ab obferuationefrequenti,ſolumpoteft acquiriprudentiaagnofcen darum eiufmodi differentiarum. Simifceriinquopiamintelligamusfufpiria,&letitiam,cre dendumeftipfumamorecuiuspiamteneri, &affici. Namafferit Marfilius Ficinusin Conuiu. Platon. cap. 6. orat. 2. Verbafunt , Amore illaqueati viciffim ſuſpi rant, & gaudent. Pendet veròexdictis; Namamormelle, fellefecundius est . Cùm amoriamde sperationeabundat,adeoque męstitia,non ampliusgaudiofouetur,nifiextatica confideratione,accommen tatione amati obiecti: noneft viciffitudo poſtſuſpiriagaudij. Talis fuit Rotolandi penes Areostum habitus post agnitum Angelica, acMedoriamorem . Nonergofignumconuertitur, fcilicet,nonomnis,qui amat, viciffimſuſpirat, &gaudet;sed numomnis,qui viciffimfufpirat, &gaudet , est amator? t non videtur; nam quicunque inter Spem, ac metumdegit , verfatur pariter inter letitiam, &mestitiam, unde vicif fimletari, &fufpirare potest. Dicendumestergo non effe veram in uniuerfum præpofitionem, qui vicißimsuspi rat , &gaudet, estamator, utfitfignumboc commune,non Tecmirion . Egetidcircoalijsadminiculis adcertiorem con iecturam . Frequens mentioalicuiusperſona, qui cumnullumfitnego cium, } LiberDecimus. 411 cium, exquo nafcatur occafiofrequentis commemorationis,pro babileeftfignumamoris . Dicoprobabile; Nametiamodium poteft effecaufa comme- Declaratio. morationisfrequentis perſona exofæ ad vltionisfpem,velper ditionis eius ; ſepè etiam ob timorem, quocirca Nero, post quamdefciuit Vindex,fæpe illudinculcabat (fiper Vindicem licebit ) Augetur,&roboraturfignum,fiodiumnullumfubeffe,aut PrimaSigni iram ,auttimorem conijciatur . : cófirmano. Atconfirmaturadhucmagis,ſiſuſpiria vicißim, & leti- SecundaSi tia commifceantur ; tumenimcertum euadit timorisfignum eni cófirma etiamfi tectèmentionemfaciat; naminterdum,quospudet me morareperfonam, memorantexercitiaeius, uthominisitafibi tio . obuerfetur, clamalijs, fimulachrum: itapenes Euripideming Hipp.Phedravenatum &equestrem exercitationemloque batur, utfibireferret Hippolytum , Mitte mein montem: abeoadfiluam, Etadpinus, vbifericide Caneslustrant , Varijs ceruisappropinquantes: PerDeoscupiocanesinfremere . Preſes Sanctao DianaLimne, EtGymnafiorumpulſatorumabequis, Et, Utinameßeminſuaarea , Equos Venetosdomans. velin mentione odiumfimuletur. Quippiam tale estpenes Ouidiumdum Cypaffimancillam Corinnereipsa amatutdi- aLib. 2.de a Eto ſpernit, &abhorret.b Dijmelius,quàmficmihifitpeccaſſelibido, Sordidacontemptæſortisamicaiuuet. Quis amoribuse. leg. 8. bEleg. 7. ! 412 Deconiect. cuiuſquemorib&c. 4.Signum. QuisVenerisfamule connubialibetinire Tergaquecomplecti verbereſecta velit? Inordinatus vitæ habitus, utmodòfcilicetfitletus, modò absque apparentecauſa meſtus,modòimmotus,modò inquies, modòaudax, modòtimidus, modò pudibundus ergaſcilicetpe culiarem perſonam, modòimpudensergaalios ,amorisincenfio nemſignificat. 1 Patet exdictis . Atfignum euidentiusredditur, fihomo fuapte natura non inconſtansin eiufmodi inconftantiam tran feat, atqueinordinationempenes Eurip. in eodemloco Phadra s.Signum. noneundemcorporisfitumretinebat, nechabitum ) modòde tegerefibicaput, modòoperirefamulabus iubebat. Siadmotamanupulſuicuiufpiamfentiamuspulfum fub ad uentum alicuius perſona vehementer alterari , ac inordinatè, idque nõſemelobferuemus,idemque accidatadciufdemperſone factam commemorationem; credendumesthominem,cuiuspul fusalteratur , amore teneri perſone ,quæ accedit, vel cuius mentioincidit . Erafiftratus hoc modo amorem Antiochideprehendiffedici tur, &Galenus afferitſedeprehendiße amorem muliercula , quaminuiſebat, cuiushiftoriainfrainpraxireponetur. §. Quintus. Cumamoriamapertioreſt. Ат interdum amornon tegitur,fed palam aperitur vel afpectu cupido, &inſtante, vel vocisconfeffione, acproteſta tione; tumitaquefolumautdifpiciendum,numſubſitfictio,aut gradusamoris inquirendus; quorum primum exfuperioribus regulis deprehendetur,ſecundumexfignisnunctraditisproin tenfione eorum,atqueaggregatione. De LiberDecimus. 413 Defignisamoris ergaperſonam, utfinemcui,fiue amorisamicitia. CaputSeptimum . Monamicitia, licètipſequoque affectusfit, inpartem enimſentientemrefunditur: attamen , cum prefertimin appetiturationis, voluntatequerefideat,ideoindago eiufmodi amoris,utinpartefentientenon equèeminentis,potiusadmo rumindaginemredigi debet, ex eiusque procedere principijs, quàm veladindaginemaffectuum,exqueprincipijshuius. Id autempræcipuumin amore amicitia videtur,ut eum nemo diffimulet: undecontrafimulationempotius, quàmcontradif fimulationempramunireinquifitionem, ) indaginemoportet . Procedendumnempeeſtexconfiderationeactionum,que ami citia vereconueniunt: exfiabfint,intelligemus, amoremami citia non adeffe . Siadfintautem,difpiciendum eft,num om nisabfitfictio,acfimulatio; ea enimniſiſuberit, verumamici tiaamoremineßecrediiure meritopoterit. Ad excludendum verumamicitiaamoremfatiserit,ficauſaturpisamorem con glutinauerit; nonenimturpifundamento,adeoqueinſtabilipo teſtſolidaamicitia honeſtasſuperſtrui: qua ratione adductus Ariftot.ſolam amicitiamhonestampermanerepronunciauit,eo Lib 8.Ethic. quodvirtus,cuiinitur, Stabilisest. Defignis odij . Caput Octauum . §. Primus . Non eademmethodo odium EX omneindagari . XPONAMVS nuncodijfigna,tum, utcupiditatiop ponitur tum,utamori ergaperſonasaduerfatur odium cap.3. perso  Deconiect.cuiufquemorib.&c. 1 perſonarum confirmatum occultiffimumest, utet ipsum po tiusindaginemorum,quàm indagine affectuumfit inquiren dum: odiumabhominationisdictum,fcilicetcupiditati contra rium,t) odiumperſonarumrecens,euidentiorcumfit affectus, inquifitione affectuum inquiripotest, acdebet. §. Secundus. Odij ſignumexaſpectuprimum. AVERSIO aspectusfignumestodij. Itapenes Euripi demHecubanonfustinebat aspicere Polymneſtorem; excufa bat verò,falfafcilicet, neidipfe odiotribueret. Nequequeamintueriterectisoculis, Sedhocipfum,ne malevolentiam exiftimestui . EtVirgilius de DidoneininfernoÆneamperofa. Illafolo affixosoculos auerfa tenebat . Annotatio. Annotatio. Noneftfignumconuertibile tamen; nam& pudor, ti mor urgentes abafpiciendoauertunt: verùmfipudorem,& timoremnon ineffeconijciamus ,quiaffectuseuidentioresfunt, tumexeofignoodium arguere licebit. §. Tertius. Signumexafpectuſecundum. ASPECTVS retractusfignumest odij,faltem offenfio nis, aspicere,neque licet auertereoculos. Eoafpectupatibulumiampræfensrespiciunt damnati,nonin nis, cumnempe neceſſe estast ſtanteſcilicet &procaci,fed(uti vocoipſe)retracto. Nontamenconuertiturfignum, cum &timor, acpudor,ac reuerentia afpectum eiufmodipoffint efficere , ut antea dixi mus. Siergoargumentahabeamus excludendi eiufmodi alios affectus,odiumpotestexcoafpectuinferri . §. Quar LiberDecimus.  §. Quartus. Signumexaſpectutertium . ASPECTVS toruusfignumestodijVirgiliusde Dido neaduerfus Æneams. Talibus Æneasardentem, &toruatuentem. Toruusafpectusfignumest velodij, velire: atiniraafpe- Annotatio. Elustoruitascummaiorecorporis commotione , & alteratione coniungitur, quàminodio, ututrius affectusfitfignum , nondifficilefitdignofcere . §. Quintus. Signumquartumex dictis . MALEDICTA, detractionesque praterea etiam dicta minacia odiumindicant, veliram;fieximpetunempeiram;fi Sedate, odiumfignificant . Sedfuadereetiamcuipiamfermone, utaliumperimat, velledat, eſtodijſignum. EratNumaniinTeucros odijfignumcumillis maledicebat. O verèPhrygia,nequeenimPhryges. MinaciaPandaridictaodiuminTurnumpræſeferebant. Caftrainimica vides,nullahincexirepotestas . CumSeianus eainAgrippinam,& Neronem,ac Drufum ferebat,quibusdemum exarfitineorum cedesTyberius , erat idpenitiffimiodijfignum. Significant veròodium,cumſedatèdicuntur: iramcumex animiimpetu . Signum quintum ex factis. FACTA contradignitatem, aut utilitatem, autfalutem cuiuspiamodiuminillumſignificant,autiram.Sifubitònempe, tteximpetu,irammonftrant;ſiſedatè, &meditato,odium . Oportet tamen fictionem precauere; nam interdumaliqui Annotatio. fimu 416 Deconiect. cuiufquemorib.&c. fimulantodium,&inimicitiaminquempiam,utalium,quiil tum. PenesTaci- lum verèoderit,ſibiobnoxiumreddant. Latiarisdumamorem in Germanicidomum, odiumin SeianumfimularetTit. Sabi numperuertit , dum Syrusalialicet decauſa odium , veliram fimulansin EtefiphonemdecepitDemeam. InAdelphis Nonpuduiſſe verberarehominemfenem, Queegomodòpuerütantillumin manibus geſtauimeis. Exregulis itaqueſuperioribusfictio eftdetegenda, velad idfaltem annitendum . Defignis Ira. Caput Nonum . SIIGNA ireiamcumfignisodijconiunximus.Sunt untquebe Expulfibus. fempermanifestiora illis. Non estitaque curinhisprolixio resfimus. Noto,quæde pulſuſcribitGalenus. Dicit ergoirepulfumeffealtum, magnum, vehementem, celerem,crebrum : quecongruuntillis etiam,que nos anteade irafcripfimus lib. deIra cap. 19. ubi etiam vidimus rubefcere corpus,ſpirationem vehementëreddi,tremerelabiuminferius, &quibusdamtotumcorpus:atnönullifunt,quipallentquoque fermonemparumexplanatisvocibuspreruptum;interdumetia filentiumfequiintelleximus:aliospretereaireeffectus,necnon, &caufamipforumexeodemloco peterepotestlector, breuita tiscaufa; cumprefertim potioranuncfignaattulerimus. A De signis timoris. Qui timoris effectus sint eius signa. Dtimoris signa tranfeamus.Huiusperturbationis Etus incorpusantearetulimusin lib.detimorec. 31.32. quipræfertimfignaeiufdem euadunt:effectus,etiaminanimam Sentien 1 LiberDecimus. Jentientemfignaeffepoffunttimoris,& multo minusconfpicua quaquiincorpuscadunt. Erantergo tum effectus,nuncfigna. §. Secundus . Signaex tremore,&perfrigera tione corporis . TREMOR labijinferioris,&reliquicorporis Gelidusqueperimacucurrit Offa tremor . Virgilius. precipuumautem eftfignumtimoris,cumgenualabant,utdi cit Virgilius;namtremorinferiorislabij,&reliquicorporisest fignumcommuneetiamire;& dentium crepitusfignumtimo-- rismanifestariumest. Suntitemfigna. Corporis refrigeratio, trigor,pallorque, interdumquear- 2.Signum. rectecome,que Poetequoqueagnouerunt. Diriguere metu.-- Frigidus concreuit frigoreſanguis . Illimembranouusfoluitformidinefanguis, Arrectaquehorrorecome . Lucanus. Et Virgilius. Galenus,utvidimus, omniaconiungit. Subeo&color Libro 2.de abit , & perfrigerantur,& rigent, tremuntque, ac pulſuſuntparuo. §. Tertius . Signaexvoce. TREMORvocisinterdüuerò,etſuppreſſioſignūtimoriseft. 3.Signum . Detremore vocisegimusfupra. Defuppreffioneest illudVirg. Arrectaquehorrore come,&voxfaucibushefit. Sunt autem in voceobtimorem tres gradusalterationis. *Tremor. Oratio nonſeſe explicans . 3 Oratiofuppreffa . Secundusgradus est, quemdefcribitApuleiusinſceleštofer uo, quem medicus inconcione veneficij attentati accufabat. Dd Trepi. A 417 1.Signum. cau.Symph. cap.s.  Deconiect.cuiufque morib &c. Trepidans enim is ad indiciavehementia, oreſe miclauſo , balbutiens nefcio quas affanias (Apuleius dicit ) effutiebat. Atoratiofuppreffaest postremusgradus timoris, cumperfrigeratione enim vehementi vocalis virtus concidit,feu cumprincipum vocêefficiensperfrigeratumemar cuit, vocemtumnullampotest reddere. 4.Signum. 5.Signum. 6.Signum. §. Quartus . Signaexpulſu,&excordisſaltu . PVLSVS paruus,&depreßusimmominimus, &maximè imbecillus, ut ex Galenoproximèdiximus,&nuncquoque. Ratio veròpatetexiactisprincipijs,cũcordiscalorfermèexol uatur,corqueipſumflauefcat, & concidat. Palpitatio cordis magna(nonmorboſaſcilicet)timoris estfi gnumpræfentiſſimum . Scitum illudPlautideTyndarocumob indicium Aristophontis iamfallaciaeiusdetectafermè effet. Quinquiescedieretumcor meum ,&suspendete. Tufußultas,egomiſer vixastopreformidine. Diximuslib. detimorecap.1 0.dehoccordis motu, eiusque caufamattulimus. Timor uſqueexcrementaeijcit,ut anteadiximus,cauſam queexAristoteleattulimuslib.de timore cap. 3 2. §. Quintus. Signaex aſpectu, &vultu. In magnotimoreStupet vultus,ſtupentqueoculi:nempe, retractus estafpectus, &defixus . Virgilius de Androgeo cumfenfitſeinmedios Troianosdelapſum Obsłupuit, retroque pedemcum vocerepreffit . Vulgò nosdicimusquempiamhabere oculosexterritos,cum fcilicetftupentisinftar eos defixos alicubitenet, ac retractos. De 1 Liber Decimus. T 419 Depudorisfignis . Caput Undecimum. IMORISfignapercurrimus;erittamenistimormalina ture, quemtimoremfimpliciterdicimus. Reftat timorin famie,fcilicetpudor,cuiusfignafunt; erubefcereore; oculorum demiffio . Virgiliusde Didone, Tumbreuiter Dido vultumdemißaprofatur. Vocemorationemqueperturbari,ac impediri . Itaplerunque adeuntesprincipes, acpotestatesſummas voxdeftituit :faltem oratio illis deficit , antea premeditata. Multafunt exempla eorum,quihancobcanfamdefeceruntindicendo . Despe,feuspeifignis. Caput Duodecimum. §. Primus. Signaſpeiperſe ſumptæ. PES,fiperfeipfamconfideretur, non admodum euidentia figna,ac erumpentia obtinet ; cumenimintenorecontineat , ipſatantum animum,&ſenſorium, eſterioresproindepartes, utaspectus , & colorimmotipermanent; quem habitumex preffit in MezentioVirgilius Æneamoperienti.- Manetimperterritusille Hostemmagnanimumoperiens,t moleſua stat, Atqueoculis fpatiumemenfus . &c. Hicest tenor, acanimorum ſtabilitas, quaminviroforti Inlib.defor defcribit Plato in 6.de Iusto,utfupramemorauimus. Cüitaque erga bonum operosum, & difficileperſtarehominemintono vi demus,tum aspectus,tumuocisſpemineo vigereagnofcimus; fpemtumquoque +cumaduerfusmalumimminenseandemretinetconstantia, uoquein eo arguimus,quamtamenpeculiari nomine dicimus Audaciam. Sit ergofumma. tit. cap.7. Constantia,afpectus, & vocis,&orationis,colorisquoque Signum . erga Dd 2 420 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. ergabonum operofum,acdifficile;item aduerfus malūimminens fignumeſt ſpei; quam cumaduerfus malumimminenseft, au daciampeculiarinominedicimus . §. Secundus. Signa eiuſdem affectus, cumdeſide rium , iravè adiungitur. Атcumſpeiaduerfusbonumdefideriūiniungitur,tumfer uoret acumencupiditatis,ſignorūque eius , fuperuenit,atquead iungiturconftantię fignorŭ ſpei,quamconftantia etidcircòal terat,infuasquepartesaliquomodotrahit:nëpefignacupidita tis adfunt,fedexplicatiora,et letiora, utſpesuoluptateaffert in letitiaque animücontinet. Cùveròaudaciędefideriŭpugnęad iungitur,atque inuafionis,motus, &fignaireilliplus minusvé lib.de annectunt,quęexlib.deSpefuprac.9.inſolutione 2.dubitatio nispatent . Sunt veròfignaira, &cupiditatispugnatum la veròſigna tiora, & alacriora; nam spesfemper voluptatemadhibet. Cumpluresaffectus,eorumý , ſignaconcurrunt.  , Hfignatribuentes:atnic itaquediximusſuacuiqueaffectui perſe, acfeorfum idin mentereuocamus,quodantea docuimus,plureseodětéporeaffectusplerüque occupareanimü: cap.5. 3. par.lib.4. quaratione,&quoidfiat,anteadiftinximus. Sutueròaffectus aliquiplurimüconnexi,v.g.timoridolor,nedumillepaffiuus,ac precedens, fedvitalis:năſepequitimetpræoccupās malū,quasi illudacciderit,fibirepresentat,et mirauiciffitudinedoloris,etti moris torquet. Spesdefiderio,et audaciairę,acdefideriopugna diiunguntur,etdemű alij affectusinterse conexi,quorüaliquos memoramusetiainfrac.feq. I.2. Sedex obiectorúoccurſu etia cotrarij affectus interdūfimulanimüagitāt,interdū veròactio phifica affectuŭin intimascorporis partes alios affectusgignit; nempe LiberDecimus. 421 nempetimorfæpein ventriculūmelancholicumfuccumexlienę refundit,quigrauateamfenfiliſſimampartem;doloritaque cor poreusgrauatiuus (vt vocantaliqui medici)gignitur,exquo inprimoſenſorioaffectusdoloris,actristitia excitatur. Pariter dumexdolorelachryma ciuntur, vaportum abfumitur,qui pregrauabatinteriorespartes; iseniminlachrymas vertitur: ateæ partesleuate voluptatemcorporeampercipiunt,& inte rioreminprimoſenſorioexcitant. Cumtotergodecaufisplures interdumaffectusfimulanimioccupent,ſignaquoqueaffectuū nonpura, fedpermiſtaoccurrunt; aliquando autem illa confun duntur; aliquando mira velocitateſeſubindeexcipiunt. Infer uoillo Apuleiano venenario,dequoproximè diximus,priora representant illafigna timorem repræfentant, purumfcilicet. Etinuicem humanicolorisſucceditpallor infernus perquevni uerſamébrafrigidusſudoremanabat. Atquefequun turmixtumtimoridefideriumſeſedefendendi,&aliquemſpei gradum,quipofteainualuit,monstrant , Túcpedesincertis alternationibus commoueremodòhác, modò illam partemſcalperecapitis,&oreſemiclauſobalbutiens, nefcio quas affanias effutire.Atdemumfignaſpei,&au dacieiamprouectępuraemergunt. Conſtatiſſimenegare, &accerferemendacij medicumnõdefinit.Nequeego in Apuleio veritatemhiſtorie,fed verifimilitudinemcommen ticonfidero.Dum amatores, ) ardereſe,&algereſentiuntvi ciffitudinem cupiditatis,exquaardent,ettimoris, exquoalget, experiuntur. Inobferuatione ergofignorum affectuum, & in affectibus ex illisdijudicandis debet commixtio eiufmodidiligen teranimaduerti, utrumfubfit, necne, & que, fit;nam q qualisquefub mfifignumcommixtumpropuro interpretabimur,in affectumiudicandum coniecturanosdiscet,quäqui aliu nosdiscet,quäquiverè afficit. Dd 3 De 422 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Defignisex oratione. Caput Decimumquartum. §. Primus. Cum apertiſſimis verbis affe tus enunciatur. Dorationemnunc veniamus,ſignaqueaffectuŭexeape AD tita. Siitaque oratioipfiffimis uerbis affectŭaliquěprofi teatur,noneft cur (fifimulatioabfit) aliudfignumqueramus. Lib. 3. Cic. adD.Fratrefcribit,ſe Cefaris amore,queadipfumperfcri pfit, unicèdelectari . Intelligimus voluptatemCiceronis,qua tum exeoamoreafficiebatur:folum autěeft difpiciendum,num ratiofubfit,curtum mentitusfitfratri, alioquinamatiſſimo, cuiqueplurimumfidebat. Arsitaque,ac methodusfimulatio nispræcauenda estadhibenda . Ceterumnibil . §. Secundus.Cumaffectus apertènon exprimitur,at confequutionequadam exdictis elicitur. INTERDVM affectusnonaperitur verbis explicitis; elicitur tamenconſequutionequadam , v.gr. quidicitſedolere alicuius abfentia,indicatſeamarehominem,eiusfcilicet præfen Lib.9.Ethi. tiamdefiderare; in quoconſiſtit differentia amoris exAristot. fcilicet affectusaliquiſeſeſupponūt,acconfequutur,vtdolorob malum aliquod,voluptatemexcontrariobono.Itemdefiderium boni eiufdem,fcilicetdolorobpaupertatem confequitur, volu ptatemexdiuitijs, &defiderium diuitiarum; viciffimquedo loremobpaupertatem,voluptas ex diuitijs t) defiderium di uitiarumconfequuntur. Voluptatemitidemexdiuitijsearum dem defideriumcomitatur. Quiigitur aliquemexhis affecti busexplicitèfatetur, alios confequentesimplicitèfibiineffein dicat.Rurfus quoniamex obiectopro cognitione nostra affe Etus LiberDecimus. 423 Etusnafcunturnempe exobiecto, ut bonoanobis iudicato, vo luptasfipræfens,defideriumfiabſens,velnon habitumfit.Ex contrarioautem dolor, &odium,abominatiové . Ideo, dumin telligimusquippiam abaliquoiudicatum malum,exeo,fiaccide rit,dolorem accepißeplus,minusvéarbitrandumest: niſi verò acciderit aut timorem , autabbominationem excitatam.Cicero adQ. Fratremfentit abfolutionem Gabinijfuiſſeperniciofam , Lib.3. fuiffeiniuftiffimam. Usurpat enimde iudicibusillud Homeri. Qui violentiainforoobliquas iudicantiuftitias; Iuftitiam autëexpellunt Deorum religionenoncurătes. arbitraturdemumlegem eße impunitatis , ergo neceße babuit agreferre, modozelo Reipublicæ teneretur,dumautemfatetur leniſſimetuliße,ostendit torpuiſſezelum,quopriusacriterpun gebatur. Quamnostramconiecturamapertèposteafateturipse met. Verbarefero. Exitum iudicijfædum,&pernicio fumleniſſimetuli, quodquidem bonúmihinúcde niqueredundat,vthis malis Reipublicę,licentiaque audacium,qua anterumpebar,nuncnemouearqui dem. Incanones contrabamusdicta. Canones continet. Ex iudiciodeobiectoconijcimus affectumanimi,nempeſi Canon 1. bonumiudicemus amorem,velſipotiamur voluptatemexcon trario iudicio, contrarios affectus. VerèapudTerentiumexlaudibus, quibusCherea extolle- Exemplum. batPamphilęformam ,coniecit ipſum incenfum amore Par meno;dequeamoreloqui,licètdepulchritudinediceret,& amo ris nufquammeminiffet. CHER. Ofaciempulchram,deleoomnesdebincexanimo mulieres Dd Teht 424 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. Tędet quotidianarum harumformarum. PARM.Ecce autemalterum. Deamore,nefcioquid,loquitur. Excomendationeisitaqueformadeamoreagiinterpretatur. Verum INDICIVM hoc affectus clarius, &inoffenfiusprocedet,--ſicùiudiciodeobiectohominisiudicantisdiſpoſitionë agnoueri mus; certèenimfiquicquaminiustèfactum, atqueReipublicæ perniciofum homo Reipublicę zelatoriudicauerit,intelligemus ipſumearetorqueri: atſimalus ciuis , & fibinonReipublice confulensquicquaminiustumiudicet,nonneceſſeesteareangi, immoutplurimum,ſiſitidſuisrutile, gaudebit. Ampliatio. Canon 2. Exemplum. And.Att. 1. Scen. 1. Augetur efficaciafignidicti,cum resimmodicèfufpicitur,& laudatur;nampulchrioreviderimulierem,quafit,t ) meliorem arguitimmodicumamorem: unde videsilli, fed veri verſus. Siquisamatranam,ranamputateſſeDianam . Omnisamanscęcus: nonestamansarbiteraquus. Affectusconnexi alteralterumfignificat.Nempefiexplici tèaliquemcognofcamusaffectum,connexos etiamimplicitèar guimus . Patetexdictis,acdeclaratis.-- Simopenes eundemTerentiumconiecit amorem mutuum Pamphili, Glycerij:extimore magnoPamphili,neimpuden tius illainignem rueret . Intereahacforor , Quamdixi, adflammamacceſſitimprudentius, Satis cum periclo : ibitum exanimatusPamphilus, Benediſſimulatum amorem,&celatumindicat: Accurrit:mediammulieremcomplectitur; MeaGlycerium,inquit,quidagis? curteisperditum ? Atexfiduciamulieris ergaPamphilum eiuſdeminipſum amoremagnouit. Tum LiberDecimus. Tumilla,ut confuetumfacileamoremcerneres, Reiecitſe ineumflensquàmfamiliariter.  Applicanturdicta deſignis affectuum propofita affectuumindagini. Enumeratgradusquatuoraffectuum . Отiamdictisde affectuumfignis,nuncenitamurpropo Ifitonoftrotraditădoctrinăapplicare.Propofitum veròeft latitantes affectus eruere . Siergofuerint apertiaffectus , vix bac methodoegent. Diftinguamus gradus apertorum & tecto rumaffectuum,quiquatuor eße videntur. Primuscumapertè oratione ipfa affectum nostrum profi temur. ItapenesEuripidem Hippolytus odiuminPhędrame, )nutricempalamprofeſſus est. Abbominor; nemoiniustusest mihiamicus . Secundus gradus est cum cetera signa libera permittuntur: ORATIO, et confessio supprimitur. SIGNA Paridis amoris erga Helenam,que commemoratHelenapenes Ouidium in episto lisadhuncgradumpertinebant. Illudquoquelib. 3. amorum Elegia 2. huc spectat. Rifit, argutisquiddampromifitocellis. Hocfatiseft ; aliocaterareddeloco . Tertiusgradusestcumfigna affectusfupprimuntur;erum punttamenquadamexparteilla. Tiberiuspenes Tacitumdif Tiberiuspenes fimulabat, &comprimebatfignadefiderijimperij,etiræ etiam in Gallum,quieainreipſumoffendit: attamenerupitnotaire, quamfagaciterGallusconiectauit. Etenim (inquitTacitus) vultuoffenfionem coniectauerat . Postremusgradus estcumcohibenturomniafigna latentis affectus, 426 Deconiect. cuiufquemorib.&c. affectus , utnullumeorum erumpat. Hunc gradumexpreffit cap.33. Lib.2.deira Senecain Pastoresplendido equite, qui eademdieaccerfitusad conuiuium a Caligulafuit , quafilium eiusduci iufſferat; impo fuerat veròcustodemadexplorandum,fiquoddolorisfignum velminimumdaret. Isergo,ut Senece utar verbis, Cum interim nonlachrymas emifit,nec dolorem aliquo ſignoerumperepaſſus eſt. §. Secundus . Inprimocafu,cumenun ciantur affectus . Cvm affectusnoftrosipfimetfatemur, nonfuntaliquaar te eruendi; nonenimlatitant:folum autemestprecauendum fictio, acfimulationequaſubſit. §. Tertius. Inquarto caſu,cumnullum erumpitfignum . Arinquartocafucumnullumerumpitfignum,nullusquo queesthuicexfignis methodolocus : oportettum alia progredi methodo,quaminhuiusipfiusſupplementumproximèfubijcie mus ex caufisductam . §. Quartus. In fecundocafu cum affectus diuerſi concurrunt. Сvм veròfuppreffa enunciatione, atqueconfeffioneaffe Etus, ceteratamenfignaerumperepermittuntur, tumfacilèaf fectus conijcitur, nifiduo obfint ,fimulatioſcilicet ,fallaciavé, #pluriumaffectuumconcurſus,atquecommistio:quorumpri mo methodo deprehendendafimulationis occurritur: fecundo autemimpedimentobacalia via obuiamitur,quamincanones contrabemus. : Cum LiberDecimus.  Cumfignadiuerforumaffectuumſeſe integra excipiunt, Canon1. tumpronunciandum abomnibus illisaffectibus viciffim ani mumoccupari . Videmuseos,qui magnumaliquemprincipem, acpræfentem adituri locum expectant , varioin ea expectatio. necolore tingi, nuncfcilicettimentium,nunccupientium. An tonius Caetanus nunc Archiepifcopus Capuanus , potiente olim rerumClementeVIII. adeoque Petro Aldobrandino eius exfratre nepote,falsèobferuabateiufmodi motus, variationes que vultuŭinturbaconfluentiumad Cardinalem publicè om nesaufcultantem ; indicabatque Paulo Sabellio Principi nunc Alba,quimihipoftearetulit: ut ergoalicuiiam patereincipie bataditus, is nuncquafi cupiditate incenfus erubefcebat , nunc reuerentia op quaſi timore, &reuerentiaoppreffuspallebat, nunc , ut accef Surusingrediparabat, nuncrurfusconſiſtebat. Atcumexconfufione affectuumeorundemfignapermiſcen- Canon2. tur,nequeſuntpura, nifiattentaindagine concedaturdemüfi gnumpræualentis affectusdijudicareabalijs,quæ commiſcen tur, nonlicet exbac methodoaffectumdignofcere ; at oportebit fupplere indaginem methodo, quamfubijciemus ,&iam me Subiecturumfumpollicitus excaufis. DeclarocanonemexemploHelenapenes Ouidium . Affe- Declaratio, Etus ridendiin ipſa ingruebat, et unà affectus refpondendi tio. marito,pollicendique operamfuamin illis, queiufſferat;prefer- Inepift.He timincura hofpitis Troici, aqua etiam,utipsafatetur, non abhorrebat; quinimohominem,licètdißimulanter,amabat. Ex pugnaautem contrariorumaffectuum ,dum rifum compefcere Etabatur,impedita est, quo minus refponderet,præterquam unum verbum , Erit. Breuis adeo refponfio tum abituro marito, velmonftrabatingruentemluctum, aquone pluralo queretur, impediebatur ; velipfamgrauato animofacturam , quæ &confirma 428 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. quæimperabat. Certè duos veros affectusnemo ex eo curta refponfionisfignoconieciffet . Omine letatus, deditofcula, resque,domusque, Ettibifit curaTroicushospes,ait. Vixtenuiriſum, quemdumcompefcereluctor, Nilillipotuidicerepreter, Erit . Oportebititaque moliri exfubijciendamoxmethodoindaginč. Cumfigna affectuumfupprimuntur aliqua tamen exparteerumpunt. CaputDecimumſextum. SVPERES Ttertiumdiuifionis membrum, cumfupprimun turaffectuumfigna, & illa tamenaliqua exparte erum punt. Tumveròeſtiscommuniscanonrepetendus,quemfu praStatuimuslib. preced. cap. 1 2. §. 2. nempe affectus erum pens veriusindicat animum,quamquodcontra oratione, & habituhomoprofitetur,remtumdeclarauimus,atqueetiamS. Exemplum MarijexPlu 1. eiufdem capitisdeclaraueramus . Atplacetfubiungerealia exempla . Plutarchusde Mario Romam cumCinna post victoriam tarchoinvi. redeuntedicit; Cumvelletisſehumilem repreſentare, taMarij . Aliud exem plum. Canon1. accommiferationedignű,&habitu &inceſſutranf luxiſſetamenineo iracundiam,&feuitiem ,quam ſtatimfactis expreffit. Meminimecumpeteremab homine, inquemnonvulgaria mea merita erant,nescio,quod mutuumin multa,fedinani verborumbenignitateobferuaffeineiusoculis illiberalemquan damretractionem, exquaconiectaui, quodres ipsapofteamon Strauit,deponendameße,fiquamanteahabuiſſem,ineofiducia. Sunt ergoobferuandaque erumpuntfigna,& affectuiſuo fingula LiberDecimus.  fingulaapplicanda,ſignaamoris amori,ſignaodij odio, idem quede alijs; nempeſiprofitentiamorem, erumpat odijfignum , eum credamuspræfenti odio, non amoreteneri . Signaergoaf fectuumproximèexpofitahaberein promptu oportet, ut ob uiumfit occurrentia agnofcere . Etiamfifignanon integraadfint affectus, velfi integra Canon2. fint,atfintfugacia,tamenidemeftiudicandum.Patetex dictis. Atfiplurafignaeiusdemaffectus imperfecta, velfugacia Ampliatio. concurrerint , multòmagis affectusispresumi debebit, ac in terpretari. Difficilis eft in eiufmodi erumpentibusfignisfimulatio; ef- Annotat. r. Quantu re fetenimfimulatioinfimulatione verum,&illudaddoetiamfi feratvfus,ef acciderepoffit, tamenmultuminboc cafu poffeperitum oculum fequeinfen ingeni distinguere, quod verbis nonequèexprimi poteft:idemquod tamnotitia, in diftinguendis coloribus , ac dijudicandis , fimilitudine qua quævideat quodlite dameuenitinhisaffectuumfignis cenfendis; nempeilli alieno ristradine lumine, )fitus, &interuallo alijapparent,quafint,atappo fitè collocati, illuminatiquefuam adamuſſimſpeciem referunt , at collocatio accommodata , &par illuminationonniſiaſenſu quit. ipſonoſtroinfitanotitiadignofcitur; utenimCicerodicit. Lu- Accad.que menſepemutarivolumus,& fitusearumrerum,quas intuemur, & interualla autcontrahimus, aut didu cimus,multaquefacimusvſqueeò,dumaſpectusip ſe fidem faciatiudicij ſui. Simillimèomninofintnéquæ apparent erumpentium verè affectuumſigna, anfimulentur preterid, quod complecti poffumuscanonibus ,fenfuum dili gens,&peritaobferuatioplurimumexhibebit, ut corellarijlo copendeathinc. Oportere hancartem nedumfibi ex lectione comparare,fedetiam ufu exercitationeque confirmare, atque familiaremfibireddere, &expeditam . Sed ſtio.lib.2. Annotat. 2. fequentime 430 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Sedfubijciendumquoque estſupplerihancipfam methodum doupe nuncqueadhibitoscanonesea,quæfubijcietur methodo;que, tem. pleri præſen uthacexfignis, ipſaprocedetexcaufis. Nempefi intelliga museum,quiamorefimulat,caufam habereodij & videamus fignumodijerumpens,multò tum certius odij affectum conie Etarepoterimus. Quodidemdealijs affectibus erit dicendum. Methodus excaufis affectuum, quaestfupplemen tumpracedentismethodiexfignis. Caufæ affectuum repetuntur. IAMveròfubijciamus promiſſam methoduminſupplemen • Lib. 2. Zuumcaufafu tum proxime : erat illa exfignis ; erit hac ex caufis affe Etuum ,ſummaque eius in hoc confistet. Si cuipiam homini aderunt omnes alicuius affectus caufa ,iudicandum erit in ipso affectum eundemreperiri. Affectuum caufafuntexfuperiori buslibris repetenda,fcilicetex librisde affectibus. Erant autem cauſe,aliæprimaria,aliafecundaria; &bealeinſtrumētarie, aliæ preparantes,acdifponentes;quærurfus,aut naturalesfunt, aut aduentitia ; &naturales, alia intrinfece, aliæ extrinfeca . Hasfingulas causasfecundariasin bac quartaparte profe quutifumus,quidfcilicetfingulepoffint , &adquos moresdi ſponant: difponuntautemadrefpondentes affectus, immo, vt adaffectusdifponunt eatenus admores etiaminclinant; nempe adfortitudinem inclinat caufa aliqua , ut adaffectum audacie adtenoremvéanimiducit : adignauiam contrà reddit propen fum, utadtimorem inclinat . Quæergotum diximus,nunc quiſqueexco loco repetataduſumhuius methodi . Inquosſii licet affectus reddathominempropenfum temperamentum tum cordis, tumhepatis,&cerebri, fanguinisque &fpirituum;pa riter LiberDecimus. 431 riterin quosconformatiopartium. Itemclimata ,regio, ſitus , atates , ſtatus, conditionesquefortune , praterea instituta , )Studia vite. Eiufmodiautemcaufa adaffectusdifponunt, nonipseperſeeos actuinducunt : atcognofcere propenfionem hominis, acdispofitionemplurimirefertadaffectus aftuinexi Stentes deprehendendos. Interdum autem cauſeomnesin eun demaffectumconfpirant: interdumadcontrarios. Tum verò Lib. 4.c.3. contraria mometafuntlibrādaealance, quafupraexbibuimus. &feq. §. Secundus. Cauſæprimariærepetuntur . CAVSAE deindeprimarieconfiderande ,primoque obie Etum . Erantilletres, obiectum,facultas cognofcens, &facul tas appetens . Primòde obiecto agamus. Quodnamfitfin gulorumaffectuum obiectum , exfuperioribus de affectibus li brispatuit,fedetiamperfeconstat. Inaffectibusenim adbo numestillud, adquod obtinendumaffectus adspirat; uthonor in ambitione; voluptas venereain eacupiditate; perfonapul chra in amore amatorio; diuitiæin earum cupiditate; idemque dealijs. Atin affectibusex malo; odio, abhominatione, ira , obiectumeft malum,adcuiusdepulfionemadfpirat animus : in ira,iniuria,autparuifactio; quaderefupra: inodioperſongper- Primaparte Sonamala, velut malaapprehenſa,cuiusperditionemoptat : inlibro deira odio rei,fiuein abbominatione malumipſumformale, quodde testaturanimus. Sedhæcdemumomniafupraexfuis locisre petantur . Idveròpræfertim ; obiectum interdum incomple xumſumi, utinira, iniuria illata; interdumcomplexum, ut cap. 12. : in eodemaffectuperſona, quæ iniuriamintulit . §. Tertius . Canonesexobiecto continet. Cvm obiectumalicuius affectusadest velpræfens, vel Canon1. recens, Deconiect. cuiufquemorib &c. Ampliatio. recens , iuremerito credi potestineße etiam animo affectum eiufmodi, etiamfinullum eiusfignum appareat. Ampliaturcumetiamobiectumfitantiquum,fifueritma Iuftinusli.1. gnü. ConfirmaturampliatioexemploHarpagiin AstyagemRe gem,aquo,cummultis anteaannisiniuriammagnamſuſcepif fet,(filium enimeius Rex occidi iufferat,patrique epulandum tradiderat ) diſſimulatam iramtamdiuferuauit , quamdiu vl tionis occafionemRexipfe illiprestitit , demandato exercitus in CyrüImperio: adCyrūenimdefciuit, copiasque adillumtra Additio 1. Iouius. Additio alia. duxit;quofactoRexdemu, &RegnuminCyrimanusceſſere. Augetur coniectura euidentia , cumhomofuerit tenaxme moria . Melancholicuseiufmodiest; undediu isretinet ſpe cies lefionumpræfertim, malorum . Talis, nifallor,fuitis Turca, quioccidit MahometemſummumimperiumTurcicimi niftrum,obiniuriam nongrauiſſimam,postquamftipe quotidia nafuerat ab eodemquadragintafortèannisdonatus:occiditta mencertus &ipſe moriendi. Sedhæcadditio pertinetetiamad caputfacultatis cognofcentis . Augeturdemumconiectura,cum homofueritfuaptenatura in eumaffectumpronus; undepropenfusin venerem,ſi pre fentemhabetfæminam,præfertimpulchram, etiamfinullum cupiditatisfignumexhibeat, potesttamen credicupiditate eiuf Lib.2.amo- modiipsum velteneri, veltentari. Ouidius deſefateturque rumeleg.4. cunqueoccurreretpuella, eamfibiplacuiße. Nonestcerta,meosqueformainuitetamores: Centumfunt cause,curegofemperamem. &c. Itemiracundusfiquisfit, iniuriamqueacceperit,pareftcre dereipfumirafci, licètiram contineat,ſipreſensfit,qui leſit, velprefens eius aliqua ex cauſamemoria; idemquedeomnibus alijs affectibusdicendū. Dicoautěprafentemmemoria, cūvel i commemoratioleſionis ,autperſonaledentisinciderit, velall quodearumfimulachrum,aut veftigium. Themistoclem incen debantconfpectatropheaMiltiadis, & Alexadrum Magnum gloria Achillis extimulauit, qua illi ex afpectuſepulchriAchilli Plutarchus invitaAlex. inmemoriapofttantumtemporis,tanquāprafens,venit.Cefari etiam in HifpaniafimulacrumAlexandriMagnitotpostannos Plutarchus emulationem eiusgloriaindidit, &lachrymas usqueexciuit, invitaCaf. Defacultatecognofcente . Caput XVIII. ONSIDEREMVs nuncfacultatemcognofcentem:hęc Cveròquafit &quomodooperetur,reſiſtatvéaffectibus, antealuculenterdeclarauimus lib.2.de affect.c.1 6.In preſentia Primapar. autëtriafuntdehacfacultate confideranda,fitnéperſpicax, ) trumfit tenax,&quibusprincipijsin iudiciobonorum , ma lorumvé;ineopræfertimgenere,dequo tumagitur,utatur.Ex primocapiteintelligimus, quicquidboni,aut maliillifactumfit ab fuerit.co ipſo agnofci, ſiperſpicaxfuerit:contrà veròlaterepoffè,fifit hebes. Aliquifunt,quosimpunèdeludere licet,ſiprætendamus palam obferuantiam,atclam ledamus, ob eorumhebetudinem. Narciſſusplurahoc modocum Claudiofaciebat,ut usqueMef Salinam occidiiufferit,Claudioquepofteaita ab ipfoftatutum af ferereauferit, isque crediderit, et verbafibidarinõagnouerit: atcumTyberionibiltalene Seianusquidemaufuseffet.Perfpi caces itaquehomines velminimaminiuria,leſionem véagno fcunt,etiamfifortèinterdüdiſſimulent uidere,iuxtailludSene- Lib.2.deira cemonitum, Sępeſatiusfuitdiſſimulare,quamvlcifci. cap.33. Sitnè tenaxmemoria . 1 SECVNDA confideratioest; fitnétenaxmemoria; qui Ee enim  Deconiect.cuiufquemorib&c. enimtalesdiuretinentiniurias, &beneficia. Melancholiciho mines tenacesfunt prefertimmalorum obtemperiem intristi tiam, &meſtitiamducentem; undeetiamacerbiredduntur:at funtetiamtenaces amoris;fimulachrumenim amata mulieris Cap.pręc.§. diutiſſimaſeruant, cumfueritimpreſſum. Exemplumtenaci 3.add.1. 7 tatis eiufmodiest,is Turca ,quemproximèretulimus. Atficontràfehabeat,poßumuscredereoblitumhominem iniuria , velobiectialterius affectus , cumantiquumidfuerit, ſcilicet multo anteatépore inciderit;licètfaciliusbeneficia vul gòexcidant,quàminiuria. Sitqueillud ſuſatisconfirmatum. Ledensinpuluere,leſusin marmorefcribit. §. Secundus. Quæ principia fintin facultate cogno ſcenterecondita,ſeuquibuseavraturprincipijs. TERTIO loco,utdifcernamusſenſuminiuria,autbene ficij, neceſſeestcognofcereprincipia, quibus in illisdijudicandis homo,dequoiudicamus, utatur. Ea verò exduobuspræfer timintelligemus , expublicisopinionibus, quæ eoinloco,eoque temporevagatur,&exhominis studio,ac vita,exempligra tia, tempore Iuuenalis . Simatrona prapotentiobiecißetquif piamadulterium, vixiniuria loco accepiffet; prefertim fiil lud Sulpitiælocumhabuiffet. Cumdignodignafuißeferar. Atabantiquioribus Romanis , &nuncabintegrisCiuita tibus, t) non abaule magne vitijscorruptisinfamèreputare tur . Detrectaffefingularecertamen Ciuemcum Ciuein Roma naRepublicanedum probri locohabitumfuiffet,fedprolaude, cum nequeaduerfusprouocantem abſquedictatoris veniapro Tit.Liu. lib. cefferit Manlius : at interplurimos Europeosnunc, &pre fertimGallos , vituperabileeffet. Quæiudiciorumdifferentia exfola LiberDecimus. 1  exfoladiuerfitateprincipiorumfacultatis cognofcentisprocedit. Expedit ergohominiprudenti,atque inhacindagine verſatu ro,communesgentium opinionesingenerehocagibilinouiße, quefupraetiameratprudentiæparslib. deprud. Priuata quoqueſtudia,ac vita institutadiuerfalongèalijs, utplurimü,principijs utuntur.Mercatoresenimet Doctores, Milites non ijſdeminnituntur regulisineligendo,atquevi uendo. Mercatoresfaltem viliores illud SanionispenesTeren tiumfequuntur . : Eumqueſtumocceperis . Accipiunda, &muſſitandainiuriaadolofcentiumest. Miles contrà,modò vlcifcaturiniuriam,mortem spernit . Achillespenes Homerum. Nuncautevado, utdilecticapitisperditorëinueniam Hectora,mortem autemegotuncfufcipiamquandoiam luppiter vultperficere, & immortalesDeialij. Fit exhis,utfiMilitiignauiaexprobretur,pro maximaipſe iniuriaaccipiat. AtDoctoricontrà,ſiobijciaturignorantiafcien tie, quàmprofitetur , &Mercatori,fidecoxiſſe,quisdixerit, maioremcontumeliamarbitrentur. Sedpreterhocetiam etates, Illiad.18. &fortune conditiones aliquamprincipiorum varietatemfug gerit,quam varietatemexfuperioribusfacilèeftcolligere:illuc Lib.3.huius ergoablego lectorem. R De facultate appetente. ESTAT postremolocofacultas appetens, quamquidem fuprafatisexplicauimus.Inprafentia veroid unumin quirendum eft,quobabitu,autdifpofitioneteneatur ex xaßuetu dine; ceteras enimextemperamento,acnaturalibus caufis, aut ex conditionibus fortuna ,acſtudijspropenfiones effenotasex Ee 2 4.partis. cogni  Deconiect,cuiufquemorib.&c. Exemplum. cognitione caufarumpreparantium,acinstrumentariarum iamfupponitur. Exaffuetudine mollis vite,actripudijsdeditaarguittimi ditateminTroianispenesVirgilium Remulus. OverèPhrygia (nequeenimPhryges)iteperalta Dindyma,ubiaffuetisbiforemdattibiacantum, Tympanavos,buxusque vocatBerecynthiamatris Idee,finitearma viris, &cediteferro . Erititaque canonfinouerimushominem irafcifolitum ex obiecto iracundiæ ,fcilicet ex iniuria, velſpretu intus irafci etiamfidiffimulet. Itemvaga veneri affuetumadconfpectum mulieris cupiditate incendi, etiam fieamtegat; pariterquede alijsaffectibus dicendum, &iudicandumprobabilitamen con iectura: isenimpotestpro arbitrij libertate resistere; attamen nifi affectui cefferit , ab eotamenpertentaridicendumerit,cum babitus , utplurimum inactuserumpatfimiles. Etfiratio refiftit affectibus , neeamrapiant , &proturbent,non refi Stit tamen proarbitrio , neincendantur, cum , utſepe vidi mus,inuitarationeſuſcitentur, &astuent; nonenimpotest eosratioproimperioſopire, acextinguere. Rem declarauimus intertiaparte . R Inpraxim methodus tradita adducitur. CaputVigefimum . ESTAT demumprohuiuspartiscolumine, utinpra ximtraditam methodumdetegendilatitantes affectusdu camusremabinitiorepetentes.Proponoautemindaginemaffe Etushabitu,interim tamet ) affectusactu elucebit; tfeorfum, etiäaliopropofitoexëplo affectus actuindaginërepresētabimus. §. Pri ! LiberDecimus. 437 §. Primus. ExemplumTyberij ergaGerma ; nicum proponitur. PROPONO ergoproexemploTyberijergaGermanicum affectum inquirendu. Tacitusodio illumfuiffe afferits Sedan xius, inquit, patrui,&auiæ inſeodijs, quorumcaufæ acriores,quiainique.Verùm nosnolumusaffectumquasi tumexTacitointelligere,fednostramethodoindagare. Pro cedamusergo primòexcaufis ,quodqueexillisdeduceturcum fignis posteaconferemus . i : §. Secundus. Cauſæpræparantes,acſecundariæ. CAVSAE inTyberiopræparanteseranttemperamentum inbilematrampropendens,exquoisingeniopollebat, ) infu perbiam,aciracundiam,immofeuitiampronus. Verùmetfufpi caxobannexamfrigiditatereddebatur, quæfrigiditas abata teiamingrauefcenteaugebatur; nam annorum ss.imperium inijt:nobilisfuit: ex Claudia enimfamiliaortus,inquafuper bia quædam ceunatiua,obferuatafuit; uthacetiamrationein fuperbiampropenderet: vitaeiusperſummosbonorestraducta alebatbonorumdefiderium: atetiamperturbatus, &depref fus vixit,utmultosoderit,odioque,etiracundiaanimumim buerit,&excreuerit . Satisfithæcdecaufispreparantibusin quifiuiffe. Sawitiemhuius principis testantur ubiqueHisto rici, Suetonius, t Tacituslatè. Suspiciofumdeclarantijdem Tacitus, Suſpicacem animum perſtrinxere . §. Tertius . Deobiecto. SVCCEDIT inquiſitio,quodnamobiectumeßetGerma nicus Tyberio, videturquidemprimoafpectuearumfuiffe,& : Ee 3 gratum 438 Deconiect,cuiufquemorib &c. gratumobſanguinisnexum, obadoptionem,ob virtutemeius, acfingularia corporis,&fortune ornamenta;queomniafingu larimodestia , atqueergaTyberium cultufummoinduebat : at exTyberijfinecontrariumpenitusdeducetur: namistotoani moincumbebatinimperium integrum ,atque pleniffimumfibi viventituendum,&filijspostmortemrelinquendum. Solus autemGermanicusimpedimentoeße poteratvtriqueeius de fiderio; cũ enimineius manueffentlegionesGermanice, nem peimperij Romanirobur,ſummaqueineo effetbellica virtus, omnesque eummaximoamoreprofequerentur,potuiset etiam potiushabere imperium,quàmexpectare; quefufpicioangebat Lib.1.Ann. Tyberium, utTacitusetiamrefert,cuiushæc verba. Caufa præcipuaexformidine,neGermanicus,in cuiusma nutotlegiones, immenſa ſociorum auxilia, mirus apudpopulumfauor,habereimperium,quamexpe Etaremallet.AtmultòmagisexdeGermanici virtus,& au Etoritas , nixa numeroſafiliorumfoboleobſtabat,neimperium postmortemTyberijinDrufumfiliumeius proueniret ,ſedin Germanicoreftaret,eiusquedomo.Neceße ergoeratGermanicu odiofum effe Tyberio,nocarum: quemetiamftatim,utAgryp 1 pam &parirationeextinxiffet,fieademfacilitatepotuiffet. Defacultatecognofcente. AD facultatem cognofcentemtranfeundo erat ipſe multe Sagacitatis,&calliditatis,prudentiam vulgòdixerint: namis interprudentiffimos principesreponitur; inlongumqueproui debatrerummomenta,exquibuscertum reddituripſumpræcla rècognouiſſequantumpericuliaGermanicofuæfecuritati,& filij amplitudini immineret; ex melancolia etiamnigrore pro penfuseratadiudicandumindeteriorempartem. Defacultate appetente. 439 AThabitu,& sunedumpropenſioneſuperbus erat, cupidiffi musimperij ,cuiusarrogantiam,&feuitiam vulgò etiam cognofcebant; undeTacitus dicitfubexceffuAugustia nonnullisiactitatum,ideo abAuguſtoſucceſſorem relictü,quòd arrogantiam, feuitiamque eius cum introfpexerit,comparatione deterrimafibigloriamquafiuerit. Pretereaconftatipſum utiliafibiconfiliaſequutum,non fpeciofa,et amicitiasprefertim ex utilitate,non honestatecen fuiffe,utdubiumbincnonfueritipfum ex virtutibus 1 Virtutibus Germa miciminimè allectum,fedcontrà odiohabuiße,quaexearum magnitudineimminerepoffentpericula velfibi, velfilio... : J §. Sextus. Signa per curruntur. OMNES ergo causeconspirantfecundumrationespotio resinid, quodTyberius oderitGermanicum ,eiusque depref--fionem,&mortemexoptauerit, utquetutòpotuerit,molitus fuerit. Confideremusnuncfigna. Primum autemfuitproconſulareimperium,quodilliaSe natuimpetrauit.Tacitus.AtGermanicoCæfariprocon- Lib.t.Ann. ſulareimperiúpetiuit, miſſiquelegati,qui deferrent fimulmeſtitiaeiusob exceſſumAuguſti ſolarentur. Secundumfuit , cumretulitdeGermanici victoria, rebuf que ab eogestis, easquelaudauit. IdemTacitus.Retulitta- Lib.cod.1. menad Senatumderebusgeſtis,multaque devirtu te eius memorauit, magis in ſpeciemverbisador an nata,quàmvtpenitusſentirecrederetur. Fertum fignumfuit DecretusGermanicotriumphusnon dumfinitobello. IdemTacitus.Druſo Cefare,C.Norba- Lib.eod. Ee 4 no 440 Deconiect. cuiufquemorib.&c. noCoff.decreuit Germanico thumphusmanerebel lo. Sunthæcomniafigna amoris,at multòleuiora,quàm con traria cauſe,utfimulationes amoris verius,quamamorisfi gnacredi debeant,præfertim boc tertium, quod erat veluti illicium , fed & anſa retrahendi Germanicum ab admini Stratione belli , & ductu legionum deuinctiffimarum: qua deremox. Quartumfignum iam iracundia, ) odij,dumindeterius Tacitus. Lib.2. traxit pietatemGermanicierga manes ,&offalegionuminſe pultarum Vari. Item cum Agrippina in legiones auctorita tem ,ipfamqueauſam legionibus gratiasagere, tinuißepe cunia, acriterfenfit,atque reprehendit;fitamenaperuit eaTy berius,nonautem fidis tantum,&intimisestdetestatus. In malamautem partemfactainterpretari est odijſignum. Huс pertinent, quæ Suetonius dicit : Germanico usqueadeo obtre Etauiffe,vtpreclarafacta eiusprofuperuacuis eleuaret, &glo riofiffimas eius victorias ceudamnoſas populoRomanoincre paret. Quòd veròAlexandriampropterimmenfam,&repen tinamfameminconfultòſeadiſſet, questusestin Senatu. Quintum signum. Atcertèquintumfuit apertuodijfignum, licètinuidiafitinterpretatus cumGermanico Tacitus: nempe cumalegionibusGermanicisabstraxit,abelliqueaduerfusGer manosadministratione. Tacitus. Tyberiusmonebat, re diret addecretumtriumphum;fatisiameuétiuum. Etnonnullis interiectis ,fubiungit. Precante Germanico annum efficiendis ceptisacrius modeftiam eiusag gredituralterum conſulatum offerendo, cuiusmu nia præſens obiret. Demumergo: Haudconctatus eft vlteriusGermanicus,quamquam fingiea,ſeque per inuidiampartoiam decori abſtrahi intelligeret. Verum LiberDecimus.  Verùmfuitmetus, &odijſignum verius,quàminuidia, veluti enimabarce quadam,inquanullis erat infidijs obno xius, in planum deduxit, ubi expofitus iam eße incipiebat multis dolis ,ac periculis : interim ipfealijs minus multò for midolofus ; non amplius enim fido militefultus ,pro arbitrio poterat imperium inuadere,immo ufurpare. Quod idemTa citus anteafaßusfuerat,ut ea specieGermanicumfuetisle gionibusabstraberet ,nouisque principijs impofitum,dolofi mult cafibusobiectaret. Atfextumfignum, ) odijſignificantiſſimumcumfpecie honorisin Orientem mißus adignotasfcilicetfermèlegiones,at immiſſoetiamPifone, qui Syrialegionespreoccuparet,&per uerteret,utfecit; demumomniaGermanicifactaoppugnaret, utfecretioraetiam mandatailli,acPlancinedatatollendiho minis veneficijs,que paſſimtumcreditafunt, credi iure pof fint: interim efficiebatur apertaeainimicitia profeffione, ut quicquid in Germanicum molitusfuiſſetPiso, & coniunx, Pifoni totum imputaretur, non Tyberio:faltem idipfecre derepotuit. Septimumfignumfuit frigidiſſima vltio eiuſdemGerma nicimortis, cum&PlancinamipfeSenatuscognitionifubtra xerit. Tacitus . Pro Plancina cumpudore,&flagitio defſſeruitmatrispreces obtendens, in quam optimi cuiuſque ſecretiquæſtus magisardefcebant. §. Septimus . Iudicium percipitur . CVM ergocumcaufis vehementiffimi odij conspirentfi gna urgentia, lemiaque tantumfigna aduerfentur,creden dumestinuifumfummoperefuiffeGermanicum Tyberio. Quod ductumexnostra methodo iudicium Tacitus , & Suetonius paffim 1  Deconiect.cuiufquemorib.&c. paffimconfirmant;fuitquetum temporiscommunis Romanorum Sententia,utmultinoctucirca Tyberij palatium exauditifue rint, clamantes , Reddenobis Germanicum . Dixi exemplum pertinere adaffectum habitu, ut verè Annotat . 1. pertinet,at interim etiamdeaffectu actuiudicium constitutum: conftitit verdin affectu,quo Tyberius Germanicum abelloGer manicoabillisquelegionibus abstraxit:inuidiam reputauitGer manicus,&affentiſſe visus estTacitus. Egocummetuodium cenfui : obtrectatio quoque Tyberijpræfentisaffectus,& odij actupreſensfignumerat . Annotat. 2. deaffectup Atproexemplo,acpraxieliciendi affectusprafentis propo seteactuque noPorfenam, cumMutiuspoftoccifum ScribamproRegema eliciendo. num.accenſofoculoiniecit,ſummaqueconstantiacombuffit. Li uius stuporemtum Regitribuit, actimorem, utquæfubiungit verba,indicant, dum legatosRomam propacemiſſos dicit;ti moreenimadductum adidRegem dicit adid citt &tranſacti periculi, )imminentis. Ategoadmirationem virtutisMutij,& cha ritatemergatantamvirtutem,atque urbem matricemegre giorumadeociuium,credo;moueor autem,namfactaPorfenea LiuioipsonarratamagnanimumhominemPorſenamoftendunt.-PacemcumRomanisfecit;atimperatis, &receptisobfidibus, aufugit Clelia; interminationebellirepetijt ; at receptamliberè remifit , donis etiam ornatam. Fortis ergo animus,&ad uerfus contumaces acer, atplacidusergaobnoxios, t ) virtutis admirator. In eiufmodiergohominem caditadmiratio virtutis, ac eius amorpotiusquàmtimor: nequeei timorconfuluiſſetdi mittere Mutium cumincertitudineadbucfuture pacis;nam eaindulgentia,permanente bello, animatiores reddidiffetconiu ratos adipfum adoriendum ; quod Rexprudens fui compos facilèagnofcerepotuit,etquòdcõtraſuppliciumde Mutiofum ptum LiberDecimus. :  piumexteruiffetaggreffores,quipræfertim certòfcirent Regem acriore custodiadeindeſeptum,t) minus expofitumiriinfidijs. Eandempraxim adamoremamicitia poße detor queri, acreliquosaffectus . Applicatio fita ſimili . ADEMpraxisnormaex contrariopotest applicari af fectuiamorisamicitiainquirendo:cauſasfcilicetprimò con con fiderareomnes : deindefigna: tertiò conferrehac cumillis: ac alijsaffectibuspotestapplicariafimili . S. Secundus. Caputeſtinueftigareobiectumgra tum,cuiusrei methodus traditur. : QUONIAM autemcaput esthominis,cuius affectum querimus,fines cognofcere;finesideoinquirere oportet. Obie Etumitagratum,&ingratumconftabit; atfines, cum ex mori busconstet,methodus amoris , &odijpræcedentimethodo mo res indagandinititur,utanteaquoqueproteſtatusfum . Sier gohonestascuipiamfitfinis; ut viroproboobveram virtu bonestascuipiamfit fint temmoralem, velexnaturali conftitutionefaltem probèpro penſo,perſonaprobailli, & virtutibusprædita,eritgratum obiectum. Siveròfinisfitutilitas,perſona utilis erit obie Etumgratum. Contrà,fi voluptas,finis,perſonavoluptaria carum obiectum, amatumerit,contrarię veròperſoneerunt inuiſe. Cum autemquis &voluptatem, &vtilitatemque rit,tum voluptarijhomines,tum utilesgratierunt; uterau temmagiscognofcemus, ſiconftiterit uterfinismagisexpeti tus. ExemplumexNeronemutuetur (isin voluptatesomnes propenfuserat)atinimperij,dominatusqueconferuationempro penfior, Deconiect. cuiufquemorib.&c. penfior,procuiusacquifitione,& conferuationepatrem,ado ptiuumlicèt,venenoſustulit,matrem interfecit,fratrem,pre ceptorem, proceresfummos: miniſtriergoadimperiumretinen dumgratiores,quam voluptarij: hincTigellinusapudeumpo tior Petronio,quemideoperderepotuit. Tacituslib.16.Ann. Interpaucos Petroniusfamiliarium Neronis aſſum ptuseſtelegantiæ arbiter,dumnil amenum,&molle affluentia putat, nifiquod ei Petronius approbauif ſer; vnde inuidia Tigellini quaſiaduerfus emulum , &ſcientiavoluptatumpotiorem;ergo crudelitatem Principis, cui cęterælibidines cedebant, aggreditur amicitiam SeuiniPetronio obiecit, corrupto adin dicium feruo , ademptaque defenfione, & maiore partefamiliæ invincularapta. Annotationemcontinet. VOLVI hacdeobiectigrati,inuifiqueindaginedicere: de reliquis caufis nihilfubijcioex præcedenteexemplo protenfione excontrarioindagentur,quæ indagandatum vidimus: atan notandum eftidprætereaeßeconfiderandum,numconstansbo mofitinfuisaffectibus,ut etiam conftet,numquempræceden tiafigna indicauerunt amorem,perſiſtereadhuccredendumfit. Secus enimNero ante criminationemTigellini Petronium diligebat ; at ea auditaſtatimodit . Sapeenim illudcontingit. Quinunctefruiturcredulusaurea, Quiſemper vacuam,femperamabilem Sperat,nefciusaure : Fallacis. etiam extra venereumamorem. Quedehisduobus affectibuspropraxidixi,pariterde alijs affectibus diciafimili debent,eodemque modo tractādapraxis. Galeni praxis adducitur ad detegendum decum bentis muliercula amorem . ContinetverbaGalenilibrode Præcognitione. VBIICERE placetmodum,ac methodum,quaGalenus fcibit afe detectumamoremcui cuiufpiam muliercule;eft autem cap. 6. lib. de precognit. adPosthumum. Sunt ergohæc eius verba . Vocatus,vt infpicerem fæminam noctuvi gilantem,&exvnaiacendifigurain aliam crebroſe transferentem, vtipfam finefebrereperi ,perconta tus ſumquæcunque fingillatim illi contigiffe pote rant, obquævigilias euenireſcimus: illaautemvix, &interdumnihilreſpondebat,perindeatquefruſtra ſe interrogari, ſignificaret:demum auerſa,ſtragulis adductis,ſetotamoperuit,&quodamparuovelofu pracaputadductoinmodúeorum,quidormirevo luntcubarecępit:idvidens,diſceſſi duorumalterum mecumipſecolligens , vel arræ bilis vitio mulierem animi deiectionempati, vel rei ,quamfaterinollet , meſtitia laborare; quam obrem poſterodiecuncta diligentius obferuare decreui. Cum itaqueacceflif ſem,ex ancilla , quæipſiaſſiſtebatcomperi fieri non poffe,vttuncægramdominamviſerem; abij igitur, &deinderediens ,vtidemdenuò comperi:tertiore uerſusſum,fed&tumancilla renunciante,vtdiſce derem 446 Deconiect. cuiufquemorib.&c. derem(nolleenim tum hæramvexari,nam fimul, atquefecúdorecefliſſem, abluiſſeſeillam,&folitum cibum fumpfifle)diſceſſi,&fequentidierediensſo lumcumancilla devarijsrebusdiu collocutus, aper tè mæſtitia quapiamdominamlaborare cognoui ; quácaſupoftea reperi(opinor)quomodo Erafiſtrato quoqueobtigit.Namcumpriusnofceremnullacor porisparte mulierem afflictari,verùm animimole ſtia tantum quapiam perturbari, contigit, vt quo temporefœminam infpicerem,iſtud ipfum,quod effefufpicabar,mihiconfirmaret;naquidam èThea tro cumveniffet, narraſſetque Pyladem faltantem ſevidiſſe, ſtatim mulierisvultus,&facieicolorimmu tatus eft:quodcumviderem,brachiomanum ſtatim admoui , pulſumque ſubitovarijs modis agitatum inueni,id quod animiperturbatiindiciumeſt,talem enimpulfum,&quiderealiquacertant, haberefoli tifunt. Quocircaſequentidiecuipiam ex ijs, qui me ſequebatur, præcepi,vtcumadmulieremveniſſem, meparúpoſtſubſequeretur,&nunciaretMorphum codiefaltaſſe,quodcum feciffet, nullam in pulſumu tationéobferuaui. Sequenti diequoquecúiuſſiſſem, vtidem annunciaret hiftrionem,qui ex tribus reli quus erat, faltaſſe, ſimiliterpulfusnon ſe mutauit. Quartodiecumadmultamnoctemdeinduſtriaex pectaffem,vbi renunciatum effetPyladem ſaltaſſe,di ligenter annotaui pulfumvarijs modis ſubſultaſſe, atqueitamulierem Pyladisamorecaptădeprehédi; quodfequutis etiãdiebusattentiusobferuatu,me in opinione adhucmagis confirmauit . HecGalenus. Examen dictorum Galeni. FATERI oportetmulto plusdiligentia adhiberipotuiſſe aGaleno,quàmquæadhibitaeft,velexpreffa:nămutatiopul fus,cum &exodio, iracundiaqueprocederepotuerit,poteratis facilèdifcernere,quis eorum affectuumperturbaret mulierem multis modis, nempeferendodePyladefermonesin laudem, velin vituperationem; prout enim mulier vel voce,vel vultu,autexlaude letitiam,aut ex vituperationeiracundiam prefetuliffet , dignouiffet , vtrum Pyladisodio , an amorete neretur. Et quoniamforte zelotypia mulier torquebatur,fi amoreminquampiamaliamPyladisquifpiamexperimentigra tia afferuiffet , erupißet tum affectus zelotypiemanifeftisfi gnis,exquoetiamamoremarguiſſetillatione neceffaria. Fateor tamen, &ipseprobabiliusex ea obferuatione amoremmulie ris inPyladem,quàmalium affectum coniectum effe: facilè autem tummulieres, utpotètheatris , &ludis affueta arno re capiebanturexcellentium histrionum, & myrmillonum, id quegenushominum; illudenim fpectari abomnibuscum lau de,in operepræfertim voluptario, &gratoamoremfacilène Etit. Iuuenalis. Accipis uxorem,dequaCitharadus Echion , AutGlaphirusfiat pater,Ambrofiusque Choraule, Longaperangustosfigamuspulpita vicos : Ornenturpostes, &grandiianualauro , Utteſtudineotibi, Lentule, conopeo Nobilis Euryalum myrmillonem exprimatinfans Nupta Senatoricomitataeſt Hippialudum AdPharon, &&NilumfamoſaquemeniaLagi Hacergo excaufaargumentumpoterat coniunge Gale pus, Satyr.6. 448 Deconiect.cuiufquemorib.&c. nus,confirmaremque ipfum , ſi muliercorum spectaculorum curiofafuiffet , acfrequens . Hecitafubijcere voluideobfer uatione,&iudicio Galeni:cetera,qua exeademnostrametho doadijcipoterant, quiſquepotestperſefacilènegociodeducere. Interimnosfinem imponamus huic quarte curatoriorum partis, qua Græcè Symioticè, nobis de signis dicitur, in duo membrafe catur. Primum inquirit mores. Secundum latitante saffectus. Indago procedittum ex caufis, tum ex affectibus consequentibus, quos signa dicamus peculiariterſumptofigninomine. AD fiexcaufis, & signis progressus iungantur, certior inuestiga tioeuadit. Nome compiuto: Chiaramonti. Keywords: de signis, H. P. Grice, ‘Meaning,’ segno naturale, segno artificiale. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Chiaramonti,” The Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria, Italia.