BOEZIO
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Boezio:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale classica – scuola di
Roma – filosofia romana – filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi
Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Roma). Filosofo romano. Filosofo lazio. Filosofo italiano. Roma,
Lazio. Grice: “Boezio is possibly my favourite Italian philosopher, only that
he wasn’t really Italian – he found Vittorino’s Latin translation from the
Grecian urn of Aristotle ‘rough,’ and provided a ‘newish’ one – but actually
Vittorino had better intuitions about the lingo than Boezio did – and that is
why Strawson preferred to tutor with the Vittorino translation – we covered all
that Boezio wrote – and we never used the Patrologia edition, since we are
protestant!” -- Possibly the most important Italian philosopher of all time. Grice loved Boethius“He made Aristotle
intelligible at Clifton!” -- Anicius Manlius Severinus, Roman philosopher and
Aristotelian translator and commentator. He was born into a wealthy patrician
family in Rome and had a distinguished political career under the Ostrogothic
king Theodoric before being arrested and executed on charges of treason. His
logic and philosophical theology contain important contributions to the
philosophy of the late classical and early medieval periods, and his
translations of and commentaries on Aristotle profoundly influenced the history
of philosophy, particularly in the medieval Latin West. His most famous work,
The Consolation of Philosophy, composed during his imprisonment, is a moving
reflection on the nature of human happiness and the problem of evil and
contains classic discussions of providence, fate, chance, and the apparent
incompatibility of divine foreknowledge and human free choice. He was known
during his own lifetime, however, as a brilliant scholar whose knowledge of the
Grecian language and ancient Grecian philosophy set him apart from his Latin
contemporaries. He conceived his scholarly career as devoted to preserving and
making accessible to the Latin West the great philosophical achievement of
ancient Greece. To this end he announced an ambitious plan to translate into
Latin and write commenbodily continuity B., Anicius Manlius Severinus taries on
all of Plato and Aristotle, but it seems that he achieved this goal only for
Aristotle’s Organon. His extant translations include Porphyry’s Isagoge an
introduction to Aristotle’s Categories and Aristotle’s Categories, On
Interpretation, Prior Analytics, Topics, and Sophistical Refutations. He wrote
two commentaries on the Isagoge and On Interpretation and one on the Categories,
and we have what appear to be his notes for a commentary on the Prior
Analytics. His translation of the Posterior Analytics and his commentary on the
Topics are lost. He also commented on CICERONE’s Topica and wrote his own
treatises on logic, including De syllogismis hypotheticis, De syllogismis
categoricis, Introductio in categoricos syllogismos, De divisione, and De
topicis differentiis, in which he elaborates and supplements Aristotelian
logic. B. shared the common Neoplatonist view that the Platonist and
Aristotelian systems could be harmonized by following Aristotle in logic and
natural philosophy and Plato in metaphysics and theology. This plan for
harmonization rests on a distinction between two kinds of forms: 1 forms that
are conjoined with matter to constitute bodies
these, which he calls “images” imagines, correspond to the forms in
Aristotle’s hylomorphic account of corporeal substances; and 2 forms that are
pure and entirely separate from matter, corresponding to PLATONE’s
ontologically separate Forms. He calls these “true forms” and “the forms
themselves.” He holds that the former, “enmattered” forms depend for their
being on the latter, pure forms. B. takes these three sorts of entities bodies, enmattered forms, and separate
forms to be the respective objects of
three different cognitive activities, which constitute the three branches of
speculative philosophy. Natural philosophy is concerned with enmattered forms
as enmattered, mathematics with enmattered forms considered apart from their
matter though they cannot be separated from matter in actuality, and theology
with the pure and separate forms. He thinks that the mental abstraction
characteristic of mathematics is important for understanding the Peripatetic
account of universals: the enmattered, particular forms found in sensible
things can be considered as universal when they are considered apart from the
matter in which they inhere though they cannot actually exist apart from
matter. But he stops short of endorsing this moderately realist Aristotelian
account of universals. His commitment to an ontology that includes not just
Aristotelian natural forms but also Platonist Forms existing apart from matter
implies a strong realist view of universals. With the exception of De fide catholica,
which is a straightforward credal statement, B.’s theological treatises De
Trinitate, Utrum Pater et Filius, Quomodo substantiæ, and Contra Euthychen et
Nestorium show his commitment to using logic and metaphysics, particularly the
Aristotelian doctrines of the categories and predicables, to clarify and
resolve issues in Christian theology. De Trinitate, e.g., includes a historically
influential discussion of the Aristotelian categories and the applicability of
various kinds of predicates to God. Running through these treatises is his view
that predicates in the category of relation are unique by virtue of not always
requiring for their applicability an ontological ground in the subjects to
which they apply, a doctrine that gave rise to the common medieval distinction
between so-called real and non-real relations. Regardless of the intrinsic
significance of B.’s philosophical ideas, he stands as a monumental figure in
the history of medieval philosophy rivaled in importance only by Aristotle and
Augustine. Until the recovery of the works of Aristotle in the mid-twelfth
century, medieval philosophers depended almost entirely on B.’s translations
and commentaries for their knowledge of pagan ancient philosophy, and his
treatises on logic continued to be influential throughout the Middle Ages. The
preoccupation of early medieval philosophers with logic and with the problem of
universals in particular is due largely to their having been tutored by B. and
B.’s ARISTOTELE. The theological treatises also received wide attention in the
Middle Ages, giving rise to a commentary tradition extending from the ninth
century through the Renaissance and shaping discussion of central theological
doctrines such as the Trinity and Incarnation. Nulla è più fugace
della forma esteriore, che appassisce e muta come i fiori di campo all'apparire
dell'autunno. -- B., citato da Eco ne Il nome della rosa) B. png Magister
officiorum del Regno Ostrogoto Monarca Teodorico
il Grande Console del Regno Ostrogoto Durata Monarca Teodorico il Grande
PredecessoreFlavio Importuno SuccessoreMagno Felice Flavio Secondino Senatore
romano Dati generali Professionefilosofo San Severino Boezio Fl Boetio (Flavio
Boezio) - Studiolo di Federico da MontefeltroFl Boetio (Flavio Boezio) - Studiolo
di Federico da Montefeltro Padre della Chiesa Martire
NascitaRoma, MortePavia, Venerato da Tutte le Chiese che ammettono il culto dei
santi Ricorrenza Attributi palma B.; Roma, – Pavia, è stato un filosofo e
senatore romano. Inter latinos aristotelis interpretes et ætate
primi, et doctrina præcipui dialectica. Da BEIC, biblioteca digitale B. ha
avuto una profonda influenza sulla filosofia cristiana del Medioevo, tanto che
alcuni lo collocarono tra i fondatori della Scolastica[1]. Fu principale
collaboratore del re Teodorico, ricoprendo la carica di magister officiorum. B.,
nel clima di rilancio della cultura che la pace rese possibile durante il regno
del re goto, concepì l'ambizioso progetto di tradurre in latino le opere di
Platone e di Aristotele. Teodorico, nei suoi ultimi anni, divenne sospettoso di
tradimenti e congiure, e Severino venne imprigionato a Pavia e
giustiziato. Papa Leone XIII ne approvò il culto per la Chiesa in Pavia,
che ne custodisce i resti nella basilica di San Pietro in Ciel d'Oro e lo
festeggia. Discende da una nobile famiglia, i cui membri avevano avuto carriere
prestigiose. Suo padre e Manlio B., prefetto del pretorio d'Italia, due volte
prefetto di Roma e console nel 487; probabilmente suo nonno fu il B. prefetto
del pretorio sotto Valentiniano III, ed è verosimile che fosse imparentato col
Severino console e col Severino Iunior console nel B. era anche imparentato con
la nobile e antica gens Anicia (gens a cui apparteneva san Gregorio Magno e san
Benedetto da Norcia), oltre che con lo scrittore Magno Felice Ennodio. Alla
morte del padre fu affidato ad una nobile famiglia romana, probabilmente quella
di Quinto Aurelio Memmio Simmaco, la cui figlia Rusticiana B. sposerà; la
coppia ebbe due figli, B. e Simmaco, che proseguirono la tradizione di famiglia
di ricoprire ruoli prestigiosi diventando entrambi consoli. L'evento
fondante della vita politica di B. fu la vittoria del re degli Ostrogoti
Teodorico il Grande su Odoacre, re degli Eruli e sovrano d'Italia; fu l'inizio
del regno degli Ostrogoti sull'Italia (con Ravenna come capitale e Pavia e
Verona come sedi reali) e della difficile convivenza tra questi e la
popolazione romana. Boezio studiò alla scuola di Atene, retta dallo
scolarca Isidoro di Alessandria, dove si insegnavano soprattutto Aristotele e
Platone insieme con le quattro scienze fondamentali per la comprensione della
filosofia platonica, l'aritmetica, la geometria, l'astronomia e la musica; qui
conobbe forse il giovane e futuro grande commentatore di Aristotele, Simplicio.
S'iniziava con lo studio della logica aristotelica, preceduta
dall'introduzione, l'Isagoge, di Porfirio; è il piano che B. seguirà nel
compito che un giorno vorrà assumersi di tradurre in latino, commentare e
accordare i due pensatori greci. Si fa risalire l'inizio della sua
attività letteraria e filosofica: scrisse i trattati del quadrivio, le quattro
scienze fondamentali del tempo, il De institutione arithmetica, il De
institutione musica e i perduti De institutione geometrica e De institutione
astronomica. Qualche anno dopo tradusse dal greco in latino e commentò
l'Isagoge di Porfirio, un'introduzione alle Categorie di Aristotele, che avrà
un'enorme diffusione nei secoli a venire. La sua erudizione era ben nota
e apprezzata: Teodorico lo interpellò riguardo alla richiesta ricevuta dal re
burgundo Gundobado per un orologio ad acqua, e menzionò la sua conoscenza del
greco e la sua opera di traduzione dal greco al latino; quello stesso anno
Teodorico consultò B. riguardo a un suonatore di lira, richiestogli dal sovrano
franco Clodoveo I, in quanto era al corrente della conoscenza della teoria
musicale da parte dell'erudito romano. La fama così ottenuta gli procurò il
rango di patricius e la nomina al
consolato sine collega da parte della corte imperiale di Costantinopoli, carica
biennale che gli dà diritto a un seggio permanente nel Senato romano. Traduce
e commentò le Categorie e il De interpretatione di Aristotele, scrisse il
trattato teologico Contra Eutychen et Nestorium, il perduto commento ai Primi
Analitici di Aristotele, un De syllogismis categoricis, un De divisione, gli
Analytica posteriora, un De hypotheticis syllogismis, la traduzione, perduta,
dei Topica di Aristotele e un commento ai Topica di CICERONE. Partecipò ai
dibattiti teologici del tempo: compose il De Trinitate, dedicato al nonno
Simmaco, l'Utrum Pater et Filius et Spiritus Sanctus de divinitate
substantialiter prædicentur, il Quomodo substantiæ in eo quod sint bonæ sint,
cum non sint substantialia sint. L'interesse di B. e di molta parte del
patriziato romano per i problemi teologici che avevano il loro centro
soprattutto in Oriente, con i dibattiti sull'arianesimo, misero in allarme
Teodorico, che sospettava un'intelligenza politica della classe senatoria
romana con l'Impero, la cui ostilità verso i Goti ariani era sempre stata
appena malcelata. Appena terminati i De sophisticis elenchis, perduti, e
i De differentiis topicis, B. fu chiamato alla corte di Teodorico, per
discutere della non facile convivenza fra gli elementi gotici e italici della
popolazione. I suoi due figli ebbero l'onore del consolato; in tale occasione B.
pronunciò un panegirico in onore di Teodorico di fronte al Senato romano. Nel
settembre di quello stesso anno fu nominato magister officiorum, carica che
tenne fino all'agosto successivo, e B. stesso elenca tra gli atti che compì in
tale carica, come l'aver impedito ad alcuni militari ostrogoti di vessare i
deboli, l'aver osteggiato la pesante tassazione che gravava sulla Campania in
periodo di carestia, l'aver salvato le proprietà di Paolino, l'aver difeso da
un processo ingiusto l'ex-console Albino; proprio quest'ultima azione causò la
caduta in disgrazia di Boezio, e la composizione della sua opera più
famosa. Era infatti accaduto che a Pavia il referendarius Cipriano aveva
sequestrato alcune lettere dirette alla corte di Bisanzio, in base alle quali
Cipriano accusò il nobile romano Albino di complottare ai danni di Teodorico. B.
difese Albino, affermando che le accuse di Cipriano erano false, e che se
Albino era colpevole, allora lo erano anche B. stesso e tutto il Senato. Gli
furono avanzate delle nuove accuse fondate su sue lettere, forse falsificate,
nelle quali Boezio avrebbe sostenuto la necessità di «restaurare la libertà di
Roma»; fu allora sostituito nella sua carica da Cassiodoro e, nel settembre
524, incarcerato a Pavia con l'accusa di praticare arti magiche; qui ebbe
inizio la composizione della sua opera più nota, il De consolatione philosophiæ.
La tomba di B. nella Basilica di San Pietro in Ciel d'Oro a Pavia. Boezio
fu giudicato a Roma da un collegio di cinque senatori, estratti a sorte,
presieduto dal præfectus urbi Eusebio. Questi, nell'estate del 525, notificò la
sentenza di condanna a morte di B., che fu ratificata da Teodorico ed eseguita
presso Pavia, nell'Ager Calventianus, una località che non si è potuta
identificare con certezza. Secondo alcuni studiosi, l'Ager Calventianus sarebbe
da identificare con la scomparsa località di Calvenza, presso Villaregio dove,
nel XIX secolo, venne scoperta una grande epigrafe del VI secolo, ora
conservata nei Musei Civici di Pavia, che fu forse la lastra tombale di B. Lo
storico bizantino Procopio racconta che, poco dopo l'esecuzione di B. e
Simmaco, a Teodorico fu servito un pesce di sproporzionate dimensioni nella cui
testa gli parve di vedere il teschio del secondo che lo fissava minaccioso.
Sconvolto da ciò, Teodorico si ammalò e morì poco dopo in preda ad
allucinazioni e rimorsi. Un'altra leggenda post mortem di Boezio narra che un
cavallo nero si presentò da Teodorico, che volle a forza montarlo. Il cavallo,
insensibile alle redini, iniziò a correre con il cavaliere incollato alla
sella, finché arrivò al Vesuvio, nel cratere del quale rovesciò
Teodorico. Severino Boezio ebbe due mogli. La prima fu la poetessa
siciliana Elpide, morta nel 504. La seconda fu Rusticiana. B. e
l'Aritmetica in un manoscritto tedesco del XV secolo B. insegna agli
studenti, miniatura, Consapevole della crisi della cultura latina del suo
tempo, B. avvertì la necessità di tramandare e conservare le conoscenze
elaborate nel mondo greco. Data alla filosofia la definizione di amore della
sapienza, da lui intesa come causa della realtà e perciò sufficiente a sé
stessa, la filosofia, come amore di quella, è anche amore e ricerca di Dio, che
è la sapienza assoluta. La filosofia è conoscenza di tre tipi di esseri. Gli
intellettibili - termine tratto da Mario Vittorino - sono gli esseri
immateriali, concepibili solo dall'intelletto, senza l'ausilio dei sensi, come
Dio, gli angeli, le anime; il ramo della filosofia che di questi si occupa è
propriamente la teologia. Gli intelligibili sono invece gli esseri
presenti nelle realtà materiali, le quali sono percepite dai sensi ma quelli
sono concepibili dall'intelletto: gli intelligibili sono dunque gli
intellettibili in forma materiale. La natura è infine oggetto della fisica,
suddivisa in sette discipline: quelle del quadrivium - aritmetica, geometria,
musica e astronomia - e del trivium - grammatica, logica e retorica. Le scienze
del quadrivio sono per B. i quattro
gradi che portano alla sapienza: il quadrivio «deve essere percorso da coloro
la cui mente superiore può essere sollevata dalla sensazione naturale agli
oggetti più sicuri dell'intelligenza». La prima delle discipline del quadrivio,
«il principio e la madre» delle altre è, per B., l'aritmetica; il De
institutione arithmetica, dedicata al suocero Simmaco, è ripresa
dall'Introduzione all'Aritmetica di Nicomaco di Gerasa. Nel suo De
institutione musica, la cui fonte sono gli Elementi armonici di Tolomeo e
un'opera perduta di Nicomaco, distingue tre generi di musica: una musica cosmica,
mundana, che non è percepibile dall'uomo ma deve derivare dal movimento degli
astri, dal momento che l'universo, secondo Platone, è strutturato sul modello
degli accordi musicali, la cui armonia è fondata sull'equilibrio dei quattro
elementi presenti in natura - acqua, aria, terra e fuoco; una musica humana,
espressione della mescolanza, nell'uomo, dell'anima e del corpo e derivante dal
rapporto fra l'elemento fisico e l'elemento intellettuale e pertanto
percepibile con un'attività di introspezione in noi stessi; la musica ha una
profonda influenza sulla vita umana: è l'armonia dell'uomo con sé stesso e di
sé con il mondo. Infine, esiste naturalmente la musica pratica, strumentale,
musica instrumentis constituta, ottenuta dalle vibrazioni degli strumenti e
dalla voce. Le altre due opere di geometria e di astronomia, tratte dagli
Elementi di Euclide e dall'Almagesto di Tolomeo, sono andate perdute. La
logica L'acquisizione delle discipline del trivium - grammatica, retorica e
logica - è utile per esprimere al meglio la conoscenza che già si possiede. La
logica di B. è in sostanza un commento della logica di Aristotele, dal momento
che egli segue l'Isagoge, il commento alla logica aristotelica del neoplatonico
Porfirio, che B. conobbe dapprima nella traduzione latina di Vittorino e poi
direttamente dal testo greco di Porfirio, oltre a tradurre le Categorie e il De
interpretatione di Aristotele. Le categorie, secondo Aristotele, sono i diversi
significati che i termini (όροι) usati in una discussione possono assumere; un
medesimo vocabolo - per esempio uomo - può significare un uomo reale, l'uomo in
generale, un uomo rappresentato in una scultura; per evitare confusioni, al
termine "uomo", che è una categoria sostanza, aggiungendo altre nove
categorie, ossia colore, quantità, qualità, relazione, luogo, tempo,
situazione, stato, azione e passione, un discorso, che ha per soggetto la
sostanza "uomo", sarà chiaramente individuato. Al soggetto
sostanza si possono unire dei predicati, distinti da Aristotele in cinque modi
diversi: il genere, la specie, la differenza, la proprietà e l'accidente. Il
genere è il predicato più generale di un soggetto: al soggetto
"Socrate" appartiene allora il genere "animale" e,
caratterizzando più in particolare con l'indicare la specie come sottoclasse
del genere, si potrà dire che Socrate è un animale di specie "uomo".
Le sostanze "prime", quelle che indicano le cose, gli oggetti
sensibili, esistono di per sé, secondo Aristotele, mentre il genere e la specie
sono indicate da Aristotele come sostanze "seconde", e non è chiaro
se esse esistano di per sé. A questo proposito «non dirò», scrive Porfirio,
«riguardo ai generi e alle specie, se siano sostanze esistenti per sé, o se
siano semplici pensieri; se siano realtà corporee o incorporee; se siano
separate dai sensibili ovvero poste in essi. Poiché questa è impresa molto
ardua, che ha bisogno di più vaste indagini». B. in un manoscritto
medievale. Allo stesso modo B. si pone il problema se i generi e le specie
siano realtà esistenti di per sé, come esistono realmente i singoli individui,
e se, in questo caso, siano realtà spirituali o materiali e, se materiali,
esistano in unione con le realtà sensibili o se siano separate; oppure, non
esistendo di per sé, se siano semplici categorie dello spirito umano che le
abbia concepite per necessità di linguaggio. La risposta di B. è che
«Platone ritiene che i generi, le specie e gli altri universali non siano
soltanto conosciuti separatamente dai corpi, ma che esistano e sussistano
indipendentemente da quelli; invece Aristotele pensa che gli incorporei e gli
universali sono sì oggetto di conoscenza, ma che non sussistono che nelle cose
sensibili. Quale di queste opinioni sia la vera, io non ho avuto l'intenzione
di decidere, perché è compito di più alta filosofia. Noi abbiamo deciso di
seguire l'opinione di Aristotele, non perché l'approviamo totalmente ma perché
questo libro l'Isagoge di Porfirio è scritto seguendo le Categorie di
Aristotele». Tuttavia B. dà una risposta al problema degli universali,
prendendola da Alessandro d'Afrodisia: il pensiero umano è in grado di separare
dagli oggetti sensibili nozioni astratte, come quelle di "animale" e
di "uomo"; anche se il genere e la specie non potessero esistere
separati dal corpo, non per questo ci è impedito di pensarli separatamente da
esso. I cinque predicabili o universali, se non sono delle sostanze, come vuole
Aristotele, sono allora dei concetti (intellectus): «uno stesso soggetto è
universale quando lo si pensa ed è singolare quando lo si coglie con i sensi
nelle cose»; platonicamente, egli riafferma così l'esistenza di oggetti propri
della mente che non possono essere conosciuti sensibilmente. Boezio non
riprende la teoria aristotelica dell'intelletto agente, che spiegherebbe come
sia possibile al pensiero separare ciò che è unito: nel suo commento
all'Isagoge questa operazione di astrazione resta inspiegata ma verrà ripresa,
in diversa forma, nel De consolatione philosophiæ. Sono quattro gli
scritti boeziani che trattano di questioni teologiche: il Contra Eutychen et
Nestorium, o De persona et duabus naturis in Christo, dedicato a un diacono
Giovanni, che potrebbe essere il futuro papa Giovanni I, e composto come
contributo al controverso dibattito sulla persona e sulla natura, umana e
divina, di Cristo. Eutiche sosteneva l'esistenza in Cristo di una natura divina
in una persona divina, mentre Nestorio, sostenendo l'identità di persona e
natura, sosteneva che Cristo avesse avuto due nature, una divina e una umana e
perciò anche due persone, una divina e una umana. B. si preoccupa innanzi tutto
di chiarire i significati delle parole, affinché non si creino contrasti dovuti
a semplici fraintendimenti. Distingue tre diversi significati del termine
«natura», natura come «predicato di tutte le cose esistenti», natura come
«predicato di tutte le sostanze corporee e incorporee» e natura come
«differenza specifica che dà forma a qualsiasi realtà»; definisce poi con
"persona" una «sostanza individua di natura razionale» riferibile
agli uomini, agli angeli e a Dio. Scrive infatti (Contra Eutychen, 2, 3): «la
persona non si può mai applicare agli universali, ma soltanto ai particolari e
agli individui: non esiste infatti la persona dell'uomo in genere o dell'uomo
in quanto animale. Pertanto se la persona appartiene soltanto alle sostanze e
soltanto a quelle razionali, se ogni natura è una sostanza, e se la persona
sussiste non negli universali ma soltanto negli individui, essa si può così
definire: "la sostanza individua di natura razionale"». Ma B.
non pretende di aver dato una parola definitiva sulla controversia: occorre che
sia «il linguaggio ecclesiastico a scegliere il nome più adatto»; per quello
che lo riguarda, egli dichiara di non essere «tanto vanitoso da anteporre la
mia opinione a un giudizio più sicuro. Non è in noi la sorgente del bene e
nelle nostre opinioni non vi è nulla che dobbiamo preferire a ogni costo; da
Colui che solo è buono derivano tutte le cose veramente buone». Compone il De
hebdomadibus, o Ad eundem quomodo substantiæ in eo quod sint, bonæ sint, cum
non sint substantialia sint, ossia In che modo le sostanze siano buone in quel
che sono, pur non essendo beni sostanziali, ove B. distingue, nell'ente,
l'essere e il «ciò che è» l'id quod est, ciòe il soggetto individuale che
possiede l'essere: per B. «l'essere non è ancora, ma ciò che ha ricevuto la
forma dell'essere, quello è e sussiste». Stabilito che «tutto ciò che è
tende al bene», si pone il problema se possano definirsi buoni gli enti finiti,
la cui essenza non è la bontà; distingue allora i beni che sono tali in sé dai
«beni secondi», ossia quelli che lo sono in quanto partecipano della bontà, per
giungere alla conclusione che anche il «bene secondo» è buono, essendo
«scaturito da quello il cui essere stesso è buono», ossia dal primo Essere che
è anche e necessariamente il primo Bene. Nel De sancta Trinitate o Quomodo
trinitas unus Deus, uno scritto successivo, si pone il problema se a Dio, come
a tutte le persone della Trinità, si applichino le categorie della logica, e se
dunque siano una sostanza e se sia possibile che abbiano degli attributi; lo
stesso tema, in forma sintetica, è espresso nell'Ad Johannem diaconum utrum
Pater et Filius et Spiritus Sanctus de divinitate substantialiter prædicentur.
Il De consolatione philosophiæ La consolazione della filosofia, miniatura.
B. in prigione, miniatura. Scritta durante la carcerazione, i cinque libri del
De consolatione si presentano come un dialogo nel quale la Filosofia,
personificata da «una donna di aspetto oltremodo venerabile nel volto, con gli
occhi sfavillanti e acuti più della normale capacità umana; di colorito vivo e
d'inesausto vigore, benché tanto avanti con gli anni da non credere che potesse
appartenere alla nostra epoca», dimostra che l'afflizione patita da Boezio per
la sventura che lo ha colpito non ha in realtà bisogno di alcuna consolazione,
rientrando nell'ordine naturale delle cose, governate dalla Provvidenza
divina. Si può dividere l'opera in due parti, una costituita dai primi
due libri e l'altra dagli ultimi tre. È una distinzione che corrisponde a
quanto raccomandato dallo stoico Crisippo nella cura delle afflizioni: quando
l'intensità della passione è al culmine, prima di ricorrere ai rimedi più
efficaci, occorre attendere che essa si attenui. Così infatti si esprime la
Filosofia: «siccome non è ancora il momento per rimedi più energici, e la
natura della mente è tale che, respingendo le vere opinioni, subito si riempie
di errori, dai quali nasce la caligine delle perturbazioni che confonde l'intelletto,
io cercherò di attenuare a poco a poco questa oscurità in modo che, rimosse le
tenebre delle passioni ingannevoli, tu possa conoscere lo splendore della luce
vera». Una medicina leggera, «qualcosa di dolce e di piacevole che,
penetrato al tuo interno, apra la strada a rimedi più efficaci», è la
comprensione della natura della fortuna, esposta nel II libro utilizzando temi
della filosofia stoica ed epicurea. La fortuna «era sempre la stessa, quando ti
lusingava e t'illudeva con le attrattive di una felicità menzognera se
l'apprezzi, adeguati ai suoi comportamenti, senza lamentarti. Se aborrisci la
sua perfidia, disprezzala ti ha lasciato colei dalla quale nessuno può essere
sicuro di non essere abbandonato ti sforzi di trattenere la ruota della
fortuna, che gira vorticosamente? Ma, stoltissimo fra tutti i mortali, se si
fermasse, non sarebbe più lei». Del resto, quello che la fortuna ci dà, saremo
noi stessi a doverlo abbandonare in quell'ultimo giorno della nostra vita
che «è pur sempre la morte della
fortuna, anche della fortuna che dura. Che importanza credi allora che abbia,
se sia tu a lasciarla morendo, o se sia lei a lasciarti, fuggendo?». Se
dunque ci rende infelice tanto il suo abbandono durante la nostra vita, quanto
il fatto che, morendo, dobbiamo abbandonare i doni che quella ci ha elargito in
vita, allora la nostra felicità non può consistere in quei doni effimeri, in
cose mortali, e neppure nella gloria, nel potere e nella fama, ma deve essere
dentro noi stessi. Si tratta allora di conoscere «l'aspetto della felicità
vera», dal momento che ciascuno «per vie
diverse, cerca pur sempre di giungere a un unico fine, che è quello della
felicità. Tale fine consiste nel bene: ognuno, una volta che l'abbia ottenuto,
non può più desiderare altro». Dimostrato che
«con le ricchezze non si ottiene l'autosufficienza, non la potenza con i
regni, non con le cariche il rispetto, non con la gloria la fama, né la gioia
con i piaceri», tutti beni imperfetti, occorre determinare la forma del bene
perfetto, «questa perfezione della felicità». Ora, il bene perfetto, il
«Sommo Bene», è Dio, dal momento che, secondo B., sviluppando una concezione
neoplatonica «la ragione dimostra che
Dio è buono in modo da poterci convincere che in lui vi è anche il bene
perfetto. Se infatti non fosse tale, non potrebbe essere l'origine di ogni cosa;
vi sarebbe altro, migliore di lui, in possesso del bene perfetto, a lui
precedente e più prezioso; è chiaro che le cose perfette precedono quelle
imperfette. Pertanto, per non procedere all'infinito col ragionamento, dobbiamo
ammettere che il sommo Dio sia del tutto pieno del bene sommo e perfetto; ma
s'era stabilito che il bene perfetto sia la vera felicità: dunque la vera
felicità è posta nel sommo Dio». B. pone il problema di come «pur
esistendo il buon reggitore delle cose, i mali esistano comunque ed siano
impuniti e non solo la virtù non venga premiata ma sia persino calpestata dai
malvagi e punita al posto degli scellerati». La risposta, secondo lo schema
platonico, della Filosofia, è che tutti, buoni e malvagi, tendono al bene; i
buoni lo raggiungono, i malvagi non riescono a raggiungerlo per loro propria
incapacità, mancanza di volonta, debolezza. Perché infatti i malvagi
«abbandonata la virtù, ricercano i vizi? Per ignoranza di ciò che è bene? Ma
cosa c'è di più debole della cecità dell'ignoranza? Oppure sanno cosa cercare
ma il piacere li allontana dalle retta via? Anche in questo caso si dimostrano
deboli, a causa dell'intemperanza che impedisce loro di opporsi al male? oppure
abbandonano il bene consapevolmente e si volgono al vizio? Ma anche così
cessano di essere potenti e cessano persino di essere del tutto». Infatti il
bene è l'essere e chi non raggiunge il bene è privo necessariamente
dell'essere: dell'uomo ha solo la parvenza: «tu potresti chiamare cadavere un
uomo morto, ma non semplicemente uomo; così, i viziosi sono malvagi ma nego che
essi siano in senso assoluto». Nel quinto e ultimo libro Boezio tratta il
problema della prescienza e provvidenza divina e del libero arbitrio. Definito
il caso «un evento inaspettato prodotto
da cause che convergono in cose fatte per uno scopo determinato», per B. il
concorrere e confluire di quelle cause è «il prodotto di quell'ordine che,
procedendo per inevitabile connessione, discende dalla provvidenza disponendo
le cose in luoghi e in tempi determinati». Il caso, dunque, non esiste in sé
stesso, ma è l'evento di cui gli uomini non riescono a stabilire le cause che
lo hanno determinato. È compatibile allora il libero arbitrio dell'uomo con la
presenza della prescienza divina e a cosa dovrebbe servire pregare che qualcosa
avvenga o meno, se già tutto è stabilito? La risposta della Filosofia è che la
previdenza di Dio non dà necessità agli eventi umani: essi restano la conseguenza
della libera volontà dell'uomo anche se sono previsti da Dio. Ma questo
stesso problema, così posto dall'uomo, non è nemmeno corretto. Dio è infatti
eterno, nel senso che non è soggetto al tempo; per lui non esiste il passato e
il futuro, ma un eterno presente; il mondo, invece, anche se non avesse avuto
nascita, sarebbe perpetuo, ossia soggetto al mutamento e dunque soggetto al
tempo; nel mondo esiste pertanto un passato e un futuro. La conoscenza che Dio
ha delle cose non è a rigore un "vedere prima", una pre-videnza, ma
una provvidenza, un vedere nell'eterno presente tanto gli eventi necessari,
come sono quelli regolati dalle leggi fisiche, che gli eventi determinati dalla
libera volontà dell'uomo. La fortuna della Consolazione fu notevole per
tutto il Medioevo, così da fare del suo autore una delle fonti più autorevoli
del pensiero cristiano, per quanto l'opera si fondi sulle tradizioni stoiche e
soprattutto neoplatoniche; essa tuttavia si manifesta come ultima autorevole
affermazione della libertà del pensiero in complementarità con la fede espressa
in sue altre opere, come dimostra il fatto che Boezio non abbia mai citato
Cristo in un'opera di tale natura e composta a un passo dalla morte - tanto che
già nel X secolo il monaco sassone Bovo di Corvey dirà, a questo riguardo, che
nella Consolazione sembra che la Filosofia abbia scacciato Cristo. Allievo
della scuola neoplatonica di Atene, B. trovò negli insegnamenti della classica
tradizione neoplatonica esempi di direttiva morale pienamente sufficienti
rispetto a quanto poteva trovare nel Cristianesimo, del quale, non a caso, come
mostrano i suoi Opuscoli teologici, si occupò soltanto per problemi relativi
unicamente alla dogmatica e mai alla morale e al destino dell'uomo. Lo
stile La De Consolatione philosophiæ è un esempio di prosimetro, una
composizione in cui la poesia si alterna alla prosa, secondo un modello che
viene fatto risalire al filosofo cinico Menippo di Gadara e introdotto a Roma
nel I secolo a.C. da Varrone; molto probabilmente Boezio tenne presente il De
nuptiis Mercurii et Philologiæ di Marziano Capella, opera di struttura analoga,
composta circa un secolo prima. Boezio, nelle opere precedenti, frutto di
elaborazioni teologiche, di commenti e di traduzioni, non si era preoccupato di
dare dignità letteraria ai suoi scritti; nella Consolazione ha voluto affermare
la propria appartenenza alla tradizione latina, con una trasparente imitazione
del dialogo platonico attraverso i modelli di Cicerone e di Seneca, così da
porsi, nel versante sia letterario che filosofico, come l'ultimo classico
romano. A B. furono attribuite altre opere, come la De fide catholica o
Brevis fidei christianæ complexio, che sembra appartenere a quel suo allievo
Giovanni nel quale si è voluto riconoscere Papa Giovanni I. Anche se ancora
oggi vi è discussione sull'attribuzione a B., l'impostazione catechistica
dell'opera, che tratta delle verità essenziali del Cristianesimo, quali la
Trinità, il peccato originale, l'Incarnazione, la Redenzione e la Creazione,
porterebbero a escludere una paternità boeziana. Attribuita a Mario Vittorino
la De definitione e a Domenico Gundisalvo la De unitate et uno, resta tuttora
non definito l'autore della De disciplina scholarium, anch'essa attribuita a
suo tempo a B.. Culto La figura di Boezio fu molto stimata nel Medioevo.
Le sue vicissitudini avevano molte analogie con la vita di San Paolo,
ingiustamente imprigionato e martire. Il poeta Dante Alighieri nomina
Boezio nella Divina Commedia e nel Convivio, dove afferma (II, 12) di averne
iniziato gli studi quando, dopo la morte di Beatrice, si era dedicato alla
filosofia. Nel Paradiso di Dante, Boezio è uno degli spiriti sapienti del IV
Cielo del Sole (Par., X, 124-126), che formano la prima corona di dodici
spiriti in cui è presente anche san Tommaso d'Aquino. Dal Martirologio
Romano: "A Pavia, commemorazione di san Severino Boezio, martire, che,
illustre per la sua cultura e i suoi scritti, mentre era rinchiuso in carcere
scrisse un trattato sulla consolazione della filosofia e servì con integrità
Dio fino alla morte inflittagli dal re Teodorico". Opere Le date di
composizione sono tratte da Phillips, B.: A Chronology and Selected Annotated
Bibliography", in Kaylor e Phillips, A Companion to B. in the Middle Ages,
Leiden, Brill, Opere matematiche De institutione arithmetica, adattamento delle
Introductionis Arithmeticæ di Nicomaco di Gerasa. De Institutione musica -- si
basa su un'opera perduta di Nicomaco di Gerasa e sulla Harmonica di Tolomeo.
Opere logiche A) Traduzioni dal greco Porphyrii Isagoge (traduzione
dell'Isagoge di Porfirio) In Categorias Aristotelis De Interpretatione vel
Periermenias Interpretatio priorum Analyticorum (due versioni) Interpretatio
Topicorum Aristotelis Interpretatio Elenchorum Sophisticorum Aristotelis B)
Commenti a Porfirio, Aristotele e CICERONE In Isagogen Porphyrii commenta (due
versioni, la prima basata sulla traduzione di Gaio Mario Vittorino, la seconda
sulla sua traduzione. In Aristotelis Categorias, In librum Aristotelis de
interpretatione Commentaria minora, In librum Aristotelis de interpretatione
Commentaria majora, In Aristotelis Analytica Priora, Commentaria in Topica
Ciceronis (incompleta: manca la fine del sesto libro e tutto il settimo) Opere
originali De syllogismo cathegorico, De divisione, De hypotheticis syllogismis,
In Ciceronis Topica, De topicis differentiis, Introductio ad syllogismos
cathegoricos, Opuscola Sacra (trattati teologici), De Trinitate, Utrum Pater et
Filius et Spiritus Sanctus de divinitate substantialiter prædicentur (Se
"Padre" "Figlio" e "Spirito Santo", siano
predicati sostanzialmente della Divinità) Quomodo substantiæ in eo quod sint
bonæ sint cum non sint substantialia bona conosciuto anche col titolo De
Hebodmadibus (In che modo le sostanze siano buone in quel che sono, pur non
essendo beni sostanziali) De fide Catholica Contra Eutychen et Nestorium De
consolatione Philosophiæ. Frammenti di un trattato sulla geometria sono
pubblicati in: Menso Folkerts (a cura di), B.’s Geometrie II. Ein
mathematisches Lehrbuch des Mittelalters, Wiesbaden, Franz Steiner, Edizioni B.,
Dialectica, Venetiis, apud Iuntas, B. Opera Omnia, Patrologiæ cursus completus,
Series latina, Anicii Manlii Severini Boethii Opera, I-II, Turnholt B., De consolatione philosophiæ. Opuscula
theologica, ed. C. Moreschini, editio altera, Monachii – Lipsiæ. Delle
consolazione della filosofia, Tradotto dalla Lingua Latina in Volgar Fiorentino
-- Varchi, Con Annotazioni a margine e Tavola delle cose più segnalate. Si
aggiunge la Vita dell'Autore..., in Venezia, presso Leonardo Bassaglia,
Venezia, La consolazione della Filosofia, traduzione di Umberto Moricca,
Firenze, Salani, Philosophiæ consolatio, testo con introduzione e trad. di
Emanuele Rapisarda, Catania, Centro di Studi sull'antico Cristianesimo, La
consolazione della filosofia, traduzione di R. Del Re, Roma, Edizioni
dell'Ateneo, Trattato sulla divisione, traduzione di traduzione, introduzione e
commento di Lorenzo Pozzi, Padova, Liviana Editrice, De hypotheticis
syllogismis, testo latino, traduzione, introduzione e commento di Luca
Obertello, Brescia, Paideia, La consolazione della filosofia, introduzione di
Christine Mohrmann, trad. di Ovidio Dallera, Collana BUR, Milano, Rizzoli, La
Consolazione della filosofia. Gli Opuscoli teologici, traduzione di A. Ribet, a
cura di Luca Obertello, Collana Classici del pensiero, Milano, Rusconi, De
Institutione musica, testo e traduzione di Giovanni Marzi, Roma, La
consolazione della filosofia, a cura di Claudio Moreschini, Collezione Classici
Latini, Torino, POMBA, La consolazione di Filosofia, A cura di Bettetini.
Traduzione di Chitussi, note di Giovanni Catapano. Testo latino a fronte,
Collana NUE, Torino, Einaudi, I valori autentici, a cura di M. Jovolella,
Collana Oscar Saggezze, Milano, Mondadori,
La ricerca della felicità (Consolazione della Filosofia III), A cura di
M. Zambon, Collana Letteratura universale.Il convivio, Venezia, Marsilio, Il De
topicis differentiis di Severino B., a cura di Magnano, Palermo, Officina di
Studi Medievali, Le differenze topiche. Testo latino a fronte, A cura di
Fiorella Magnano, Collana Il pensiero occidentale, Milano, Bompiani, Mondin, La
prima Scolastica: B., Cassiodoro, Scoto Eriugena Martirologio romano, citato in B., in Santi,
beati e testimoni - Enciclopedia dei santi, santiebeati. Ennodio, Epistole, Cassiodoro, Variæ, Cassiodoro,
Variæ, De consolatione philosophiæ, De consolatione philosophiæ, Anonimo
Valesiano, Il sepolcro di B., su academia.edu. Narbone, Sicola sistematica o
apparato metodico alla storia letteraria della Sicilia, Il libro contiene una
iniziale dedica a ""Cosimo De' Medici Gran Duca di
Toscana"", poi la ""Vita di B.” scritta latinamente da Rota
ed ora nuovamente volgarizzata"", ed infine la traduzione in
fiorentino "" volgare fiorentina"" di Benedetto Varchi che
traduce in italiano anche le parti non in prosa con versi in rime alternate:
ultima cosa curiosa, alla fine ci sono due ''''Inni d'ELPIDE, Matrona Siciliana
Consorte di B.'''. B., The Prosopography of the Later Roman Empire, Baixauli,
B.. La
ragione teologica, Milano, Chadwick, B.: la consolazione della musica, della
logica, della teologia e della filosofia, Bologna, Onofrio, Fons scientiæ. La
dialettica nell'Occidente tardo antico, Napoli, A. de Libera, Il problema degli
universali da Platone alla fine del Medioevo, Firenze, Frigerio, “Sulla prima
scolastica medievale", Torino, Frigerio, Il pensiero teologico ed etico di
B., Torino Frigerio, Lo sviluppo filosofico della dottrina cristiana dell'alto
medioevo, Torino, M. T. Fumagalli Beonio Brocchieri e M. Parodi, Storia della
filosofia medievale, Milano, Gastaldelli, B., Roma, Josz, B. nel dramma della
romanità: visione nella storia, Milano, Treves, Maioli, Teoria dell'essere e
dell'esistente e classificazione delle scienze in M. S. B., Roma, Bulzoni, Micælli,
Dio nel pensiero di B., Napoli, Micælli, Studi sui trattati teologici di B.,
Napoli, Milani, B.. L'ultimo degli antichi, Milano, Christine Mohrmann,
Introduzione alla Consolazione della filosofia, BUR, Mondin, La prima
Scolastica: B., Cassiodoro, Scoto Eriugena, Euntes docete. Commentaria
Urbaniana, Roma, Moreschini, B. e la tradizione del Neoplatonismo latino, in
«Atti del Convegno di Studi B.», Roma, Moreschini, Neoplatonismo e
Cristianesimo: «partecipare a Dio» secondo B. e Agostino, Catania, Moreschini,
Varia boethiana, D'Auria M., Obertello, B., Genova, 1Pinzani, La logica di B.,
Milano, Rapisarda, La crisi spirituale di Boezio, Catania, Troncarelli,
Boethiana Ætas. Modelli grafici e fortuna manoscritta della «Consolatio
Philosophiæ» tra IX e XII secolo, Firenze, De Institutione musica Tavola
pitagorica Treccani – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana.Severino Boezio, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana. B., su Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. Leonardi,
B., in Dizionario biografico degl’italiani, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, B., su ALCUIN, Università di Ratisbona. B., su MacTutor, University
of St Andrews, Scotland.(LA) Opere di Severino Boezio, su Musisque Deoque.(LA)
Opere di B., su digilibLT, Università degli Studi del Piemonte Orientale Amedeo
Avogadro.Opere di B. B. (altra versione)
/ Severino Boezio (altra versione) / B. (altra versione) / B. (altra versione)
B. (altra versione) / B. (altra versione) / B. (altra versione), su openMLOL,
Horizons Unlimited srl.Opere di B., su Open Library, Internet Archive.Opere di B.,
su Progetto Gutenberg.Audiolibri di B., su LibriVox. B., su Goodreads.(FR)
Bibliografia su Severino Boezio, su Les Archives de littérature du Moyen Âge.
B., in Catholic Encyclopedia, Robert Appleton Company.Severino Boezio, su
Santi, beati e testimoni, santiebeati.Spartiti o libretti di Severino Boezio,
su International Music Score Library Project, Project Petrucci LLC.Severino B.,
su MusicBrainz, MetaBrainz Foundation. Marenbon, B., in
Edward N. Zalta (a cura di), Stanford Encyclopedia of Philosophy, Center for
the Study of Language and Information (CSLI), Università di Stanford.The
Philosophical Works of Boethius. Editions and Translations, su history oflogic.
com.B. ' Logic and Metaphysics. An Annotated Bibliography, su
historyoflogic.com. Essere ed esistenza nell'opera di B., su mondodomani.org.
Boezio e la questione della felicità, su donbosco-torino. Temi del De
consolatione philosophiæ e cenni biografici del filosofo, su taozen. Opera
Omnia, su documenta catholicaomnia. eu. dal Migne, Patrologia Latina, con
indici analitici. De Arte Arithmetica libri duo, su
daten.digitale-sammlungen. de. Manoscritto conservato nella Biblioteca
digitale di Monaco di Baviera. De institutione Musica, su imslp.org.
Predecessore Console romanoSuccessore Flavio Importuno, sine college Flavio
Arcadio Placido Magno Felice, Flavio Secondino Padri e dottori della Chiesa
cattolica B. Boetius.png Magister officiorum del Regno Ostrogoto Monarca Teodorico
il Grande Console del Regno Ostrogoto MonarcaTeodorico il Grande Predecessore Flavio
Importuno Successore Magno Felice Flavio Secondino Senatore romano. Dati
generali Professione filosofo B. Fl B. (B.) - Studiolo di Federico da Montefeltro Fl
B. (B.) - Studiolo di Federico da Montefeltro Padre della Chiesa
Martire Nascita Roma, Morte
Pavia, Venerato daTutte le Chiese che ammettono il culto dei santi Ricorrenza Attributipalma
ManualeInter latinos aristotelis interpretes et ætate primi, et doctrina præcipui
dialectica, 1547. Da BEIC, biblioteca digitale. B. raffigurato col proprio
suocero, Quinto Aurelio Memmio Simmaco, nobile e letterato romano. Filosofia
Portale Filosofia Letteratura Portale Letteratura Lingua latina Portale Lingua
latina Categorie: Filosofi romaniSenatori romaniNati a RomaMorti a Pavia Anicii
Consoli medievali romani Filosofi Cristiani Filosofi giustiziati Martiri
cristiani Magistri officiorumPersonaggi citati nella Divina Commedia (Paradiso)
Santi romani del VI secoloTeorici della musica italianiTraduttori dal greco al
latino[alter. Refs.: B., in Stanford Encyclopædia. Luigi Speranza, "Grice e Boezio," per Il
Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Bollettino della Società filosofica
italiana. Cum sit necessarium, Chrisaorie, et ad eam quæ est
apud Aristotelem prædicamentorum doctrinam nosse quid genus sit et quid
differentia quidque species et quid proprium et quid accidens, et ad
definitionum assignationem, et omnino ad ea quæ in divisione vel demonstratione
sunt utilia, hac istarum rerum speculatione compendiosam tibi traditionem
faciens temptabo breviter velut introductionis modo ea quæ ab antiquis dicta
sunt aggredi; altioribus quidem quæstionibus abstinens, simpliciores vero
mediocriter coniectans. Mox de generibus et speciebus illud quidem sive
subsistunt sive in solis nudis purisque intellectibus posita sunt sive
subsistentia corporalia sunt an incorporalia, et utrum separata an in
sensibilibus et circa ea constantia, dicere recusabo. Altissimum enim est
huiusmodi negotium et maioris egens inquisitionis. Illud vero quemadmodum
de his ac de propositis probabiliter antiqui tractaverint, et horum maxime
Peripatetici, tibi nunc temptabo monstrare. Videtur autem neque genus neque
species simpliciter dici. Genus enim dicitur et aliquorum quodammodo se habentium
ad unum aliquid et ad se invicem collectio, secundum quam significationem
Romanorum dicitur genus, ab unius scilicet habitudine -- dico autem Romuli --
et multitudinis habentium aliquo modo ad invicem eam quæ ab illo est
cognationem secundum divisionem ab aliis generibus dictam. Dicitur autem et aliter rursus
genus quod est uniuscuiusque generationis principium vel ab eo qui genuit vel a
loco in quo quis genitus est. Sic enim Oresten quidem dicimus a Tantalo habere
genus, Illum autem ab Hercule, et rursus Pindarum quidem Thebanum esse genere,
Platonem vero Atheniensem; et enim patria principium est uniuscuiusque
generationis quemadmodum pater. Hæc autem videtur promptissima esse
significatio; Romani enim qui ex genere descendunt Romuli, et Cecropidæ qui ex
genere descendunt Cecropis et horum proximi. Et prius quidem appellatum est
genus uniuscuiusque generationis principium, dehinc etiam multitudo eorum qui
sunt ab uno principio; ut a Romulo, dividentes et ab aliis separantes,
dicebamus omnem illam collectionem esse Romanorum genus. Aliter autem
rursus dicitur genus, cui supponitur species ad horum fortasse similitudinem
dictum. Etenim principium quoddam est huiusmodi genus earum quæ sub ipso sunt
specierum, videturque et omnem eam multitudinem continere quæ sub ipso sunt
specierum. Tripliciter igitur cum genus dicatur, de tertio apud
philosophos sermo, quod etiam describentes assignaverunt, dicentes, genus esse
quod de pluribus et differentibus specie, in eo quod quid sit prædicatur, ut
animal. Eorum enim quæ prædicantur alia quidem de uno dicuntur solo, sicut
individua sicut Socrates et hic et hoc, alia vero de pluribus, quemadmodum
genera et species et differentiæ et propria, et accidentia communiter sed non
proprie alicui. Est autem genus quidem ut animal, species vero ut homo,
differentia autem ut rationale, proprium ut risibile, accidens ut album,
nigrum, sedere. Ab his ergo quæ de uno solo prædicantur differunt genera,
eo quod hæc de pluribus dicuntur. Ab his autem rursus quæ de pluribus, a
speciebus quidem, quoniam species etsi de pluribus prædicentur, non tamen de
differentibus specie, sed numero: homo enim cum sit species, de Socrate et
Platone prædicatur, qui non specie a se invicem differunt, sed numero. Animal
vero cum sit genus, de homine, equo, et boue prædicatur, qui differunt a se
invicem specie, non numero solum. A proprio quoque differt genus, quoniam
proprium de una sola specie, cuius est proprium, prædicatur, et de iis quæ sub
una specie sunt individuis, quemadmodum risibile de homine solo, et de particularibus
hominibus: genus autem non de una solum specie prædicatur, sed de pluribus et
differentibus. A differentia vero et ab iis quæ communiter sunt accidentia
differt genus, quoniam etsi de pluribus et differentibus specie prædicentur
differentiæ, et communiter accidentia, non tamen in eo quod quid sit prædicantur,
sed potius in eo quod quale est, et quomodo se habet. Interrogantibus enim
aliquibus quid est illud de quo prædicantur hæc? genus respondebimus:
differentias autem et communiter et accidentia non respondebimus. Non enim in eo quod quid est prædicantur de subiecto,
sed magis in eo quod quale sit. Interrogantibus enim qualis est homo? dicimus rationalis,
et qualis est corvus, dicimus niger. Est autem rationale, differentia: nigrum
vero, accidens. Quando autem quid est homo interrogamur, animal respondemus:
est autem genus hominis animal. Quare genus de pluribus prædicari dividit ipsum
ab iis quæ de uno solo dicuntur, sicut individua; de differentibus vero specie,
separat eumdem ab iis quæ sicut species prædicantur, vel sicut propria: in eo
autem quod quid sit prædicari, dividit ipsum a differentiis et communiter
accidentibus, quæ singula non in eo quod quid sit prædicatur, sed in eo quod
quale est, vel quomodo se habet. Nihil igitur neque superfluum, neque minus
continet generis dicta descriptio. Species autem dicitur quidem, et de
uniuscuiusque forma, secundum quam dictum est: primum quidem species digna est
imperio: Dicitur autem species, et ea quæ est sub assignato genere,
secundum quam solemus dicere, hominem quidem speciem animalis, cum sit genus
animal; album autem coloris speciem, triangulum vero figuræ speciem. Quod si
etiam genus assignantes speciei meminimus, dicentes quod de pluribus et
differentibus specie in eo quod quid prædicatur, et speciem dicimus id quod sub
assignato genere ponitur. Nosse oportet quod quoniam genus alicuius est genus,
et species alicuius est species, idcirco necesse est et in utrorumque
rationibus utrisque uti. Assignant ergo et sic speciem: Species est quæ sub
assignato genere ponitur, et de qua genus in eo quod quid sit prædicatur.
Amplius autem sic quoque: Species est quæ de pluribus et differentibus numero,
in eo quod quid sit prædicatur; sed hæc quidem assignatio specialissimæ est, et
eius quæ solum species est, non etiam genus: aliæ vero et non specialissimarum
esse possunt. Planum autem erit quod dicitur hoc modo: In unoquoque prædicamento
sunt quædam generalissima, et rursus alia specialissima, et inter generalissima
et specialissima sunt alia quæ et genera et species eadem dicuntur. Est autem
generalissimum quidem supra quod non est aliud aliquod superveniens genus.
Specialissimum autem post quod non est alia aliqua inferior species. Inter
generalissimum autem et specialissimum, alia sunt quæ et genera et species sunt
eadem, ad aliud tamen et aliud sumpta. Sit autem manifestum in uno prædicamento
quod dicitur substantia: est quidem et ipsa genus, sub hac autem est corpus, et
sub corpore animatum corpus, sub quo animal: sub animali vero, rationale
animal, sub quo homo: sub homine vero, Socrates et Plato, et qui sunt
particulares homines. Sed horum substantia quidem, generalissimum est, et
genus solum: homo vero specialissimum, et solum species; corpus vero, species
quidem est substantiæ, genus vero corporis animati, sed et animatum corpus,
species quidem est corporis, genus vero animalis. Rursus animal species quidem
est corporis animati, genus vero animalis rationalis, sed rationale animal,
species quidem est animalis, genus autem hominis: homo vero species est
rationalis animalis, non autem etiam genus particularium hominum, sed solum
species. Ac omne quod est ante individua proximeque de ipsis prædicatur,
species erit solum, non etiam genus. Quemadmodum igitur substantia cum suprema
sit, eo quod nihil supra eam sit, genus est generalissimum, sic et homo, cum
sit species, postquam non est alia species, neque aliquid eorum quæ possunt
dividi in species, sed solum individua (individuum enim est Socrates et Plato,
et hoc album), species erit solum, et ultima species (et ut dictum est)
specialissima: quæ vero in medio sunt, eorum quidem quæ supra se sunt species
erunt, eorum vero quæ post genera sunt, quare hæc quidem duas habent habitudines,
illam quæ est ad superiora, secundum quam species dicuntur esse ipsorum, et eam
quæ est ad posteriora, secundum quam genera ipsorum esse dicuntur. Extrema vero
habent unam habitudinem, nam et generalissimum ad ea quæ posteriora sunt, habet
habitudinem, cum genus sit omnium supremum: eam vero quæ est ad superiora non
habet, cum sit supremum, et primum principium, et (ut diximus) supra quod non
est aliud superveniens genus: et specialissimum etiam unam habet habitudinem,
ea quæ est ad superiora, quorum est species: eam vero quæ est ad posteriora non
diversam habet sed eandem, nam et individuorum species dicitur. Sed species
quidem individuorum, velut ea continens, species vero superiorum, ut quæ ab
illis contineatur. Determinant ergo generalissimum ita, quod cum genus sit non
est species: et rursus, supra quod non est aliud superveniens genus:
specialissimum vero, quod cum sit species, non est genus, et quod cum sit
species, non amplius in species dividere possumus, et hoc modo quod de pluribus
et differentibus numero, in eo quod quid sit, prædicatur. Ea vero quæ sunt in
medio extremorum, subalterna vocantur genera et species, et unumquodque eorum
species esse potest et genus, ad aliud quidem, et ad aliud sumpta. Ea vero quæ
sunt supra specialissima usque ad generalissimum ascendentia, vicissim genera
dicuntur et species, ut Agamemnon, Atrides, Pelopides, Tantalides, et ultimo
Iovis. Sed in familiis quidem plerumque
reducuntur ad unum principium, verbi gratia ad Iovem. In generibus autem et
speciebus non sic se habet; neque enim unum commune genus omnium est ens, nec
omnia eiusdem generis sunt secundum unum supremum genus, quemadmodum dicit
Aristoteles, sed sint posita, quemadmodum dictum est in prædicamentis, prima
decem genera, quasi decem prima principia. Et si omnia quis entia vocet, æquivoce
inquit nuncupabit, non univoce: si enim ens unum esset commune omnium genus,
univoce omnia entia dicerentur: cum vero sint decem prima, commune est ens
secundum nomen solum, non etiam secundum rationem, quæ secundum entis nomen
est. Decem quidem igitur generalissima sunt, specialissima vero in numero
quidem quodam sunt, non tamen infinito. Individua autem quæ sunt post
specialissima, infinita sunt quapropter usque ad specialissima a generalissimis
descendentes iubebat Plato quiescere. Descendere autem per media dividendo
specificis differentiis, infinita vero relinquenda suadet, neque enim eorum
posse fieri disciplinam. Descendentibus igitur ad specialissima necesse est,
dividendo per multitudinem ire, ascendentibus vero ad generalissima necesse est
colligere multitudinem in unum: collectivum enim multorum in unam naturam
species est, et magis etiam genus. Particularia vero et singularia e contrario, in multitudinem
semper dividunt id quod unum est, participatione enim speciei, plures homines,
sunt unus homo, in particularibus autem et singularibus, unus et communis,
plures, divisivum enim est semper quod singulare est, collectivum autem et
adunativum quod commune est. Assignato autem genere, specie quid sit
utrumque, et genere quidem uno existente, speciebus vero pluribus: semper enim
divisio generis in species plures est, genus quidem semper de speciebus prædicatur,
et omnia superiora de inferioribus, species autem neque de proximo sibi genere,
neque de superioribus, neque enim convertitur. Oportet enim aut æqua de æquis
prædicari, ut hinnibile de equo, aut maiora de minoribus, ut animal de homine,
minora vero de maioribus minime: nec enim animal dicis esse hominem,
quemadmodum dicis hominem animal. De quibus autem species prædicatur, de his
necessario et speciei genus prædicatur et generis genus, usque ad
generalissimum. Si enim verum est dicere: Socratem hominem, hominem autem
animal, animal vero substantiam, verum est Socratem animal dicere atque
substantiam: semper igitur cum superiora de inferioribus prædicentur, species
quidem de individuo prædicabitur, genus autem et de specie et de individuo;
generalissimum autem et de genere, et de generibus, si plura sunt media et
subalterna, et de specie, et de individuo: Dicitur enim generalissimum
quidem de omnibus sub se positis generibus et speciebus et individuis; genus
autem quod ante specialissimum est, de omnibus specialissimis et de individuis,
solum autem species de omnibus individuis, individuum autem prædicatur de uno
solo particulari. Individuum autem dicitur Socrates, et hoc album, et hic
veniens Sophronisci filius, si solus sit ei Socrates filius). Individua
autem dicuntur huiusmodi, quoniam ex proprietatibus consistit unumquodque
eorum, quarum collectio numquam in alio quolibet eadem erit. Socratis enim
proprietates nunquam in alioquo quolibet erunt particularium eædem. Hæ vero quæ
sunt hominis proprietates: dico autem eius qui est communis, erunt eædem pluribus,
magis autem in omnibus particularibus hominibus in eo quod homines sunt.
Continetur igitur individuum quidem sub specie, species autem sub genere. Totum
enim quidem est genus, individuum autem pars, species vero totum et pars: sed
pars quidem alterius, totum vero non alterius, sed in aliis. In partibus enim
totum est. De genere quidem et specie, et quid sit generalissimum, et quid
specialissimum, et quæ genera, et species eadem sunt, et quæ individua, et quot
modis genus et species dicatur, sufficienter dictum est. Differentia vero communiter, proprie, et magis
proprie dicitur. Communiter quidem differre alterum ab altero dicitur, quoniam
alteritate quadam differt quocunque modo, vel a seipso vel ab alio; differt
enim Socrates a Platone alteritate quadam, et ipse a se puero iam vir factus,
et a se faciente aliquid cum quiescit, et semper in aliquo modo habendi se
alteritatibus spectatur. Proprie autem differre alterum ab altero dicitur,
quando inseparabili accidente alterum ab altero differt. Inseparabile vero
accidens est, ut nasi curvitas, cæsitas oculorum, et cicatrix cum ex vulnere
occalluerit. Magis autem proprie alterum differre ab altero dicitur, quando
specifica differentia differt, quemadmodum homo ab equo specifica differentia
differt rationali qualitate. Universaliter ergo omnis differentia alteratum
facit cuilibet adveniens, sed ea quæ est communiter et proprie, alteratum
facit: illa autem quæ est magis proprie, aliud. Differentiarum enim, aliæ
quidem alteratum faciunt, aliæ vero aliud. Illæ igitur quæ faciunt aliud,
specificæ uocantur; illæ vero quæ alteratum, simpliciter differentiæ: animali
enim rationalis differentia adveniens aliud facit, et speciem animalis facit.
Illa vero quæ est movendi, alteratum facit a quiescente. Quare hæc quidem
aliud, illa vero alteratum solum facit. Secundum igitur aliud facientes
differentias et divisiones fiunt a generibus in species, et diffinitiones
assignantur, quæ sunt ex genere, et huiusmodi differentiis: secundum autem eas
quæ solum alteratum faciunt, alterationes solum consistunt, et aliquo modo se
habentis permutationes. A superioribus rursus inchoanti dicendum est,
differentiarum alias quidem esse separabiles, alias vero inseparabiles. Moveri
enim et quiescere, et sanum esse, et ægrum, et quæcunque his proxima sunt,
separabilia sunt. At vero aquilum esse, vel simum, vel rationale, vel
irrationale, inseparabilia sunt. Inseparabilium autem, aliæ quidem sunt per se,
aliæ vero per accidens; nam rationale per se inest homini, et mortale, et
disciplinæ esse susceptibile. At vero aquilum esse vel simum, per accidens et
non per se. Illæ igitur quæ per se sunt, in ratione substantiæ accipiuntur, et
faciunt aliud: illæ vero quæ secundum accidens, nec in substantiæ ratione
accipiuntur, nec faciunt aliud, sed alteratum. Et illæ quidem quæ per se sunt,
non suscipiunt magis et minus: illæ vero quæ per accidens, et si inseparabiles
sint, intentionem accipiunt et remissionem: nam neque genus magis et minus prædicatur
de eo cuius est genus, neque generis differentiæ, secundum quas dividitur: ipsæ
enim sunt quæ uniuscuiusque rationem complent: esse autem unicuique unum et
idem, nec intentionem nec remissionem suscipiens est, aquilum autem vel simum
esse, vel coloratum aliquo modo, et intenditur et remittitur. Cum igitur
tres species differentiæ considerentur, et cum hæ quidem sint separabiles, illæ
vero inseparabiles, et rursus inseparabilium, hæ quidem sint per se, illæ vero
per accidens, et rursus earum quæ per se sint differentiarum, aliæ quidem sunt,
secundum quas dividimus genera in species aliæ vero secundum quas hæc quæ
divisa sunt specificantur; ut, cum per se differentiæ omnes huiusmodi sint
animalis, animati et sensibilis, rationalis et irrationalis, mortalis et
immortalis, ea quidem quæ est animati et sensibilis differentia, constitutiva
est animalis substantiæ: est enim animal substantia animata sensibilis, ea vero
quæ est mortalis et immortalis differentia, itemque rationalis et irrationalis,
divisivæ sunt animalis differentiæ, per eas enim genera in species
dividimus. Sed hæ quidem quæ divisivæ sunt differentiæ generum, completivæ
fiunt et constitutivæ specierum: dividitur enim animal rationali et
irrationali differentia, et rursus mortali et immortali differentia, sed ea quæ
sunt rationalis differentiæ et mortalis, constitutivæ sunt hominis, rationalis
vero et immortalis, Dei: illæ vero quæ sunt irrationalis et mortalis,
irrationabilium animalium. Sic et suprema substantia, cum divisiva sit animati
et inanimati differentia, sensibili et insensibili, animata et sensibilis
congregatæ ad substantiam, animal perfecerunt, animata vero et insensibilis
perfecerunt plantam. Quoniam ergo eædem aliquo modo acceptæ fiunt
constitutivæ, aliquo modo autem divisivæ, omnes specificæ dicuntur: et his
maxime opus est ad divisiones generum et diffinitiones specierum, sed non his
quæ secundum accidens inseparabiles, nec magis his, quæ sunt
separabiles. Quas etiam determinantes dicunt: Differentia est qua abundat
species a genere. Homo enim ab animali plus habet rationale et mortale: animal
enim ipsum nihil horum est, nam unde haberent species differentias? nec enim
omnes oppositas habet, namque idem simul habebit oppositas, sed quemadmodum
probant, potestate quidem habet omnes differentias sub se, actu vero nullam. Et
sic nec ex his quæ non sunt, aliquid fit, nec in eodem simul opposita
erunt. Definiunt autem eam et hoc modo: Differentia est quod de pluribus
et differentibus specie in eo quod quale sit prædicatur rationale enim et
mortale, de homine prædicatum in eo quod quale quiddam est homo dicitur sed non
in eo quod quid est; "Quid est" enim "homo?" interrogatis
nobis conveniens est dicere "Animal"; quale autem animal inquisiti,
quoniam rationale et mortale est convenienter assignabimus. Rebus enim ex
materia et forma constantibus vel ad similitudinem materiæ specieique
constitutionem habentibus (quemadmodum statua ex materia est æris, forma autem
figura), sic et homo communis et specialis ex materia quidem similiter
consistit genere, ex forma autem differentia, totum autem hoc animal rationale
mortale homo est quemadmodum illic statua. Describunt autem huiusmodi
differentiam et hoc modo: Differentia est quod aptum natum est dividere quæ sub
eodem sunt genere rationale enim et irrationale hominem et equum, quæ sub eodem
sunt genere quod est animal, dividunt. Assignant autem etiam hoc modo:
Differentia est qua differunt a se singula nam secundum genus non differunt;
sumus enim mortalia animalia et nos et irrationabilia sed additum rationabile
separavit nos ab illis; rationabiles sumus et nos et dii sed mortale appositum
disiunxit nos ab illis. Interius autem perscrutantes et speculantes
differentiam, dicunt non quodlibet eorum quæ sub eodem sunt genere dividentium
esse differentiam sed quod ad esse conducit et quod eius quod est esse rei pars
est; neque enim quod aptum natum est nauigare erit hominis differentia, etsi
proprium sit hominis. Dicimus enim: animalium hæc quidem apta nata sunt ad
nauigandum, illa vero minime dividentes ab aliis, sed aptum natum esse ad
nauigandum non erat completiuum substantiæ nec eius pars sed aptitudo quædam
eius est (idcirco quoniam non est talis quales sunt quæ specificæ dicuntur
differentiæ). Erunt igitur specificæ differentiæ quæcumque alteram faciunt
speciem et quæcumque in eo quod quale est accipiuntur. Et de differentiis
quidem ista sufficiunt. Proprium vero quadrifariam dividunt. Nam et id
quod soli alicui speciei accidit, etsi non omni (ut homini medicum esse vel
geometrem), et quod omni accidit, etsi non soli (quemadmodum homini esse
bipedem), et quod soli et omni et aliquando (ut homini in senectute canescere),
quartum vero in quo concurrit et soli et omni et semper (quemadmodum homini
esse risibile; nam, etsi non ridet, tamen risibile dicitur, non quod iam rideat
sed quod aptus natus sit; hoc autem ei semper est naturale; et equo hinnibile).
Hæc autem proprie propria perhibent, quoniam etiam convertuntur; quicquid enim
equus, et hinnibile, et quicquid hinnibile, equus. Accidens vero est quod adest et
abest præter subiecti corruptionem. Dividitur autem in duo, in separabile et in
inseparabile; namque dormire est separabile accidens, nigrum vero esse
inseparabiliter coruo et Æthiopi accidit (potest autem subintellegi et corvus
albus et Æthiops amittens colorem præter subiecti corruptionem). Definitur
autem sic quoque: Accidens est quod contingit eidem esse et non esse uel: Quod
neque genus neque differentia neque species neque proprium, semper autem est in
subiecto subsistens. Omnibus igitur
determinatis quæ proposita sunt, dico autem genere, specie, differentia,
proprio, accidenti, dicendum est quæ eis communia adsunt et quæ propria. Commune quidem omnibus est de
pluribus prædicari; sed genus quidem de speciebus et de individuis, et
differentia similiter, species autem de his quæ sub ipsa sunt individuis, at
vero proprium et de specie et cuius est proprium et de his quæ sub specie sunt
individuis, accidens autem et de speciebus et de individuis. Namque animal
de equis et bubus et canibus prædicatur quæ sunt species, et de hoc equo et de
hoc boue quæ sunt individua; irrationale vero et de equis et de bubus prædicatur
et de his qui sunt particulares; species autem, ut homo, solum de his qui sunt
particulares prædicatur; proprium autem, quod est risibile, de homine et de his
qui sunt particulares; nigrum autem et de specie coruorum et de his qui sunt
particulares, quod est accidens inseparabile; et moueri de homine et de equo,
quod est accidens separabile sed principaliter quidem de individuis, secundum
posteriorem vero rationem de his quæ continent individua. Commune est
autem generi et differentiæ continentia specierum; continet enim et differentia
species, etsi non omnes quot genera; rationale enim, etiam si non continet ea
quæ sunt irrationabilia ut genus quemadmodum animal sed continet hominem et
deum quæ sunt species. Et quæcumque prædicantur de genere ut genus, et de his
quæ sub ipso sunt speciebus prædicantur; quæque de differentia prædicantur ut
differentiæ, et de ea quæ ex ipsa est specie prædicabuntur. Nam, cum sit genus
animal, non solum de eo prædicantur ut genus substantia et animatum sed etiam
de his quæ sunt sub animali speciebus omnibus prædicantur hæc usque ad
individua; cumque sit differentia rationalis, prædicatur de ea ut differentia
id quod est ratione uti, non solum de eo quod est rationale sed etiam de his quæ
sunt sub rationali speciebus prædicabitur ratione uti. Commune autem est
et perempto genere vel differentia simul perimi quæ sub ipsis sunt;
quemadmodum, si non sit animal, non est equus neque homo, sic, si non sit
rationale, nullum erit animal quod utatur ratione. Proprium autem generis est
de pluribus prædicari quam differentia et species et proprium et accidens;
animal enim de homine et equo et aue et serpente, quadrupes vero de solis
quattuor pedes habentibus, homo vero videtur de solis individuis, et hinnibile
de equo et de his qui sunt particulares; et accidens similiter de paucioribus.
Oportet autem differentias accipere quibus dividitur genus, non eas quæ
complent substantiam generis. Amplius genus continet differentiam
potestate; animalis enim hoc quidem rationale est, illud vero
irrationale. Amplius genera quidem priora sunt his quæ sunt sub se positis
differentiis propter quod simul quidem eas aufert, non autem simul aufertur
(sublato enim animali aufertur rationale et irrationale), differentiæ vero non
auferunt genus (nam, si omnes interimantur, tamen substantia animata sensibilis
subintellegi potest quæ est animal). Amplius genus quidem in eo quod quid
est, differentia vero in eo quod quale quiddam est, quemadmodum dictum est, prædicatur.
Amplius genus quidem unum est secundum unamquamque speciem (ut hominis id quod
est animal), differentiæ vero plurimæ (ut rationale, mortale, mentis et
disciplinæ perceptibile) quibus ab aliis differt. Et genus quidem consimile est
materiæ, formæ vero differentia. Cum autem sint et alia communia et
propria generis et differentiæ, nunc ista sufficiant. Genus autem et
species commune quidem habent de pluribus (quemadmodum dictum est) prædicari;
sumatur autem species ut species et non etiam ut genus, si fuerit idem species
et genus. Commune autem his est et priora esse eorum de quibus prædicantur
et totum quiddam esse utrumque. Differt autem eo quod genus quidem
continet species sub se, species vero continentur et non continent genera; in
pluribus enim genus quam species est (genera enim præiacere oportet et formata
specificis differentiis perficere species, unde et priora sunt naturaliter
genera et simul interimentia sed quæ non simul interimantur). Et species quidem
cum sit, est et genus, genus vero cum sit non omnino erit et species. Et
genera quidem univoce de speciebus prædicantur, species vero de generibus
minime. Amplius quidem genera abundant earum quæ sub ipsis sunt specierum
continentia, species vero generibus abundant propriis
differentiis. Amplius neque species fiet umquam generalissimum neque genus
specialissimum. Generis autem et proprii commune quidem est sequi species
(nam, si homo est, animal est, et, si homo est, risibile est), et æqualiter prædicari
genus de speciebus et proprium de his quæ illo participant (æqualiter enim et
homo et bos animal, et Cato et Cicero risibile). Commune autem et univoce prædicari
genus de propriis speciebus et proprium quorum est proprium. Differt autem
quoniam genus quidem prius est, posterius vero proprium (oportet enim esse
animal, dehinc dividi differentiis et propriis). Et genus quidem de
pluribus speciebus prædicari, proprium vero de una sola specie cuius est
proprium. Et proprium quidem conversim prædicatur cuius est proprium, genus
vero de nullo conversim prædicatur (nam neque si animal est, homo est, neque si
animal est, risibile est; sin vero homo, et risibile est, et e converso).
Amplius proprium omni speciei inest cuius est proprium et uni et semper, genus
vero omni quidem speciei cuius fuerit genus et semper, non autem
soli. Amplius species quidem interemptæ non simul interimunt genera,
propria vero interempta simul interimunt quorum sunt propria, et his quorum
sunt propria interemptis et ipsa simul interimuntur. Generis vero et
accidentis commune est de pluribus (quemadmodum dictum est) prædicari sive
separabilium sit sive inseparabilium; et enim moueri de pluribus, et nigrum de
coruis et hominibus et Æthiopibus et aliquibus inanimatis. Differt autem
genus accidente quoniam genus ante species est, accidentia vero speciebus
inferiora sunt; nam si etiam inseparabile sumatur accidens sed tamen prius est
illud cui accidit quam accidens. Et genere quidem quæ participant æqualiter
participant, accidente vero non æqualiter; intentionem enim et remissionem
suscipit accidentium participatio, generum vero minime. Et accidentia
quidem in individuis principaliter subsistunt, genera vero et species
naturaliter priora sunt individuis substantiis. Et genera quidem in eo quod
quid est prædicantur de his quæ sub ipsis sunt, accidentia vero in eo quod
quale aliquid est vel quomodo se habeat unumquodque; "Qualis est"
enim "Æthiops?" interrogatus dicis "Niger", et quemadmodum
se Socrates habeat, dicis quoniam sedet vel ambulat. Genus vero quo aliis
quattuor differat dictum est. Contingit autem etiam unumquodque aliorum
differre ab aliis quattuor, ut, cum quinque quidem sint, unum autem ab aliis
quattuor differat, quater quinque uiginti fiant omnes differentiæ; sed, semper
posterioribus enumeratis et secundis quidem una differentia superatis
(propterea quoniam iam sumpta est), tertiis vero, duabus, quartis vero tribus,
quintis vero quattuor, decem omnes fiunt (quattuor, tres, duæ, una). Genus enim
differt differentia et specie et proprio et accidenti; quattuor igitur sunt
omnes differentiæ. Differentia vero quo differt genere dictum est quando quo
differret genus ab ea dicebatur; relinquitur igitur quo differat specie et
proprio et accidente dicere, et fiunt tres. Rursus species quo quidem differat
a differentia dictum est quando quo differret specie differentia dicebatur, quo
autem differt species genere dictum est quando quo differret genus specie
dicebatur; reliquum est igitur ut quo differat proprio et accidente dicatur; duæ
igitur etiam istæ sunt differentiæ. Proprium
autem quo differat accidente relinquitur, nam quo specie et differentia et
genere differt prædictum est in illorum ad ipsum differentia. Quattuor igitur
sumptis generis ad alia differentiis, tribus vero differentiae, duabus autem
speciei, una autem proprii ad accidens, decem erunt omnes; quarum quattuor quae
erant generis ad reliqua superius demonstravimus. Commune ergo differentiae et
speciei est aequaliter participari; homine enim aequaliter participant
particulares homines et rationali differentia. Commune vero est et semper
adesse his quae participant; semper enim Socrates rationalis et semper Socrates
homo. Proprium autem differentiae quidem est in eo quod quale sit
praedicari, speciei vero in eo quod quid est; nam, et si homo velut qualitas
accipiatur, non simpliciter erit qualitas sed secundum id quod generi
aduenientes differentiae eam constituerunt. Amplius differentia quidem in
pluribus saepe speciebus consideratur (quemadmodum quadrupes in pluribus
animalibus specie differentibus), species vero in solis his quae sub specie
sunt individuis est. Amplius differentia prima est ab ea specie quae est
secundum ipsam; simul enim ablatum rationale interimit hominem, homo vero
interemptus non aufert rationale, cum sit deus. Amplius differentia quidem
componitur cum alia differentia (rationale enim et mortale compositum est in
substantia hominis), species vero speciei non componitur ut gignat aliquam
aliam speciem (quidam enim equus cuidam asino permiscetur ad muli generationem,
equus autem simpliciter asino numquam conveniens perficiet
mulum). Differentia vero et proprium commune quidem habent aequaliter
participari ab his quae eorum participant; aequaliter enim rationalia
rationalia sunt et risibilia risibilia sunt. Et semper et omni adesse
commune utrisque est; sive enim curtetur qui est bipes, non substantiam perimit
sed ad quod natum est semper dicitur; nam et risibile, eo quod natum est habet
id quod est semper sed non eo quod semper rideat. Proprium autem
differentiae est quoniam haec quidem de pluribus speciebus dicitur saepe ut
rationale de homine et deo, proprium vero in una sola specie cuius est
proprium. Et differentia quidem illis est
consequens quorum est differentia sed non convertitur, propria vero conversim
praedicantur quorum sunt propria idcirco quoniam
convertuntur. Differentiae autem et accidenti commune quidem est de
pluribus dici, commune vero ad ea quae sunt inseparabilia accidentia semper et
omnibus adesse; bipes enim semper adest omnibus coruis, et nigrum esse
similiter. Differunt autem quoniam differentia quidem continet et non
continetur (continet enim rationalitas hominem), accidentia vero quodam quidem
modo continent eo quod in pluribus sint, quodam vero modo continentur eo quod
non unius accidentis susceptibilia sunt subiecta sed plurimorum. Et differentia quidem
inintendibilis est et inremissibilis, accidentia vero magis et minus recipiunt.
Et impermixtæ quidem sunt contrariæ
differentiæ, mista vero contraria accidentia. Huiusmodi quidem communiones
et proprietates differentiæ et cæterorum sunt. Species vero quo quidem
differat a genere et differentia dictum est in eo quod dicebamus quo genus
differt cæteris et quo differentia differret cæteris. Speciei autem et
proprii commune est de se invicem prædicari; nam, si homo, risibile est, et si
risibile, homo est (risibile vero quoniam secundum id quod natum est dicitur, sæpe
iam dictum est); æqualiter enim sunt species his quæ eorum participant et
propria quorum sunt propria. Differt autem species proprio quoniam species quidem
potest et aliis genus esse, proprium vero et aliarum specierum esse impossibile
est. Et species quidem ante subsistit quam proprium, proprium vero postea
fit in specie; oportet enim hominem esse ut sit risibile. Amplius species
quidem semper actu adest subiecto, proprium vero aliquando potestate; homo enim
semper actu est Socrates, non vero semper ridet quamuis sit natus semper
risibilis. Amplius quorum termini differentes, et ipsa sunt differentia; est
autem speciei quidem sub genere esse et de pluribus et differentibus numero in
eo quod quid est prædicari et cætera huiusmodi, proprii vero quod est soli et
semper et omni adesse. Speciei vero et accidentis commune quidem est de
pluribus prædicari; raræ vero aliæ sunt communitates propterea quoniam plurimum
a se distant accidens et cui accidit. Propria vero utriusque sunt, speciei
quidem in eo quod quid est prædicari de his quorum est species, accidentis
autem in eo quod quale quiddam est vel aliquo modo se habens. Et
unamquamque substantiam una quidem specie participare, pluribus autem
accidentibus et separabilibus et inseparabilibus. Et species quidem ante subintellegi
quam accidentia vel si sint inseparabilia (oportet enim esse subiectum ut illi
aliquid accidat), accidentia vero posterioris generis sunt et aduenticiæ naturæ. Et
speciei quidem participatio æqualiter est, accidentis vero, vel si inseparabile
sit, non æqualiter; Æthiops enim alio Æthiope habebit colorem vel intentum
amplius vel remissum secundum nigritudinem. Restat igitur de proprio et
accidenti dicere; quo enim proprium specie et differentia et genere differt,
dictum est. Commune autem proprii et inseparabilis accidentis est quod præter
ea numquam consistant illa in quibus considerantur; quemadmodum enim præter
risibile non subsistit homo, ita nec præter nigredinem subsistit Æthiops. Et
quemadmodum semper et omni adest proprium, sic et inseparabile
accidens. Differunt autem quoniam proprium uni soli speciei adest
(quemadmodum risibile homini), inseparabile vero accidens, ut nigrum, non solum
Æthiopi sed etiam coruo adest et carboni et ebeno et quibusdam
aliis. Quare proprium conversim prædicatur de eo cuius est proprium et est
æqualiter, inseparabile vero accidens conversim non prædicatur. Et
propriorum quidem æqualis est participatio, accidentium vero hæc quidem magis,
illa vero minus. Sunt quidem etiam aliæ communitates vel proprietates
eorum quæ dicta sunt sed sufficiunt etiam hæc ad discretionem eorum
communitatisque traditionem. Hiemantis anni tempore in Aureliæ montibus
concesseramus atque ibi tunc, cum violentior auster eiecisset noctis placidam
atque exturbasset quietem, recensere libitum est ea ƿ quæ doctissimi viri ad
illuminandas quodammodo res intellectus densitate caliginantissimas quibusdam
quasi introductoriis commentariis ediderunt. Eius vero rei Fabius initium
fecit, qui cum me lectulo recumbentem et quædam super eisdem rebus cogitantem
meditantemque vidisset, hortatus est, ut, quod sæpe eram pollicitus, aliquam
illi eius rei traderem disciplinatu. Complacitum est igitur, quoniam tunc et
familiarium salutationes et domestica negotia cessabant. Interrogatus ergo a me
super quibus vellet rebus enodare atque expedire, tunc Fabius: Quoniam, inquit,
tempus ad studia uacat et hoc otium in honestum negotium converti licet, rogo
ut mihi explices id quod Victorinus orator sui temporis ferme doctissimus Porphyrii
per Isagogen, id est per introductionem in Aristotelis Categorias dicitur
transtulisse. Et primum didascalicis quibusdam me imbue, quibus
expositores vel etiam commentatores, ut discipulorum animos docibilitate quadam
assuescant, utuntur. Tunc ego: Sex
omnino, inquam, Magistri in omni expositione prælibant. Prædocent enim quæ sit
cuiuscumque operis intentio, quod apud illos skopou" vocatur; secundum, quæ
utilitas, quod a Græcis crhusimon appellatur; tertium, qui ordo, quod tauxin
vocant; quartum, si eius cuius esse opus dicitur, germanus propriusque liber
est, quod gnhusion interpretari solent; quintum, quæ sit eius operis
inscriptio, quod eipigrafhun Græci nominant. In hoc etiam quod intentionem
cuiusque libri insollerter interpretarentur, de inscriptione quoque operis apud
quosdam minus callentes hæsitatum est. Sextum est id dicere, ad quam partem
philosophiæ cuiuscumque libri ducatur intentio quod Græca oratione dicitur
eii" poi~on meuro" filosofiva" ainaugetai. Hæc ergo omnia in
quolibet philosophiæ libro quæri convenit atque expediri. Tunc Fabius quæ esset
introductionis intentio interrogavit. Et ego inquam: Aristoteles, cui factus
est introductionis pons, non aliter intellegi potest, nisi ipsas res de quibus
disputaturus est ad intellegentiam præparemus. Videns enim Porphyrius quod in
rebus omnibus essent quædam prima natura, ex quibus omnia velut ex aliquo fonte
manarent, et illa quæ prima essent, et substantia esse et generis vocabulo
nuncupari; porro autem numquam esse genus posse, nisi ei quædam aliau
subderentur, et quæ essent subdita, species appellari; porro autem numquam
genus uni speciei genus esse posse sed pluribus; plures autem species non posse
esse multiplices, nisi eas aliqua discretio separaret -- si enim nihil sibi
dissimiles forent, una species, non multiplices viderentur; illa igitur divisio
et dissimilitudo specierum ƿ differentiæ nomine vocitatur, omnia vero quæ
aliqua re differunt, fieri aliter non potest, nisi quibusdam propriis
solitariisque naturis insignita sint. Atque hæc hactenus -- videns ergo quod
omnis omnium disparilitas in gemina rerum principia secaretur, in substantiam
atque accidens, ita ut neque accidens sine substantia neque sine accidenti
substantia esse posset -- accidens quippe sine aliquo substantiæ fundamento
esse non potest, substantia vero ipsa sine superiecto accidenti videli nullo
modo potest. Ut enim color sit, quod est accidens, in corpore erit, quod est
substantia. Porro autem cum corpus, id est substantiam videris, insignitam eam
accidenti, id est aliquo colore respicies. Itaque fit ut neque substantia
præter accidens sit neque accidens a substantia relinquatur; ubi enim
substantia fait, mox accidens consecutum est -- speculatus igitur Porphyrius in
his duabus rebus, id est accidenti et substantia, genera, species, propria
differentiasque versari et quod ipsa per se sint genera subiectis et
subiacentibus speciebus, quæ differentiis et propriis insignitæ sunt, statuit
principaliter de genere, specie, differentia propriisque tractare. Et quoniam
tractatus hic in definitionibus, ut post docebimus, proderit, si quis autem in
definitione generali ponat accidens, eum non recte definire manifestum est,
quod suo loco tractabitur, statuit pauca de accidentibus prælibare. Ita enim
nos prudentissimus doctor instituit, ut tunc in definitionibus quibuslibet
plenam scientiam queamus accipere, cum quod prosit, dictum sit et quod non sit
utile, segregetur. Hæc igitur huius operis est intentio, de genere, specie,
differentiis, propriis accidentibusque tractare. Hic Fabius: Expedisti, inquit,
de intentione, nunc utilitatem explica. ÐVaria, inquam, et multiplex in hoc
corpore commoditas utilitasque versatur. Primum enim in Aristotelis Categorias
perquam uberrime prodest. Quid autem prosit, dicemus, cum de eius libri
inscriptione tractabimus sed in quibus aliis prosit, paucis philosophiæ ipsius
divisione facta perstringam. Et prius quid sit ipsa philosophia considerandum
est. Est enim philosophia amor et studium et amicitia quodammodo sapientiæ,
sapientiæ vero non huius, quæ in artibus quibusdam et in aliqua fabrili
scientia notitiaque versatur sed illius sapientiæ, quæ nullius indigens, vivax
mens et sola rerum primæua ratio est. Est autem hic amor sapientiæ
intellegentis animi ab illa pura sapientia illuminatio et quodammodo ad se
ipsam retractio atque aduocatio, ut videatur studium sapientiæ studium
divinitatis et puræ mentis illius amicitia. Hæc igitur sapientia cuncto equidem
animarum generi meritum suæ divinitatis imponit et ad propriam naturæ vim
puritatemque reducit. Hinc nascitur speculationum cogitationumque veritas et
sancta puraque actuum castimonia. Quæ res in ipsius philosophiæ divisionem
sectionemque convertitur. ƿ Est enim philosophia genus, species vero duæ, una
quæ theoretica dicitur, altera quæ practica, id est speculativa et activa.
Erunt autem et tot speculativæ philosophiæ species, quot sunt res in quibus
iustæ speculatio considerationis habetur, quotque actuum diversitates, tot
species varietatesque virtutum. Est igitur theoretices, id est contemplativæ
vel speculativæ, triplex diversitas atque ipsa pars philosophiæ in tres species
dividitur. Est enim una theoretices pars de intellectibilibus, alia de
intellegibilibus, alia de naturalibus. Tunc interpellavit Fabius
miratusque est, quid hoc novi sermonis esset, quod unam speculativæ partem
intellectibilem nominassem. Nohtau,
inquam, quoniam Latino sermone numquam dictum repperi, intellectibilia egomet
mea verbi compositione vocavi. Est enim intellectibile quod unum atque idem per
se in propria semper divinitate consistens nullis umquam sensibus sed sola
tantum mente intellectuque capitur. Quæ res ad speculationem dei atque ad animi
incorporalitatem considerationemque veræ philosophiæ indagatione componitur:
quam partem Græci qeologivan nominant. Secunda vero est pars intellegibilis, quæ
primam intellectibilem cogitatione atque intellegentia comprehendit. Quae est
omnium caelestium supernae divinitatis operum et quicquid sub lunari globo
beatiore animo atque ƿ puriore substantia valet et postremo humanarum animarum
quae omnia cum prioris illius intellectibilis substantiae fuissent corporum
tactu ab intellectibilibus ad intellegibilia degenerarunt ut non magis ipsa
intellegantur quam intellegant et intellegentiae puritate tunc beatiora sint,
quotiens sese intellectibilibus applicarint. Tertia theoretices species est
quae circa corpora atque eorum scientiam cognitionemqtle versatur: quae est
physiologia, quae naturas corporum passionesque declarat secunda vero,
intellegibilium substantia, merito medio collocata est, quod habeat et corporum
animationem et quodammodo vivificationem et intellectibilium considerationem
cognitionemque. Practicae vero philosophiae, quam activam superius dici demonstratum est,
huius quoque triplex est divisio. Est enim prima quae sui curam gerens cunctis
sese erigit, exornat augetque virtutibus, nihil in vita admittens quo non
gaudeat, nihil faciens paenitendum. Secunda vero est quae rei publicae curam
suscipiens cunctorum saluti suae providentiae sollertia et iustitiae libra et
fortitudinis stabilitate et temperantiae patientia medetur; tertia vero, quae
familiaris rei officium mediocri componens dispositione distribuit. Sunt harum
etiam aliae subdivisiones, quas nunc persequi supersedendum est. Ad haec igitur
ut fieri possint et ut superiora intellegi queant, necessarius maxime
uberrimusque fructus est artis eius quam Graeci logikhun, nos rationalem
possumus dicere. Quod ƿ recta orationis ratione quid verum quidque decens sit,
nullo erroris flexu diverticulove fallatur. Quam quidem artem quidam partem
philosophiae, quidam non partem sed ferramentum et quodammodo supellectilem
iudicarunt. Qua autem id utrique impulsi ratione
crediderint, alio erit in opere commemorandum. Haec autem generis, speciei,
differentiae, proprii atque accidentis disputatio in omni nobis philosophiae
cognitione quas quandam viam parat. Nam cum quid genus sit docemur, quid
species, intellegimus genus esse philosophiam, species vero indubitanter
theoreticen et practicen. De logica vero, utrum sit species, eadem hac possumus
ratione perpendere. Prodest nobis differentiae cognitio ad ipsarum philosophiae
specierum differentias cognoscendas. Prodest proprii scientia ad cognoscendum
quid unicuique philosophiae differentiae solitaria natura videatur substantia
innatum. Prodest accidentis cognitio quid principaliter in rebus sit cernere et
quid secundo contingentique loco veniat, discernere. Ita nobis harum quinque
rerum scientia ramosa quadam et multifida vi in omnes sese philosophiae partes
infundit. Ad grammaticam vero non minor huius rei usus est, quando per
orationem genus, octo vero partes orationis per genera, species, differentias
propriaque metimur. Est vero huius rei perquam rhetoricae amica coniunctaque
cognitio. Ita enim rhetoricam in tribus causarum possumus separare generibus et
eas in subiectis constitutionibus dissecare. Definitionum quoque, quod ad
logicam pertinet, magna ƿ atque utilis uberrimaque cognitio est; quas
definitiones nisi per genera, species, differentias proprietatesque tractaveris
mlllus umquam definitionibus terminus imponetur. Nam si quid definies, ex quo
sit genere primum tibi dicendum est, atque in hoc genus speciesque consummata
sit. Nam cuiuscumque rei genus dixeris, ad quam rem illud dixeris, speciem
facis, ut si quid sit homo definias, dicas hominem esse animal igitur quoniam
ad hominem aptasti animal, genus esse animal et hominem speciem a te declaratum
est. Sed non sufficit sola generis in definitione monstratio. Si enim
solum animal hominem esse dixeris, non potius hominem quam bovem aut equum
definitione depinxeris. Prodest igitur etiam differentias adhibere, per quas id
quod definies ab speciebus aliis seiungatur, ut dicas hominem esse animal
rationale. Et quoniam sub eadem differentia plures frequenter species
inveniuntur, ut sub rationali deus atque homo, utilissimus proprietatis usus
est, ut id dicas quod sola quam definis species suum propriumque retineat. Fit
ergo huiuscemodi hominis definitio: homo est animal, id est genus, homo vero
species; rationale, quod differentia est; risus capax, quod proprium est.
Accidentium vero in definitionibus nullus usus est. Prodest ergo in
definitionibus harum quinque rerum cognitio; ut nec ea quæ sunt utilia prætermittas
nec ea quæ nihil præstant commoditatis adiungas. In divisione vero tantum
prodest, ut nisi per horum scientiam nulla res recte distribui secarique
possit. Nam quæ generum vel specierum recta distributio divisiove erit, ubi
ipsarum per quas dividitur rerum nulla scientiæ cognitione dirigimur? ƿ
Probationum vero veritas in his maxime constituta est, quod per ea quæ dividis,
id quod dividis vel quid aliud probas. Nam Marcus Tullius in Rhetoricorum
primo, quoniam divisionem generum causarum rite atque ordinate faciebat, eius
rei probationem ita esse debere per species generaque disposuit, cum ait easdem
res aliis superponi, aliis supponi posse, eisdem et subiectas et superpositas
esse non posse. Hæc fere de utilitate ad tempus dicenda credidimus. Tunc
Fabius: Demiror, inquit, cur inchoanti mihi tam subtilius inventas
exercitatasque res edideris. Sed dic, quæso, quodnam hoc tuum fuit consilium?
Ego dicam tibi: quod assuescendus animus auditoris et mediocri subtilitate
imbuendus est, ut cum sese hic primum exercuerit palæstra ingenii, quasi
quodammodo prius luctatus ea quæ sequentur sine ullo labore conficiat. Sed 'quid restat?' dicas
licebit. Et Fabius: Ordinem, inquit, restare arbitror, si bene commemini.
ÑAtqui, inquam, hic ordo valde cum inscriptione coniunctus est. Si enim
alterutrum noris, ambo noveris. Ordo tamen est quod omnes post Porphyrium
ingredientes ad logicam huius primum libelli traditores fuerunt, quod primus
hic ad simplicitatem tenuitatis usque progressus, quo procedentibus viandum
sit, præparat. Aristoteles enim quoniam dialecticæ ƿ atque apodicticæ disciplinæ
volebat posteris ordinem scientiamque contradere, vidit apodicticam
dialecticamque vim uno syllogismi ordine contineri. Scribit itaque priores
Resolutorios, quos Græci iAnalutikouu" vocant, qui legendi essent antequam
aliquid dialecticæ vel apodicticæ artis attingerent. In primis enim
Resolutoriis de syllogismorum ordine, complexione figurisque tractatur. Et
quoniam syllogismus genus est apodictici et dialectici syllogismi, dialecticam
vero in Topicis suis exercuit, aipoudeixin in secundis Resolutoriis ordinavit,
horum disciplina, quam ille in monstrandis syllogismis ante collegerat, prius
etiam in studiis lectitatur. Itaque prius primi Resolutorii, qui de syllogismi
sunt, quam secundi Resolutorii, qui de apodictico syllogismo, vel Topica, quæ
de dialectico syllogismo sunt, accipiuntur. Traxit igitur Aristoteles
dialecticam atque apodicticam scientiam adunavitque in syllogismorum
resolutoria disputatione. Sed quoniam syllogismum ex propositionibus constare
necesse est, librum Peri; eIrmhneiva" qui inscribitur, 'de
propositionibus' adnotavit. Omnes vero propositiones ex sermonibus aliguid
significantibus componuntur. ƿ Itaque liber quem de decem prædicamentis
scripsit, quæ apud Græcos kathgorivai dicuntur, de primis rerum nominibus
significationibusque est. Vidit enim Aristoteles infinitam miscellamque esse
rerum omnium verborumque disparilitatem et, ut eorum ordinem reperiret, in
decem primis sermonibus prima rerum genera significantibus omne quicquid illud
vel rerum vel sermonum poterat esse, collegit. Sed Aristoteles hactenus.
Speculatus autem Porphyrius si categoriæ genera sunt rerum, rerum vero
sermonumque diversitas speciebus, differentiis propriisque insigniretur, videns
etiam quod accidentium in categoriis magna vis esset -- omnes enim res Aristoteles
in duas primum dividit partes, in accidens atque substantiam, et accidens in
novem membra dispersit dicens aut substantiam esse quamcumque illam rem aut si
accidens esset, quoniam aut qualitas aut quantitas aut ad aliquid aut ubi aut
quando aut iacere aut habere aut facere esset aut pati -- prælibat igitur nobis
Porphyrius ad horum verissimam cognitionem hoc de generibus, speciebus,
differentiis, propriis accidentibusque tractatu. Sic igitur cum ante
apodicticam dialecticamque rem syllogistica prælegatur, ante syllogisticam in
propositionibus primus labor sit, ante propositiones in categoriis pauca
desudent, ante categorias quæ generibus, speciebus, differentiis, propriis
accidentibusque censentur, ordo est de his ipsis rebus pauca prælibare. Recte
igitur et filo lineæ quodam hic Porphyrii liber primus legentibus studiorum prægustator
et quodammodo initiator occurrit. Quodsi in hac re quod dictum est sat est, rem
etiam de inscriptione confecimus. Quo enim alio melius quam introductionis nomine nuncuparetur
hic liber? Est namque ad
Categorias Aristotelis introitus et quædam quasi ianua venientes
admittet. Tunc Fabius: Perge, quæso te, et si eius hoc proprium
germanumque opus est collige. ÑHoc, inquam, indubitatum est, omnibus enim
Porphyrii libris stilus hic convenit. Et mos hic Porphyrio est, ut in his rebus
quæ sunt obscurissimæ, introducenda quædam et prægustanda præcurrat, ut alio
quodam libro de categoricis syllogismis fecit et de multis item aliis quæ in
philosophia gravia illustriaque versantur. Et hoc apud superiores indubitatum
est, quibus nos nolle credere inscitia est. ÑTunc Fabius: Restat, inquit, ut ad
quam partem philosophiæ ducatur, edisseras. Ego dicam tibi. Quoniam categoriæ
ad propositiones aptantur, syllogismi de propositionibus componuntur,
apodictici vero vel dialectici syllogismi in logicæ artis disciplina vertuntur,
constat quoque categorias, quæ ad propositiones syllogismosque pertinent, logicæ
scientiæ esse conexas. Quare introductio
quoque in categorias ad logicam scientiam convenienter aptabitur. Quoniam ea quæ
prædicuntur explicui, nunc textus ipsius ratio atque ordo videatur. Tunc
Fahius: Priusquam explanatio sensus procedat, id scire desidero, cur cum posset
dicere 'cum necessarium sit', præposterato ordine cum sit necessarium dixit. Et
ego: Quoniam, inquam, nullum accidens est, quod non substantiæ fundamento
nitatur. Porro autem quicquid ad cuiuslibet superiecti firmitatem est, id
antequam ipsum esset, fuisse necesse est. Ut enim in domibus, nisi prius
fundamenta subicias, nulla umquam fabrica, sic, nisi prius substantiæ
fundamenta sint, nulla umquam accidentia superponentur. oportet enim prius esse
aliquid, ut formam qualitatis arripiat, nam 'necessarium' qualitas est. Non absurde igitur prius 'esse'
posuit, post etiam 'necessarium', id est post substantiam qualitatis nomen
aptavit. Hic Fabius: Subtilissime, inquit, et lucide sed nunc ordo ipse
operis testusque videatur. CUM SIT NECESSARIUM, MENANTI, SIVE AD ARISTOTELIS
CATEGORIAS SIVE AD DEFINITIONIS DISCIPLINAM, NOSSE QUID GENUS SIT QUIDVE
SPECIES, QUID DIFFERENTIA, QUID PROPRIUM, QUID ACCIDENS, OMNINO ENIM AD EA QUÆ
SUNT DIVISIONIS VEL QUÆ PROBATIONIS, QUORUM UTILITATIS EST MAGNÆ COGNITIO,
BREVITER TIBI EXPLICARE TEMPTABO. QUÆ APUD ANTIQUOS QUIDEM ALTE ET MAGNIFICE QUÆSTIONUM
GENERA PROPOSITA SUNT, EGO SIMPLICI SERMONE CUM QUADAM CONIECTURA IN RES ALIAS
ISTA EXPLICABO MEDIOCRITER. Nunc ego: Prædiximus quidem pauca superius sed vel
his quædam addere vel hæc eadem rursus commemorare absurdum esse non arbitror.
Totus autem sensus talis est. Scribens ad Menantium de utilitate libri summatim
pauca prædixit, quo elucubratior animus auditoris exercitatiorque ad hæc
capienda perveniat. Prodesse autem ad Aristotelis Categorias dicit, quod, cum
omnem sermonum significantium varietatem diversa rerum summa divideret et in
substantiam atque accidens omnes res secaret atque dispergeret, accidens in
novem secuit partes, quod superius demonstravi, et hæc genera generalissima
nominavit, id est genikwutata, quod super ista alia genera inveniri non
possint. Igitur si sunt genera, sine speciebus
esse non possunt. Si sub his species supponuntur, differentiis non uacabunt.
Quodsi differentias retinent, propriis indigebunt. Accidentis vero novem prædicamenta
sunt. Quocirca non absurdum fuit hinc introductionem in Prædicamenta componi,
ut de generibus, speciebus, differentiis propriisque tractaret, quæ in ipsis Prædicamentis
inseparabiliter videntur inserta. Amplius, quod Aristotelica subtilitas,
priusquam ad prædicamentorum ordinem veniretur, de æquivocis univocisque
tractavit, definit vero æquivoca sic: ÆQUIVOCA SUNT QUORUM NOMEN SOLUM
COMMUNE EST, SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIÆ RATIO ALIA ut si qua sunt quæ
nomine tantum communicent, substantia vero dissimilent, univoca vero, quæ sub
eodem nomine et sub eadem substantia continentur. omne igitur genus ad species
quæ sunt sub ipso positæ, univoce prædicari potest. Porro autem quicquid ad
quaslibet res æquivoce prædicatur, in his sola differentia est, genus vero
speciesque non convertitur. Animal enim et homo univocum est. Animal enim
animalis nomine dicitur, porro autem nomini nomen etiam convenit animalis, ut
dicatur animal: uno ergo nomine animalis homo et animal appellatur. Animalis
vero definitio est 'substantia animata sensibilis': quam si ad hominem vertas,
nihil absurdum feceris; potest enim esse homo substantia animata sensibilis sed
animal genus, homo vero species. Univoce igitur genus et species prædicantur. Æquivoca
vero quæ fuerint, quoniam definitionibus differunt et eorum quorum definitiones
aliæ sunt, alia est etiam et substantia, quorum alia substantia est, alia sunt
etiam omnino genera, in his, id est æquivocis, constat quod neque genus neque
species possit aptari. Ut enim si quis hominem marmoreum et hominem vivum hominis
nomine appellet, idem nomen fecerit substantiæ, differentia vero definitioneque
dissimili. Porro autem hominis
et statuæ non unum genus est sed statuæ inanimatum, hominis animatum. Quare
constat quoniam numquam sub eisdem generibus continentur quæcumque æquivoce prædicantur.
Quam vim, nisi prius de generibus, speciebus, propriis et differentiis notitiam
scientiamque perceperis, nullo umquam tempore discernes. Idem Aristoteles ait
quid sint primæ substantiæ, quid secundæ. Et primas substantias dicit esse
individuorum corporum et singulorum, ut est Cicero aut Plato aut Socrates,
secundas vero substantiis species appellavit, ut est homo, vel genera, in
quibus ipsæ species continentur, ut est animal. Hæc igitur nisi prælibata generis specieique
cognitione sciri non possunt. Idem ait substantiam ad aliam substantiam in eo
quod substantia sit, nulla differentia disgregari. Idem substantiæ proprietates
requirit, ut quasi inpresso aliquo signo, sic proprietate nota facilius quid
substantia sit invenire atque expedire possimus. Atque hoc idem in accidentibus
fecit. Nam et quantitatis et qualitatis et ad aliquid relationis propria
collegit, et idem magna apud Aristotelem cura diligentiaque conspicitur.
Videsne ut sese quinque harum rerum vis in categorias interserat et prædicamentorum
virtutibus inseparabiliter colligetor? non mendax igitur Porphyrius de hac
quinque harum rerum nobis in Categorias utilitate promisit. Definitionis vero disciplinam superius diximus præter
genela, species, differentias et propria non posse tractari. Sed quoniam sunt
quædam genera quæ genus habere non possunt, ut est substantia vel alia quæ
Aristoteles in prædicamentis constituit. Dicat quis ad hæc horum cognitionem
nihil omnino prodesse. Quod non sit in his a genere trahenda definitio in
quibus genus inveniri non possit, quod, si qua res genus non ƿ haberet, species
non esset; hoc ita posito ad generalissimarum generum definitionem nihil genera
et species utilitatis habere. Ridicula mehercule atque absurda propositio! Præter
scientiam enim generum specierumque magis genera illa generalissima cognoscere
qui potis est, cum, hæc sola generum specierumque cognitio si amissa sit, nihil
de generibus speciebusque noscatur? In illis igitur in quibus genus aliud
superius inveniri non potest, nullus umquam terminus definitionis aptabitur et
in ipsius definitione genera speciesque cessabunt et solæ differentiæ
propriaque illius terminum definitionis informant. Cum enim id quod dicis, ab
aliis rebus omnibus adiunctis differentiis segregaveris et propriis inpressis
formam eius figuramque monstraveris, genus quod invenire non poteris.
Perquirere non labores. Sed in his species et genera non requiruntur in quibus,
quod ipsa generalissima sint genera, genus inveniri non queat. Porro autem in
his quorum genus est aliquid, nisi a genere definitio ducatur, finis eius
definitionis vitiosa conclusione colligitur. Accidens vero ad definitiones
nihil prodesse non dubium est. Definitio enim substantiam informare desiderat,
accidens vero substantiam non designat. Accidens igitur in definitione nihil
prodest. Est itaque necessaria generis specieique cognitio, ut si generalissima
non sint quæ quisque definiturus est, a genere definitionem trahat, si vero
generalissima sint, ut genus quærere, quod inveniri non potest, non laboret. Æque
enim vitiosum est vel in generalissimis genera quærere vel subalternis
generibus a generibus definitionem ducere supersedere. Differentiæ vero et
propria, vel si magis genera sunt vel si subalterna, maximam retinent
utilitatem. Et quoniam ad
definitiones quæ pertinent quædam dicta sunt, pauca etiam de his ipsis
rationabilius subtiliusque colligemus. Sit genus animal, sit species homo, sit
differentia rationale vel mortale, sit proprium risibile; accidens vero quoniam
ad definitiones in commodum est, prætermittamus. Quisquis ergo speciem definit,
ita genere ab aliis eam generibus separat, ut si quis dicat 'quid est homo?'
'animal' dicat. Dicens enim animal separavit hominem ab omnibus generibus quæcumque
animalia non sunt. Si quis vero differentiam dicat et eam ad speciem
accommodet, res sub eisdem generibus per differentias disgregavit. Nam cum
dicis hominem esse animal rationale, eum etiam et bos et equus species animalis
sint, additum tamen rationale homini ab aliis sub eodem genere speciebus
hominis speciem segregavit atque distinxit propria vero cum dederis, res quæ
sunt sub eisdem differentlis segregabis. Nam cum dixeris hinnibile vel
risibile, illud est equi proprium, illud hominis. Et cum equus cum bove atque
cane sub eadem differentia sit, quod irrationabilia sunt omnia, adiectum
hinnibile a cæteris equum sub eadem differentia speciebus dividit. Homo vero et
deus sub eadem differentia, id est rationali, quod utrique rationales sunt,
quamvis homo et deus adiuncta mortali differentia separentur, proprio tamen, id
est risibili, quod solus habet homo, naturalius ƿ substantialiusque
disiungitur. Quod in aliis rebus in quibus nullas species talis differentia
separat, melius cognosci potest. Nam cum sub eadem differentia sint
irrationabilia, equus, bos, canis, nec sit ulla alia quæ eos separet
differentia substalltialis -- possunt enim accidentis differentiæ esse quæ eos
separent, quales sunt formarum -- additum proprium hinnibile equum ab aliis sub
eadem differentia speciebus proprietatis ipsius separatione
disiunxit. Repetendum est igitur a primordio quod genera in definitionibus
ab aliis generibus separant, differentiæ ab ipsis speciebus quæ sub eisdem
generibus positæ sunt, propria ab speciebus quæ sub eisdem differentiis
supponuntur. Sed quoniam plenede definitione tractatum est, probationis
vel divisionis vim subtilitatemque tractemus. Sed omnis divisio duplex est, aut
cum totum corpus in diversa disiungis aut cum genera per species distribuis. Si
quis igitur harum quinque rerum minus sollers divisiones rerum facere voluerit,
non est dubium quin eas per inscientiam sæpe ab speciebus in genera solvat,
quod est factu foedissimum. Quod Hermagoræ in prima Rhetoricorum disputatione
usu venit. In tales enim erroris nebulas incidit, ut duo genera sub æqualis
generis parte supponeret. Quodsi divisionum vim veritatemque vidisset et
disciplinam generum, specierum, propriorum et ƿ differentiarum suscepisset,
numquam tam insulsæ divisionis errore tam vivacissime a Marco Tullio
culparetur. In probationibus vero tantus est huius operis fructus, ut præter
hoc nullius umquam rei possit provenire probatio. Quid enim digne monstrare
queas, cuius si differentias nescias, id ipsum quale sit scire non possis? Quid
autem digne exequeris, cuius si genus nescias, ex quo id ipsum fonte manet
ignores? vel quid in probationibus ratione possis ostendere, cuius si speciem
nescias, id ipsum de quo aliquid probare vis, quid sit non possis agnoscere? Quodsi propria prætermittas, nullas umquam res
valebis propriæ termino probationis includere. At vero si non vim accidentium
naturamque perspicias, cum de cuiusque substantia tractes, inane accidentis
nomen æque in definitionibus probationibusque miscebis. Ita his rebus cognitis
integra stabilisque divisio et definitio permanebit, incognitis debilis lababit
et trunca probatio. Hæc se igitur Porphyrius, non enim Victorinus,
breviter mediocriterque promittit exponere. Nec enim introductionis vice
fungeretur, si ea nobis a primordio fundaret ad quæ nobis hæc tam clara
introductio præparatur. Servat igitur introductionis modum doctissima parcitas
disputandi, ut ingredientium viam ad obscurissimas rerum caligines aliquo quasi
doctrinæ lumine temperaret. Dicit enim apud antiquos alta et magnifica quæstione
disserta quæ ipse nunc parce breviterque ƿ composuit. Quid autem de his a
priscis philosophiæ tractatoribus dissertum sit, breviter ipse tangit et præterit.
Tunc Fabius: Quid illud, inquit, est? Et ego: Hoc, inquam, quod ait se omnino
prætermittere genera ipsa et species, utrum vere subsistant an intellectu solo
et mente teneantur, an corporalia ista sint an incorporalia, et utrum separata
an ipsis sensibilirbus iuncta. De his sese, quoniam altior esset disputatio,
tacere promisit, nos autem adhibito moderationis freno mediocriter unumquodque
tangamus. Eorum ergo quæ se transire et prætermittere pollicetur, prima est quæstio,
utrum genera ipsa et species vere sint an in solis intellectibus nuda inaniaque
fingantur. Quæ quæstio huiusmodi est. Quoniam hominum multiformis est animus,
per sensuum qualitatem res sensibus subiectas intellegit et ex his quadam
speculatione concepta viam sibi ad incorporalia intellegenda præmunit, ut cum
singulos homines videam, eos quoque me vidisse cognoscam et quia homines sint,
me intellexisse profitear. Hinc igitur ducta intellegentia velut iam
sensibilium cognitione roborata sublimiori sese intellectu considerationis
extollit et iam speciem ipsam hominis, quæ sub animali est posita, et singulos
homines continere suspicatur et illud incorporeum intellegit cuius aote
particulas corporales in singulis hominibus sentiendis et intellegendis
assumpserat. Nam hominem quidem illum specialem, qui nos ƿ omnes intra sui
nominis ambitum cohercet, non est dicere corporalem, quippe quem sola mente
intellegentiaque concipimus. Sic igitur mens rerum nixa primordiis altiori
atque incomparabili intellegentia sublimatur. Hinc ergo animus non solum per
sensibilia res incorporales intellegendi est artifex sed etiam fingendi sibi
atque etiam mentiendi. Inde enim ex forma equi vel hominis falsam Centaurorum
speciem sibi ipsa intellegentia comparavit. Has igitur mentis considerationes
quæ a rerum sensu ad intellegentiam profectæ vel illtelleguntur vel certe
finguntur, fantasiva" Græci dicunt, a nobis visa poterunt nominari. Ita
ergo nunc de generibus, speciebus et cæteris quærunt, utrum hæc vere
subsistentia et quodammodo essentia constantiaque intellegantur, ut a
corporalibus singulis vere atque integre ductam hominis speciem intellegamus,
an certe quadam animi imaginatione fingantur, ut ille Horatii versus
est: HUMANO CAPITI CERUICEM PICTOR EQUINAM IUNGERE SI VELIT quod
neque est neque esse poterit sed sola falsa mentis consideratione pingitur.
Nimis acute subtilis inquisitio atque ad rem maxime profutura! Scienda enim
sunt utrum vere sint nec esse de his disputationem considerationemque, si non
sint. Sed si rerum veritatem atque integritatem perpendas, non est dubium
quin vere sint. Nam cum res omnes quæ
vere sunt, sine his quinque esse non possint, has ipsas quinque res vere
intellectas esse non dubites. Sunt autem in rebus omnibus conglutinatæ et
quodammodo coniunctæ atque compactæ. Cur enim Aristoteles de primis decem
sermonibus genera rerum significantibus disputaret vel eorum differentias
propriaque colligeret et principaliter de accidentibus dissereret, nisi hæc in
rebus intimata et quodammodo adunata vidisset? Quod si ita est, non est dubium
quin vere sint et certa animi consideratione teneantur. Quod ipsius quoque
Porphyrii probatur assensu. Nam
quasi iam probato et scito quod ista vere subsistant, aliam quæstionem inferre
non dubitat, cum dicit: an corporalia ista sint an incorporalia. Quæ nimis
esset frivola atque absurda quæstio, utrum essent corporalia, nisi prius esse
constaret. Hæc quoque non mediocriter utilis inquisitio ita resolvitur:
incorporalia esse quæ ipsa quidem nullis sensibus capiantur, animi tamen qualia
sint consideratione clarescunt. Nam quia incorporeorum prima natura est, potest
res incorporea parens esse quodammodo corporeæ. Corporea vero incorporeis præesse
non poterunt, quod, quoniam substantia genus est, corporale vero et incorporale
species substantiæ, corporale non esse genus hæc res declarat, quod substantiæ,
id est generi, incorporale supponitur. Quodsi corporale esset genus, numquam
sub eo species incorporea poneretur. Animadverte igitur vehementissime,
quam numquam ƿ quicquam a te animadversum fuit. Genus ipsum quoniam species
habet, species vero differentiis disiunguntur et proprietatibus informantur,
quoniam quædam species reperiuntur quæ in contraria sub genere divisione
contrarias obtineant vices, ut sub animali rationale atque irrationale contraria
sunt et sub rationali mortale atque immortale et hæc quoque contraria, quæritur,
si animal solitario intellectu neque rationale neque irrationale sit, unde hæ
differentiæ in speciebus natæ sint, quæ in genere ante non fuerant. Quodsi genus, id est animal,
utrasque res in se habet, ut et rationale et irrationale sit, in uno eodemque
duo contraria eveniunt, quod est impossibile. Accingam igitur breviter quæstionem
et dicam quod non genus utrumque sit, id est rationale vel irrationale, vel
quicquid aliud inter se species per contrarietates dividunt sed vi sua et
potestate genus, hoc continet, ipsum vero nihil horum est. Ita ergo genus tale est, ut ipsum neque corporale
neque incorporale sit, utrumque tamen ex se possit efficere, quod secundo libro
melius liquebit. Species alias corporalis, alias incorporalis est. Nam si
hominem sub substantia ponas, corporalem speciem posuisti, sin deum,
incorporalem. Eodem modo etiam differentiæ. Nam si corporales vel incorporales
ƿ species dividunt, erunt alias incorporales, alio tempore corporales, ut si
dicas 'quadrupes' ad bipedem, corporalis differentia est sed 'rationalis' ad
irrationalem, incorporalis differentia est. Et propria nihilominus eodem modo.
Nam æquale speciei proprium fuerit: si corporalis, corporale erit proprium, si
incorporalis, incorporale vindicabitur. Et accidens eodem modo. Nam si
incorporalibus quid accidit, incorporale esse manifestum est, ut in animo
accidens est scientia, incorporalis scilicet, corporalibus vero quæ accidunt,
corporalia esse manifestum est, ut si quis dicat accidens me habere capillum
crispum. Si igitur genus neutrum per se ipsum est sed utrasque res es se ipso
efficere potest, species, differentia, propria et accidentia ut accepta in
contrarias species fuerint, proinde vel corporalia vel incorporalia vocabuntur.
Sed sunt quibus hoc ipsum integrum videri possit, et hæc solum incorporalia
esse definiunt. Qui sic dicunt, non considerari genus in eo quod quæque res
suapte natura constat sed in eo quod genus sit. Itaque si substantia genus est,
non consideratur in eo quod substantia est sed in eo quod sub se species habet.
Item si species corporeum et incorporeum est, non in eo quod deus vel homo
dicitur, consideratur sed in eo quod est sub genere. Eodem modo etiam
differentiæ non cons'iderantur in eo quod bipes vel quadrupes sit sed in eo
quod est differentia. Nam quadrupes hoc ipsum nulla differentia est, nisi sit
bipes a quo differat. Itaque non quadrupes vel bipes respicitur sed id quod medium est in bipede
et quadrupede, id est differentia: et de proprio idem. Nam quod cuiusque est
proprium, in eo proprium consideratur quod eius cuius dicitur esse proprium
speciei solius est. Nam 'risibilis' non in eo proprium hominis quod risus est
sed in eo quod solus homo potest ridere. Quæ manifeste incorporalia esse
indubitatum est. Deinde accidentia proinde sunt, qualia fuerint ea quibus accidunt,
ut superius dictum est. Sed hi probare videntur hoc ipsius Porphyrii sententia,
qui, veluti iam probato quodi ncorporea sint, ita ait: ET UTRUM SEPARATA AN
IPSIS SENSIBILIBUS IUNCTA, quod, si esse hæc aliquando corporalia extitisset,
absurdum esset quærere utrum incorporalia seiuncta essent a sensibilibus an
iuncta, cum sensibilia ipsa sint corpora. Talis autem est quæstio, ut quoniam
quædam incorporales sunt res, quæ omnino corpora non patiuntur, ut ƿ animus vel
deus, quædam vero quæ sine corporibus esse non possunt, ut prima post terminos
incorporalitas, quædam autem quæ in corporibus sunt et præter corpora sese esse
patiuntur, ut anima -- quæritur ergo hæ quinque res ex quo incorporalitatis
sint genere, utrum eorum quæ omnino separantur a corpore an quæ a corporibus
separari non possunt an quæ iungantur aliquotiens, aliquotiens segregentur.
Videtur autem quod et segregari et iungi possint. Nam quando corporalium
divisio per genera in species fit et eorum propria et differentiæ nominantur, hæc
circa sensibilia, id est corporalia esse non dubium est; cum vero de
incorporalibus rebus tractatus habetur et per ea ipsa dividuntur quæ corpore
carent, circa incorporalia versantur. Quodsi boc est, non est dubium quod
quinque hæc ex eodem sunt genere, quod et præter corpora separata esse possint
et corporibus iungi patiantur sed ita, ut si corporibus iuncta fuerint,
inseparabilia a corporibus sint, si vero incorporalibus, numquam ab
incorporalibus separentur et utrasque in se contineant potestates. Nam si
corporalibus iunguntur, talia sunt, qualis illa prima post terminos
incorporalitas, quæ numquam discedit a corpore, si vero incorporalibus, talia
sunt, qualis est animus, qui numquam corpori copulatur. Hæc sese igitur
Porphyrius tacere pollicitus breviter ƿ mediocriterque super his rebus tractare
promittit habita in res alias consideratione aut coniectura, quod simile est ac
si diceret: quoniam hæc ad prædicamenta et ad definitiones et ad divisiones et
ad probationes pertinent, ideo hæc tractaturus assumo et eatenus de his
disseram, quatenus in supra dictis rebus proficiunt, non quatenus de his ipsis
generibus speciebusque et cæteris tractari possit. SUNT ENIM ILLA, ut ipse ait,
GRAVIORIS TRACTATUS; QUAM DOCTRINAM A PERIPATETICIS ACCEPTAM, id est ab
Aristotelicis, SE SEQUI confessus est. Nam Stoici, qui de his quoque rebus
tractare voluerunt, non omnino a Porphyrio suscipiuntur, atque ideo ait se a
Peripateticis rationem disputationis accipere. Tunc me Fabius ita percunctatus:
Quid est, inquit, quod dudum dixeras, cum a te de incorporalibus tractaretur,
esse quasdam incorporalitates quæ circa corpus semper consisterent, ut sunt
primæ incorporalitates post terminos? Quæ est hæc incorporalitas aut quos
terminos dicis? Non enim intellego. ÑEt ego: Longas, inquam, tractatus est et
nihil nobis ad hanc rem quam quærimus profuturus. Sed dicam breviter terminos
me dixisse extremitates earum quæ in geometria sunt figurarum, de
incorporalitate vero quæ circa terminos constat, si Macrobii Theodosii
doctissimi viri primum librum quem de Somnio Scipionis composuit in manibus
sumpseris, plenius uberiusque cognosces. Sed nunc ad sequentia
transeamus. Tunc Fabius: Ut placet, inquit, simulque sic incipit: VIDETUR
ENIM NEQUE GENUS NEQUE SPECIES SIMPLICITER APPELLARI, ID EST UNO MODO. GENUS
NAMQUE DICITUR QUORUNDAM AD ALIQUID QUODAMMODO HABENTIUM COLLECTIO, PER QUAM
DARDANIDUM DICITUR GENUS. DICITUR RURSUS GENUS UNIUSCUIUSQUE NATIVITATIS
PRINCIPIUM AUT A GENERANTE AUT AB EO IN QUO QUIS GENITUS EST. Cætera, inquit, fere nota sunt. Tunc ego: Si vim
prius æquivocationis aspicias, divisionem generis diligenter agnosces. Placet
enim per generis nomen cum sibi subectis æquivoca nominare. Æquivoca vero sunt
quæ, cum nomine una sint, longe diversa substantiæ ratione et definitione
discreta sunt, ut si quis hanc verbi gratia statuam Veneris <Venerem>
appellet. Congruunt igitur
Venus ipsa et statua Veneris unius nuncupatione vocabuli, quod utrisque Veneris
nomen est. Si quis vero qui sit utrumque definiat, longe aliam Veneris, aliam
lapidis rationem definitionemque constituet. Speciebus igitur illa esse æquivoca
quæ uno vocabulo appellentur, definitionibus vero diversis ƿ constituantur,
clarescet, ut opinor, participatione generis quam Porphyrius fecit, non Victorinus,
visa. Omne enim quicquid a genere in species
ducitur, univocum. non æquivocum ÆQVIVOCVM est. Univocum est quod et eodem
nomine vocari et eadem definitione constitui potest, ut est animal genus, homo
vero species sed idem homo animal est. Genus igitur et species, id est animal
atque homo, possunt unius animalis nomine nuncupari, ut utrumque animal vocetur
sed eadem definitionibus non discrepent. Nam si definitionem reddas animalis,
dicas id esse animal quod est substantia animata sensibilis; quam si definitionem
ad hominem vertas, non erit absurdum dicere hominem substantiam esse animatam
atque sensibilem sicut animal, sicut iam superius dictum est. Si enim univoca
sunt quæ uno nomine atque eadem definitione constituuntur, æquivoca vero quæ
uno nomine sunt et non sunt una definitione substantiæ, quicquid univocum est,
in his genera speciesque versantur, quicquid æquivocum ÆQVIVOCVM est, non est
in eis talis participatio, ut speciebus et generibus censeantur quæ enim erit
in his generis specieique cognitio, in quibus substantiæ definitio atque
integerrima ratio disgregatur? Ita ergo Porphyrius nomen generis ƿ in tres
dividit formas sed ut æquivoca, non ut univoca, id est ut hæ formæ uno quidem
generis nomine contineantur, sui autem proprietate disgregata dissentiant. Sed
Porphyrius nomen generis hoc modo in tres dividit partes, ut dicat vocari semel
genus de eorunr inter se plurimorumque collectione qui ab uno quocumque nomen
generis trahunt, ut Romani a Romulo trahentes genus ex eodem genere esse
dicuntur. Secundo vero loco dici genus affirmat, ut cuiuscumque est nationis
principium aut a generante aut a loco in quo quis natus est, ut Æneam ab
Anchisa et genere dicimus esse Troianum. TERTIUM
VERO GENUS DICIT ILLUD CUI SPECIES SUPPONITUR. Victorinus vero duo superiora
genera in unum redigit. Nam et multitudinis congruentiam inter se per eandem generis nuncupationem
et quorumcumque a genere lineam et locum in quo quis natus est, uno generis
vocabulo et designatione esse declarat. Addit
autem ipse quod soli Latinæ linguæ congruere possit: dicit enim SECUNDO MODO
GENUS DICI. UT EST GENUS CAUSÆ HONESTUM. Quæ genera causarum Græci in rhetorica
arte genera esse non putant sed schumata vocant id est figuras, genera autem
sola principalia accipiunt, demonstrativum, deliberativum scilicet et
iudiciale. Quæ ipsa ƿ ei[dh rIhtorikh`" vocant, id est species rhetoricæ,
genera vero causarum. Tertium vero genus est id quod Porphyrius ponit, id est
sub quo differentiis distributæ species supponuntur. Sed quoniam de tertio
genere tractaturus est, Victorini culpam vel, si ita contingit, emendationem æqui
bonique faciamus. Nunc ergo ad priorem apud Victorinum generis significationem
reuertamur et eius ut sunt verba enodanda atque expedienda sumamus. GENUS
NAMQUE inquit DICITUR QUORUNDAM AD ALIQUID QUODAMMODO HABENTIUM COLLECTIO. Hic ergo utrumque monstravit, et
cognationem inter se multitudinis et lineæ ductum. Nam cum dicit genus esse
quorundam collectionem ad se invicem quodammodo habentium, id est aliqua inter
se cognatione, iunctorum, et quod addidit ET AD ALIQUID, generis lineam
significat, quam singuli contingentes et ad unum sese ipsius generationis
applicatione iungentes plures ex eadem linea iuncti atque cognati sunt, ut sit
hic ordo: genus dicitur quorundam collectio quodammodo ad aliquem habentium, id
est alicuius lineam per genus contingentium, ut per collectionem cognationem
demonstret et per habitudinem quodammodo ad aliquem colligatam lineam generis
ductumque designet. Sequitur ergo et id planius lucidiusque significat, cum
dicit: DICITUR RURSUS GENUS CUIUSCUMQUE NATIVITATIS PRINCIPIUM AUT A GENERANTE
ƿ AUT AB EO IN QUO QUIS GENITUS EST. Id ipsum latius expedit quod superius
stricto et sentuoso brevitatis vinculo colligaverat. Dicit enim rursus dici
genus aut a generante aut a loco in quo quis natus est. Sed rursus particula si
ad hoc conectatur quod ait aut ab eo in quo quis genitus est, intellectus non
titubat, ut sit ordo: dicitur genus uniuscuiusque nativitatis principium aut a
generante aut rursus ab eo in quo quis genitus est. Vel certe erit simplicior
expositio. Si priorem generis significationem, id est quorundam ad aliquem quodammodo
habentium collectionem, ad solius cognationem multitudinis accipiamus, lineæ
vero ductum et loci generationem in subteriore significatione distribui, ita
tamen, ut una quodammodo generis significatiolle et multitudinis cognationem et
a generante lineam et loci nativitatem significet. Hæc enim omnia de sola
cuiuslibet natione tractantur. Quare non absurdum est quæ omnia ad ortum
genitalem cuiuslibet pertineant. Una significatione generis contineri. Propriæ
tamen et simplicissimæ expositionis est quattuor significationes generis
constituisse Victorinum, ut ad tres Porphyrii unam ipse addiderit generis causæ,
ut sint hæ quattuor significationes, multitudinis cognatio, lineæ ductus, genus
causæ, genus specierum. Sequitur secunda generis divisio apud Victorinum
UT EST GENUS CAUSÆ: quæ Græci, ut dictum est, Non genera sed schumata vocant.
Tertiæ vero significationis generis, hic modus est GENUS DICI CUI SUPPONITUR
SPECIES, id est genus illud a quo species derivantur, quod ait ad superiorum
fortasse similitudinem æquitatemque dispositum. Sic enim genus speciebus suis
principium est, ut Romulus his, qui ab eo cognati sunt iunctique Romani item
eodem modo nomen Romuli Romanos omnes continet, quemadmodum nomine generis
species continentur. Nam sicut a Dardano Dardanidæ prioris nomen Dardani in
sese ipsos posteriores accipiunt, ita et animal cum verbi gratia species habeat
hominem atque equum, equus scilicet atque homo animalis in se vocabulum capere,
ut dicantur ipsa animalia non recusant. Eodem igitur modo species sub generibus
continentur, quemadmodum cognati homines sub illo a quo illam cognationem forte
traxerunt. Nam et genus speciebus principium est et plurimarum in se specierum
collectivum est. Rursus primum cognationis nomen et ipsius generationis est principium
et in illius solius vocabulo diversitas hominum vocabuli et generis
participatione colligitur, atque hoc est quod ait his verbis: ALITER
DICITUR GENUS CUI SUPPONUNTUR SPECIES, IUXTA SIMILITUDINEM FORTE SUPERIORUM
APPELLATUM ETENIM PRINCIPIUM QUODDAM EST GENUS HIS QUÆ SUB IPSO SUNT ET VIDETUR
MULTITUDINEM CONTINERE OMNIUM QUÆ SUB SE SUNT. Sed cautissime additum est
videtur. Si enim nihil hæc omnia distarent, una significatio generis esset et
ea quæ in species funditur et ea quæ in cognatione dividitur. Sed est inter hæc
ƿ genera talis diversitas, quod genera earum specierum quæ sub se habent alias
species, æquævis speciebus æqualiter sunt genera. Hominem enim et equum, qui sub animali sunt, neutrum
neutro possumus dicere prius ad tempus inchoationemque nascendi. Nam si qua res una sit prior,
altera posterior et eas sub uniuscuiusque generis nomine quis velit aptare, non
poterit; genus enim speciebus suis æqualiter genus est. Quodsi genus speciebus
suis æqualiter genus est, species ipsæ eius ordinis inter se æquali tempore
ortuque censentur. At vero in
generibus quæ cognationes efficiunt, non ita est. Quisquis enim fuit Capis
pater, qui Capuam condidit, si solum filium Capin progenuit et ab uno
Capuanorum cognatio iunctioque cuncta manavit, distat a genere cui species
supponuntur, quod genus uni speciei genus numquam esse potest nisi pluribus,
quod quoniam est idoneum genus illud, id est principium cognationum, etiam ab
uno filio colligere et congregare cognationem, quod genus per species ductum
facere non potest, nisi plures species supponantur, constat in hoc distare
genus quod cognationem colligit, ab eo a quo species dividuntur. Potest autem
distare in hoc etiam, quod genus, id est principium cognationis, potest habere
sub se duos ex se non æquali temporis conditione progenitos sed alium
posterioris ortus, alium vero senioris, quod in generibus speciebusque non
convenit. Nam, ut ƿ superius dictum est, species nisi sibi æquales fuerint, non
merito sed natura, sub genere poni non possunt. His igitur expeditis sequitur: TOTIENS
IGITUR DE GENERE DICTO DE POSTREMA SIGNIFICATIONE INTER PHILOSOPHOS DISPUTATIO
EST, QUOD DEFINIENTES ITA DECLARANT -- Quod dicit TOTIENS, tertio demonstrare
vult atque hoc propter lucidam operis seriem admissum est, ut, quoniam genus
plurimorum nomen est, omnis eius primum significatio diceretur, ut de qua
disputandum esset, aliis reiectis eligeret. Quod ait hoc modo: cum totiens, id
est tertio, genus dicatur, apud philosophos, id est unde ipse tractaturus est,
de postrema generis significatione quam dixit, id est de illo genere quod sub
se species habet, disputatio consideratioque vertitur. At vero de superioribus
generibus id est de cognatione et loco in quo quis genitus est, aut
historicorum aut poetarum spectatio est secundi vero generis rhetorum, tertii
philosophorum consideratio est. Etiam hic in disputationibus ordo est, quod,
cum inciderent res quæ multis possit nominibus nuncupari et de unoquoque eorum
vocabulo tractari disserique, necesse est dici prius in ordinem omnia, ut id
quod eligitur et reicitur distinguatur. Sed illa quæ reicienda atque explodenda
sunt, prius dicantur, illud vero quod disserendum tractandumque, ƿ capitur,
posterius nominetur, ut hic illa posterior generis significatio posita est,
quam disserendam accepturus prius definiendam et termino quodam circumscribendam
demonstrandamque suscepit. Omnis enim res, nisi quid prius sit constiterit.
Eius tractatus uacuo modo speculationis habebitur. Definit igitur sic: genus
esse quod ad plures differentias specie distantes in eo quod quid sit prædicatur,
velut animal. Quod definitionis talis est. Omnia quæ distant, habent inter se
quandam differentiam qua distare et differre videantur. Porro autem si quid sit
genus et sub eo species supponantur, duas vel plures necesse est species poni
sub genere, quoniam unius speciei genus esse non potest. Sed si plurimæ species erunt,
aliqua necesse est differentia dividantur, aliter cnim plures esse non possunt.
Nam si nihil distent, non erunt plures species et nomen generis perit. Constat
igitur eas sub genere poni species quæ differentiis distributæ plures numero
ipsarum differentiarum divisionibus componantur. Ergo, quoniam superius
dictum est in omnibus definitionibus a genere definitionis trahendum esse
principium, si quam cuiuslibet speciem definile volueris, genus primo necesse
est nominabis et ad illam speciem quam definis, generis ipsius nomen prius
aptabis. Et hoc illam principaliter dicis esse, quod est illud genus sub quo
ipsa species quam definis est posita. Post autem differentiis propriisque eam
ab aliis circumscriptione quadam definitionis ƿ excludis. Nam si dicis animal
esse hominem, animal genus est, species vero homo. Nomen igitur animalis, id
est generis, de homine, id est specie, prædicasti, cum dixeris hominem esse
animal. Quodsi nomen generis in definitionibus ad
unam speciem dicere posses, de ea nomen generis prædicares. Species autem æquali
modo generibus suis species sunt, nihil uetat, immo etiam necesse est semper quæcumque
sunt genera, de sibi subiectis speciebus in definitionibus vel in quibuslibet
interrogationibus prædicari. Sed quoniam prædicatur genus de speciebus, quomodo
prædicetur agnoscendum est. Nam si dixeris: quid est homo? Et aliquis responderit
animal, bene et integre respondisse videtur, et certe. Nam cum tu quid sit homo
interrogaveris, ille respondit animal, genus scilicet de specie in eo quod quid
sit species prædicavit. Nam tu quid esset species interrogasti, ille vero in eo
quod quid sit species quam interrogasti, animalis nomen, id est generis
accommodavit. Plena igitur et propria definitio facta est generis, 'hoc esse
genus quod ad plurimas differentias specie distantes in eo quod quid sit
appellatur, velut animal'; animal enim ad hominem, equum, bovem, coruum, anguem
et alia plura quæ differentiis speciebusque differunt, in eo quod quid sit
appellatur. Sed utrum sic dixisset, genus esse quod ad plurimas species
differentia distantes in, eo quod quid sit prædicetur, an, sicut dixit, 'genus
esse quod ad plurimas differentias specie distantes in ƿ eo quod quid sit prædicatur',
nihil interest. Nam sive differentiæ specie distent sive species differentiis
distent, utrumque idem est. Nam sive rationale et irrationale, quæ sunt
differentiæ, specie hominis verbi gratia atque equi distent, sive species homo
atque equus differentia rationali atque irrationali dividantur et distent,
nihil interest. Quare plena
perfectaque facta est generis definitio. Sed definitiones duplicibus modis
fiunt. Una enim definitio est quæ, sicut dictum est, a genere trahitur. Sed
quoniam sunt quædam magis genera, quæ super se genus aliud habere non possunt,
ut sunt prædicamentas decem quæ Aristoteles constituit, eorum igitur definitio
quæ haberi potest quorum genus inveniri non potest, quod omnium quæcumque sunt,
ipsa sunt genera? horum ergo quos Græci vipografikou;" lougou"
dicunt, Latini subscriptivas rationes dicere possunt, reddemus. Subscriptivæ
autem rationes sunt demonstrativæ et quodammodo insignitivæ proprietatis illius
rei quæ cum ipsa generalissima sit et genus eius nullum reperiri possit, eam
tamen definire necesse est. Et Aristoteles, quoniam substantiam genus
generalissimum definire volebat et eius nullum genus poterat invenire,
proprietatem quandam et demonstrationem subscriptionemque ipsius rei dixit esse
subiectum. Substantia enim
omnibus subiecta est. Accidens enim, quod in novem ƿ dividitur partes, præter
substantiam esse non potest. Atque ideo omnia quæcumque definienda sunt, si
genus non habeant, eorum subscriptivam quandam et demonstrativam rationem reddi
necesse est. Sic igitur nunc generis, quoniam rem ipsam definiendam putabat,
non duxit a genere definitionem sed dedit quandam generis demonstrationem
proprietatemque. Dico autem quod Porphyrius vel subalternorum generum vel
illorum quæ generalissima sunt, hanc dederit definitionem et quodammodo
subscriptionem demonstrationemque. Nam si quod genus habeat aliud genus et item
hoc ipsum aliud et item aliud si nullum erit supra genus quod genus non habeat,
in infinitum procedit ratio. Sin
vero non habuerit, necesse est quoque istam definitionem apte ordinateque
congruere. Dico autem genus non animal homini atque equo sed illud quo ipsum
animal homini atque equo genus est. Animal enim ipsum per sese nulli genus est
neque homo ipsum per sese ulli species est neque equus ipsum per sese ulli
species est sed sunt genera et species ad alterius participationem. Nam quoniam
sub animali est equus atque homo, non ad se ipsum animal genus est sed ad equum
atque hominem. Et item species
quæ vocantur, homo scilicet atque equus, non ad equum atque hominem sed ad
animal, species sunt. Dico igitur genus <et species> non ipsas substantias in quibus genus
et species sunt. Sed ipsam participationem priorum ad subteriores et
subterioram ad priores. Hæc igitur participatio quoniam et in magis ƿ generibus
et in magis speciebus et in subalternis generibus et in subalternis speciebus
una atque eadem est et huius participationis inveniri genus non poterat. Hæc
definitio generis quæ facta est, non a genere tracta est sed subscriptiva ratio
et demonstrativa et designatitla quodammodo generis est reddita. Hic
Fabius: Subtiliter mehercule et quod numquam fere ante hæc audivimus. Sed
perge, quæso te. Iam enim certant sidera quodammodo et nox luce superatur.
ÑTunc ego: Sequitur rerum omnium prima brevisque divisio. Ita enim
ait: EORUM QUÆ DICUNTUR, ALIA AD UNITATEM DICUNTUR, SICUT SUNT OMNIA
INDIVIDUA, UT EST SOCRATES ET HIC ET ILLUD, ALIA QUÆ AD MULTITUDINEM, UT SUNT
GENERA ET SPECIES ET DIFFERENTIÆ ET PROPRIA ET ACCIDENTIA. HÆC ENIM COMMUNITER,
NON UNIUS PROPRIE APPELLATIONIS SUNT. Brevis, ut supra dictum est, et
distincta divisio. Omnis enim res aut unius rei nomen est aut plurimarum, et
hoc est quod ait: eorum quæ dicuntur, alia ad unitatem dicuntur, sicut sunt
omnia individua. Quid autem sit, breviter explicandum est. Omne genus quoniam
sub se ƿ species habet, species vero differentiis distinguuntur et
proprietatibus explicantur -- accidunt autem in speciebus accidentia secundo
loco, principaliter vero in individuis quæ sunt sub speciebus. Quid autem sit,
posterius dicendum est -- genera igitur et de speciebus dicuntur et de
differentiis, quæ ipsas species distribuunt, et de propriis. Quæ species
componunt. Et de his accidentibus quae, cum principaliter in individuis
fuerint, in speciebus esse dicuntur. Hoc autem monstremus exemplis. Et sit
nobis genus animal, sit species homo, sit differenti rationale, sit proprium
risibile, sit accidens stans vel ambulans vel aliquid in mensura corporis, ut
tripedalis. Animal ergo, quod genus est, dicitur de specie, id est de homine;
dicis enim hominem esse animal. Porro autem de speciei differentia nihilominus
dicis genus: dicis enim rationale esse animal. Nihil autem prohibet eodem modo
et de proprio genus dicere. Nam si dicas: quid est risibile? non absurdum est
animal nominare. Accidentia vero hoc modo principaliter in
individuis, secundo vero loco in speciebus sunt. Nam si quis dicat ad singulos
homines, ut puta Ciceronem sedere vel stare vel quod aliud libet, in specie
hominis eadem quoque convenire necesse est. Nam si Cicero sedet sedet etiam
homo, si Cicero ambulat, ambulat etiam homo. Ergo si qua accidentia venerint ab
individuis et ea tracta in speciebus consederint, ad ipsa quoque accidentia
dici poterit genus. Quid est enim ambulans, si quis interroget, merito animal dicitur. Nihil
enim ambulare nisi animal potest. Porro autem sub speciebus individua sunt, ut
Cicero et Virgilius sub homine, atque de individuo ƿ genus speciei praedicari
potest. Nam si interrogaveris, quid est Cicero, merito animal dicas. Genus
igitur et ad speciem et ad differentias et ad accidentia et ad propria et ad
individua nominatur. Porro autem species non iam de genere neque de
differentiis sed de solis propriis et subiectis individuis appellatur, in illis,
id est individuis, quia superest. In propriis vero, quia aequalis est. Quid
autem sit, hoc modo videamus. omnia genera speciebus suis supersunt et
abundant. Abundare autem genera dicimus speciebus plus habere genera virtutis
quam species. Homo enim quod est species, solum homo est, animal vero quod est
genus, non solum homo est sed et equus vel bos vel quod aliud libet animali
supponere. Ita maior vis generis recte de minori sibi et subiecta specie
praedicatur. Alia vero sunt quae sibi sunt paria, ut
sunt propria et species. Species est homo, proprium risibile. Quicquid ergo
fuerit risibile, hoc est homo, quicquid homo, hoc risibile. Itaque neque
risibile hominis neque homo risibilis potentiam superuadit sed aequalia sibi ad
se invicem praedicari possunt, ut dicas: quid est homo? risibile; quid est
risibile? homo. Ita igitur quaecumque superiora fuerint, ad illa quae
subteriora sunt, praedicantur et quaecumque aequalia fuerint. Aequaliter sibi
ad se invicem praedicantur. Illa vero quae subteriora sunt et minora, de
superioribus et abundantibus, ut sunt genera et species -- genera enim
abundantia, species minores -- praedicari non possunt. Numquam enim recte
speciem de genere praedicabis. Ita ergo species de proprio praedicatur ut pari
sed quoniam sub speciebus singillatim individua sunt -- individua autem vocamus
quae in nullas species neque in aliquas iam alias partes dividi possunt, ut est
Cato vel Plato vel Cicero et quicquid hominum singulorum est; hos enim in
nullis partibus dividis, ut animal in species, hominem scilicet atque equum,
hominem ipsum specialem et singulos circumplectentem in Catonem, Platonem,
Virgilium et omnes singillatim homines distributos; hominem vero ipsum
singulum, id est Ciceronem, in nullos alios distribuere possumus atque ideo
a[tomon, id est individuum, vocitatum est -- species ergo, quae ad propria
aequaliter praedicatur, ad individua, quoniam maior est species hominis quam
quodlibet individuum, ita praedicatur, ut superius ad id quod est subterius.
Cicero enim solus Cicero est, homo autem non solum est Cicero quod si ad
individua praedicatur, et ad individuornm accidentia praedicabitur. Ita igitur
species ad genus eo quod superius est, non praedicatur neque ad differentiam,
quia differentia, ut nunc monstraturi sumus, super speciem est, ad proprium
vero, cui par est, vel ad individuum, cui superest, praedicatur. Differentia
vero et ad species et ad propria et ad individua praedicatur. Namque rationale,
quod est differentia, ad hominem prædicatur, quod est species. Item rationale,
id ƿ est differentia, prædicatur ad risibile, id est proprium. Dicitur enim id
esse risibile, quod rationale. Nam si homo rational et homo risibile, constat
id quod est risibile, etiam rationale posse nominari. Quodsi ad species
differentia dicitur, species autem ad individua prædicatur. Necesse est ut
differentia quoque ad individua prædicetur. Dicis enim: qualis est Cicero?
rationalis. Quodsi differentia ad individua prædicatur, accidentia vero in
individuis accidunt. Necesse est differentias et ad accidentia prædicari.
Proprium vero quoniam semper unius speciei proprium est, et ad ullam speciem prædicatur
solam. Cuius est proprium. Risibile namque, quod proprium est ad solam hominis
speciem prædicatur. Quod si ad hominis speciem prædicatur. Species vero ad
individua dicitur. Non est dubium quin proprium quoque de individuis prædicetur.
Nam si homo risibile animal est, Cicero quoque et Virgilius risibilia animalia
recte dicuntur. Quodsi proprium ad
individua recte dicitur, recte etiam et de accidentibus prædicatur quæ in ipsis
accidunt individuis. Accidentia vero ipsa et de speciebus et de aliis omnibus
prædicantur et de ipsis maxime individuis. Namque et albus equus et albus homo
dicitur et iterum niger equus et niger Æthiops. Quod si ita est, animal quoque
nigrum dicitur. Dicitur etiam rationale nigrum et irrationale nigrum, quippe si
equus et homo Æthiops nigri sunt. Dicitur etiam risibile nigrum, cum homo quis
niger fuerit. Dicitur etiam individuum nigrum, cum quis unus homo ex Æthiopia
nominatur. Quod cum ita sit, constat genus ad plurima prædicari, id est ƿ
speciem, differentias, accidentia propriaque et individua, nihilominus et
differentiam ad plurima prædicari, id est ad speciem, propria, individua et
accidentia, et proprium ad plurima, id est speciem, individua et accidentia, et
speciem ad plurima, id est proprium, individua et accidentia, accidens vero et
ad genus et ad speciem et ad proprium et ad differentiam at ad individua. Quod
si ita est, has quinque res constat ad plurima prædicari. At vero
individuum quoniam sub se nihil habet, ad singularitatem quandam et unitatem prædicatur.
Cicero enim unus est et ad unum nomen istud aptatur. Ita individua quæ ad
unitatem dicuntur, cunctis superioribus supposita sunt, ut genus, species,
differentia, propria vel accidentia, quamvis ad se invicem dici possunt, ad
individua tamen æqualiter prædicantur, ut superius demonstratum est. Individua vero quoniam sub se nihil habent ubi secari
distribuique possint, ad nihil aliud prædicantur nisi ad se ipsa, quæ singula
atque una sunt. Atque hoc est quod ait: EORUM QUÆ DICUNTUR, ALIA AD
UNITATEM DICUNTUR, SICUT OMNIA INDIVIDUA, UT EST SOCRATES ET HIC ET ILLUD, ALIA
QUÆ AD MULTITUDINEM, UT SUNT GENERA ET SPECIES ET DIFFERENTIÆ ET PROPRIA ET
ACCIDENTIA. HÆC ENIM COMMUNITER, NON UNIUS PROPRIE APPELLATIONIS
SUNT. Simile est ac si diceret: hæc enim communiter ad plurima prædicantur,
non ad unitatem sicut individua. Et quid sint genera vel species vel differentiæ
vel propria ƿ vel accidentia, exemplum supponit dicens: EST ENIM GENUS, UT
ANIMAL, SPECIES, UT HOMO -- quam dudum hominis speciem cum aliis animantibus
sub animali posuimus -- DIFFERENTIA, UT RATIONALE -- qua species scilicet
hominis ab irrationali distat animal -- PROPRIUM, UT RISIBILE, quod nullum
aliud animal neque rationale neque irrationale habet. Nullum enim animal ridet
nisi solus homo. Quare, cum quædam cælestium potestatum animalia rationabilia
sint, eorum tamen proprium risibile non est, quoniam non rident. Recte igitur
risibile solius hominis proprium prædicatur. ACCIDENS, UT ALBUM, NIGRUM ET
SEDERE: quia ista in substantia hominum non sunt, merito accidentia vocantur.
Nam si substantiæ cuiuscumque speciei inesset id quod accidens dicimus,
interempto accidenti periret etiam eius speciei substantia cui accidit. Nam
quoniam rationale in hominis substantia est, si rationalitas interimatur,
hominis quoque substantia necessarlo peritura est idcirco, quod in ipsius
speciei substantia naturaque nersatur. At vero nigrum et album vel quæcumque
sunt accidentia si interimas, species ipsa in qua illa accidebant, manet. Nam neque omnis homo candidus
neque omnis niger est, et cui alterutra defuerint, eius species non peribit. Atque idcirco hæc accidentia, veluti non innata in
substantia sed a foris venientia, recte nominata sunt. Nunc ergo, quoniam
quid sit genus ostendit et ea quæ ƿ ad unitatem dicuntur, ab his quæ de
plurimis prædicantur distinxit atque distribuit. Ipsius generis differentias
vel ab his quæ ad unitatem dicuntur vel ab eis quæ ad pluralitatem congruunt,
id est differentis, specie, proprio accidentique, declarat et dicit genus ab
illis quæ ad sola individua præ dicantur, id est quæ ad unitatem, hoc differre,
quod genus ad plurima prædicetur, individua vero ad singula. Sed quoniam hæc
differentia generis ad individua communis erat differentiis speciebusque,
propriis et accidentibus, ab illis ipsis aliis differentiis genus dividit atque
disiungit. Quod ita demonstrat: AB HIS IGITUR QUÆ AD UNITATEM DICUNTUR, DIFFERT
GENUS, QUOD GENUS EST HOC QUOD DE PLURIMIS PRÆDICATUR. AB HIS VERO RELIQUIS
GENUS DIFFERT, PRIMO AB SPECIE, QUONIAM SPECIES ETSI DE PLURIBUS, NON TAMEN
SPECIE DIFFERENTIBUS SED NUMERO PRÆDICATUR. Ac primum generis specieique
distantiam monstrat, quæ propior est generi. Nam quamvis differentia super
speciem sit, super speciem specialissimam differentia ponitur. Nam quamvis
rationalis differentia super hominem ponatur, quæ species specialissima est,
tamen ante speciem specialissimam ƿ ipsa differentia species est eius generis,
cui species snecialissima supponitur; nam sub animali ante hominem rationale
ponitur. Igitur cum genus
et species utraque ad plurima prædicentur, genus vero ad plurimas species in eo
quod quid sit prædicetur, species non iam ad plurimas species sed ad plurima
individua prædicatur. Sunt autem quædam
genera generalissima, ut dictum est, supra quæ aliud genus inveniri non possit.
Sunt autem species sub quibus alia species inveniri non possit, et integra
species illa nominatur quæ numquam genus est, id est sub qua species nullæ
sunt. Nam si sub ea
species essent, ipsa etiam genus esse posset. Species ergo quæ vere species
est, alias sub se species non habebit, nt est homo. Namque homo quoniam species
est, singuli homines qui sub ipso sunt, non eius species sed individua
nominantur. Nam si homo genus esset hominum singulorum, genus autem, sicut
dictum est, ad plurimas res specie differentes in eo quod quid sit appellatur,
homo, id est species, si sicut genus prædicaretur ad singulos homines, singuli
homines specie ipsa differrent. Sed quia singuli homines specie non differunt,
quod autem specie non differt, si quid ad hoc prædicatum fuerit, non prædicatur
ut genus ad species, id est homo non prædicatur ad singulos homines ut genus ad
res plurimas specie differentes, quid igitur? Ad res plurimas numero
differentes; singuli enim homines numero a se tantum, non specie
distant. Atque ideo, quoniam genus sic ad subiecta prædicatur, ut ad
plurimas res specie differentes prædicetur, species autem ad subiecta ita prædicatur,
ut ad plurimas res numero differentes prædicetur, genus in hoc ab specie
distat, quoniam genus ad plurimas res specie differentes prædicatur. Species
autem ad plurimas res numero differentes dicitur. Congruunt ergo sibi genus et
species, quod genus et species ad plurima prædicantur et utraque in eo quod
quid sit. Nam si interroges: quid est Cicero? Animal dicitur, id est genus. Et
si interroges: quid est Cicero? Homo dicitur, id est species distant autem,
quod quamvis utraque ad plurima prædicentur et in eo quod quid sit, genus prædicatur
ad res specie differentes, species vero dicitur ad res tantum numero
differentes quod Porphyrius sic demonstrat: AB HIS VERO RELIQUIS QUÆ DE
PLURIBUS APPELLANTUR, GENUS DIFFERT, PRIMO AB SPECIE, QUONIAM SPECIES ETSI DE
PLURIBUS PRÆDICATUR, NON TAMEN SPECIE DIFFERENTIBUS SED NUMERO. HOMO ENIM
SPECIES CUM SIT, DE SOCRATE, PLATONE, CICERONE PRÆDICATUR, QUI NON SPECIE SED
NUMERO DIFFERUNT, ANIMAL VERO QUOD GENUS EST, ET BOVIS ET EQUI PRÆDICATIO EST
QUÆ ETIAM DIFFERUNT SPECIE A SE INVICEM, NON NUMERO SOLO. Quod simile est
ac si diceret genus ab specie unam differentiam plus habere. Congruunt namque
genera speciebus, quod utraque in eo quod quid sit prædicantur, ut dictum est.
Congruit item et genus et species, quod utraque ad res plulimas prædicantur.
Congruit item genus ad species, quod utraque ad les numero differentes prædicantur.
Nam et singuli homines sta a se divisi sunt, quantum ad numerum, ut homo ab
equo vel a bove vel a coruo vel a quibuslibet aliis animantibus. At vero distat
ab specie genus, quod genus de pluribus rebus specie differentibus prædicatur,
quod species non habet. Nihil autem
differre arbitrator, utrum ita dicatur 'aliam rem ad aliam prædicari' an 'aliam
de alia prædicari'. Utrumque enim idem intellectus est. Nam si animal prædicatur ad hominem,
idem etiam animal de homine prædicatur. Nam cum interrogaveris: quid est homo?
Respondeas de hominis interrogatione hominem esse animal. Sed nunc oportet
nos ea quæ secuntur aspicere. Quid ergo sequitur? A PROPRIO AUTEM GENUS
DIFFERT, QUOD PROPRIUM IUXTA UNAMQUAMQUE SPECIEM PROPRIUM APPELLATUR CUIUS EST
PROPRIUM, ET IUXTA EA QUÆ SUB SPECIE SUNT, SCILICET INDIVIDUA; NAMQUE RISIBILE
HOMINIS SOLUM EST ET SINGULORUM UTIQUE HOMINUM. GENUS AUTEM NON AD UNAM SPECIEM
SED AD PLURES DIFFERENTES SEMPER APTATUR. Ergo hoc videtur hic dicere, quoniam
omne proprium si fuerit speciei unius, tunc vere est proprium. Nam si unius
speciei non fuerit sed duarum vel plurium, tunc duabus vel pluribus non
proprium sed erit in substantiæ ratione commune. Constat ergo proprium ei cuius est proprium soli
speciei singulariter adhærere. Unde quia hominis species sola est quæ ridet, risibile
homini proprie et singulariter aptatur. Ad unam semper igitur speciem
proprietas adhibetur. Distat igitur proprium a genere, quod genus semper ad
plurimas species appellatur, proprium vero de una tantum specie cuius est
proprium. Nam si risibile dicas, ad unam tantum
speciem hominis appellatur. Congruit autem genus cum proprio in hoc, quod genus et
proprium de pluribus appellantur. Namque genus ad plures species appellatur,
appellatur etiam genus de his quæ sub specie sunt individuis. Nam si homo et
equus animal est, erit etiam Cicero animal et quilibet equus singulariter
animal nominatur. Similiter et proprium ad plurima dicitur. Dicitur enim ad
unamquamque speciem et ad ea individua quæ sunt sub specie prædicatur. Nam si
homo risibilis est, risibilis est etiam Cicero et Virgilius, et quicumque
singulariter nominantur, risibiles sunt. Congruunt etiam, quoniam utraque in eo
quod quld sit prædicantur. Nam genus de specie in eo quod quid sit prædicatur.
Nam si dicis: quid est homo? Animal appellabis. Item proprium in eo quod quid
sit prædicatur. Nam ƿ si dicis: quid est homo? Merito risibile prædicabis.
Congruunt autem, quod genus et proprium ad plurimas res numelo differentes prædicantur.
Nam ita a se differunt singula animalia, id est homo, equus et coruus et cætera,
ut singuli homines, quantum ad numerum. Distat autem a genere, quod genus ad
plurimas species prædicatur, proprium vero ad unam solam cuius est proprium
nominatur. Sed non est inter genus et proprium eadem differentia, quæ est inter
speciem et genus. Nam species de nulla omnino specie prædicatur, proprium vero
licet non ad plures, ad unam tamen solam speciem, cuius est proprium, semper
aptabitur. Post hoc igitur de differentiæ accidentisque a genere distantia
disserit dicens: A DIFFERENTIA VERO ET AB ACCIDENTIBUS DIFFERT GENUS, QUONIAM
ETSI ETIAM ISTA DE PLURIBUS SPECIE DIFFERENTIBUS PRÆDICANTUR, DIFFERENTIÆ
SCILICET ET ACCIDENTIA QUÆ COMMUNITER ACCIDUNT, NON TAMEN IN EO QUOD QUID SIT
PRÆDICANTUR, CUM INTERROGANTIBUS NOBIS FIT SECUNDUM EA RESPONSIO; MAGIS ENIM
QUALE QUID SIT OSTENDUNT. Differentiam
vero et accidens idcirco posterius reservavit, quod eorum unam differentiam
erat distantiamque dicturus. Differentia enim et accidens qualitatem
cuiuscumque speciei demonstrant. Illa substantiæ qualitatem, id est
differentia, illud, ƿ id est accidens, non substantiæ. Ergo quoniam genus super
speciem est et species supposita generi, genus speciem, species individuum quid
sit ostendit. Porro autem solæ possunt species differentiæ segregare quæ
qualitatibus eas substantialibus, id est substantias declarantibus, seiungunt
atque dispertiunt. Nam cum animal genus sit, homo vero vel equus species,
quales utræque species sint monstrat differentiæ segregatio, ut dicamus speciem
esse hominis rationalem, speciem vero equi irrationalem. Si enim quis interroget: quid
est homo? Animal dicitur. Si autem quis dicat: qualis est homo? Rationalis respondetur. Ita semper differentia non in
eo quod quid sit sed in eo quod quale sit appellatur. De accidenti vero non
dubium est, cum ipsa qualitas in accidentis partibus componatur. Namque in prædicamentis
inter alias novem partes accidentis etiam qualitas nominatur. Nam etiam si quis
interroget qualis corui species sit, nigra continuo respondetur. Congruunt ergo
genera differentiis et accidentibus, quod de speciebus pluribus prædicantur. Nam sicut genus plures sub se
species habet, ita differentia. Nam rationale dicimus deum et hominem. rursus
etiam accidens de pluribus speciebus prædicatur. Nam nigrum dicimus et hominem
et equum et coruum et hebenum et plurimas alias species. Rursus congruit genus
differentiæ, quod, sicut genus, sic differentia æqualiter ad indiniduum prædicatur.
Nam si Cicero animal
est, quod est genus, et rationale avimal est. Quod est differentia. Congruunt
etiam, quod de numero differentibus prædicantur, quod ƿ superius de aliis
monstratum est. Distant autem quod, sicut dictum est, genus in eo quod quid sit
appellatur, differentia vero vel accidentia in eo quod quale sit prædicantur.
Nam si dicas: quid est homo? Appellabis genus et dicis animal esse hominem, si
vero qualis sit ad differentiam interrogaveris, rationale respondebis, vel
<ad> accidens, nigrum vel album vel qualis quisque sit de quo
interrogatur. His igitur distributis distantias ipsas a primordio rursus
orditur dicens: UNDE HOC QUOD DE PLURIBUS PRÆDICATUR GENUS DISTAT AB HIS
QUÆ DE SINGULIS PRÆDICANTUR, HOC EST AB INDIVIDUIS; ILLO QUOD DE SPECIE
DIFFERENTIBUS PRAEDICATUR, DISTAT AB SPECIEBUS ET A PROPRIIS; ILLO ETIAM IN QUO
QUID SIT APPELLATUR, SECERNITUR A DIFFERENTIIS ET A COMMUNITER ACCIDENTIBUS,
QUOD HAEC DUO QUALE QUID SIT DECLARANT. Hoc dicit distare genus ab
individuis, quod genus de pluribus, ut dictum est, praedicatur. Colligit autem
et in unum redigit proprii specieique differentias. Nam quoniam species de
pluribus non specie sed numero differentibus praedicatur, proprium vero de una
tantum specie et de his quae sub eadem specie sunt individuis praedicatur,
quamvis de una specie praedicetur, tamen aequa est illi cum specie a genere
differentia de pluribus specie differentibus non praedicari. Nam neque species
omnino de speciebus aliquibus poterit praedicari ƿ neque proprium, quoniam
proprium non de pluribus speciebus sed de una tantum cuius est specie
praedicatur. Quod si ita est, una differentia a genere
species et propria seiunguntur accidens vero et differentia eadem quoque una a
genere differentia separantur, quod genus in eo quod quid sit dicitur,
differentia vero vel accidentia in eo quod quale appellantur. Has
Porphyrius ad constituendam generis rationem differentias quam parcissime
potest colligit et ipsas differentias multis modis posterius probaturus, nunc
vero quantum sat est dicit se <neque deminutam neque> abundantem generis
constituisse rationem hoc dicens: HOC SI ITA EST, NULLO MINUS AUT PLUS
EFFECTA EST GENERIS DEFINITIO. Perfectam plenamque se generis definitionem
fecisse dicit, quoniam neque plus neque minus facta sit definitio sed
aequaliter ad genus pariterque composita. Quod unde sit, hoc modo monstrandum
est. Novimus quod quaedam res quae ad alia praedicantur, his de quibus
praedicantur, abundant, ut genera et species. Namque animal, quod genus est, de
homine, quod est species, hoc abundat, quod nomen generis etiam in equum atque
bovem atque in alia valet aptari. Ergo si quis ad quamlibet rem abun dantem
fecerit maioremque definitionem quam ipsa res fuerit quam definit, non erit
integra propriaque definitio, quoniam non solum illam rem amplectitur quam
definit, ƿ si maior fuerit definitio sed etiam alias quascumque res, quibus
ipsius definitionis terminus abundabit. maiorum igitur praedicamentorum maior
erit definitio, minorum vero minor erit etiam definitio; animal ergo, quod
maius est, ita definiunt: animal est substantia animata sensibilis, hominem
vero, quod ab animali minus est, ita definiunt: animal rationale, mortale,
risus et disciplinae perceptibile quoniam maius est animal ab homine, maior
etiam erit animalis definitio ab hominis definitione. Plus enim erit dicere
'substantia animata sensibilis' quam 'animal rationale et mortale'. Nam
substantia animata sensibilis, sicut ipsum animal, non solum hominem
complectitur sed etiam equum vel bovem atque alias huiusmodi species. Si quis
ergo ad hominem maiorem definitionem aptaverit, quae est animalis, ut ita
definiat hominem: homo est substantia animata sensibilis, non est plena
definitionis ratio, cum equus atque bos substantia animata atque sensibilis
esse possint, quae species hominis non sunt. Si quis vero maiori rei minorem
definitionem aptaverit, curtam et deminutam quodammodo faciet rationem. Nam si
quis animal definire volens dicat: animal est res rationalis, risus et
disciplinae perceptibilis, non erit integra definitio, quoniam sunt quaedam
animalia quae istius definitionis rationem subterfugere atque euadere possunt. Est enim animal bos, quod neque
rationale sit neque risus perceptibile. Sola igitur relinquuntur bene definiri
quaecumque aequalibus definitionibus constituuntur. Ubi autem aequalis
definitio sit, hoc modo possumus reperire. Praedicamenta quaecumque fuerint, si maius
praedicamentum de minore aliquo praedicatur, converti non potest, ut minus de
maiore praedicetur. Semper enim maiora de minoribus, numquam minora de
maioribus praedicantur. Nam si quis dicat hominem esse animal, non poterit
convertere animal esse hominem. Nam homo nihil aliud, quantum ad genus, nisi
animal est, animal, quantum ad species, potest esse etiam non homo. Paria vero
praedicamenta semper sibi ipsa invicem convertuntur. Nam quoniam risibile
solius est hominis, risibile ad hominem praedicatum etiam converti potest, ut
homo ad risibile praedicetur dicitur enim: quid est homo? Risibile. Quid est
risibile? Homo. Ergo quascumque definitiones convertere potes, illæ veræ
atque pares sunt, quascumque vero convertere non potes, aut maiores sunt aut
minores, pares inveniri non possunt. Nam si dicas hominem substantiam esse
animatam atque sensibilem, verum est. Item si convertas et dicas substantiam
animatam atque sensibilem esse hominem, non omnino verum dixeris potest enim et
substantia animata esse atque sensibilis et homo non esse. Item si dixeris rem rationalem,
mortalem, risus et disciplinæ capacem esse animal, verum dixeris. Si autem
dicas atque convertas animal esse rem rationalem mortalem, risus et disciplinæ
perceptibilem, non omnino verum dixeris. Potest enim esse animal et non esse
rationale et risus capax. Ergo quotiens est maior definitio quam id quod
definitur si prius dicitur id quod definitur et maior definitio adhibetur vera
esse poterit definitio. Si enim prius dixeris hominem, rem minorem, et ad ipsum
posterius adbibueris definitionem maiorem, ut prius dicas 'homo est', et post
subiungas 'substantia ƿ animata sensibilis', verum est. Homo enim necessario est substantia animata
sensibilis. Si vero prius dixeris definitionem et postea dixeris id quod
definies, vera esse non omnino potest. Nam si definitionem maiorem prius
dixeris dicens 'substantia animata sensibilis' et postea rem minorem intuleris,
ut dicas 'homo est', ut sit 'substantia animata sensibilis homo est', non
omnino verum est. Potest enim esse et substantia animata sensibilis, non tamen
homo. At vero si minor fuerit definitio quam illa ipsa res quæ definitur,
si prius dicta sit definitio, vera est, posterius, falsa. Nam si dixeris definitionem quæ
est minor 'res rationalis, mortalis, risus et disciplinæ capax' et post
intuleris 'animal est', ut sit 'res rationalis, mortalis, risus et disciplinæ
capax animal est', vera est. Omnis enim res quæ rationalis et mortalis est et
risus et disciplinæ capax, necessario animal est. At vero si converteris et rem
maiorem prius dixeris, post vero minorem definitionem adhibueris, vera omnino
esse non potest. Nam si dicas prius 'animal est', postea autem iunxeris 'res
rationalis, mortalis, risus et disciplinæ perceptibilis', non omnino verum est.
Potest enim esse animal et rationale vel mortale non esse. Itaque si maior est
definitio quam res fuerit, si prius rem dixeris, postea definitionem intuleris,
vera est, si vero prius definitionem dixelis, post rem intuleris, falsa est. In
minoribus vero definitionibus et maioribus rebus contra ƿ est. Nam si
definitionem prius dixeris, postea rem subieceris vera est, si vero rem prius
dixeris, postea definitionem sub ieceris, vera omnino esse non potest. At vero
in æqualibus definitionibus converti æqualiter potest. Nam quoniam solius
hominis hæc est definitio 'animal rationale, mortale, risus et disciplinæ
perceptibile', æqualis est hæc ad hominem definitio, quoniam non est cui alii
possit aptari. Itaque vel si prius rem dixeris, postea definitionem subieceris,
vera erit, ut est 'homo est animal rationale, mortale, risus et disciplinæ
perceptibile', sin vero converteris et prius definitionem, postea rem dixeris
ut si dicas 'animal quod fuerit rationale, mortale, risus et disciplinæ
perceptibile homo est', hæc quoque vera est. Ita semper ut definitiones veræ
sint, neque plus neque minus in defini tionibus oportet aptari sed æqualitter
definitiones convenienterque disponi. Quod Porphyrius scilicet non ignorans ait
se neque plus neque minus effecisse generis definitionem. Et Fabius:
Sequitur, inquit, te de specie disputare. ÑDic, inquam, quid sequitur? ÑEt
Fabius: Hic, ut opinor, ordo est: SPECIES QUOQUE MULTIS DICITUR MODIS. NAM
ET UNIUSCUIUSQUE HOMINIS FORMA SPECIES APPELLATUR. RURSUS IGITUR ET PULCHRITUDO
UULTUS, UNDE PULCHERRIMOS QUOSQUE SPECIOSOS DICIMUS. DICITUR SPECIES ET EA QUÆ
ƿ SUPPOSITA EST GENERI, UNDE ANIMALIS SPECIEM APPELLAMUS, CUM ANIMAL IPSUM
GENUS SIT, ET ALBUM COLORIS SPECIEM. Tunc ego: Speciei quoque nomen sicut
generis æquivocum ÆQVIVOCVM puta. Nam et hoc quoque multifariam appellari
designat. Dicitur enim, inquit, species et figura corporis et fortasse alia
plura. De quibus quoniam nullus tractatus habebatur, iure prætermissa sunt. Hic
tamen a Victorino videtur erratum, quod cum idem sit cuiuscumque hominis
species et uultus, quasi in alia appellatione speciei uultus iterum
pulchritudinem dixit, quasi vero non proinde pulchlitudo uultus sit ac tota
species fuerit; nam si quispiam pulcher fuerit toto corpore, etiam uultu. Sed
præmissis his ad illam speciem quæ sub genere ponitur atque genus efficit
veniamus. Namque, ut dictum est, substantiæ ipsæ nullo speciei nomine generisue
censentur, nisi quadam ad se invicem collatione sint comparationeque compositæ.
Nam quod animal est, non idcirco est genus, quoniam animal est sed idcirco,
quod hominis sub se atque equi et cæterorum animantium species habet. Atque
idcirco ait: UNDE ANIMALIS SPECIEM APPELLAMUS, CUM ANIMAL IPSUM GENUS SIT;
neque enim homo species diceretur, si super ipsum animalis appellatio non prædicaretur.
Sed ut monstraret non in unis solis substantiis genera speciesque versari sed
etiam in omnium prædicamentorum nuncupationibus ƿ esse conexa, non solius
substantiæ dedit exemplum sed etiam eius quod reliquum remanserat, accidentis.
Quid enim ait et album coloris speciem: quæ sunt in accidentis divisione
qualitatis. Sed quoniam inter se quædam conexio est et talis comparatio atque
relatio, ut præter ad se invicem latitudinem genera et species esse non possint
-- nihil enim in eorum definitionibus concludi potest, nisi ad alterutrum
nominata sint; nam si substantia generis specie supposita species vero genere
superposito et ad ipsam prædicato perficitur, non est dubium quin cum genus
definire necesse it iure speciem, et cum speciem, iure nobis genus prædicare
necesse sit -- hæc igitur etiam in generis subscriptione servatur distinctio,
cum generis definitio habita est. Hoc enim dictum est tunc, esse genus quod ad
distantes species diceretur, nunc vero dicendum est id esse speciem quæ sub
genere ponitur. Sed multiplex eius definitio haberi potest. Potest enim rursus
dici id esse speciem, ad quam genus in eo quod quid sit prædicatur. Quæ res utræque
id significant, speciem poni sub genere. Nam prima quidem definitia id aperte
designat, secunda vero talis est: quoniam semper ƿ maioribus minora
supponuntur, genus ab eo, ad quod in eo quod quid sit prædicatur, maius esse
non dubium est. Quod si ita est, nullus est obscuritatis error, quin species quæ
minor est, maiori sibi generi supponatur. Nihil igitur hæc secunda definitionis
significatio a priore differt; si enim species sub genere non poneretur, genus
ad speciem in eo quod quid sit non prædicaretur. Tertia vero definitio speciei integra ratione
collecta est et ipsius speciei vim naturamque demonstrat. Dicit enim speciem
esse quæ ad plurima numero differentia in eo quod quid sit prædicatur. Quæ
definitio etiam ex superiore genere debuit esse planissima sed ego nunc quantum
castigata permittit brevitas explicabo. Sed prius de ipsis generibus
speciebusque pauca dicenda sunt. Cum sint quædam genera quæ species habeant
atque ipsa aliis generibus species esse possint, non est dubium ea gemina
comparationis habitudine fungi, ut ad alia species, ad alia genera nominentur.
Sed si in uno filo atque ordine speculemur et quodcumque genus alicuius rei
repertum sit, eius rursus genus aliud requiramus et rursus aliud atque aliud
iterum, si nihil sit quod intellectus ratione consistat, inesplicabilis ratio
interminabilisque tractabitur. Sed quoniam nulla sunt in his scientiæ
fundamenta quæ nulla consideratione animi in infinitum procedentia
concluduntur, dicendum necessario est posse nos ascendentes usque ad tale
aliquid pervenire cuius, cum ipsum cæteris genus sit, ƿ aliud genus invenire
non possumus, quod genus primum et magis genus et generalissimum nuncupetur.
Sed si hoc in genere contingit, ut ascendentes alicubi consistamus, non est
dubium quin descendentes iterum per species ad aliquem quodammodo calcem
offenso termino consistamus. Igitur cum descendentes per species usque ad
illam speciem venerimus quæ sub se species nullas habet, illam speciem ultimam
speciem et magis speciem et specialissimam nuncupemus. Sed quoniam species
aliquorum est continens, si aliquorum specie differentiam continens esset, non
magis species sed genus merito vocaretur. Sed quoniam continet et non specie
differentes res continet, similes necesse est sibi contineat pluralitates. Sed si continet pluralitatem et
maius semper est id quod continet quam id quod continetur, de pluralitate illa
species prædicabitur. Appellabitur igitur species de pluribus rebus numero
differentibus in eo quod quid sit. Species enim cum appellatur de
subterioribus, superiorem speciem substantiamque declarat nam cum dicimus: quid
est Cicero? Homo continuo respondetur. Cum ergo tribus modis speciei facta sit
definitio, superiores duæ non tantum sunt speciei sed etiam subalternæ speciei,
quæ et ipsa genus. generalissimum substantia et sub ea corpus animatum, sub
animato corpore animal et sub animali ƿ homo, sub homine individua. Sed hanc
divisionem plenius posterius exequemur, nunc autem hoc nobis tantum sufficit.
Substantia igitur magis genus est, homo magis species, ita ut neque substantia
species aliquando esse possit nec homo genus. Corpus vero animatum vel animal ad superiora species,
ad subteriora genera nominantur. Si quis ergo corpus animatum vel animal
vel hominem velit exprimere et dicat: SPECIES EST QUOD PONITUR SUB GENERE ET AD
QUAM GENUS IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR, hæc definitio et magis speciem, id
est hominem, et subalternam speciem continet, id est corpus animatum vel
animal. Nam corpus animatum et animal et homo sub genere sunt posita, et ad eas
omnes in eo quod quid sit appellatur, ut dictum est. Si quis vero illam speciem
definitione monstrare velit quæ vere species est, id est specialissimam
speciem, quæ tantum species, numquam et genus sit, hoc modo definiet, speciem
esse quæ ad plurimas res numero differentes in eo quod quid sit prædicetur. Sed
hæc definitio subalternis speciebus numquam conveniet. Illæ enim quæ subalternæ
sunt species, possunt etiam pro generibus accipi, si ad subiecta prædicentur.
Quodsi possunt pro genelibus accipi, cum pro generibus acceptæ fuerint, non
tantum ad plurimas res numero differentes prædicabuntur sed etiam ad plurimas
res specie differentes, quippe cum sint genera. Sed quia hoc in magis speciebus
non evenit, ut aliquando de specie differentibus prædicentur, hæc definitio
posterior solius magis speciei definitio est et eam cæteræ subalternæ species
excludunt atque reiciunt. Quod Porphyrius ita demonstrat: SED HÆC
DEFINITIO EIUS SPECIEI EST QUÆ MAGIS SPECIES DICITUR, ALIÆ VERO DEFINITIONES
ERUNT ETIAM ILLARUM QUÆ NON SUNT MAGIS SPECIES. Horum ergo ipsam
subscriptionem demonstrationemque clarius se ipsum dicere promittit cum dicit: MANIFESTIUS
AUTEM FIET HOC QUOD DICIMUS HOC MODO. IN OMNIBUS PRÆDICAMENTIS SUNT QUÆDAM
MAGIS GENERUM ET MAGIS SPECIERUM, SUNT ALIA MIXTA. MAGIS GENERA SUNT SUPRA QUÆ
NULLUM ALIUD GENUS POTERIT INVENIRI, MAGIS SPECIES RURSUS, SUB QUA NULLA
SPECIES REPERITUR. HORUM INTERUALLA QUÆ POSSIDENT, ET GENERA ET SPECIES SUNT,
SINGULA SUPERIORIBUS INFERIORIBUSQUE COLLATA, UT ALTERI GENUS, ALTERI SPECIES
APPELLENTUR Huiusmodi sunt, inquit, quædam quorum genera inveniri non possunt,
hæcque ipsa merito magis genera nominantur, quoniam maius ipsorum aliquid
inveniri non potest. Nam si ista sunt genera, genus autem omnibus sub se
positis maius est, quorum genus nullum est, nihil eorum maius poterit reperiri.
At quorum genus nihil poterit inveniri, merito ipsa magis genera vocitantur.
Sunt autem quædam alia quæ magis spe cies appellentur, sub quibus non aliæ
species locatæ sunt. nam plus videtur esse species ea et integrior vere species
est ƿ quæ genus numquam est quam ea quæ aliquando genus esse potest. Quodsi
verior species est quæ sola species, numquam genus est, merito magis species
appellata est. Igitur inter magis speciem et magis genus quod est interuallum,
subalterna genera et subalternæ species impleuerunt. Nam subalterna vocamus quæcumque
ad superiora species, ad inferiora pro generibus accipiuntur, idcirco quoniam,
si omnes res ad inferiora componas, genera, si ad superiora, species, et si ad
superiora et inferiora eadem ducas, genera et species invenientur. Atque
ideo subalterna genera et species nominata sunt, quod filo quodam atque ordine
ad inferiora composita genera et ad superiora species agnoscuntur. Sed hæc ita
genera speciesque esse possunt, non ut cui genus est, eidem iterum velut
species supponatur. Nam si, ut prius ostensum est, specie sua maius est genus,
non est dubium quin maior res sub minore poni non possit. Atque ideo ait ut alteri genus,
alteri species appellentur, quod nequaquam eandem rem et genus esse et speciem
conveniret. Dat igitur huius rei exemplum, quo quod dicit, facilius possit
agnosci. Facit igitur hanc divisionem. Ponit substantiam magis genus,
supponitur substantiæ corpus et incorporeum, corpori animatum corpus et
inanimatum, animato corpori animal sensibile et insensibile -- ut sunt ostrea
vel conchilia vel echini vel arbores et alia huiusoemodi, quæ vivendi animam
habent, non etiam sentiendi -- sub animali animal rationale et irrationale, sub
rationali mortale et inmortale, sub mortali hominem, gub homine singulos
homines, hoc est corpora individua, Ciceronem et Virgilium scilicet et eos ƿ
qui iam in partes sunt singuli. Substantia ergo quæ prior est magis generis
accipitur loco; genus enim solum, non etiam species est, quod numquam eius
genus superius invenitur. Homo vero solum species est, nullas enim alias
species sub se cohercet; singuli enim homines non specie, ut dictum est, numero
differunt. Corpus vero, quod
pridem sub genere posuimus, id est substantia, ad substantiam quidem species,
ad animatum corpus genus accipitur. Animatum autem corpus ad corpus species
est, ad animal genus, animal autem ad animatum corpus species videtur, ad
rationale animal genus. Rationale item animal mortalis genus est, species animalis. Mortale autem
genus hominis est, species rationalis animalis. Homo autem quod super individua
est, nihil de generis natura sortitus est sed tantum sola species
appellatur. Sed hanc divisionem sicubi in aliis rebus transferri et aptari
placeat, ita considerandum est, ut quicquid fuerit cuius genus inveniri non
potest, magis id genus appelletur et quicquid cuius nulla species fuerit, id
est ut super individua collocetur, illam magis speciem esse. Oportet enim, si
quod genus sit. Super differentes specie res poni, quod autem magis species non
super specie res differentes ponitur, numquam digne genus poterit appellari.
Ergo quemadmodum quod ƿ superius genus super se nullum genus habet, magis genus
dicitur, ita et species quæ sub se species non habet sed tantum individua,
merito magis species appellatur. Illa
autem quæ in medio posita sunt, non eiusdem sunt habitudinis. Nam quoniam
species esse possunt, non sunt magis genera, et quoniam genera possunt esse,
idcirco numquam magis species prædicantur. Nam illis quæ supersunt, species sunt, illis vero quæ
subsunt, loco generis præponuntur. Cum igitur duæ formæ sint omnium rerum,
aut ut genera præponantur aut ut species supponantur, summitates, id est
generalissimum genus et specialissima species, singulas tantum continent
habitudines, illud, ut tantum genus, numquam species videatur, illud, ut sola
species, numquam etiam genus appelletur. Subalterna vero, quæ media sunt, duas
formas habent, id est utrasque. Namque, ut frequentius inculcatum est, et
generis quodammodo parentelam et speciei derivationem sortita sunt. Nec hoc
fortasse nos turbet, quod species specialissima habet sub se aliquid. Namque
homo cum sit magis species, habet sub se singulos homines. Hæc enim quamvis
individuis supersit, numquam formam specialitatis inmutat. Cum enim sub se
individua habeat, quod ea contineat quæ sub una specie sint et nulla
substantiae proprietate discrepent, species eorum vocatur quae continet. Ita homo et animalis species
dicitur, quia continetur, et hominum singulorum species est, quia eos continet
qui nulla umquam specie discrepabunt. Definitio ergo magis generum magisque
specierum talis est: magis genus ƿ esse dicitur quod genus semper sit, numquam
species, et quo superius nullum genus sit; rursus magis species est quae semper
species sit, tumquam genus, et iterum, quae numquam dividitur in species et
quae ad plurima numero differentia in eo quod quid sit praedicatur. Illa vero
alia, ut saepe dictum est, et genera et species esse possunt, superioribus scilicet
inferioribusque collata. Hoc autem attentissime respiciendum est, quod in
diversis longe nationibus in eo genere ubi ex sanguine aliqua cognatio
deducitur, diversarum cognationum gens ad unum caput generis duci potest. Nam quoniam Romani a Romulo sunt, Romulus autem a
Marte, Mars a Iove, poterit gens Romanorum ad Iovem duci. Item quoniam Athenienses a
Minerua, Minerua a Iove, potest Atheniensium gens ad eundem Iovem duci. Item quoniam Persae a Sole, Sol autem a Iove, possunt
Persae quoque ad eundem Iovem velut ad originem propriam deduci. Ita
diversissimae gentes ad unius cognationem erigi possunt, quod idem speciebus
generibusque non fit. Numquam enim diversa genera sub uno genere poterunt
accommodari. Aristoteles enim primorum generum decem praedicamenta constituit,
quae velut aliquis fons, ita subterioribus omnibus ortum quodammodo nationemque
profuderint. Haec igitur decem genera quoniam generalissima sunt et superius
eis nullum inveniri genus potest, ad unum genus reduci non poterunt. Quodsi
decem genera prima ad unum genus ƿ reduci non poterunt, nec illa quae sunt sub
eisdem generibus, id est species subalternaque genera, ad unum genus aliquando
poterunt applicari. Nam si prima eorum genera ad unum superius duci non
possunt, non est dubium quin ea ipsa quae sub ipsis sunt, ab uno genere
coherceri continerique non patiantur. Nam si substantia, qualitas et quantitas
et cætera sub alio communi genere poni non possunt, quod ipsa magis sunt
genera, nec quicquid sub substantia fuerit, id est sub eodem genere, ut animal
vel homo, vel item sub qualitate vel quantitate, ad aliquod genus commune se
poterunt applicare. Numquam enim inveniri genus poterit quod hæc decem genera
solitario et proprio intellectu intra se possit velut species continere. At
dicat quis hæc omnia decem genera si vere sunt subsistentia, quodammodo vel
entia dici posse. Flexus enim hic sermo est ab eo quod est esse, et in
participii abusionem tractum est propter angustationem linguæ Latinæ
compressionemque hæc igitur, ut dictum est, entia poterunt appellari, et ens
hoc ipsum, id est esse, genus eorum fortasse dici videbitur. Sed falso. Namque
omnia quæ inter se æquivoce nominantur, numquam eiusdem continentiam generis
sortiuntur, quippe quorum substantia discrepat, non est dubium quin generis
quoque ipsius definitio discrepabit; hæc autem ut entia nominentur, non univoce
sed æquivoce prædicantur. Nam quoniam substantia ens est et item qualitas ens,
sed si quis rationem definitionemque qualitatis dixerit, ƿ eadem natura
utriusque non poterit convenire, non est dubium quin substantia et qualitas non
univoce sed æquivoce prædicentur. Quodsi æquivoce prædicantur, sub eiusdem
generis fonte poni non poteront. Non est igitur in generibus speciebusque
aliquod genus solum quod possit diversa remm genera cohercere. Tunc
Fabius: Abundanter hæc, inquit, omnia, et de his ipsis rebus frequentius
inculcatum est. Sed perge ad sequentia. Faciam, inquam. Hæc enim, ut arbitror,
secuntur: ERGO DECEM GENERA CONSTITUIT ARISTOTELES IN PRÆDICAMENTIS QUÆ
MAGIS GENERA SUNT, AT VERO ILLÆ QUÆ MAGIS SPECIES SUNT, SEMPER IN PLURIMO
QUIDEM NUMERO SUNT, NON TAMEN IN INFINITO. AT INDIVIDUA QUÆ SUB MAGIS SPECIEBUS
SUNT, INFINITA SUNT SEMPER. Hoc enim dicere vult quod multo plures species
sunt quam genera; habet enim genus sub se plurimas species. Et quoniam decem
genera rerum omnium prima sunt, species specialissimæ non solum decem sunt sed
plures, non tamen infinitæ individua vero quæ sub magis speciebus sunt,
infinita sunt et eorum intellegentia nulla umquam capi potest. Quæ enim
infinita sunt, nullo scientiæ termino concluduntur. Igitur omnis nobis divisio
omnisque scientia a magis generibus per subalterna genera usque ad magis
species deducatur; ibi enim consistentes integram, superiorum scientiam capere
possumus ac retinere. Si quis autem individua velit scientia disciplinaque
comprehendere, frustra laborat sed ita iubemur a magis generibus ƿ usque ad
magis species per media interualla decurrere, ut specificis differentiis
dividentes subalterna genera a magis generibus usque ad magis species
descendamus. Specificæ autem differentiæ sunt quæ speciem quamcumque declarant.
Declaratur autem species differentiis hoc modo. Si quis enim dicat substantiam,
ut ponat sub substantia corpus, sub corpore animatum corpus, sub animato
corpore animal, sub animali rationale, sub rationali mortale, has omnes
species, quæ sunt substantiæ, cum pro differentiis posuerit, hominis scilicet
species informabitur. Nam corpus animatum ab inanimato corpore differentia est,
porro autem animal ab insensibilibus et rationale ab irrationalibus et mortale
ab immortalibus differentiæ sunt. Hæc igitur omnia cum iunxeris, unam speciem
declarabis, id est hominem. Nam cum dicis corpus animatum, animal rationale et
mortale, quæ scilicet differentiæ in subalterno ordine sibi suppositæ sunt,
hominem demonstrasti. Sunt autem quædam aliæ differentiæ, quæ tales sunt ac si
dicas animal rhetoricum, quod solus homo rhetor esse possit. Sed hæc
differentia non specifica differentia est et substantiam hominis naturamque non
perficit sed tantum artem quandam scientiamque esse commendat. Illæ igitur in
divisionibus differentiæ speciesque prosunt ex quibus illa quæ dicitur magis
species informatur, et hæc vocatur specifica differentia quæ magis speciem
possit efficere. Ergo cum per hæc descensum fuerit ad magis species,
relinquenda sunt sub magis speciebus individua nec eorum aliqua scientia
requirenda. Nam illa non ƿ solum infinita sunt sed etiam quæcumque in sese
continverint infinita fiunt. Rhetorica enim species est sed cum venerit in
singulos homines, tunc per singulos et infinitos divisa singula etiam fiet et
infinita. Si enim omnes quicumque sunt vel fuere numerentur rhetores, nullus
umquam huiusce numerationis finis erit, cum præsertim etiam per infinita
tempora in futurum singuli homines rhetores esse possint. Hic Fabius: Hoc
igitur, inquit, erat quod ait: PORRO AUTEM VEL ARTIUM VEL DISCIPLINARUM CUM
INDIVIDUA PER HOMINES SINGULOS ESSE COEPERINT, RATIONEM AD PERCIPIENDUM CAPERE
VEL HABERE OMNINO NON POSSUNT. Et ego: Hoc, inquam, est quod 'cum artes
vel disciplinæ quæ in sua specie una ante collecta fuerant, in individua
venerint', id est per singulos homines in infinitam multitudinem
innumerabilemque sese dispertiunt; hoc autem idcirco evenit, quod hæc eadem
ratio est quam Porphyrius ipse dicere non neglexit. Genus enim cum unum sit,
plurimarum specierum progenitivum est; namque sub uno genere plures species
inveniuntur. Idcirco species genus illud unde profluunt. In plurima segregant
atque dispertiunt. Genus autem plurimas colligit res, sicut ipsum a plurimis
iterum speciebus dividitur. Namque homo, coruus et equus, quæ sunt species,
quantum ad animal æqualiter animalia sunt. Ita nomen animalis omnes suas
species intra se continet. Quodsi et in homine animalis ƿ nomen est et in coruo
et in equo, non est dubium quoniam illud genus quod sub se ipsum ea continet,
species divisæ inter se dividant multiplicentque. Colligit igitur genus species
in se, species vero genus ipsum suapte natura dispertiunt. Est igitur genus
collectivum specierum suarum et quodammodo adunativum, species vero divisivæ
generis et quodammodo multiplicativæ. Igitur
quicumque ad magis genera ascendit, omnem specierum multitudinem per genera
colligit adunatque. Cum vero a magis generibus usque ad magis species
decurritur, omnis unitas generum superiorum in multifidas ramosasque species
segregabitur. Quod autem ait multitudo capieuda, proinde est ac si diceret
'multitudo facienda' est; nam cum dividis genus in species, easdem species
multas esse accipis, quas tu idem fecisti. Species quoque ab hac generis
adunatione ac quodammodo collectione non discrepant. Namque et ipsæ infinitatem
individuorum ad unam reuocant formam. Singulorum enim hominum species, quæ est
homo, collectiva est hoc modo. Ad hominis enim speciem cuncti singuli homines
unus homo sumus, id est prima species quæ nos continet cohercetque. Porro autem
ipsa species in nos multos scissa dividitur. Omne enim quod singulum est atque
individuum, illud unde nascitur dividit, omne quod non est singulum atque
individuum sed dividi potest, non ipsum magis dividit subteriora quam colligit.
His igitur expeditis
constat genus plurimarum esse specierum genus et speciem plurima sub se
individua cohercere. Nam si qua sunt
subteriora, illa quæ sunt superiora dispertiunt et in multitudinem dissipant
dividuntque; quare non est dubium quin superiora semper inferioribus pauciora
sunt. Prædicamenta vero aliud de alio vel ad se invicem quæ torquentur, hoc
modo sunt. Omnis enim res alia aut maior erit aut minor aut æqua. Omne quod est maius, de minore
poterit prædicari; nam cum animal sit maius ab homine, poterit animal de homine
prædicari. Minus vero de maiore non dicitur: nam quoniam animal est et homo et
equus, ad animal hominem si prædicare volueris, tantum hæc convenit prædicatio,
quantum convenit animalis partem esse super hominem. Age enim, converte et dic
hoc esse animal quod hominem: quantum igitur pars est animalis, quæ hominis
speciem contineat, tantum animal homo est. In illis autem aliis partibus
animalis quæ aliud continent quam est species hominis, hominis appellatio non
convenit. Nam si dicas 'animal hoc est quod homo', in illa parte in qua
equus est animal et coruus, ista talis prædicatio non aptatur atque ideo
universaliter non convertuntur. Nam si dicis 'omnis homo animal', verum est, si
dixeris 'omne animal homo', falsum est. Quodsi maiora de minoribus idcirco prædicantur,
quia omne minus in se continent, et minora de maioribus idcirco non prædicantur,
quia maiora minoris definitionem superuadunt et ƿ quodammodo exsuperant. Non
est dubium quin illa quæ sunt aequalia, sibi possint ipsa converti. Aequalia
autem illa sunt quae neque minora neque maiora sunt, id est, ut si in quamlibet
speciem apponantur, et omni illi speciei adsint et nulli alii; nam omnis homo
risibile est et nulla alia species risibili potest proprio nuncupari, atque
ideo quoniam aequalia sunt, convertuntur. Dicis enim: quid est homo? Risibile.
Quid est risibile? Homo. Et item: quid est hinnibile? Equus. Quid est equus?
Hinnibile. Quodsi semper maiora de minoribus
praedicuntur, superiora necesse est genera esse et omnia subalterna minora
fiunt. Quodsi subalterna omnia minora sunt, non est dubium quin, si quis per
subdivisionem descendat ad ultimam speciem. Quodcumque genus de vicinis sibi
praedicabitur, etiam de subalternis. Namque substantia habet sibi vicinum ad
subteriora genus, ad se vero speciem, quod est corpus; de hoc igitur substantia
praedicatur. Si quis enim interroget: quid est corpus? Dicitur substantia. Sub
corpore vero est animatum corpus et sub eo animal ergo quoniam substantia
idcirco praedicatur de corpore. Quia illi est superior, necesse est, quibus
corpus superius fuerit, eisdem etiam sit substantia superiol. Nam si corpus
praedicatur de animato corpore et de animali, praedicabitur etiam substantia de
animato corpore et de animali. Sic igitur quaecumque superiora fuerint, de
subterioribus non solum sibi vicinis sed etiam longe subterioribus
praedicantur. Nam si maiora sunt his quae sibi vicinae sunt speciebus, multo
maiora erunt etiam illis quibus ƿ illae vicinae species fuerint
ampliores. Ergo de quibuscumque
species praedicatur, de ipsis praedicabitur et illius speciei genus. Nam si
species aliqua alicui maior est, multo genus speciei ipsius illa re qua species
maior est, maius erit. Atque ita ad id praedicabitur, quemadmodum ipsa species
antea praedicata est. Quod si ita est, non est dubium genus quoque generis
illius quod ad illud ad quod species praedicabatur, poterat praedicari, etiam
id, quoque de eo <ad> quod species et genus speciei praedicabatur,
praedicari posse. Nam si quis dicat Ciceronem esse hominem, cum animal hominis
genus sit, non erit absurdum Ciceronem animal praedicari. Et cum animalis
ipsius substantia genus sit, non erit inconveniens Ciceronem substantiam
praedicari, quoniam quae supersunt, de subterioribus praedicantor et ea quae
subteriora sunt, si qua alia sibi subteriora habeant, illud primum genus
habebunt etiam ista subteriora et de his non inconvenienter praedicabitur.
Igitur species de individuo praedicatur ut maius, magis genus vero de omnibus
subalternis et de magis specie praedicatur. Aequo enim modo dicitur et corpus
substantia et animatum corpus substantia et sensibile corpus substantia et
rationale animal substantia et mortale substantia et homo substantia. Et de
ipsis etiam magis genus individuis praedicatur. Potest enim Cicero dici substantia,
species vero sola de nullis aliis nisi de individuis praedicatur, ut dictum
est, individua autem ipsa de nullo alio praedicantur nisi de ipsis, id est
singulis. Natura autem individuorum haec est, quod ƿ proprietates individuorum
in solis singulis individuis constant et in nullis aliis transferuntur atque
ideo de nullis aliis praedicantur. Ciceronis
enim proprietas cuiuslibet modi fuerit, neque in Catonem neque in Brutum neque
in Catulum aliquando conveniet. At vero proprietates hominis quae sunt idem quod est
rationale, mortale, <sensibile>, risibile, in pluribus et in omnibus
individuis possunt et singulis convenire. Omnis enim homo et singulatim
individuus et rationalis est et mortalis et sensibilis et risibilis. Atque ideo
illa quorum proprietates possunt <in> aliis convenire, possunt de aliis
praedicari, haec autem quorum proprietas in aliis non convenit, nisi ipsis
tantum singulariter, de aliquibus aliis praeter se singulariter praedicari non
possunt. Repetendum est igitur quod omne individuum specie continetur.
Species vero ipsa cohercetur a genere et ullum quasi omnium corpus magis genus
est et numquam est pars, individuum vero pars semper est, numquam est totum.
Species autem et pars et totum merito nuncupatur, nam ad genus pars est, ad individua
totum: dividit enim genus, ut dictum est, et individua colligit. Sed species
pars est alterius, id est generis, totum vero non est partis sed partium.
Namque genus unum est et plures species unius rei, id est unius generis species
pars est. Et quoniam individua plura sunt et infinita sub una specie, quæ illa
individua colligit, species illa non est unius totum, id est non est partis
totum sed plurimorum, id est partium; plures enim partes ƿ sub ea individuorum
sunt, quarum totum species, id est homo appellatur. Sed de genere et
specie sufficienter dictum. Et quoniam matutinæ salutationes vocant, in futuras
noctis vigilias quod est reliquum transferamus. Multa nobis a parente
natura excelsius quam cæteris animantibus gravia illustliaque concessa sunt. Quæ
nos ita quasi quædam benigna artifex hllmanitatis excoluit, ut primum nobis
reputandi considerandique animos rationemque concederet, post vero ratione
reperta proloquendi conferret usus iussissetque nos non corpolis sensibus a
beluis sed mentis divinitate distare. Quæ cum se sibi adiunxerit et a suæ
vivacitate naturæ non discesserit, tunc vero sicut ipsa est æterni generis, ita
quoque famam in posteros vitamque gloriæ infinitissimis temporibus coæquat. Sin
vero se pravis libidinibus corporis obnoxilam perdendam corrumpendamque
permiserit, naturam corporis sequitur. Nam nihil eius vivacitatis post corpora
remanet cui omnis labor et studium de rebus corporis atque in corpus impensum
est. Quare annitendum est, ut nos meliores curatioresque reddamus, non ea re
qua pecudibus nihil distare possumus sed quo cælestium virtutum similitudine æternitatis
gloriam factis egregiis dictisque mereamur. Sed de his alias, nunc ad
propositum reuertar. Cum igitur alterius noctis consueta lucubratio vigiliæque
venissent, credo hesternæ rationis subtilitate captus vel qua ipse est
cupiditate discendi audiendique studio vigilantius quam umquam surrexerat,
Fabius ad me perrexit. Qui postquam consalutatus sequentis a me operis
plomissam continuationem reposceret, Faciam, inquam, non inuitus, quippe cum
nec mihi sit in vita quicquam melius agere et tu hanc mihi iucunditatem studio
tuo augeas, quod mihi perquam glatissimum est. Placuit igitur ut, quoniam
hesterna dissertio speciem explicuerat, alterius expositionis principium de
sequenti differentia sumeretur. ÐHic Fabius: Uberrime, inquit, a te hesternis
vigiliis de generibus et speciebus expositum est. Sed, ut dici audio, subtilior
de differentiis tenuiorque tractatus est. ÑNon, inquam, immerito. Nam varie
acceptæ differentiæ varias babebunt etiam potestates. Erunt namque alias
genera, alias species, alias vero differentiæ. Sed hoc postea demonstrabitur,
nunc nero ita, ut arbitror, textus est: OMNIS DIFFERENTIA ET COMMUNITER ET
PROPRIE ET MAGIS PROPRIE DICITUR. Differentiam quoque, multis modis
appellari designat. Dicit autem tribus his modis fieri differentiam, cuius aut
communes sunt aut propriæ aut magis propriæ. Communes sunt quibus omnes aut ab
aliis differimus aut a nobis ipsis. Nam
sedere vel ambulare vel stare differentia est; nam si tu ambules, ego vero
sedeam, in situ ipso atque ambulatione differimus. Et item ego cum nunc sedeo,
postea vero si ambulem, communi a me ipso differentia discrepabo. Propriæ vero
sunt ƿ quæ uniuscuiusque individui formam aliqua naturali proprietate
depingunt, ut si quis sit cæcis oculis vel crispo capillo; etenim propria
uniuscuiusque singuli hominis sunt quoquomodo ista nascuntur. Magis propriæ sunt quæ in
substantia ipsa permanent et totam speciem differentia descriptioneque
permutant, ut est rationalis vel mortalis hominis differentia. Harum autem
communes et propriæ differentiæ sub eadem specie singulos a se faciunt
discrepare, illa propriis differentiis, illa communibus, magis propriæ vero
totam naturam cuiuslibet speciei substantiamque permutant et ab aliis speciebus
segregant atque disiungunt. Harum ergo communes et propriæ differentiæ, quoniam
speciem non permutant sed formam quodammodo et habitudinem solam faciunt
discrepare, alteratum facere dicuntur, id est non integrum alterum facere, id
est non integre permutare sed quodammodo discrepantiam distantiamque faciunt,
atque ideo non vocantur alterum facientes, id est permutantes sed magis
alteratum, id est non integrum alterum facientes. Illa vero tertia, id est
magis propria, quoniam substantialis est et ipsius speciei inserta naturæ,
alterum facit. Nam quoniam homo atque equus quantum ad quod animalia erant, una
illis erat substantia, veniens rationale disgregavit omnino speciem et funditus
alteram fecit. Ergo communes et propriæ differentiæ alteratum facientes
vocantur, magis propriæ alterum facientes. Constat igitur differentiarum alias
facere alterum, alias alteratum. Illæ quæ faciunt alterum, substantiales sunt
et omnes naturam speciemque ƿ permutant et specificæ prædicantur; valent enim
quamlibet speciem constituere et ab aliis omnibus segregare et eius formam
paturamque componere. Nam si dicas mortale et rationale differentias et eas
animali supponas, non est dubium quin hominis speciem, facias et speciei huius
sint perfectrices. Atque ideo specificæ nominantur, quod et permutant naturam
et ipsam substantiam cuiuslibet illius speciei constituunt illæ vero aliæ nihil
aliud efficiunt nisi alteratum, quippe cum aut proprietate quadam formæ alius
distet ab alio aut aliqua habitudine et dispositione aliquid faciendi. Illa igitur magis propria differentia, quam
specificam nominamus, sola poterit in generis divisione congruere. Etenim cæteræ
nihil ad substantiam sed ad quandam quodammodo eiusdem similitudinis
discrepantiam distantiamque ponuntur. Nihil enim in illis præter alteritatem solam reperire
queas, quippe quæ non constituunt species sed constitutas iam et effectas magis
propriis suis qualitatibus ipsæ discriminant. Quod autem
dicit: REPETENTI NUNC A SUPERIORIBUS DICENDUM EST DIFFERENTIARUM ALIAS
ESSE SEPARABILES, ALIAS INSEPARABILES. hoc est quod hic nunc divisio alia
rursus assumitur. Nam cum prius differentiam in tribus partibus separaret et
postea tres illas in duarum tantum namerum quantitatemque colligeret, ut alias
alterum facientes esse diceret, alias alterantes, ipsarum rursus trium tertia
sumitur facienda divisio. Dicit enim alias esse separabiles, alias vero
inseparabiles, et sicut in priore divisione alteratum facientes duæ fuerant
communes et propriæ. Sola vero magis propria remanserat quæ alterum faciebat,
eodem nunc etiam modo in separabilibus et in inseparabilibus communis tantum
separabilis differentia est, aliæ vero differentiæ utræque, ut cæcitas oculorum
vel flaua cæsaries vel corporis proceritas, quæ sunt propriæ differentiæ, vel
certe rationabilitas vel mortalitas. Quæ sunt magis propriæ differentiæ,
possunt numquam ab hominis specie segregari. Sedere vero vel currere, quæ
communes sunt, separantur a singulis et item rursus adduntur. Earum vero quæ sunt inse pal abiles, aliæ per se
veniunt, aliæ vero per accidens. Et illæ quæ per se veniunt, a magis propriis
manant, illæ quæ per accidens, a solis propriis effunduntur. Et inseparabile
accidens est quicquid per inseparabilem propriam differentia unim cuique
speciei contigerit. Sed quamquam propria et magis propria inseparabiles
differentiæ sint, numquam tarnen illam superiorem formam naturamque commutant.
Nam magis propria semper alterum, propria vero solum semper efficit alteratum.
Huc accedit quod inseparabiles propriæ possunt alicui plus minusue contingere,
inseparabiles magis propriæ nec cumulis intentionis augentur nec imminutione
decrescunt. Potest enim alius procerior, alius fuscior, deductioribus alius
capillis, alius ƿ flavioribus nasci, quæ sunt inseparabiles propriæ differentiæ
at vero magis propria, id est rationale, neque plus neque minus admittit. Omnes
enim homines in eo quod homines sunt, æqualiter sunt rationales atque mortales.
Nam si genus alicui plus minusue esse posset genus, possent etiam differentiæ
vel intentione crescere vel remissione decrescere. Nam quoniam animal non est plus
homini quam equo neque equo quam cæteris, et æqualiter subiectis omnibus genus
est. Sic specierum differentiæ quas specificas
appellamus, maius minusue non capiunt. Nam si animal rationale mortale hominis
definitio est et hominum nihilominus singulorum, non est dubium quin hæc
definitio ad omnes homines singulos æqualiter semper aptetur et nulli neque
plus neque minus conveniat quod si ita est, partes quoque totius definitionis,
quæ sunt differentiæ, tales erunt, ut nulli neque plus neque minus sed æqualiter
semper et convenienter aptentur. Partes autem huius definitionis sunt rationale et
mortale. Rationale igitur et mortale, quæ sunt magis propriæ differentiæ, plus
minusue non capiunt. Ab hac igitur, id est separabilium inseparabiliumque
differentiarum divisione tribus modis differentias speculamur nam aut
separabiles sunt aut inseparabiles, inseparabilium vero aut per se veniunt aut
per accidens. Quæ per se veniunt, aliæ sunt quæ genus dividunt, aliæ quæ
speciem informant atque constituunt. Sed de superioribus prius dictum est, nunc
autem de his quæ genus dividunt et speciem constituunt. Disseramus. Omnis quæcumque
fit generum divisio in species, si earum specierum alia snbdivisio fiat et a
magis generibus ƿ per subalterna genera usque ad magis species decurratur,
gemina in his erit duplexque divisio. Namque si contrarias specierum
differentias respicias. Generum est divisio, si suba-ltemorum generum, fit
specierum constitutio. Si enim genus dividamus id est sublstantiam, ut iam
speciei disputatione e divisa est, et sit substantia, post substantiam animatum
corpus et inanimatum, sub animato corpore sensibile et insensibile, sub
sensihili, id est animali, rationale vel irrationale, sub rationali mortale vel
immortale, hæ igitur differentiæ eædem species sunt, si contra se ipsas in
divisione respiciantur. Et dividunt genus hoc modo. Nam quoniam sub substantia
animatum corpus et inanimatum posuimus, si animatum corpus contra inanimatum
respicias, substantiam divisisti. Si
vero subalterna genera in ipsis differentiis aspicias, speciem constitues. Nam si animatum corpus et quod
sub ipso est sensibile corpus aspeseris, animal respexisti. Item si
rationalem differentiam contra hlrationalem acceperis, genus quod est
utrorumque, id est animal divisisti. Si vero sub eodem ordine rationalem
differentiam et mortalem accipias, hominis sine dubio speciem demonstrasti. Ita
hæ differentiæ alio modo acceptæ fiunt generis divisibiles, id est genera
dividentes, alio vero modo fiunt constitutivæ specierum, id est quæ species
declarent atque constituant, nam si contrarias differentias respexeris, divides
genus, si vero subalternas, speciem constitues. Differentiarum igitur vis et
separabilium et inseparabilium cæteras tres res, id est genus, speciem
aceidensque sic retinet, ut permutata comparatione per hæc eadem ipsa etiam
permutentur. Nam rationale et mortale differentias si contra irrationale et
immortale respexeris. Divisibiles sunt et generis differentiæ, sin vero idem
ipsum rationale et mortale ad superiora comparaveris, species erunt eius quod
eas continet animalis. Si vero rationale
atque mortale ad subiectum hominem consideres, genera eius constitutivasque
differentias contemplabere. At vero de illis aliis inseparabilibus. Id est
propriis, cadunt differentiæ inseparabilis accidentis. Inseparabile namque est
accidens cæcitas oculorum et, nasi curuitas et alia huiusce modi. Et idem de separabilibus
accidentibus, id est de communibus. Separabile namque est accidens vigilare,
dormire et currere vel sedere. Quod autem dicit: SIC IGITUR COMPOSITA SIT SUPER
OMNIA SUBSTANTIA ET SINT EIUS DIFFERENTIÆ DIVISIBILES ANIMATUM ET
INANIMATUM, contrarias differentias in species monstrat. Quod autem
dicit: HÆC DIFFERENTIA ANIMATA ATQUE SENSIBILIS SOCIATA SUBSTANTIÆ
PERFICIET ANIMAL, constitutivas specierum diffetentias monstrat. Sic
igitur variis modis acceptæ varias virtutes formasque sortitæ sunt. Sed et
divisibiles et constitutivæ utræque specificæ nominantur ƿ et in divisione
generum definitionibusque solæ sunt utiles, cæteræ vero inseparabiles per
accidens inutiles, et multo magis illæ sunt inutiles quæ separabili differentia
discretioneque formatæ sunt. Has autem specificas differentias qui de
differentiarum definitione tractaverunt, tales esse declarant quibus species a
genere abundant. Quid autem sit, breviter explanandum est. Controversia est
utrum genus differentias specierum suarum in se habeat an minime, ut puta:
animal sub se habet species rationale et irrationale, id est hominem et verbi
gratia equum; rationabilitatem igitur et irrationabilitatem, id est hominis vel
equi differentias, quibus a se species sub animali positæ differunt, utrum
habeat utrasque animal an non habeat. Nam si animal, quod genus est, neque rationale
neque immtionale est, species quæ sub ipso sunt positæ, istas differentias non
habebunt. Nam si genus istas differentias non habebit, unde erunt speciebus
differentiæ, quibus a se ipsis differunt? Sed si quis dicat esse in genere
istas differentias, non enim haberent species, nisi prius genus habuisset,
aliud maius continget incommodum. Nam quoniam æque sunt species quæ sub aliquo
genere supponuntur, et æqualiter homo atque equus sub animali genere ponuntur
neque homo prius est neque equus sed uterque æqualiter animati species
nominantur. Igitur si rationale atque irrationale æqualiter
sub eodem genere sunt, ƿ erunt etiam uno tempore. Quodsi uno tempore et genus
istas differentias habet, ut genus suapte natura id est animal rationale sit et
irrationale, noo est dubium quod eadem res uno tempore duas contrarietates in
sese substantialiter retineat. Quod fieri nequit. Quid igitur? Dicendum est
quoniam genus actu quidem ipso, quod Græci eineurgeian vocant, istas
differentias non habet, at vero potestate ab his ipsis differentiis, quas in
suas species fundit, non uacat. Quid autem sit actus et potestas, castigatius
explicandum est. tantum interest aotus a potestate, quantum homo ridens ab eo
qui ridere possit, non tamen rideat. Ille enim agit ipsam rem, ille tantum potest, non etiam
agit. Sic igitur et animal. Namque homo actu ipso rationalis est, semper enim
homo rationalis et nihil aliud est; et equus semper irrationalis, et eius
irrationabilitas in actu posita est. At vero ipsum animal rationale vel irrationale
non ipsum agit neque est in eorum actu positum sed in potestate. Potest ellim
es se rationale atque irrationale profundere. Quare quoniam species actu
differentias continent, genus vero potestate, species a genere merito
differentiis abundare dicuntur, quoniam quod genus potest, id est differentias
facere, species non solum possunt sed etiam agunt; in ipsis enim speciebus
positæ informatæque sunt. Est autem alia differentiæ definitio talis, quæ
dicat differentiam esse quæ ad plurimas species in eo quod quale sit prædicetur.
Differentia ad res plurimas dici potest, ut rationale dicitur ad hominem --
homo enim rationalis -- dicitur ad deum; deus enim rationalis dicitur sed non
in eo ƿ quod quid sit sed in eo quod quale sit. Nam si qualis homo sit
interrogetur, rationalis continuo respondetur, qualis deus sit si interroges,
rationalem non absurde dixeris. Eodem modo etiam irrationabilitas. Dicitur enim
et ad equum et ad bovem et ad piscem et ad avem, quæ omnia si qualia sint interrogaveris,
irrationabilia prædicantur. bona igitur et recta hæc est definitio, id
est: DIFFERENTIA EST QUOD AD PLURIMAS RES SPECIE DISTANTES IN EO QUOD
QUALE SIT PRÆDICATUR. Et de mortali vero et de aliis differentiis eadem
est ratio. Sequitur locus perdifficilis sed transferentis obscuritate
Victorini magis quam Porphyrii proponentis, qui huiusmodi est. Dicit omnem rem
quæcumque est corporea, ex materia et forma constare. Namque si statuam dicas,
constat statua ex ære verbi gratia et figura illa quam ei suus fictor imposuit,
et est materia ex quo facta est æris, figura vero, id est forma, qua æs ipsum
formatum est. Nam si hominem formabis ex ære, erit hominis forma, æs vero
materia. Eodem modo etiam genus. Namque
genus in modo materiæ accipitur, differentia vero in modo formæ. Etenim
quemadmodum quæcumque illa res ex materia et forma consistit, sic etiam omnis
species ex genere et differentia. Namque genus ita est hominis, ut est statuæ æs,
differentia vero sic est hominis, ut est forma illa es qua æs effictum est. Nam
sicut ex aliqua figura quæ es æris materia efficta est, cuiuscumque illius
species statuæ ƿ fit, sic etiam cum in genus, id est in animal venerit
differentia, id est rationale, hominis species fingitur. Ista igitur sibi
proportionaliter sunt. Proportio autem est cuiuscumque, illius rei similis ad
aliquam rem cognatam comparatio, ut puta si duo compares ad quattuor, dupla
proportio est, sin vero viginti ad quadraginta, eadem dupla. Sub eadem ergo
proportione sunt quattuor ad duo, sub quali quadraginta ad viginti quod utrique
duplex est numerorum! comparatio. Sic igitur qualis proportio est, id est comparatio materiæ
et figuræ talis est proportio generis et differentiæ, et ista quattuor sibi
proportionaliter sunt. Eodem enim modo ex materia et figura species cuiuscumque
illius fictionis fortnata est, quemadmodum ex genere vel differentiis species
cuiuscumque illius animantis inanimantisue formatur. Quod Victorinus scilicet
intellexisse minus videtur. Nam quod Porphyrius ainaulogon dixit, id est
proportionale, ille sic accepit quasi a[logon diceret, id est irrationale.
Atque ideo in loco ubi habet hoc modo scriptum: OMNES NAMQUE RES EX FORMA
ET MATERIA CONSISTUNT IPSA AUTEM FORMA IRRATIONABILIS EST, tollendum est
irrationabilis est et dicendum proportionabilis est. Et subterius paululum ubi
habet: IAM OMNE GENUS SIMILE MATERIÆ EST ET CONSISTIT
IRRATIONALE, tollendum irrationale et ponendum est proportionale, ut sit
et consistit proportionaliter. Nam quæ proportio est figuræ ad materiam in
efficienda cuiuslibet corporis fictione, eadem est proportio diffelrentiæ ad
genus in efficienda cuiuslibet specie animati atque inanimati. Sequitur item
alia definitio, quæ est huiusmodi. Dicunt enim esse differentiam quod possit
separare quicquid sub eodem genere est, et recte dicunt. Nam dum syb eodem
genere sit homo atque equus, quia utrumque est animal, cum venerit rationale
vel irrationale, equum atque hominem, quæ sub eodem genere sunt, dividunt atque
discerllunt. Sunt igitur illæ differentiæ quæ possunt res sub eodem genere
separare. Est autem alia definitio: differentiæ sunt quibus quidque ab alio
distat. Nam homo atque equus rationali atque
irrationali differentia discrepant, cum unum sint quantum ad genus. Et hoc est quod
dicit: DIFFERENTIA EST QUA DIFFERUNT SINGULA, QUIA PER SE IPSUM GENUS EST
ET ILLA QUÆ RATIONABILIA SUNT, NOS SCILICET, ET ILLA QUÆ IRRATIONABILIA SUNT.
NAMQUE ET HOMO ET EQUUS ET AVIS HÆC OMNIA GENUS UNUM SUNT, ID EST ANIMAL.
NAMQUE ANIMAL HORUM OMNIUM GENUS EST. Sed si de hoc loco in quo positum
est quia per se ipsum ƿ genus est, mutes et facias 'quia per se ipsa animalia
sunt', plenior sensus erit -- generis enim hic nomine pro animalis abusus est
-- et erit huiusmodi ordo: 'differentia est qua differunt singula, quia per se
ipsa animalia sunt et illa quæ rationabilia sunt animalia, nos scilicet, et
illa quæ irrationabilla sunt'. Quod si sic esset, nullus esset error omnino.
Nunc vero genus quod ait, pro animalis nomine intellegendum est. Item dii atque
homines cum utrique rationales sint, mortalitatis tamen nomine adiecto
differunt discrepantque. Sic igitur differentia est qua singula differunt sed
hoc non simpliciter sed illas tantum differentias huiusmodi esse putandum est
quæ ad substantiam prosunt et quæ ad id quod est et quæcumque speciei possint
esse aliqua pars. Quod huiusmodi est si equus atque homo, quorum utrorumque
unum genus est animal, a se differunt rationali atque irrationali qualitate
attamen ista rationabilitas et irrationabilitas in substantia ipsarum specierum
est hoc modo. Nam neque equus potest esse sine irrationabilitate, neque homo
sine rationabilitate. Atque ideo istæ differentiæ prosunt ad aliquid esse
speciei illi cui fuerint accommodatæ et substantiæ ipsius partes sunt. Nam cum
homo ex his differentiis constet, id est ex rationali et mortali, rationale et
mortale solum positum pars est substantiæ hominis. Nam si utraque simul unum
hominem faciunt, non est dubium quin ad substantiam hominis efficiendam unaquæque
earum res pars esse videatur. Quare illæ ƿ differentiæ quæcumque non prosunt ad
esse nec partes substantiæ cuiuslibet speciei sunt, specificæ differentiæ dici
non habent, quamvis sola hoc una species habeat. Nam si homo navigat, potest dici animal navigabile
sed navigare in substantiam hominis non convertitur. Neque enim homo inde
subsistit, quia navigat, quamvis hoc nullum aliud animal habere possit, id est
nullum possit animal navigare. Eodem modo et esse rhetorem vel grammaticum. Has
igitur differentias quæ ad esse non prosunt sed tantum artem aliquam
scientiamque commemorant, non ponimus specificas esse, quamvis una quælibet
animalis id species habeat. Ergo considerandum est, ut quotiens dicimus
definitionem differentiæ illam, 'differentiam esse qua differant singula',
illam significari differentiam intellegamus quæ ad aliquid esse prodest et quæ
est alicuius pars substantiæ speciei, illas vero quæ ad esse non prosunt, a in
hoc genere differentiarum, quamvis singulæ cuiusque sint, non ponamus. Sed quoniam de differentia
dictum est, de proprio explicemus. ÑTunc Fabius: Ut arbitror, consequens est: PROPRIUM
QUATTUOR DICITUR MODIS. DICITUR NAMQUE
PROPRIUM QUOD UNI SPECIEI ACCIDIT, ETIAMSI NON OMNIBUS. Et ego: Quattuor ergo
modis propria dividuntur. Est enim proprium quod uni accidit, etsi non omnibus,
ut est rhetor vel geometer vel grammaticus. Hæc vero omnia uni soli speciei, id
est homini accidunt, non tamen omnibus. Neque ƿ enim omnes homines grammatici
vel rhetores vel geometres sunt, atque ideo vocabitur hoc proprium quod uni
sit, etiamsi non omnibus. Est item alia proprietas quæ est omnibus etiamsi non
soli. Nam bipes omni homini accidit, omnis enim homo bipes est sed non soli
hominum speciei accidit sed etiam avibus. Est item tertium proprium quod
omni et soli et aliquo tempore accidit, ut est in pubertate pubescere et in
senecta canescere. Namque et umnibus hominibus evenit et nulli alii speciei
nisi soli hominum et aliquo tempore; constitutum enim tempus est vel adolescentibus
pubescendi vel senescentibus canescendi. Neque enim a sexto anno vel septimo
aliquis pubescit aut a vicesimo canescit, nisi forte aliquid accidit novi
quartum proprium est quod uni speciei accidit et omnibus sub eadem specie
individuis et omni tempore. Nam risibilem esse hominem et uni speciei solum, id
est homini, contingit et omnibus sub eadem specie individuis; omnes enim
singuli homines rident et omni tempore. Numquam
enim tempus fuit ut quicumque ridere non posset. Sed risibile dico potestate,
non actu. Namque etsi non rideat homo, tamen quia ridere potest, risibilis
appellatur. Et sunt integre et
vere propria ista quæ et uni et omnibus et omni tempore insunt, namque hæc
speciebus suis converti possunt. Si
enim dicas: quid est homo? Risibile. Si: quid est risibile? interroges, homo prædicabis.
Illa vero alia, bipes vel grammaticus, propria quidem sunt sed converti non
possunt. Nam grammaticus semper homo, homo vero non semper grammatices, et e
contrario homo ƿ semper bipes est, non e contra bipes semper homo est. Et
hinnibile similiter magis proprium equi est. Nam eodem modo hæc proprietas ad
suam speciem converti potest. Nam si dicas: quid est equus? hinnibile
respondebis, si: quid est hinnibile? equus prædicabitur. Sed quoniam de propriis dictum
est, de accidentibus sequens tractatus habeatur. Tum Fabius: Definit Porphyrius
accidens sic: ACCIDENS EST QUOD INFERTUR ET AUFERTUR SINE EIUS IN QUO EST
INTERITU. Hoc autem dicere videtur, illud esse accidens sine quo potest
constare illud cui accidit; ut puta si forte casu aliquo cuiquam facies
inrubuerit, abscedente rubore inlæsa facies permanebit, sicut eveniente non læsa
est. Dividit ergo accidens in separabile et in
inseparabile. Namque separabile accidens est, ut puta si quis sedeat vel
ambulet, inseparabile est, ut si dicas coruum nigrum, cygnum album; a quibus hæc
accidentia separari non possunt. Nascitur autem huiusmodi dubietas, utrum
superior definitio vera sit et omnium accidentium nomen includat. Nam quoniam
sunt quædam, ut ipse ait, accidentia inseparabilia, in his talis definitio
videtur convenire non posse. Nam si separari non possunt, non est in illis vera
definitio quæ dicit accidens esse quod et inferri et auferri potest sine eius
in quo est interitu. Nam cum inseparabilia sunt, auferri non possunt. Sed hæc
tam uehemens quæstio solvitur sic, quod hæc ipsa definitio de accidentibus
facta est potestate, non ƿ actu, et intellegentia, non veritate, non quia Æthiops
et coruus colorem amittunt sed sine isto colore ad intellegentiam nostram
possunt subsistere. Nam verum est
quoniam Æthiopem aut coruum color niger numquam deserit. Sed si quis
subintellegat colorem istum Æthiopem vel coruum posse amittere plumarum tantum
color in coruo mutabitur et erit avis alba specie et forma corui, si quis hoc
intellegat, at vero hominis, id est Æthiopis, amisso nigro colore, elit eius
species candida sicut etiam aliorum hominum. Ergo hoc non ideo quia fiat dicitur sed ideo quia, si
posset fieri, huius accidentis susceptrix substantia non periret. Quod ipse hoc
modo demonstrat: POTEST AUTEM SUBINTELLEGI ET CORVUS ALBUS ET ÆTHIOPS COLOREM
SUUM PERDITURUS SINE INTERITU SUO IN QUO COLOR FUIT. Nihil enim ad speciem
impedit, si Æthiops vel coruus amisso colore in propriæ substantiæ natura permaneat.
Est autem alia
definitio, quæ est huiusmodi: ACCIDENS EST QUOD CONTINGIT ALICUI ET ESSE
ET NON ESSE. Nam quod in substantiam non convertitur, id accidens esse
dicimus, id est non in substantia insitum sed extrinsecus veniens. Ergo ea quæ
contingunt et esse et non esse, ideo accidentia vocata sunt, quoniam in
substantiæ ratione non accipiuntur. Si enim in substantiæ ratione ponerentur,
numquam non essent, et si non essent, numquam esse possent. Nam quoniam verbi
gratia ratio in substantia hominis est, numquam homo esse potelit irrationalis,
quoniam irrationabilitas in substantia hominis non est. Ex hoc ergo venit etiam
alia definitio, ƿ accidens esse illud quod neque genus sit ueque species neque
differentia neque proprium. Nam quoniam genus, species, differentia et proprium
in substantia sunt et cuiuscumque illius rei substantiam monstrant, idcirco
quicquid horum aliquid non fuerit, id accidens merito prædicatur. Explicitis
igitur atque expeditis his quæ proposuit, id est genere, specie, propriis,
differentiis accidentibusque, tractare a nunc exequitur illa quæ inter hæc
communia omnia vel quæ differentiæ sint. Et primo omnium simul inter se
communiones explicat, post etiam singulorum, et dicit omnium esse commune de
pluribus prædicari. Namque genus prædicatur de speciebus et de individuis,
eodem modo prædicatur et differentia de speciebus et de individuis, etiam
proprium et de speciebus et de individuis prædicatur, at vero species de solis
tantum individuis appellatur. Genus enim prædicatur de equis, hominibus, bobus
et canibus, id est speciebus, prædicatur item et de his quæ sub ipsis speciebus
individua continentur; nam sicut species ipsæ canis vel equi vel hominis ƿ
animalia sunt, sic et unusquisque equus vel homo animalia prædicantur.
Differentiæ vero prædicantur de speciebus et de individuis hoc modo. Namque
homo et equus species sunt sed rationalis dicitur et ad speciem hominis
differentia prædicatur eodem modo et ad Ciceronem. Nam cum sub hominis specie
individuum sit, et ipse rationalis appellatur proprium autem de specie prædicatur.
Cum dicitur species; quod est homo, risibilis et cum dicitur Cicero risibilis,
quod est individuum, monstratur proprium de individuis prædicari. Species vero
de suis tantum solis individuis prædicatur interrogatur enim: quid est Cicero?
et homo respondetur. Accidens vero ante prædicatur de individuis et postea de
speciebus. Nam si quis dicat: homo sedet, quod est accidens separabile, cum
quicumque singulum hominem, id est'individuum sedere viderit, tunc id et de
specie prædicat, ut dicat: quoniam Cicero sedet Cicero autem homo est, homo
sedet. Eodem modo inseparabile de speciebus et de individuis prædicatur. Expeditis
ergo omnium communionibus, generis et differentiæ primum communiones
differentiasque declarat. Et primum dicit generi cum differentia esse commune
quod ab utrisque species continentur. Nam genus, quod est animal, continet
speciem hominis atque equi. Porro autem rationale, quod est differentia,
continet et hominem et deum, et irrationale, ƿ quod est differentia, continet
equum, bovem atque avem sed ita continet, ut genus semper plures species
contineat quam continet differentia. Namque genus et ipsas differentias
continet. Genus enim, id est animal, rationale atque irrationale continet
illasque species quæ sunt sub rationali; etiam eas <quæ sunt sub>
irrationali, continet genus, lid est animal. At vero differentia, id est
rationale, in rationale non continet sed tantum hominem atque deum. Plus igitur
genus continet quam differentia. Est autem et alia communio. Si quid enim ad
quodlibet genus ita prædicatur, ut eius genus sit, et de illis speciebus quæ
sunt sub illo genere ad quod prædicatur, illud genus appellatur et de
individuis quæ sub illis speciebus sunt. Namque animal genus est hominis, et de
animali prædicatur ut genus substantia; genus enim substantia animalis est.
Ergo illa substantia quæ ad hominis genus, id est animal, ita prædicatur ut
genus, prædicatur etiam et ad ipsum hominem; dicitur enim homo substantia. Prædicatur
item illud generis genus etiam de bis quæ sunt sub specie individuis; dicitur
enim Cicero, quod est sub hominis specie individuum, substantia. Differentia
eodem modo. Nam si qua differentia dicta fuerit de alia differentia, ut
differentia intellegatur, prædicabitur et ad speciem quæ sub illa differentia
est ad quam prædicatur, et de illis individuis quæ sub eadem specie sunt. Nam
'ratione uti' differentia ad rationalem differentiam veluti cognata differentia
prædicatur, rationabile autem prædicatur ad hominem: ƿ ergo et ratione uti prædicatur
ad hominem. Idem etiam ratione uti prædicatur ad Ciceronem, quod est individuum
sub illa specie ad quam speciem illa differentia, id est rationalis, prædicabatur,
de qua prædicabatur ut cognata illa differentia, id est ratione uti. Igitur est
ista generis differentiæque communitas, quod ea quæ de genere speciei prædicantur
ut genus, et de sub eodem genere specie prædicantur et de indiaiduis, et illa
quæ de differentia prædicatur ut differentia, et de sub eadem differentia
specie prædicatur et de individuis. Est autem alia communio, quod quemadmodum
interempto genere species interimuntur, sic interempta differentia species sub
eadem differentia interimuntur. Nam si interielit animal, homo atque equus
continuo periturus est, sin vero differentia, id est rationale, dii atque
homines interibunt et nihil eorum erit quod uti ratione possit. Post
demonstrationem igitur communium proprietates eorum differentiasque designat et
dicit differentiam primam eam qua genus non solum <a> differentiis sed
etiam speciebus vel propriis vel accidentibus differat. Namque dicit genus
multo de pluribus prædicari quam prædicetur differentia vel species vel
accidens vel proprium. Namque genus dicitur, id est animal, de quadrupede, de
bipede, <de> reptili, id est ƿ de serpentibus, vel de natabili, id est de
pisce. Quadrupes autem, quod est a bipede differentia, de solis illis dicitur
quæ quattuor pedes habent, id est equus vel bos, de cæteris autem aliis, id est
bipede vel reptili vel natabili, unde genus æqualiter prædicatur, appellari non
potest. Plus autem genus ab speciebus prædicatur, quod, cum hominis species sit
et de solis individuis prædicetur, idem tamen homo de equo vel bove vel cane
non prædicatur. At vero animal, quod est genus, de pluribus speciebus prædicatur,
id est de homine et de equo et cane et bove et de omnibus quæ sunt sub ipsis
posita individuis. Genus autem a proprio prædicationibus abundat, quod proprium
unius speciei semper est et de sub eadem individuis, genus vero de multis
speciebus et propriis prædicatur et de sub eisdem individuis. Ab accidentibus
vero genus magis de plurimis prædicatur, quod, cum unius cygni inseparabile
fortasse accidens sit album, animal non solum de cygno prædicatur sed de
omnibus animalibus, etiam non albis, at vero accidens de solis tantum illis
quibus inseparabiliter continetur vel quibus separabiliter; nam principaliter
de individuis dicitur. Quare constat multo de pluribus prædicari genus quam
accidentia prædicantur, quod accidentia principaliter de individuis, genera
vero de individuis et de speciebus et de differentiis prædicantur. SED
NUNC ILLAS DIFFERENTIAS ACCIPIAMUS QUIBUS GENUS DIVIDITUR, NON QUIBUS SPECIES
FORMANTUR. Hoc autem tale est. Quoniam duas diximus differentiarum esse
formas, ut aliæ sint divisibiles, aliæ constitutivæ, constitutivas illas
diximus quæ sub eodem filo positæ et a subalternis generibus descendentes
speciem quandam informant atque efficiunt, ut est rationale vel mortale; quæ
hominis speciem constituunt, alias vero divisibiles, quæ genus dividunt, non
speciem informant, id est rationale et irrationale, mortale et immortale. Nunc
de illis differentiis iste tractatus habetur quæ genus dividunt, non quæ
speciem constituunt. Nam illæ quæ genus dividunt, 1n differentiarum integro
loco accipiuntur, illæ vero quæ speciem constituunt, in generum specierumque
substantia recipiuntur. Namque rationale mortalis genus est, porro mortale
hominis genus est, et istæ constituunt speciem, at vero rationale irrationalis
species non est neque genus, nec mortale immortalis neque genus neque species
est. Atque ideo quoniam propriam vim differentiarum ista retinent quæ neque
genera neque species sibi invicem esse possunt, ipsas nunc differentias
accipiamus in quibus nulla quantum ad genus est speciemque communitas. Est
etiam generis differentia. Namque genus a propriis differentiis prius est.
Namque si abstuleris genus, omnes simul differentias abstulisti. Nam si
abstuleris animal, rationale atque irrationale non remanent. Porro autem si
rationale abstuleris, remanet ƿ animal. Sed si utrasque interemeris
differentias, id est rationale vel irrationale, potest tamen quiddam intellegi,
quod sit substantia animata sensibilis, id est animal. Ita genus sublatum omnes
secum auferet differentias, sublatæ differentiæ genus secum non interimunt,
quod intellegentia genus remanet, id est quoniam potest animal intellegi præter
differentias, ut eius tantum definitionem animo capias et esse dicas
substantiam animatam atque sensibilem. Quæ
autem talia sunt, ut ipsa interempta interimant, non simul aliis interemptis
ipsa interimantur, priora sunt illis quæ possunt interimere. Est etiam alia
differentia, quod genus semper in eo quod quid sit prædicatur, ut dictum est,
differentia vero in eo quod quale sit. Sed hoc frequentius inculcatum est atque
ideo a nobis prætermittendum est. Est etiam alia differentia, quod ad omnem
speciem unum semper genus aptatur. Homo enim unum tantum genus habet, ut animal
appelletur, in unam autem speciem plurimæ differentiæ poterunt commodari. Namque homo et rationale est, quæ
differentia est, et mortale, quæ eadem differentia est, et sensibile, quibus
scilicet omnibus ab aliis differt. Differt enim his omnibus, quod sensibilis
est ab insensibilibus, quod rationalis ab irrationabilibus, quod mortalis ab
immortalibus. Est etiam alia differentia, quæ superius
dicta est. Nam genus speciei ita est ut materies, differentia vero ut figura.
Nam sicut in æris materiem veniens figura statuam efficit, ita animali, id est
generi, veniens differentia, id est rationale vel irrationale, facit hominis
vel pecudis speciem. Quæ autem communitates ƿ vel proprietates generis <et differentiæ>
fuerunt, hactenus dixit. Et fortasse erunt etiam aliæ, quæ propter brevitatem
supersedendæ atque omittendæ sunt. Nunc autem de generis vel speciei
communitatibus proprietatibusque tractatur. Et dicit genus et speciem commune
habere de pluribus prædicari, sicut dictum est. Nam genus et de speciebus
pluribus prædicatur et earum individuis et item species de sub se plurimis
individuis appellatur. Et hic quoque illæ species accipiuntur quæ magis species
sunt. Nam si subalternæ accipiuntur, non magis
species quam genera videbuntur. Nam quæ subalternæ species sunt, etiam genera sunt, et
erit absurdum et huic propositioni inconveniens de generum inter se
differentiis communibusque tractare. Accipiantur illæ tantum species quæ vere
species et magis species appellantur. Est etiam alia eorum communio, quod sicut
gentls ab specie primum est, sic species ab individuis primæ sunt. Nam si genus
auferas, species abstulisti, si species abstuleris, genera non peribunt. Porro
si species abstuleris, individua morientur, si individua interierint, species
manent. Est etiam his alia communio, quod quemadmodum genus quid sit totum
declarat, sic etiam species. Nam totum quod est rationale atque irrationale, a
genere declaratum est; dicitur enim quicquid fuerit rationale vel irrationale,
id esse animal. ƿ Sic igitur totum quid sit, a genere declaratur. Porro autem
quid sit tota hominum diversitas, id est individuorum, a sola specie
declaratur, cum dicitur homo. Nam et Scytha et Indus et totum quisquid in
individuis est, uno solo hominis, id est speciei nomine continetur. Dissertis
igitur generis specieique communibus ad proprietates eorum vel differentias
transitum fecit dicens differre inter se genus et species, quod genera species
continent, numquam rursus genera ab speciebus propriis continentur. Oportet
autem, ut dictum est, in hoc tractatu non subalternas sed magis species
considerari. Genus enim plurimarum specierum est continens et unum omnium et
totum et omnibus et singulis. Quod si ita est et genus a suis speciebus
singulis maius est atque ideo eas dicitur continere, non est dubium quin ea
ipsa genera quæ continent species, ab his ipsis contineri non possint. Insuper
omnia genera præiacent. Hoc videtur dicere quod omnia genera prius sint ab his
speciebus quæ sub ipsis positæ continentur. Nam sicuti materies prima est ab
illa re quæ veniens in materiem formam constituerit atque figuravexit, sic
etiam prius est genus ab illa specie quam veniens differentia formabit atque
constituet. Nisi enim in generibus differentia venerit, species numquam
constituentur. Quare præiacent, id est præsunt et antiquiora sunt genera
speciebus suis. Atque ideo si genera interimantur, ƿ species quoque peribunt;
nam si animal sustuleris, hominem pecudemque sustulisti. Si vero species
interimantur, non continuo genus interibit; nam si homo perierit, animal
continuo non interemptum est, alia enim remanebit species de qua ipsum animal,
id est genus prædicetur. Atque ideo genera ab speciebus suis priora dicuntur.
Et quod omnia genera univoce de speciebus prædicentur, species ipsæ de
generibus numquam. Hoc, ut arbitror, in hesterna lucubratione iam dictum est.
Nam genera semper de speciebus univoce prædicantur. Homo enim et homo est et
animal. Porro autem animal genus est hominis et prædicatur animal de lmmine.
Quoniam ergo animal Ac homine prædicatur et dioitur homo animal, animal et homo
uno animalis nomine nuncupantur. Sed his ipsis definitio una conveniet. Est
enim animal snbstantia animata sensibilis, quod non absurdum est in homine
dici. Nam si homo ipse animal dicatur, non erit absurdum dici de homine
'substantia animata sensibilis'. Igitur genus de speciebus suis univoce prædicatur,
quod eodem nomine et eadem definitione conveniat. At vero species non modo univoce non prædicantur de
generibus suis sed nec omnino prædicantur; nulla enim res minor de maiore
poterit prxedicari. Atque ideo, quoniam species minores sunt suis generibus, de generibus suis
neque univoce neque aliquo modo poterunt appellari. AMPLIUS OMNIA GENERA
ABUNDANT COMPLEXIONE SUB SE POSITARUM SPECIERUM, IPSÆ SPECIES ABUNDANT GENERUM
SUORUM PROPRIIS DIFFERENTIIS. Quod dicit proinde est ac si diceret: Omne
quod genus est, plures sub se species continet, omne quod species, plures in se
differentias habet. Genus enim, id est animal, in hoc homine, id est specie,
superabundat et superest, quod homo solum homo est, animal vero non solum homo
sed etiam bos vel avis vel alia huiusmodi. Species vero in eo superant genera
sua, quod eas differentias quas species in actu habent, eas genera non habents
nam, sicut superius dictum est, genera differentias illas quas habent sub se
species positæ, potestate continent, non etiam re. Atque ideo species quæ est
homo, vel alia species, sicut est equus, a genere suo, animali, in hoc abundant
et supersunt, quod animal ipsum per se neque rationale neque irrationale est,
at vero homo vel equus hoc rationale. Illud vero rationis expers. ILLUD
ETIAM, QUOD SPECIES NUMQUAM MAGIS GENUS FIET, RURSUS ET GENUS NUMQUAM MAGIS
SPECIES FIT. Et ut sciremus hic non de subalternis speciebus. Sed de illis
magis speciebus specialissimisque tractari, quid ait? Quod ea quæ sunt genera,
magis species fieri numquam possunt neque magis species aliquando fieri magis
genus. Nam species numquam genus est. Quicquid enim fuerit species, genus non
erit neque quicquid fuerit genus, species erit. Quare constat in his eum
tractatibus de speciebus solis, non etiam de subalternis disserere. Subalternæ enim possunt esse etiam genera. Magis
species vero, ut ipse ait, numquam genera esse possunt. Sed postquam de generum
specierumque communitatibus differentiisque tractatus est habitus, ad genera
propriaque transgressus est. GENERIS ET PROPRII COMMUNE HOC EST, ADHÆRERE
SPECIEBUS ET AMPLECTI. Dicit geners et propria in hoc sibi esse
consimilia, quod omne genus a suis speciebus numquam recedit. Eodem modo et
propria. Nam si dixeris 'homo', cum ipso homine continuo animal nominasti, quod
ipsius hominis, id ost speciei genus est. At vero etiam si hominem dixeris,
eius etiam proprium continuo cum bomine nominasti; omnis enim homo risihilis
est. Ita semper genus et propria suis speciebus inselta et quodammodo
conglutinata sunt. SIMILITER ET GENUS PRÆDICATUR DE SPECIEBUS ET PROPRIUM
DE HIS QUÆ SUI PARTICIPANTIA SUNT. Et æqualiter, inquit, omnes species
eidem generi supponuntur et ad eas genus illud appellatur, sicut propria ad ea
prædicantur quæ sui participare possunt. Namque æqualiter genus animal de
homine dicitur et de equo et de bove et de cæteris animantibus, quemadmodum et
risibile, id est proprium, de Hortensio dicitur et Cicerone et de singulis
individuis quæ sub eadem specie continentur, ad quam speciem proprium, id est
risibile, poterit prædicari. Adhuc commune est ipsis univoce prædicari.
Nam genus ƿ de suis speciebus, ut dictum est, univoce prædicatur et risibile de
ea specie cuius est proprium, univoce prædicatur; namque et homo est et
risibile. Porro autem si quis dicat hominem esse animal rationale et mortale et
dixerit risibile esse animal rationale et mortale, non errabit. Æqualiter
igitur et genus de speciebus suis et propria de ea specie cuius sunt propria,
univoce prædicantur. Differt autem utrumque, quod genus primum et secundum est
proprium. Genus enim si ab specie primum est, proprium autem uni tantum speciei
adhæret et eidem æquale est, non est dubium quoniam genus, quod specie maius
est, proprio etiam speciei maius sit. Nam ut sit risibile, animal prius est.
Namque ut aliqua species informetur, propriis et differentiis primo erit genus,
ubi illa conveniant, sicut *equentius inculcatum est. Accedit etiam quod genus
de plurimis speciebus prædicatur. Namque genus, id est animal, de pluribus, at
vero propriums id est risibile, de sola tantum hominis specie prædicatur. Unde
fit ut semper propria de speciebus suis conversim prædicari possint, species
autem de generibus numquam. Neque enim omne quod animal est, homo est neque
omne quod animal est, risibile est. Potest enim esse et equus et hinnibile id ƿ
quod animal nominatur. Porro autem omne quod est homo, id risibile est et omne
quod risibile est, id homo est. Possunt autem propria et species sibi ipsa
converti et conversim ad se invicem prædicari. Præterea omni speciei quicquid
fuerit proprium, omni et soli est. Namque risibile et omnibus hominibus est et
solius hominis speciei evenit. At vero animal, qmld genus est, etsi uni speciei
inest, non tamen soli. Namque animal omni homini inest, non soli tamen homini,
quia inest etiam pecudi et cæteris animantibus. Oportet autem hic illa propria
intellegere quæ magis propria sunt, id est quæ integre propria nominantur; quæ
sunt huiusmodi, ut et uni speciei et omnibus insint. Differunt ergo in hoc
quoque genera et propria, quod propria et uni speciei et omnibus individuis in
ea specie sunt, genera vero omnibus quidem individuis in ea specie sunt sub
eodem genere, non tamen uni soli speciei, quoniam genus semper de plurimis prædicatur.
Unde fit ut sublata propria non auferant genus, sublatis vero generibus ipsa
quoque propria auferantur. Nam si sustuleris proprium, id est risibile, remanet
hinnibile remanet natabile. Si vero genus snstuleris, simul quoque species
sustulisti si species sustuleris, propria etiam quæ sunt speciebus, simul
interibunt. Itaque sublatis generibus propria sustuleris, sublatis propriis
simul genera non auferuntur Peractis igitur generum propriorumque
differentiis ad generum accidentiumque communitates vel proprietates transitum
ƿ fecit et unam eorum prædicat communitatem, quæ est quod de pluribus prædicantur.
Namque sicut genus de plurimis speciebus prædicatur, ita etiam separabile
accidens vel inseparabile de plurimis speciebus appellatur. Dicitur enim et de
coruo et de homine Æthiope nigrum et de equo et de homine moveri, quod illud
est inseparabile accidens, illud vero separabile. Et quoniam longius a se
distant, idcirco unam eorum solam communionem dixit et alias si quæ forte
essent quærere supersedit. Differt autem genus ab accidenti, quod genus
ante species est, accidentia vero speciebus posteriora sunt. Semper genera
super species et his præiacere et esse maiora superius demonstratum est. Namque
prius est animal ab homine, atque ideo consumptum animal species quoque
consumit, consumptæ species non interimunt genera. At vero accidens postea
necesse est ut sit, quam sunt ipsæ species. Erit enim prius aliquid cui possit accidere. Omne
enim accidens præter illud cui accidit, esse non potest. Atque ideo prius erit aliqua res
ubi accidat, quam est ipsum accidens. Necesse est igitur omne accidens post
species inveniatur et magis post individua, quibus principaliter possit
accidere. Huc accedit quod generis participantia æqualiter participant. Sicut
omne genus speciebus suis æqualiter genus est, ut sæpius dictum est, ƿ et
species omnes æqualiter suo generi participant. Namque equus et homo æqualiter
animalia sunt neque equus homine plus neque homo equo. At vero accidentia non æqualiter
participant nam cum separabile accidens sit moveri, possunt aliæ inter se
species eodem accidenti participantes tardius velociusque moveri. Et de
inseparabili accidenti eodem modo. Est enim ut aliquis nigrioribus oculis sit
et alius quamvis nigris, tamen purpureis. Atque ideo et intentionem et
remissionem recipit accidens. Nam et candidum quod dicitur, et magis et minus
dicitur et alia huiusmodi. Quare
distant hæc duo, quod genere quæ participant, æqualiter participant, accidenti
fortasse non æqualiter. Huc accedit quod genera non modo ante individua sed
ante species sunt, accidentia vero non modo post species sed etiam post
individua sunt; ipsis enim principaliter necidunt, ut dictum est. Est etiam
differeutia quæ iam superius dicta est. Nam genus in eo quod quid sit prædicatur,
accidens vero in eo quod quale sit aut quomodo se habeat. Nam si quid sit
Socrates interroges, 'homo' atque 'animal' respondetur, si vero qualis sit,
fortasse 'caluus' aut 'simus', quæ accidentia sunt inseparabilia. Sin vero quomodo se habeat, aut
'iacet' respondetur aut 'sedet' aut quod aliud faciens contigerit. Ergo quoniam generis ad speciem et differentiam, ad
proprium et accidens divisa substantia est, nunc vero posteriora persequitur.
Sunt autem omnes differentiæ viginti. Nam cum quinque res sint et unaquæque
ipsarum ad alias quattuor quattuor item differentias habeat, quinquies
quaternis viginti differentiæ efficiuntur. Nam si genus differt ab specie,
proprio, differentia, accidenti, quattuor differentiæ fiunt. Sin vero species
differt a genere, proprio, differentia, accidenti, item quattuor; quæ iunctæ
cum superioribus octo fiunt. Et si differentia distat ab specie, proprio,
genere. Accidenti, aliæ quattuor supercresculat; quæ iunctæ cum octo prioribus
duodecim faciunt. At vero si proprium differt a genere, specie, differentia et
accidenti, aliis quattuor differentiis super duodecim positis omnes sedecim
differentiæ fiunt. Quodsi accidentis quoque differentias ad quattuor reliqua
duxeris, quattuor super sedecim crescentibus viginti omnes differentiæ
perficiuntur. Quarum ita viginti sunt, ut ad sufficientem doctrinæ cumulum
decem tantum differentiæ numerentur. Nam quod dictum est genus differre a
differentia, specie, proprio et accidenti, quattuor fuere differentiæ. Si autem
differentiam dicamus differre <ab> specie, proprio et accidenti,
superuacuum ƿ est differentiæ cum genere differentias commemorare, cum iam
prius commemoraverimus, quando generis ad differentiam differentias dicimus.
Eisdem enim, ut opinor, differt differentia a genere quibus differebat genus a
differentia. Itaque relinquenda est hæc differentia qua distat differentia a
genere, quoniam iam superius dicta est, cum diceretur quid genus, distaret a
differentia. Remanent igitur tres differentiæ, quibus ipsa differentia ab
specie, proprio et accidenti distat. Et cum superioris generis ad alia quattuor
differentiæ fuerint. Nunc vero differentiæ ad alia tres distantiæ videantur,
septem hæ distantiæ fiunt. At vero species quid a genere distet, iam tunc
dictum est, cum dicebatur quid genus distet ab specie. Quid autem a differentia
discreparet, tunc demonstratum est, cum diceremus in quo differentia ab specie
discerneretur. Remanent igitur duæ speciei, id est cum proprio et accidenti
differentiæ, quæ iunctæ cum superioribus septem novem differentias efficiunt.
Restat igitur una proprii et accidentis differentia quæ dicatur. Nam quid a
genere distet dictum est, cum quid genus distaret a proprio diceretur, porro
quid ab specie, dudum dicebatur, cum quid species a proprio differret
enumerabatur, porro autem quid a differentia, etiam id dictum est, cum a
proprio differentia separaretur. Sed nunc quemadmodum differentia ab
specie, proprio accidentique discernatur, videamus. Et est communio differentiæ et
speciei quod æqualiter species sub se individuis se permittit et æqualiter
individua specie ipsa participant; namque omnes homines æqualiter homines sunt
et hominis participatione æque participant. Eodem modo etiam differentia;
namque omnes homines æqualiter rationales sunt et rationabilitate, quæ est
differentia, omnes qui ratione participant, æque participant. Est etiam alia
communitas. Quod quemadmodum species numquam deserit ea quorum species est et
quibus superest, sic et differentia numquam ea deserit quæ distare ab aliis
facit. Namque Socrates quoniam sub specie hominis est, numquam ab hominis
specie deseritur; semper enim Socrates homo est. At vero differentia Socratem,
quoniam Socrates rationalis est, numquam deserit; semper enim Socrates
rationale animal est. Differunt autem inter se species et differentia,
quod differentia semper in eo quod quale sit prædicatur -- nam dicitur quale
animal sit <Socrates>, ut rationale respondeatur. Species vero in eo quod
quid sit prædicatur; nam dicitur quid sit Socrates, ut homo respondeatur.
Namque hominis qualitas rationale est. Sed non simpliciter. Illa enim qualitas
pro differentia accipitur, quæ veniens in ƿ genere speciem constituit et de
qualitate substantiali facta est substantialis et specifica differentia. Ista igitur talis qualitas differentia nominatur et
ea in eo quod quale sit ad hominem prædicatur. Hoc etiam est in eorum
differentiis. Namque differentia frequenter in pluribus speciebus consideratur.
Differentia enim quadrupes in bovis et in equi et in canis specie est et
differentia rationalis hominis et dei. Species vero numquam aliis nisi solis sub se individuis
præest. Numquam enim alia res homo est nisi quod est individuum, ut est
Socrates et Plato et Cicero. Unde fit ut sublata differentia species quoque
tollatur. Nam si sustuleris rationale, hominem sustuleris. Si vero sustuleris
speciem, differentia manet. Nam
si sustuleris hominem, rationalis dei differentia remanebit. Est vero etiam hæc
differentia, quod differentia cum alia differentia iungi potest, ut aliqua ex
his species informetur. Namque rationalis differentia et mortalis differentia
iunctæ hominis unius speciem reddiderunt, iunctæ vero species numquam aliquam
ex se speciem constituent. Si enim iungas hominem bovi, nulla ex his species
informabitur. Sed fortasse dicat quis: asini atque equi coniunctione mulus
nascitur. Sed non ita est: namque individui coniunctione natum est aliquid
individuum. Si autem sic simpliciter speciem ipsam asini atque equi coniungas,
nulla ex his umquam species constituitur. Neque enim si se possunt individua
commiscere, ideirco etiam species individuorum in alterutram substantiam
transeunt. ƿ Atque ideo constat iunctas species unam speciem non posse
componere, quod differentiæ iunctæ unius speciei constitutivæ sint. His itaque
transactis ad differentiæ et proprii communia veniamus. Differentia et proprium
commune habent quod quibus differentia est et a quibus ipsa differentia
participatur, æqualiter participatur, sicut etiam et quibus proprium est,
proprium ipsum participatur. Nam rationalis differentia quoniam est hominibus et omnes
homines rationali differentia participant, non est dubium quia omnes homines æqualiter
sint rationales atque æqualiter rationabilitate participent. At vero proprium,
quod risibile est, æqualiter omnibus hominibus est; omnes enim homines æqualiter
risibiles sunt. Est etiam hæc eorum communitas, quod sicut potestate risibile
dicitur, etiamsi non rideat, ita etiam potestate bipes dicitur, etiamsi quis
uno pede minuatur. Non enim quod est dicitur sed quod esse possit; nam quoniam
ille ridere potest, risibilis nominatur, quod ille duos pedes habere possit,
bipes. Atque ideo numquam ab illis in quibus sederint, proprium differentiaque
discedunt. Semper enim homo risibilis est, etiamsi non rideat, semper bipes,
etiamsi uno pede minuatur. In his enim differentiis et propriis, ut dictum est,
quod potestate esse possit, non quod vere sit consideratur. Differunt
autem inter se, quod differentia de pluribus speciebus prædicatur, proprium
vero de una. Namque differentia quæ est mortalis, prædicatur de homine et de
bove et equo et cæteris animantibus et rationale prædicatur et de deo et de
homine, at vero risibile de sola tantum specie hominis prædicatur. Unde evenit
ut omnis differentia, quoniam plurimarum continens est specierum, a suis
speciebus maior sit, atque ideo ipsa de speciebus prædicari potest. Porro autem de ipsa species prædicari non possunt,
neque conversim dini potest. Nam quoniam homo dicitur rationalis, non contra
dicitur 'quod rationale est, id homo est'; potest enim esse etiam non homo sed
deus. At vero proprium, quoniam æqualiter et ad unam speciem semper aptatur, æqua
vice atque appellatione convertitur. Dicitur enim: quid est homo? risibile; quid est risibile?
homo. Quibus pertractatis ad differentiam et accidens transgressa disputatio
est. Differentia et accidens commune habent de pluribus prædicari. Namque
differentia dicitur et de homine et de deo, quoniam utrique rationales sunt, et
accidens dicitur de homine et de equo, ut homo Æthiops niger et equus niger.
Est etiam ista communio, quod inseparabile accidens, cuicumque speciei fuerit,
inseparabiliter et omnibus inest ut differentia. ƿ Namque inseparabile accidens
quod est nigrum coruo, inseparabiliter accidit coruo et omnibus coruis. Eodem
modo etiam differentia. Nam quoniam accidit homini ut bipes sit, semper et
omnibus hominibus est esse bipedibus. Differunt autem inter se, quod omnis
differentia species continet, non contra ipsa ab speciebus continetur. Nam si
differentia plures sub se species habet, ut dictum est, maior erit sub se
positis speciebus, si maior etit, numquam eam quælibet species continet; maior
enim a minori numquam continetur. Namque quod est rationale, continet hominem
et deum homo vero rationale non continet. Accidentia vero aliquotiens
continent, aliquotiens continentur. Namque continent; quoniam frequenter unum
accidens duas sub se species habet. Ut nigrum habet Æthiopem, habet et coruum,
continentur vero. Quoniam species una habet duo vel tria vel quamlibet plurima
accidentia. Si quis enim sit glaucus vel crispus vel candidus vel procerus, hæc
omnia accidentia ille unus cui accesserunt complectitur et continet. Atque ideo
species illa quæ illud individuum continet quod individuum plura in se
accidentia suscepit, accidentis illius complexiva est. DEHINC DIFFERENTIA
NUMQUAM INTENDITUR NEQUE RELAXATUR. Quod dicit hoc est. Rationale in
unaquaque specie neque plus neque minus est. Nullus enim homo alio homine ad
substantiam ƿ plus rationalis est neque minus. At vero accidens et intenditur
et relaxatur. Dicitur enim quicumque procerior, dicitur quicumque velocior,
dicitur quicumque crispior, quæ omnia accidentia esse non dubium est. PRÆTEREA
IMMIXTÆ SEMPER SUNT CONTRARIÆ DIFFERENTIÆ. Immixtæ ait, id est immixtibiles, quæ
misceri non possunt. Neque enim
rationale cum irrationali misceri potest neque in una specie convenire. At vero
contraria accidentia manifestum est in una specie posse congruere. Namque
nigrum vel album potest in una non modo specie sed etiam individuo congruere. Potest enim quicumque homo, cum
ipse sit candidus, nigros tamen capillos habere. Ergo <quoniam> quemadmodum species differat a
genere vel differentia dictum est, cum de generis ad speciem et differentiæ ad
speciem distantia diceremus. Nunc dicemus, id quod reliquum est, de speciei propriique
communibus. Et est una eorum communio, quod de se ipsa invicem prædicantur. Nam
quoniam æqua sibi sunt, neque species hominis alii proprio convenit nisi
risibili neque risibile alii convenit speciei nisi horhini, atque ideo dicitur:
ƿ quid homo? quod risibile; quid risibile? quod homo. Commune est etiam illud,
quod omne proprium æqualiter ad sub se posita prædicatur, namque omnes homines æqualiter
risibiles sunt, et species æqualiter ad sub se posita prædicatur, namque omnes
homines individni æqualiter uno nomine homines nuncupantur. Differunt autem a
se, quoniam species potest etiam genus alteri esse, proprium esse non potest.
Sed hic illam speciem intellegamus quæ subalterna est, non illam quæ magis
species est et genus esse numquam potest. Atque ideo nos illam modo solam quæ
subalterna species est intellegamus, quæ scilicet poterit esse et genus: namque
mortale cum rationalis generis species sit, hominis genus est, at vero risibile
de nulla umquam specie alia poterit prædicari neque alii esse proprium, sicut
est hominis. Illa enim semper, ut dictum est, propria
sunt quæ nulli alii nisi ad unam speciem semper aptantur. DEINDE SPECIES PRÆCEDIT ET SIC
PROPRIUM SEQUITUR. Quod dicit tale est. Omnis species ut habeat proprium,
primo eam esse et constare necesse est. Oportet enim prius esse hominem, ut sit
risibilis, non prius esse risibile, ut sit homo. Nam quoniam proprium dicitur, per se proprium non
constat, nisi alicuius speciei sit. Atque ideo prius esse necesse est illud cuius est
proprium, quam sit proprium. Huc
accedit quod species semper in opere intellegitur cuiuscumque subiecti. Species enim semper in actu est,
non solum potestate. Homo enim re vera et opere et actu homo est, id est
numquam poterit esse non homo. At
vero risibile, quod est proprium, potestate tantum dicitur, etiamsi in actu non
sit. Potest enim quilibet ille non ridere, tamen quia ridere potest, risibile
nominatur. Distant igitur in hoc, quod semper species in actu est et in opere,
proprium vero aliquotiens potestate. Deinde quorum definitiones diversæ sunt,
necessario etiam ipsa quoque diversa sunt. Omnis definitio substantiam definit.
Ergo si qua eiusdem substantiæ fuerint, eadem etiam definitione monstrantur, si
qua eadem definitione fuerint, eadem substantia prædicantur. At vero si qua
definitionibus differant, differunt etiam substantiis, quæ substantiis
difforunt, longe a se ipsis alia sunt. Nunc igitur quoniam definitiones proprii
et speciei differunt, species quoque ipsa et propriurn a se differunt. Est
autem speciei definitio sub genere esse et ad plurima numero differentia in eo
quod quid sit prædicari, at vero proprii uni tantum inesse speciei et sub ipsa
de omnibus individuis prædicari. Sed quoniam et definitiones differunt, ipsa
quoque species a proprio distabit. Post hæc ad communitates speciei et
accidentis disputationem transtulit et dicit eorum raras esse alias
communitates ƿ nisi has solas, quod de pluribus prædicantur. longe enim a se
distare videntur in substantia sui et in potestate patiendi atque faciendi id
quod alicui accidit et id cui accidit. Namque illud cui accidit, quasi quoddam
accidentis est fundamentum, illud vero quod accidit, præter id cui accidit,
esse in sui substatltiÇ non potest. Propria vero singulorum sunt hæc, quod
species in eo quod quid sit prædicatur, accidens vero in eo quod quale sit et
quodammodo se habens. Nam si quis dicat: quid Socrates est? homo dicitur; si quis dicat, qualis
sit, caluus vel simus appellatur, si quis vero, quomodo se habens sedens aut
iacens appellabitur. Item quod unaquæque substantia unam speciem habet. Namque
hominis substantia unam solam hominis speciem habet, substantia vero equi unam
solius equi speciem habet. At vero una substantia plura frequenter accidentia
continebit. Nam et in eodem equo quædam pars frequenter nigra, quædam alba et
est in eo proceritas, est altitudo, est aquilum caput et alia huiusmodi. Habet etiam non solum inseparabile accidens eadem
substantia sed etiam separabile. Nam fortasse quidam velos est et idem etiam corpore
validus eat, idem etiam sagittator et cætera. Huc accedit quod species prænoscuntur,
ƿ id est præintelleguntur, hoc est ante esse cognoscuntur quam accidentia. Et
prius erit aliqua res ubi accidat, quam illa quæ accidat. Et quoniam species
est subiectum accidentis ubi accidens accidat, ideoque ante species
intellegitur esse quam accidens. Accidentia
vero postnativa sunt, id est a foris venientia et estranea a qualibet illa
substantia, etiamsi inseparabilia sunt. Hæc quoque est eorum separatio, quod semper omnia quæ
participant specie, æqualiter participant; æqualiter enim et Socrates et Cicero
et Plato homines sunt. At vero illa quæ
participant accidenti, etiamsi inseparabile accidens sit, tamen non æqualiter
participant. Namque quamvis inseparabile sit accidens Æthiopibus nigros esse,
tamen est aliquis inter ipsos nigrior nec omnes illa nigredine æqualiter
participant. Relinquitur igitur de communibus proprii accidentisque
tractare; nam proprium quid distaret vel ab specie vel a genere vel a
differentia, superius demonstratum est. Proprium autem et inseparabile
accidens commune habent, quod sine his numquam consistunt ea quæ ƿ eorum
participant et in quibus ipsa considerantur. Nam neque homo amittit risibile
esse nec Æthiops aut coruus nigrum. Atque ideo sine his ipsis, id est propriis
et accidentibus, quæ eorum participant, constare non possunt, ne forte contra
superiorem definitionem accidentis venire videatur ista communio -- est enim
ita definitum: accidens est quod infertur et aufertur sine eius in quo est
interitu -- quod nunc dici videtur sine his constare non posse, cum superius
sine eorum interitu posse dicerentur auferri. Sed hoc modo dicitur, non quod,
si auferatur hoc accidens inseparabile, intereat illud cui accidit sed quoniam
separari non potest, idcirco sine hoc constare non possit. Est etiam in separabilis
accidentis et proprii alia communio, quod sicut et omni et semper inest
proprium cui inest, id est homini -- semper enim et omnis homo risibile est --
sic etiam quodlibet accidens inseparabile et semper et omni est accidens
inseparabile; namque et omnis coruus et semper niger est. Sola autem
separabilibus accidentibus illa communio est, quod quemadmodum de multis
individuis proprium prædicatur, ita etiam accidens de multis individuis potest
prædicari. Plures etiam currunt, plures ambulant, quæ scilicet accidentia
separabilia sunt, quemadmodum plures possunt esse risibiles. Differunt
autem ista, quod proprium semper uni speciei inest, accidens vero et pluribus.
Namque accidens ƿ pluribus speciebus et animatis et inanimatis evenit, ut est hebeno
nigrum, coruo nigrum, homini Æthiopi nigrum, risibile vero nulli nisi soli
homini. Atque ideo conversim proprium prædicatur, quia unius speciei continens
est et illi speciei soli æqualis est, at vero accidens conversim prædicari non
potest, quia plures sub se species habet. Non enim potes dicere id esse nigrum
quod hebenum, cum dicas hoc esse hebenum quod nigrum; potest enim esse nigrum
et non esse hebenum. Deinde omne proprium æqualiter se his rebus quæ sub se
fuelint dat et ab his æqualiter participatur -- Socrates enim et Cicero et
Vergilius æqualiter et risibili participant et æqualiter risibiles sunt -- at
vero accidens non semper æqualiter; potest enim quicumque esse procerior et
alius esse velocior, quod scilicet illud separabile est accidens, illud
inseparabile. Et fortasse aliæ eorum quædam proprietates vel communiones
esse videantur sed nunc quantum introductioni sat est, ista
sufficiant. Sed iam tibi, mi Fabi, omnia quæcumque ad Introductionem
Porphyrii pertinent, plenius uberiusque tractata sunt. Post vero si quid umquam
mei egueris, studiis præsertim tuis, quæ nulla umquam honestate caruerunt,
libens animo hortatorque ad easdem cupiditates parebo. Hic Fabius: Tu, inquit,
paterno hæc mihi animo polliceris, verum ego numquam deficiam ab his studiis,
te præsertim docente, ƿ a quo totam fortasse logicæ Aristotelis, si vita
suppetet, capiam disciplinam. Et ego: Faciam, inquam, libentissime. Sed quoniam
iam matutinus, ut ait Petronius, sol tectis arrisit, surgamus, et si quid illud
est, diligentiore postea consideratione tractabitur. Secundus hic arreptæ
expositionis labor nostræ seriem translationis expediet, in qua quidem vereor
ne subierim fidi interpretis culpam, cum verbum verbo espressum comparatumque
reddiderim. Cuius incepti ratio est quod in his scriptis in quibus rerum
cognitio quæritur, non luculentæ orationis lepos sed incorrupta veritas
exprimenda est. Quocirca multum profecisse videor, si philosophiæ libris Latina
oratione compositis per integerrimæ translationis sinceritatem nihil in Græcorum
litteris amplius desideretur. Et quoniam humanis animis excellentissimum bonum
philosophiæ comparatum est ƿ ut via et filo quodam procedat oratio, ex animæ
ipsius efficientiis ordiendum est. Triplex omnino animæ vis in vegetandis
corporibus deprehenditur. Quarum una quidem vitam corpori subministrat ut
nascendo crescat alendoque subsistat; alia vero sentiendi iudicium præbet;
tertia vi mentis et ratione subnixa est. Quarum quidem primæ id officium est ut
creandis nutriendis alendisque corporibus præsto sit, nullum vero rationis præstet
sensusue iudicium. Hæc autem est herbarum atque arborum et quicquid terræ
radicitus affixum tenetur. Secunda vero composita atque coniuncta est ac primam
sibi sumens et in partem constituens varium de rebus capere potest ac
multiforme iudicium. Omne enim animal quod sensu viget, idem et nascitur et
nutritur et alitur. Sensus vero
diversi sunt et usque ad quinarium numerum crescunt. Itaque quicquid tantum
alitur non etiam sentit, quicquid vero sentire potest ei prima quoque animæ
vis, nascendi scilicet atque nutriendi, probatur esse subiecta. Quibus vero
sensus adest non tantum eas rerum capiunt formas quibus sensibili corpore
feriuntur præsente, sed abscedente quoque sensu sensibilibusque se positis
cognitarum sensu formarum imagines tenent memoriamque conficiunt, et prout
quodque animal valet longius breviusque custodit. Sed eas imaginationes
confusas atque inevidentes sumunt ut nihil ex earum coniunctione ac
compositione ƿ efficere possint. Atque idcirco meminisse quidem possunt nec æque
omnia, admissa vero oblivione memoriam recolligere ac reuocare non possunt.
Futuri vero his nulla cognitio est. Sed vis animæ tertia, quæ secum priores
alendi ac sentiendi trahit hisque velut famulis atque oboedientibus utitur,
eadem tota in ratione constituta est eaque vel in rerum præsentium firmissima
conceptione vel in absentium intellegentia vel in ignotarum inquisitione
versatur. Hæc tantum humano generi præsto est, quæ non solum sensus
imaginationesque perfectas et non inconditas capit sed etiam pleno actu
intellegentiæ quod imaginatio suggessit, explicat atque confirmat. Itaque, ut
dictum est, huic divinæ naturæ non ea tantum cognitione sufficiunt quæ subiecta
sensibus comprehendit, verum etiam et insensibilibus imaginatione concepta et
absentibus rebus nomina indere potest, et quod intellegentiæ ratione
comprehendit vocabulorum quoque positionibus aperit. Illud quoque ei naturæ
proprium est, ut per ea quæ sibi nota sunt ignota uestiget et non solum
unumquodque an sit sed quid sit etiam et quale sit necnon cur sit, optet
agnoscere. Quam triplicis animæ vim sola, ut dictum est, hominum natura sortita
est. Cuius animæ vis intellegentiæ motibus non caret, quia in his quattuor
propriæ vim rationis exercet. Aut enim aliquid an sit inquirit aut si esse constiterit,
quid sit addubitat. Quodsi etiam utriusque scientiam ratione possidet, quale
sit ƿ unumquodque uestigat atque in eo cætera accidentium momenta perquirit,
quibus cognitis cur ita sit quæritur et ratione nihilominus uestigatur. Cum
igitur hic actus sit humani animi ut semper aut in <rerum> præsentium
comprehensione aut in absentium intellegentia aut in ignotarum inquisitione
atque inventione versetur, duo sunt in quibus omnem operam vis animæ
ratiocinantis impendit, unum quidem ut rerum naturas certa inquisitionis
ratione cognoscat, alterum vero ut ad scientiam prius veniat quod post gravitas
moralis exerceat. Quibus inquirendis permulta esse necesse est quæ uestigantem
animum a recti itinere non minimum progressione deducant, ut in multis evenit
Epicuro qui atomis mundum consistere putat et honestum voluptate metitur. Hoc
autem idcirco huic atque aliis accidisse manifestum est quoniam per imperitiam
disputandi quicquid ratiocinatione comprehenderant, hoc in res quoque ipsas
evenire arbitrabantur. Hic vero magnus est error; neque enim sese ut in numeris
ita etiam in ratiocinationibus habet. In numeris enim quicquid in digitis recte
computantis euenerit, id sine dubio in res quoque ipsas necesse est evenire, ut
si ex calculo centum esse contigerit, centum quoque res illi numero subiectas
esse necesse est. Hoc vero non æque in disputatione servatur: neque enim
quicquid sermonum decursus invenerit, ƿ id natura quoque fixum tenetur. Quare necesse erat eos falli qui abiecta scientia
disputandi de rerum natura perquirerent. Nisi enim prius ad scientiam venerit
quæ ratiocinatio veram teneat disputandi semitam quæ veri similem, et
agnoverit[1] quæ fida quæ possit esse suspecta, rerum incorrupta veritas ex
ratiocinatione non potest inveniri. Cum igitur ueteres sæpe multis lapsi
erroribus falsa quædam et sibimet contraria in disputatione colligerent --
atque id fieri impossibile videretur ut de eadem re contraria conclusione facta
utraque essent vera quæ sibi dissentiens ratiocinatio conclusisset, cuique
ratiocinationi credi oporteret esset ambiguum -- visum est prius disputationis
ipsius veram atque integram considerare naturam, qua cognita tum illud quoque
quod per disputationem inveniretur, an vere comprehensum esset, posset
intellegi. Hinc igitur profecta est logicæ peritia disciplinæ, quæ disputandi
modos atque ipsas ratiocinationes internoscendi ias parat, ut quæ ratiocinatio
nunc quidem falsa nunc autem vera sit, quæ vero semper falsa quæ numquam falsa,
possit agnosci. Huius autem vis duplex esse perpenditur, una quidem in
inveniendo, altera in iudicando. Quod Marcus etiam Tullius in eo libro cui
Topica titulus est, evidenter espressit dicens Cum omnis ratio diligens
disserendi duas habeat partes, unam inveniendi alteram iudicandi, utriusque
princeps, ut mihi quidem videtur, Aristoteles fuit. Stoici ƿ autem in altera
elaboraverunt; iudicandi enim vias diligenter persecuti sunt ea scientia quam
*dialektiken* appellant, inveniendi artem, quæ *topike*; dicitur quæ et ad usum
potior erat et ordine naturæ certe prior, totam reliquerunt. Nos autem, quoniam
in utraque summa utilitas est et utramque, si erit otium, persequi cogitamus,
ab ea quæ prima est ordiemur. Cum igitur tantus huius considerationis fructus
sit danda est huic tam sollertissimæ disciplinæ tota mentis intentio, ut primis
firmati in disputandi veritate uestigiis facile ad rerum ipsarum certam comprehensionem
venire possimus. Et quoniam qui sit ortus logicæ disciplinæ prædiximus,
reliquum videtur adiungere: an omnino pars quædam sit philosophiæ an (ut
quibusdam placet) supellex atque instrumentum per quod philosophia cognitionem
rerum naturamque deprehendat. Cuius quidem rei has e contrario video esse
sententias. Hi enim qui partem philosophiæ putant logicam considerationem his
fere argumentis utuntur. Dicentes philosophiam indubitanter habere partes
speculativam atque activam, de hac tertia rationali quæritur an sit in parte
ponenda. Sed eam quoque partem esse philosophiæ non potest dubitari. Nam sicut
de naturalibus cæterisque sub speculativa positis solius philosophiæ uestigatio
est itemque de moralibus ac ƿ reliquis quæ sub activam partem cadunt sola
philosophia perpendit, ita quoque de hac parte tractatus, id est de his quæ
logicæ subiecta sunt, sola philosophia iudicat. Quodsi speculativa atque activa
idcirco philosophiæ partes sunt quia de his philosophia sola pertractat,
propter eandem causam erit logica philosophiæ pars, quoniam philosophiæ soli hæc
disputandi materia subiecta est. Iam vero inquiunt: cum in his tribus
philosophia versetur cumque activam et speculativam considerationem subiecta
discernant, quod illa de rerum naturis, hæc de moribus quærit, non dubium est
quin logica disciplina a naturali atque morali suæ materiæ proprietate
disiuncta sit. Est enim logicæ tractatus de propositionibus atque syllogismis
et cæteris huiusmodi, quod neque ea quæ non de oratione sed de rebus speculatur
neque activa pars quæ de moribus inuigilat æque præstare potest. Quodsi in his
tribus (id est speculativa, activa, atque rationali) philosophia consistit quæ
proprio triplicique a se fino disiuncta sunt, cum speculativa et activa
philosophia partes esse dicuntur, non dubium est quin rationalis quoque philosophia
pars esse conuincatur. Qui vero non partem sed philosophiæ instrumentum putant
hæc fere afferunt argumenta. Non esse inquiunt similem logicæ finem speculativæ
atque activæ partis extremo. Utraque enim illarum ad suum proprium terminum
spectat ut speculativa ƿ quidem rerum cognitionem, activa vero mores atque
instituta perficiat; neque altera refertur ad alteram. Logicæ vero finis esse non
potest absolutus sed quodammodo cum reliquis duabus partibus colligatus atque
constrictus est. Quid enim est in logica disciplina quod suo merito debeat
optari nisi quod propter investigationem rerum huius effectio artis inventa
est? Scire enim quemadmodum argumentatio concludatur vel quæ vera sit quæ veri
similis, ad hoc scilicet tendit, ut vel ad rerum cognitionem referatur hæc
scientia rationum vel ad invenienda ea quæ in exercitium moralitatis adducta
beatitudinem pariunt. Atque ideo quoniam speculativæ atque activæ suus
certusque finis est, logicæ autem ad duas reliquas partes refertur extremum,
manifestum est non eam esse philosophiæ partem sed potius instrumentum. Sunt vero plura quæ ex alterutra parte dicantur
quorum nos ea quæ dicta sunt strictim notasse sufficiat. Hanc litem vero tali
ratione discernimus. Nihil quippe dicimus impedire ut eadem logica partis vice
simul instrumentique fungatur officio. Quoniam enim ipsa suum retinet finem
isque finis a sola philosophia consideratur, pars philosophiæ esse ponenda est.
Quoniam vero finis ille logicæ quem sola speculatur philosophia ad alias eius
partes suam operam pollicetur, instrumentum esse philosophiæ non negamus. Est
autem finis logicæ inventio iudiciumque rationum. Quod scilicet non esse mirum
videbitur quod eadem pars, eadem quoddam ponitur instrumentum, si ad partes
corporis animum reducamus quibus et fit aliquid ut his quasi quibusdam
instrumentis utamur, et in toto tamen corpore partium obtinent locum. Manus
enim ad tractandum, oculi ad videndum, cæteræque corporis partes proprium
quoddam videntur habere officium. Quod tamen si ad totius utilitatem corporis
referatur, instrumenta quædam corporis esse deprehenduntur quæ etiam partes
esse nullus abnuerit. Ita quoque logica disciplina pars quidem philosophiæ est,
quoniam eius philosophia sola magistra est, supellex vero quod per eam
inquisita philosophiæ veritas uestigatur. Sed quoniam, quantum mihi quoque
brevitas succincta largita est, ortum logicæ et quid ipsa logica esset
explicui, nunc de eo nobis libro pauca dicenda sunt quem in præsens sumpsimus
exponendum. Titulo enim proponit Porphyrius introductionem se in Aristotelis Prædicamenta
conscribere. Quid vero valeat hæc introductio vel ad quid lectoris animum præparet
breviter explicabo. Aristoteles enim librum qui De decem prædicamentis
inscribitur hac intentione composuit ut infinitas rerum diversitates quæ sub
scientiam cadere non possent paucitate generum comprehenderet, atque ita quod
per incomprehensibilem multitudinem sub disciplinam venire non poterat per
generum, ut dictum est, paucitatem animo fieret scientiæque subiectum. Decem
igitur genera rerum esse omnium consideravit -- id est unam substantiam et
accidentia novem (quæ sunt qualitas, quantitas, relatio, ubi, quando, facere et
pati, situs, habere) -- quæ quoniam genera essent suprema et quibus nullum
aliud superponi genus posset, omnem necesse est multitudinem rerum horum decem
generum species inveniri. Quæ quidem genera a se omnibus differentiis
distributa sunt nec quicquam videntur habere commune nisi tantum nomen, quoniam
omnia esse prædicantur. Quippe substantia est, qualitas est, quantitas est, et de aliis omnibus
'est' verbum communiter prædicatur sed non est eorum communis una substantia
vel natura sed tantum nomen. Itaque decem genera ab Aristotele reperta omnibus
a se differentiis distributa sunt. Sed quæ aliquibus differentiis disiunguntur
necesse est ut habeant proprium quiddam quod ea in singularem solitariamque
vindicet formam. Non est autem idem proprium quod accidens: accidentia enim et
venire et abesse possunt, propria ita sunt insita ut absque his quorum sunt
propria esse non possint. Quæ cum ita sint cumque Aristoteles decem rerum
genera repperisset quæ vel intellegendo mens caperet vel loquendo disputator
efferret (quicquid enim intellectu capimus id ad alterum sermone uulgamus),
evenit ut ad horum decem prædicamentorum intellegentiam quinque harum rerum
tractatus incurreret, scilicet generis, speciei, differentiæ, proprii,
accidentis. Generis quidem quoniam oportet ante prædiscere quid sit genus ut
decem illa quæ Aristoteles cæteris anteposuit rebus genera esse possimus
agnoscere. Speciei vero cognitio plurimum valet ut quæ cuiusque generis sit
species possit agnosci. Si enim quid sit species intellegimus, nihil impediti
errore turbamur. Fieri enim potest ut per speciei inscientiam sæpe quantitatis
species in relatione ponamus et cuiuslibet primi generis species alteri
cuilibet ƿ generi subdamus atque ita fiat permixta rerum atque indiscreta
confusio; quod ne accidat quæ sit natura speciei ante noscendum est. Nec vero
in hoc tantum prodest speciei cognoscenda natura ne priorum generum species
invicem permutemus, verum etiam ut in eodem quolibet genere proximas species
generi noverimus eligere, ut ne substantiæ mox animal dicamus esse speciem
potius quam corpus aut corporis hominem potius quam animatum corpus. At vero differentiarum scientia in his maximum
retinet locum. Qui enim omnino qualitatem a substantia vel cætera a se genera
distare cognoscimus nisi eorum differentias viderimus? Quomodo autem discernere
eorum differentias possumus si quid ipsa sit differentia nesciamus? Nec hunc
solum nobis inscientia differentiæ offundit errorem, verum etiam specierum
quoque tollit omne iudicium. Nam omnes species differentiæ informant; ignorata
differentia species quoque necesse est ignorari. Quomodo vero fieri potest ut
quamlibet differentiam possimus agnoscere si omnino quæ sit nominis huius
significatio nesciamus? Iam vero proprii tantus usus est ut Aristoteles quoque
singulorum prædicamentorum propria perquisiverit. Quæ propria esse quis
deprehenderit antequam quid omnino sit proprium discat? Nec in his tantum
propriis hæc cognitio valet quæ singulis nominibus efferuntur, ut hominis
risibile, verum etiam in his quæ in locum definitionis adhibentur. Omnia enim
propria rem subiectam quodam termino descriptionis includunt, quod suo quoque
loco ƿ oportunius commemorabo. Accidentis quoque cognitio quantum afferat quis
dubitare queat, cum videat inter decem prædicamenta novem accidentis naturas?
Quæ quomodo accidentia esse putabimus si omnino quid sit accidens ignoremus,
cum præsertim nec differentiarum nec proprii scientia nota sit nisi accidentis
naturam firmissima consideratione teneamus? Fieri enim potest ut differentiæ
loco vel proprii per inscientiam accidens apponatur. Quod esse vitiosissimum etiam
definitiones probant, quæ cum ipsæ ex differentiis constent et fiant
uniuscuiusque definitiones propriæ, accidens tamen non videntur admittere. Cum
igitur Aristoteles rerum genera collegisset quæ nimirum diversas sub se species
continerent, quæ species numquam diversæ forent nisi differentiis
segregarentur, cumque omnia in substantiam atque accidens, accidens vero in
alia novem prædicamenta solvisset, cumque aliquorum prædicamentorum fere sit
propria persecutus -- de his ipsis quidem prædicamentis docuit. Quid vero esset
genus, quid species, quid differentia, quid illud accidens de quo nunc dicendum
est, vel quid proprium, velut nota præteriit. Ne igitur ad Prædicamenta
Aristotelis venientes quid significaret unumquodque eorum quæ superius dicta
sunt ignorarent, hunc librum Porphyrius de earum quinque rerum cognitione
perscripsit, quo perspecto et considerato quid unumquodque eorum quæ supra præposuit
designaret, facilior intellectus ea quae ab Aristotele proponerentur
addisceret. Haec quidem intentio est huius libri, quem Porphyrius ad
introductionem Praedicamentorum se conscripsisse ipsa, ut ƿ dictum est, tituli
inscriptione signavit. Sed licet ad hoc unum huius libri referatur intentio,
non tamen simplex eius utilitas est verum multiplex et in maxima quaeque
diffusa est. Quam idem Porphyrius in principio huius libri commemorat dicens: CUM
SIT NECESSARIUM, CHRYSAORI, ET AD EAM QUAE EST APUD ARISTOTELEM
PRAEDICAMENTORUM DOCTRINAM, NOSSE QUID GENUS SIT ET QUID DIFFERENTIA QUIDQUE
SPECIES ET QUID PROPRIUM ET QUID ACCIDENS, ET AD DEFINITIONUM ASSIGNATIONEM ET
OMNINO AD EA QUAE IN DIVISIONE VEL DEMONSTRATIONE SUNT UTILIA, HAC ISTARUM
RERUM SPECULATIONE COMPENDIOSAM TIBI TRADITIONEM FACIENS TEMPTABO BREVITER
VELUT INTRODUCTIONIS MODO EA QUAE AB ANTIQUIS DICTA SUNT AGGREDI; ALTIORIBUS
QUIDEM QUAESTIONIBUS ABSTINENS, SIMPLICIORES VERO MEDIOCRITER CONIECTANS. Utilitas
huius libri quadrifariam spargitur. Namque ad illud etiam ad quod eius
dirigitur intentio, magno legentibus usui ƿ est et ad caetera: quae cum extra
intentionem sint, non tamen minor ex his legentibus utilitas comparatur. Est
enim per hoc opusculum et praedicamentorum facilis cognitio et definitionum
integra assignatio et divisionum recta perspectio et demonstrationum
veracissima conclusio. Quae res quanto difficiles atque arduae sunt tanto
perspicaciorem studiosioremque animum lectoris expectant. Dicendum vero est
quod in omnibus libris evenit. Nam primum si quae sit intentio cognoscatur,
quanta quoque utilitas inde provenire possit expenditur; et licet extra multa,
ut fit, huiusmodi librum sequantur, tamen illam proxime utilitatem videtur
habere ad quod eius refertur intentio ipso libro quem sumpsimus exponente. Cum
eius intentio sit ad Praedicamenta intellectum facilem comparandi, non dubium
quin haec eius principalis probetur utilitas, licet non minores sint comites
definitio, divisio, ac demonstratio, quorum nobis quaedam hic principia
suggeruntur. Sensus vero totus huiusmodi est Cum sit, inquit, utilis generis,
speciei, differentiae, proprii accidentisque cognitio ad Praedicamenta
Aristotelis eiusque doctrinam, ad definitionum etiam assignationem, ad
divisionem et demonstrationem, quae sit harum rerum utilis uberrimaque
cognitio, compendiosam, inquit, traditionem ƿ faciens ea quae ab antiquis large
ac diffuse dicta sunt, temptabo breviter aperire. Neque enim esset compendiosa
nisi totum opus brevitate constringeret. Et quoniam introductionem scribebat: Altiores,
inquit, quaestiones sponte refugiam, simpliciores vero mediocriter coniectabo
-- id est simpliciorum quaestionum obscuritates habita in eis quadam coniecturae
ratiocinatione tractabo. Tota quidem sententia huiusce prooemii talis est quae
et utilitate uberrima et facilitate incipientis animo blandiatur; sed dicendum
videtur quidnam celet amplius altitudo sermonum. NECESSARIUM in Latino sermone, sicut in Graeco
*anagkoion*, plura significat. Diversa enim significatione Marcus Tullius dicit
necessarium suum esse aliquem atque nos cum nobis necessarium esse dicimus ad
forum descendere, qua in voce quaedam utilitas significatur. Alia quoque
significatio est qua dicimus solem necessarium esse moveri, id est necesse
esse. Et illa quidem prima significatio praetermittenda est, omnino enim ab eo
necessario quod hic Porphyrius ponit aliena est. Hae vero duae huiusmodi sunt
ut inter se certare videantur quae huius loci obtineat significationem in quo
dicit Porphyrius: CUM SIT NECESSARIUM, CHRYSAORI; namque, ut dictum est,
necessarium ƿ et utilitatem significat et necessitatem. Videntur autem huic
loco utraque congruere. Nam et summe utile est ad ea quae superius dicta sunt
de genere et specie et caeteris disputare, et summa est necessitas quia nisi
sint haec ante praecognita illa ad quae ista praeparantur non possunt cognosci.
Nam neque praeter generis vel speciei cognitionem praedicamenta discuntur, nec
definitio genus relinquit et differentiam, et in caeteris quam sit utilis iste
tractatus, cum de divisione et demonstratione disputabitur, apparebit. Sed
quamquam necesse sit haec quinque de quibus hic disputandum est, prius ad
cognitionem venire quam ea quibus illa praeparantur, non tamen ea
significatione hic a Porphyrio positum est qua necessitatem significari vellet
ac non potius utilitatem. Ipsa enim oratio contextusque sermonum id clarissima
intellegentiae ratione significat. Neque enim quisquam ita utitur ratione ut
aliquam necessitatem referri dicat ad aliud. Necessitas enim per se est,
utilitas vero semper ad id quod utile est refertur, ut hic quoque. Ait enim:
CUM SIT NECESSARIUM, CHRYSAORI, ET AD EAM QUÆ EST APUD ARISTOTELEM PRÆDICAMENTORUM
DOCTRINAM. Si igitur hoc necessarium 'utile' intellegamus et id nomine ipso
vertamus dicentes: Cum sit utile, Chrysaori, et ad eam quæ est apud Aristotelem
prædicamentorum ƿ doctrinam, nosse quid genus sit... etc. recte se habebit ordo
sermonum; sin vero id ad 'necesse' permPombaur atque dicamus: Cum sit necesse,
Chrysaori, et ad eam quæ est apud Aristotelem prædicamentorum doctrinam, nosse
quid genus sit... etc. rectæ intellegentiæ sermonum ordo non convenit. Quocirca
hic diutius immorandum non est. Quamquam enim sit summa necessitas his
ignoratis non posse ad ea ad quæ hic tractatus intenditur perveniri, non tamen
de necessitate hic dictum est NECESSARIUM sed potius de utilitate. Nunc vero,
licet idem superius dictum sit, tamen breviter quid ad prædicamenta generis,
speciei, differentiæ, proprii atque accidentis prosit agnitio, disputemus. Aristoteles
enim in prædicamentis decem genera constituit rerum quæ de cunctis aliis prædicarentur,
ut quicquid ad significationem venire posset, id si integram significationem
teneret, cuilibet eorum subiceretur generi de quibus Aristoteles tractat in eo
libro qui De decem prædicamentis inscribitur. Hoc ipsum vero referri ad aliquid
velut ad genus tale est, quale si quis speciem supponat generi. Hoc vero neque
præter cognitionem speciei ullo modo fieri potest. Nec vero ipsæ species quid
sint vel cuius magis sint possunt perspici nisi earum differentiæ cognoscantur.
Sed differentiarum natura incognita, quæ uniuscuiusque ƿ speciei sint
differentiæ modis omnibus ignorabitur. Quare sciendum est quoniam si de
generibus Aristoteles tractat in Prædicamentis, et generum natura cognoscenda
est, cuius cognitionem speciei quoque comitatur agnitio. Sed hoc cognito quid
sit differentia non potest ignorari, quamquam in eodem libro plura sint ad quæ
nisi maximam peritiam et generis et speciei et differentiæ lector attulerit,
nullus omnino intellectus patebit ut cum ipse Aristoteles dicit: Diversorum
generum et non subalternatim positorum diversæ secundum species et differentiæ
sunt quod his ignoratis intellegi impossibile est. Sed idem Aristoteles
proprium uniuscuiusque prædicamenti diligentissima inquisitione uestigat, ut
cum substantiæ proprium post multa dicit esse quod idem numero contrariorum
susceptibile sit, vel rursus quantitatis, quod in ea sola æquale atque inæquale
dicatur, qualitatis etiam, quod per eam simile et dissimile aliud alii esse
proponimus, et in cæteris eodem modo, ut quæ sit proprietas contrarii, quæ
secundum relationem oppositionis, quæ privationis et habitus, quæ affirmationis
et ƿ negationis. In quibus ita tractat tamquam iam peritis scientibusque quæ
sit proprietatis natura; quam si quis ignorat, frustra ea quæ de his dispusantur
aggreditur. Iam vero illud manifestum est quod accidens maximum prædicamentorum
obtineat locum, quod proprio nomine novem prædicamenta circumdat. Et ad prædicamenta
quidem quanta sit huius libri utilitas ex his manifestum est. Quod vero ait ET
AD DEFINITIONUM ASSIGNATIONEM facile cognosci potest si prius substantiæ
rationum divisio fiat. Substantiæ ratio alia quidem in descriptione ponitur,
alia vero in definitione. Sed ea quæ in descriptione est, proprietatem quandam
colligit eius rei cuius substantiæ rationem prodit -- ac non modo proprietate
id quod monstrat informat, verum etiam ipsa fit proprium, quod in definitionem
quoque venire necesse est; si quis enim quantitatis rationem reddere velit,
dicat licebit: Quantitas est secundum quam æquale atque inæquale dicitur. Sicut igitur proprietatem quidem
quantitatis in ratione posuit quantitatis et ipsa tota ratio ipsius quantitatis
propria est, ita descriptio et proprietatem colligit et propria fit ipsa
descriptio. Definitio vero ipsa quidem propria non
colligit sed ipsa quoque fit propria. Definitio namque substantiam monstrat,
genus differentiis iungit et ea quæ per se sunt communia atque multorum in unum
redigens uni speciei quam definit reddit æqualia. Ita igitur ad descriptionem
utilis est proprii cognitio, quoniam sola proprietas in descriptione colligitur
et ipsa fit propria sicut definitio quoque, ad definitionem vero genus (quod
primum ƿ ponitur), et species (ad quam genus illud aptatur), et differentiæ
(quibus iunctis cum genere species definitur). Sed si cui hæc pressiora quam
expositionis modus postulat videbuntur, eum hoc scire convenit, nos, ut in
prima editione dictum est, hanc expositionem nostro reservasse iudicio ut ad
intellegentiam simplicem huius libri editio prima sufficiat, ad interiorem vero
speculationem confirmatis pæne iam scientia nec in singulis vocabulis rerum hærentibus
hæc postelior colloquatur. Ad divisionem vero faciendam tam hic liber est
utilis ut præter earum scientiam rerum de quibus in hac libri serie disputatur,
casu fiat potius quam ratione partitio. Hoc autem manifestum erit si divisionem
ipsam dividamus, id est si nomen ipsum divisionis in ea quæ significat
partiamur. Est namque divisio generis in species, ut cum dicimus: Coloris aliud
est album, aliud nigrum, aliud vero medium. Rursus divisio est quotiens vox
plura significans aperitur et quam multa sint quæ ab ea significantur
ostenditur, ut si quis dicat: Nomen canis plura significat, et hunc latrabilem
quadrupedemque et cæleste sidus et marinam bestiam quæ omnia a se definitione
disiuncta sunt. Dividi autem dicitur et quotiens totum in partes proprias
separatur, ut cum dicimus: Domus aliud sunt fundamenta, aliud parietes, aliud
tectum. Et hæc quidem triplex divisio secundum se partitio nuncupatur. Est
autem ƿ alia quæ secundum accidens dicitur. Ea quoque fit tripliciter aut cum
accidens in subiecta dividimus, ut cum dico: Bonorum alia sunt in animo, alia
in corpore vel rursus cum subiectum in accidentia, ut Corporum alia sunt alba,
alia nigra, alia medii coloris rursus cum accidens in accidentia separamus, ut
cum dicimus: Liquentium alia sunt alba, alia nigra, alia medii coloris et
rursus: Alborum alia sunt dura, alia liquentia quædam mollia. Cum igitur ita
omnis sit divisio aut secundum se aut per accidens, utraque vero partitio
tripliciter fiat cumque in superiore secundum se triplici partitione sit una
divisionis forma genus in species separare, id neque præter generum scientiam
fieri ullo modo potest neque vero præter differentiarum, quas necesse est in
specierum divisione sumi manifestum est igitur, quanta utilitas huius libri ad
hanc divisionem sit quæ primo aditu genus ac species et differentias tractat.
Secunda vero ea divisio quæ est secundum se in vocis significantias, nec hæc
quidem ab huius libri utilitate discreta est. Uno enim modo cognosci poterit
utrum vox cuius divisionem facere quærimus, æquivoca esse videatur an genus si
ea quæ significat definiantur. Et si ea quæ sub communi nomine sunt definitione
clauduntur, species esse necesse est, et illud commune eorum genus. Quodsi illa
quæ proposita ƿ vox designat non possunt una definitione concludi, nemo dubitat
quin illa vox sit æquivoca neque ita sit communis his de quibus prædicatur ut
genus, quandoquidem ea quæ sub se posita significat, secundum commune nomen non
possunt una definitione comprehendi. Si igitur ex definitione manifestum fit
quid genus sit, quid vero nomen æquivocum ÆQVIVOCVM, definitio vero per genera
differentiasque discurrit, quisquamne dubitare potest æque in hac divisionis
forma plurimum huius libri auctoritatem valere? Illa vero secundum se divisio
quæ est totius in partes, quemadmodum discernitur ac non potius generis in
species divisio esse putabitur, nisi sint genus et species et differentiæ
earumque vis ante disciplinæ ratione tractata? Cur enim non quisquam dicat
domus species potius esse quam partes fundamenta, parietes, et tectum? Sed cum occurrit generis nomen in unaquaque specie
totum posse congruere, totius vero in unaquaque parte sua nomen convenlre non
posse, manifestum fit aliam divisionem esse generis in species, aliam totius in
partes. Convenire autem nomen generis singulis speciebus ostenditur per id,
quod et homo et equus singuli animalia nuncupantur. Neque tectum vero neque
parietes aut fundamenta singillatim domus nomine appellari solent sed ƿ cum
fuerint iunctæ partes, tunc recte totius nomen excipiunt. De ea vero divisione
quæ secundum accidens fit, nullus ignorat quin incognito accidenti incognitaque
vi generis ac differentiarum facile evenire possit, ut accidens ita in subiecta
solvatur quasi genus in species, et postremo omnem hunc ordinem partitionis
foedissime permiscebit inscientia. Et quoniam quid hic liber ad divisionem
prosit ostendimus, nunc de demonstratione dicemus, ne per ardua atque difficilia
hæreat qui in tanta hac disciplina vigilantissimo ingenio et sollertissimo
labore sudaverit. Fit enim demonstratio, id est alicuius quæsitæ rei certa
rationis collectio, ex ante cognitis naturaliter, ex convenientibus, ex primis,
ex causa, ex necessaliis, ex per se inhærentibus. Sed genera speciebus propriis
priora naturaliter sunt; ex generibus enim species fluunt. Item species sub se
positis vel speciebus vel individuis priores naturaliter esse manifestum est.
Quæ vero priora sunt, ea et prænoscuntur et notiora sunt sequentibus
naturaliter. Duobus enim modis primum aliquid et notum dicitur, secundum nos
scilicet et secundum naturam. Nobis enim illa magis cognita sunt quæ sunt
proxima, ut individua, dehinc species, postremo genera, at vero natura converso
modo ea sunt magis cognita quæ nobis minime proxima. Atque ideo quamlibet se
longius ƿ a nobis genera protulerint, tanto magis erunt lucida et naturaliter
nota. Differentiæ vero substantiales illæ sunt quas per se inesse his rebus quæ
demonstrantur agnoscimus. Præcedere autem debet generum ac differentiarum
cognitio ut in unaquaque disciplina quæ sint eius rei quæ demonstratur
convenientia principia possit intellegi. Necessaria vero esse ea ipsa quæ
genera et differentias dicimus, nullus dubitat qui speciem sine genere et
differentia intellegit esse non posse. Genera vero et differentiæ sunt causæ
specierum. Idcirco enim species sunt quia genera earum et differentiæ sunt quæ
in syllogismis posita demonstrativis non rei solum, verum conclusionis etiam
causæ sunt, quod postremi Resolutorii locupletius dicent. Cum igitur perutile
sit et definitione quodlibet illud circumscribere et divisio ne dissoluere et
demonstrationibus comprobare, hæc autem præter earum rerum scientiam de quibus
in hoc libro disputabitur, neque intellegi neque exerceri valeant, quis umquam
poterit dubitare quin hic liber maximum totius logicæ adiumentum sit, præter
quem cætera quæ in ea magnam vim tenent, nullum doctrinæ aditum præbent? Sed
meminit Porphyrius introductionem sese conscribere neque ultra quam
institutionis modus est formam tractatus egreditur. Ait enim se altiorum quæstionum
nodis abstinere, simplices vero mediocri coniectura perstringere. Quæ vero sint
altiores quæstiones quas se differre promittit ita proponit: MOX, INQUIT, DE
GENERIBUS AC SPECIEBUS ILLUD QUIDEM SIVE SUBSISTUNT SIVE IN SOLIS NUDISQUE
INTELLECTIBUS POSITA SUNT SIVE SUBSISTENTIA CORPORALIA SUNT AN INCORPORALIA ET
UTRUM SEPARATA A SENSIBILIBUS AN IN SENSIBILIBUS POSITA ET CIRCA EA CONSTANTIA,
DICERE RECUSABO. ALTISSIMUM ENIM EST
HUIUSMODI NEGOTIUM ET MAIORIS EGENS INQUISITIONIS. Altiores, inquit, quæstiones
prætereo ne eis intempestive lectoris animo ingestis initia eius primitiasque
perturbem. Sed ne omnino faceret neglegentem ut nihil præterquam quod ipse
dixisset lector amplius putaret occultum, id ipsum cuius exequi quæstionem se
differre promisit addidit ut de his minime obscure penitusque tractando nec
lectori quicquam obscuritatis offunderet et tamen scientia roboratus quid quæri
iure posset agnosceret. Sunt autem quæstiones quas sese reticere ƿ promittit et
perutiles et secretæ et temptatæ quidem a doctis viris nec a pluribus dissolutæ.
Quarum prima est huiusmodi. Omne quod intellegit animus aut id quod est in
rerum natura constitutum intellectu concipit et sibimet ratione describit aut
id quod non est uacua sibi imaginatione depingit. Ergo intellectus generis et cæterorum
cuiusmodi sit quæritur -- utrumne ita intellegamus species et genera ut ea quæ
sunt et ex quibus verum capimus intellectum, an nosmet ipsi nos ludimus cum ea
quæ non sunt animi nobis cassa cogitatione formamus. Quodsi esse quidem
constiterit et ab his quæ sunt intellectum concipi diserimus, tunc alia maior
ac difficilior quæstio dubitationem parit cum discernendi atque intellegendi
generis ipsius naturam summa difficultas ostenditur. Nam quoniam omne quod est
aut corporeum aut incorporeum esse necesse est, genus et species in aliquo
horum esse oportebit. Quale erit igitur id quod genus dicitur -- utrumne
corporeum an vero incorporeum? Neque enim quid sit diligenter intenditur nisi
in quo horum poni debeat agnoscatur. Sed neque cum hæc soluta fuerit quæstio omne excludetur
ambiguum. Subest enim aliquid quod, si incorporalia esse genus ac species
dicantur, obsideat intellegentiam atque detineat exsolvi postulans: utrum circa
corpora ipsa subsistant an et præter corpora subsistentiæ incorporales esse
videantur. Duæ quippe incorporeorum formæ sunt: ut alia præter corpora esse ƿ
possint et separata a corporibus in sua incorporalitate perdurent (ut deus,
mens, anima); alia vero cum sint incorporea, tamen præter corpora esse non
possint (ut linea vel superficies vel numerus vel singulæ qualitates), quas
tametsi incorporeas esse pronuntiamus quod tribus spatiis minime distendantur,
tamen ita in corporibus sunt ut ab his divelli nequeant aut separari aut si a
corporibus separata sint, nullo modo permaneant. Quas licet quæstiones arduum
sit ipso interim Porphyrio renuente dissoluere, tamen aggrediar ut nec anxium
lectoris animum relinquam nec ipse in his quæ præter muneris suscepti seriem sunt
tempus operamque consumam. Primum quidem pauca sub quæstionis ambiguitate
proponam, post vero eundem dubitationis nodum absoluere atque explicare
temptabo. Genera et species
aut sunt atque subsistunt aut intellectu et sola cogitatione formantur. Sed
genera et species esse non possunt. Hoc autem ex his intellegitur. Omne enim
quod commune est uno tempore pluribus, id unum esse non poterit. Multorum enim
est quod commune est, præsertim cum una eademque res in multis uno tempore tota
sit. Quantæcumque enim sunt species in omnibus genus unum est, non quod de eo
singulæ species quasi partes aliquas carpant sed singulæ uno tempore totum
genus habent. Quo fit ut totum genus in pluribus singulis uno tempore positum
unum esse non possit; neque enim fieri potest ut cum in pluribus totum uno sit
tempore in semet ipso sit unum ƿ numero. Quod si ita est, unum quiddam genus
esse non poterit. Quo fit ut omnino nihil sit; omne enim quod est, idcirco est
quia unum est. Et de specie idem convenit dici. Quodsi est quidem genus ac
species sed multiplex neque unum numero, non erit ultimum genus sed habebit
aliud superpositum genus quod illam multiplicitatem unius vi nominis includat. Ut
enim plura animalia quoniam habent quiddam simile, eadem tamen non sunt,
idcirco eorum genera perquiruntur, ita quoque quoniam genus quod in pluribus
est atque ideo multiplex habet sui similitudinem quod genus est; non est vero
unum quoniam in pluribus est -- eius generis quoque genus aliud quærendum est,
cumque fuerit inventum eadem ratione quæ superius dicta est, rursus genus
tertium uestigatur. Itaque in infinitum ratio procedat necesse est cum nullus disciplinæ
terminus occurrat. Quodsi unum quiddam numero genus est commune multorum esse
non poterit. Una enim res si communis est aut partibus communis est et non iam
tota communis sed partes eius propriæ singulorum; aut in usus habentium etiam
per tempora transit ut sit commune ut seruus communis vel equus; aut uno
tempore omnibus commune fit, non tamen ut eorum quibus commune est substantiam
constituat, ut est theatrum vel spectaculum aliquod, quod spectantibus omnibus
commune est. Genus vero secundum nullum horum modum commune esse speciebus
potest, nam ƿ ita commune esse debet ut et totum sit in singulis et uno tempore
et eorum quorum commune est constituere valeat et formare substantiam. Quocirca
si neque unum est quoniam commune est, neque multa quoniam eius quoque
multitudinis genus aliud inquirendum est, videbitur genus omnino non esse. Idemque
de cæteris intellegendum est. Quodsi tantum intellectibus genera et species cæteraque
capiuntur, cum omnis intellectus aut ex re fiat subiecta ut sese res habet aut
ut sese res non habet (nam ex nullo subiecto fieri intellectus non potest) -- Si
generis et speciei cæterorumque intellectus ex re subiecta veniat ita ut sese
res ipsa habet quæ intellegitur, iam non tantum in intellectu posita sunt sed
in rerum etiam veritate consistunt, et rursus quærendum est quæ sit eorum
natura quod superior quæstio uestigabat. Quodsi ex re quidem generis cæterorumque
sumitur intellectus neque ita ut sese res habet quæ intellectui subiecta est,
uanum necesse est esse intellectum qui ex re quidem sumitur, non tamen ita ut
sese res habet; id est enim falsum quod aliter atque res est intellegitur. Sic
igitur quoniam genus ac species nec sunt nec cum intelleguntur verus eorum est
intellectus, non est ambiguum quin omnis hæc sit deponenda de his quinque
propositis disputandi cura, quandoquidem neque de ea re quæ sit ƿ neque de ea
de qua verum aliquid intellegi proferrive possit, inquiritur. Hæc quidem est ad
præsens de propositis quæstio, quam nos Alexandro consentientes hac
ratiocinatione soluemus. Non enim necesse esse dicimus omnem intellectum qui ex
subiecto quidem fit, non tamen ut sese ipsum subiectum habet, falsum et uacuum
videri. In his enim solis falsa opinio ac non potius intellegentia est quæ per
compositionem fiunt. Si enim quis componat atque coniungat intellectu id quod
natura iungi non patitur, illud falsum esse nullus ignorat -- ut si quis equum
atque hominem iungat imaginatione atque effigiet centaurum. Quodsi hoc per
divisionem et per abstractionem fiat, non quidem ita res sese habet ut
intellectus est, intellectus tamen ille minime falsus est. Sunt enim plura quæ
in aliis esse suum habent ex quibus aut omnino separari non possunt aut, si
separata fuerint, nulla ratione subsistunt. Atque ut hoc nobis in peruagato
exemplo manifestum sit, linea in corpore quidem est aliquid et id quod est
corpori debet, hoc est esse suum per corpus retinet. Quod docetur ita: si enim separata sit a corpore, non
subsistit; quis enim umquam sensu ullo separatam a corpore lineam cepit? Sed
animus cum confusas res permixtasque in se a sensibus cepit, eas propria vi et
ƿ cogitatione distinguit. Omnes enim huiusmodi res incorporeas in corporibus
esse suum habentes sensus cum ipsis nobis corporibus tradit, at vero animus,
cui potestas est et disiuncta componere et composita resoluere, quæ a sensibus
confusa et corporibus coniuncta traduntur ita distinguit ut incorpoream naturam
per se ac sine corporibus in quibus est concreta speculetur et videat. Diversæ
enim proprietates sunt incorporeorum corporibus permixtorum, etsi separentur a
corpore. Genera ergo et species cæteraque vel in incorporeis rebus vel in his quæ
sunt corporea reperiuntur. Et si ea in rebus incorporeis invenit animus, habet
ilico incorporeum generis intellectum. Si vero corporalium rerum genera
speciesque perspexerit, aufert, ut solet, a corporibus incorporeorum naturam et
solam puramque ut in se ipsa forma est contuetur. Ita hæc cum accipit animus
permixta corporibus, incorporalia dividens speculatur atque considerat. Nemo
ergo dicat falso nos lineam cogitare, quoniam ita eam mente capimus quasi præter
corpora sit, cum præter corpora esse non possit. Non enim omnis qui ex
subiectis rebus capitur intellectus aliter quam sese ipsæ res habent, falsus
esse putandus est sed, ut superius dictum ƿ est, ille quidem qui hoc in
compositione facit falsus est, ut cum hominem atque equum iungens putat esse
centaurum, qui vero id in divisionibus et abstractionibus assumptionibusque ab
his rebus in quibus sunt efficit, non modo falsus non est, verum etiam solus id
quod in proprietate verum est invenire potest. Sunt igitur huiusmodi res in
corporalibus atque in sensibilibus, intelleguntur autem præter sensibilia ut
eorum natura perspici et proprietas valeat comprehendi. Quocirca cum genera et
species cogitantur, tunc ex singulis in quibus sunt eorum similitudo colligitur
-- ut ex singulis hominibus inter se dissimilibus humanitatis similitudo, quæ
similitudo cogitata animo veraciterque perspecta fit species; quarum specierum
rursus diversarum similitudo considerata, quæ nisi in ipsis speciebus aut in
earum individuis esse non potest, efficit genus. Itaque hæc sunt quidem in
singularibus, cogitantur vero universalia. Nihilque aliud species esse putanda
est nisi cogitatio collecta ex individuorum dissimilium numero substantiali
similitudine, genus vero cogitatio collecta ex specierum similitudine. Sed hæc
similitudo cum in singularibus est fit sensibilis; cum in universalibus fit
intellegibilis -- eodemque modo cum sensibilis est in singularibus permanet;
cum intellegitur fit universalis. Subsistunt ergo circa sensibilia, intelleguntur
autem præter corpora. Neque enim interclusum est ut duæ res eodem in subiecto
sint ratione diversæ, ut linea curua atque caua, quæ ƿ res cum diversis definitionibus
terminentur diversusque earum intellectus sit, semper tamen in eodem subiecto
reperiuntur; eadem enim linea caua, eadem curua est. Ita quoque generibus et
speciebus, id est singularitati et universalitati, unum quidem subiectum est;
sed alio modo universale est cum cogitatur, alio singulare cum sentitur in
rebus his in quibus esse suum habet. His igitur terminatis omnis, ut arbitror,
quæstio dissoluta est. Ipsa enim genera et species subsistunt quidem alio modo,
intelleguntur vero alio. Et sunt incorporalia sed sensibilibus iuncta
subsistunt in sensibilibus. Intelleguntur vero ut per semet ipsa subsistentia
ac non in aliis esse suum habentia. Sed Plato genera et species cæteraque non
modo intellegi universalia, verum etiam esse atque præter corpora subsistere
putat, Aristoteles vero intellegi quidem incorporalia atque universalia sed subsistere
in sensibilibus putat. Quorum diiudicare sententias aptum esse non duxi, altioris enim est
philosophiæ. Idcirco vero studiosius Aristotelis sententiam executi sumus, non
quod eam maxime probaremus sed quod hic liber ad Prædicamenta conscriptus est quorum
Aristoteles est auctor. ILLUD VERO QUEMADMODUM DE HIS AC DE PROPOSITIS
PROBABILITER ANTIQUI TRACTAVERUNT ET HORUM MAXIME PERIPATETICI, TIBI NUNC
TEMPTABO MONSTRARE. Prætermissis his quæstionibus quas altiores esse prædixit,
ƿ exoptat mediocrem introductorii operis tractatum. Sed ne hæc ipsa sibi harum
quæstionum omissio vitio daretur, apposuit quemadmodum de propositis
tractaturus est, ex quorumque hoc opus auctoritate subnixus aggrediatur ante
denuntiat. Cum mediocritatem quidem tractatus promittit detracta obscuritatis
difficultate, animum lectoris inuitat, ut vero acquiescat ac sileat ad id quod
dicturus est, Peripateticorum auctoritate confirmat. Atque ideo ait DE HIS, id
est de generibus et speciebus de quibus superiores intulerat quæstiones, AC DE
PROPOSITIS, id est de differentiis, propriis atque accidentibus, sese PROBABILITER
disputaturum. PROBABILITER autem ait veri similiter, quod Græci *logikos* vel
*endoxos* dicunt. Sæpe enim et apud Aristotelem *logikos* veri similiter ac
probabiliter dictum invenimus et apud Boethum et apud Alexandrum. Porphyrius
quoque ipse in multis hac significatione hoc usus est verbo quod nos scilicet
in translatione, quod ait *logikos* ita interpretari ut rationabiliter
diceremus, omisimus. Longe enim melior ac verior significatio ea visa est ut
probabiliter sese dicere promitteret, id est non præter opinionem ingredientium
atque lectorum, quod introductionis est proprium. Nam cum ab imperitorum
hominum mentibus doctrinæ secretum altioris abhorreat, talis esse introductio
debet ut præter opinionem ingredientium non sit. Atque ideo melius ƿ
probabiliter quam rationabiliter, ut nobis videtur, interpretati sumus. Antiquos
autem ait de eisdem disputasse rebus sed <se> eorum illum maxime
tractatum insequi quem Peripatetici Aristotele duce reliquerint, ut tota
disputatio ad Prædicamenta conveniat. Quæri in ei positionum principiis solet,
cur unumquodque cæteris in disputationis ordine præponatur, velut nunc in
genere dubitari potest, cur genus speciei, differentiæ, proprio accidentique prætulerit;
de eo enim primitus tractat. Respondebimus itaque iure factum videri; omne enim
quod universale est, intra semet ipsum cætera concludit, ipsum vero non
clauditur. Maioris itaque meriti est ac principalis naturæ quod ita cætera
cohercet, ut ipsum naturæ magnitudine nequeat ab aliis contineri. Genus igitur
et species intra se positas habet et earum differentias propriaque, nihilominus
etiam accidentia, atque ita de genere inchoandum fuit, quod cætera naturæ suæ
magnitudine cohercet et continet. Præterea illa semper priora putanda sunt quæ
si auferat quis, cætera perimuntur, illa posteriora quibus positis ea quæ cæterorum
substantiam perficiunt, consequuntur, ut in genere et cæteris. Nam si animal
auferas, quod est hominis genus, homo quoque, quod species est, et rationale,
quod differentia, et risibile, quod proprium, et grammaticum, quod accidens,
non manebit et ƿ interemptum genus cuncta consumit. Si vero hominem esse constituas vel grammaticum vel
rationale vel risibile, animal quoque esse necesse est. Sive enim homo est,
animal est, sive rationale, sive risibile, sive grammaticum, ab animalis
substantia non recedit. Sublato igitur genere et cætera consumuntur, positis cæteris
sequitur genus; prior est igitur natura generis, posterior cæterorum. Iure est
igitur in disputati*one præpositum. Sed quoniam generis nomen multa significat
-- hoc est enim quod ait: VIDETUR AUTEM NEQUE GENUS NEQUE SPECIES SIMPLICITER
DICI. Ubi enim non est
simplex dictio, illic multiplex significatio est -- prius huius nominis
significationes discernit ac separat, ut de qua significatione generis
tractaturus est, sub oculis ponat. Sed cum neque genus neque species neque
differentia nec proprium nec accidens significatione simplici sint, cur de his
tantum duobus, genere inquam ac specie, dixit non simpliciter dici, cum
proprium, differentia atque accidens ipsa quoque sint significatione
multiplici? Dicendum est quoniam longitudinem vitans tantum speciem nominavit
eamque idcirco, ne solum genus significationis esse multiplicis putaretur.
Enumerat autem primam quidem generis significationem hoc modo: GENUS ENIM
DICITUR ET ALIQUORUM QUODAMMODO SE HABENTIUM AD UNUM ALIQUID ET AD SE INVICEM
COLLECTIO, SECUNDUM QUAM SIGNIFICATIONEM ROMANORUM DICITUR GENUS AB UNIUS
SCILICET HABITUDINE, DICO AUTEM ROMULI, ET MULTITUDINIS HABENTIUM ALIQUO MODO
AD INVICEM EAM QUÆ AB ILLO EST COGNATIONEM SECUNDUM DIVISIONEM AB ALIIS
GENERIBUS DICTÆ. Una, inquit, generis significatio est quæ in multitudinem
venit a quolibet uno principium trahens, ad quem scilicet ita illa multitudo
coniuncta est, ut ad se invicem per eiusdem unius principium copulata sit, ut
cum Romanorum dicitur genus; multitudo enim Romanorum ab uno Romulo vocabulum trahans
et ipsi Romulo et ad se invicem quasi quadam nominis hereditate coniuncta est.
Eadem enim quæ a Romulo societas descendit, Romanos inter se omnes uno generis
nomine devincit et colligat. Videtur autem secuisse hanc generis
significationem in duas partes, cum copulativam coniunctionem admiscuit dicens:
GENUS DICITUR ET ALIQUORUM QUODAMMODO SE HABENTIUM AD UNUM ALIQUID ET AD SE
INVICEM COLLECTIO, tamquam et illud genus dicatur ad unum se aliquo modo habere
et hoc rursus genus dicatur, quod ad se invicem unius generis significatione
coniuncti sint. Hoc vero minime; eadem enim a quolibet uno propagata societas
et ad illum qui princeps est generis, totam multitudinem refert et ipsam ƿ
inter se multitudinem uno generis nomine conectit et continet. Quocirca non est
putandus divisionem fecisse sed omne quicquid in hac generis significatione
intellegendum fuit, aperuisse. Ordo autem verborum ita sese habet (qui est
hyperbaton intellegendus): 'genus enim dicitur et aliquorum ad unum se aliquo
modo habentium collectio et ad se invicem aliquo modo habentium' -- rursus
'collectio' subaudienda; est enim zeugma -- cuius significationis adiecit
exemplum: SECUNDUM QUAM SIGNIFICATIONEM ROMANORUM DICITUR GENUS AB UNIUS
SCILICET HABITUDINE, DICO AUTEM ROMULI, ET MULTITUDINIS RURSUS HABITUDINE
HABENTIUM ALIQUO MODO AD INVICEM COGNATIONEM, EAM SCILICET QUÆ AB ILLO EST, ID
EST ROMULO, SECUNDUM DIVISIONEM AB ALIIS GENERIBUS DICTÆ, scilicet
multitudinis. Hæc enim multitudo aliquo modo ad unum et ad se invicem habens
genus dicta est, ut ab aliis discerneretur, ut Romanorum genus ab Atheniensium
cæterorumque separatur, ut sit integer verborum ordo: 'genus enim dicitur et
aliquorum collectio ad unum se quodammodo habentium et ad se invicem, secundum
quam significationem Romanorum dicitur genus ab unius scilicet habitudine, dico
autem Romuli, et multitudinis secundum divisionem ab aliis generibus dictæ,
habentium scilicet hominum aliquo modo ad invicem eam quæ ab illo est, id est
Romulo, cognationem.' ƿ Atque hæc hactenus; nunc de secunda generis
significatione dicendum est. DICITUR AUTEM ET ALITER RURSUS GENUS, QUOD EST
UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS PRINCIPIUM VEL AB EO QUI GENUIT VEL A LOCO IN QUO
QUIS GENITUS EST. SIC ENIM ORESTEM QUIDEM DICIMUS A TANTALO HABERE GENUS,
HYLLUM AUTEM AB HERCULE, ET RURSUS PINDARUM QUIDEM THEBANUM ESSE GENERE,
PLATONEM VERO ATHENIENSEM; ETENIM PATRIA PRINCIPIUM EST UNIUSCUIUSQUE
GENERATIONIS, QUEMADMODUM ET PATER. HÆC AUTEM VIDETUR PROMPTISSIMA ESSE
SIGNIFICATIO; ROMANI ENIM SUNT QUI EX GENERE DESCENDUNT ROMULI, ET CECROPIDÆ,
QUI A CECROPE, ET HORUM PROXIMI. Quattuor omnino sunt principia quæ unumquodque
principaliter efficiunt. Est enim una causa quæ effectiva dicitur, velut pater
filii, est alia quæ materialis, velut lapides domus, tertia forma, velut
hominis rationabilitas, quarta, quam ob rem, velut pugnæ victoria. Duæ vero
sunt quæ per accidens uniuscuiusque ƿ dicuntur esse principia, locus scilicet
ac tempus. Quoniam enim omne quod nascitur vel fit, in loco ac tempore est,
quicquid loco vel tempore natum factumue fuerit, eum locum vel id tempus
accidenter dicitur habere principium. Horum omnium in hac secunda generis
significatione duo quædam ex alterutris assumit, quæ ad significationem generis
videbuntur accommoda, ex his quidem quæ principalia sunt, effectivum,; ex his
vero quæ accidentia, locum. Ait enim 'genus dicitur et a quo quis genitus est',
quod est effectiva principalium causa, 'et in quo quis loco est procreatus', quæ
est accidens causa principii. Itaque hæc secunda significatio duo continet, eum
a quo quis procreatus est, et locum in quo quis editus, ut exempla quoque
demonstrant. Orestem enim dicimus a Tantalo genus ducere; Tantalus quippe
Pelopem, Pelops Atreum, Atreus Agamemnonem, Agamemnon genuit Orestem. Itaque a
procreatione genus hoc dictum est. At vero Pindarum dicimus esse Thebanum,
scilicet quoniam Thebis editus tale generis nomen accepit. Sed quoniam diversum
est illud, a quo quis procreatus est, locusque in quo quis editus, videtur
diversa esse generis significatio procreantis et loci, quam in secunda scilicet
parte enumerans unam fecit. Sed ne videretur duplex, per similitudinem
coniunxit dicens: ETENIM PATRIA PRINCIPIUM EST UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS, ƿ
QUEMADMODUM ET PATER. Sed quoniam in significationibus evenit fere, ut sit
aliquid quod intellectui significatæ rei propinquius esse videatur, quoniam
duas generis apposuit significationes, multitudinis scilicet et procreantis,
cui generis nomen convenientius aptetur, iudicat atque discernit dicens hanc
esse promptissimam generis significationem quæ a procreante deducta sit; hi
enim maxime Cecropidæ sunt qui a Cecrope descendunt, hi Romani, qui a Romulo.
Quæ cum ita sint, confundi rursus generis significationes videntur. Si enim hi
sunt maxime Romani qui a Romulo originem trahunt, et hæc significatio illa est
quæ a procreante deducitur, ubi est reliqua, quam primam quoque enumeravit, quæ
est 'multitudinis ad unum et ad se invicem quodammodo se habentium collectio'?
Sed acutius intuentibus plurimæ admodum differentiæ sunt. Aliud est enim a
quolibet primo procreante genus ducere, aliud unum genus esse plurimorum. Illud enim et per rectam sanguinis lineam fieri
potest et non in multa diffundi, ut si per unicos familia descendat, huic enim
aptabitur secunda illa generis significatio, quæ a procreante deducitur; prima
vero illa non nisi in multitudine consistit. Illud quoque est, quod prima
procreationis principium non requirit sed, ut ipse ait, sufficit aliquo modo se
habere ad id unde huiusmodi generis principium sumitur, secunda vero
significatio nullam vim nisi procreante sortitur. Item in illa primæ
significationis multitudine huius secundæ particularitas continetur, ut in ƿ
Romanorum genere Scipiadarum genus; nam cum sint Romani, Scipiadæ sunt. Quoniam
enim ad Romulum et ad cæteros Romanos secundum Romuli habitudinem iuncti sunt,
Romani sunt, Seipiadæ vero dicuntur ad secundam generis significationem, quia
eorum familiæ Scipio et sanguinis principium fuit. ET PRIUS QUIDEM APPELLATUM
EST GENUS UNIUSCUIUSQUE GENERATIONIS PRINCIPIUM, DEHINC ETIAM MULTITUDO EORUM
QUI SUNT AB UNO PRINCIPIO, UT A ROMULO; NAMQUE DIVIDENTES ET AB ALIIS
SEPARANTES DICEBAMUS OMNEM ILLAM COLLECTIONEM ESSE ROMANORUM GENUS. Sensus
facilis et expeditus, si tamen ambiguitas una solvatur. Cum enim prius
multitudinis significationem retulerit ad generis nomen, post autem ad
procreationis initium, nunc contrario modo illam prius a se enumeratam
significationem dicere videtur quæ est procreationis, illam vero posteriorem quæ
est multitudinis; quod contrarium videri potest, si quis ad ordinem superius
digestæ disputationis aspexerit. Sed hic non de se loquitur sed de humani
consuetudine sermonis, in quo prius eam significationem generis fuisse dicit quæ
a procreante sit tracta, accedente vero ætate loquendi usu nomen generis etiam
ad multitudinem habentem se quodammodo ad aliquem fuisse translatum, hoc vero
idcirco, quoniam ƿ superius dixerat: hæc enim videtur promptissima esse
significatio, ut ab hac, id est secunda, quam promptissimam significationem
esse dixit, illa quoque nuncupata videretur, quæ est multitudinis. Prius enim
genus inter homines appellatum est quod quis a generante deduceret, post autem
factum est, ut per loquendi usum etiam multitudinis ad aliquem quodammodo se
habentis genus diceretur propter divisionem scilicet gentium, ut esset inter
eas nominis societatisque discretio. His igitur expletis venit ad tertium genus
quod inter philosophos tractatur cuiusque ad dialecticam facultatem multus usus
est. Horum quippe generum historia magis vel poesis tractat exordium, tertium
vero genus apud philosophos consideratur. De quo hoc modo loquitur: ALITER
AUTEM RURSUS GENUS DICITUR CUI SUPPONITUR SPECIES, AD HORUM FORTASSE
SIMILITUDINEM DICTUM. ETENIM PRINCIPIUM QUODDAM EST HUIUSMODI GENUS EARUM QUÆ
SUB IPSO SUNT SPECIERUM, VIDETUR ETIAM MULTITUDINEM CONTINERE OMNEM QUÆ SUB EO
EST. Duplicem significationem generis supra posuit, nunc tertiam monstrare
contendit, hanc autem ad superiorum similitudinem ƿ dictam esse arbitratur.
Superius autem dictæ significationes sunt una quidem, cum nomen generis quadam
principii antiquitate ad se iunctam multitudinem contineret, alia vero, cum
genus ab unoquoque procreante duceretur, quod eorum quæ procreantur principium
est. Cum igitur sint superius duæ generis propositæ significationes, tertium
nunc addit de quo inter philosophos sermo est, illud scilicet cui supponitur
species, quod idcirco genus vocatum esse sub opinionis credit ambiguo, quoniam
habet aliquam similitudinem superiorum. Nam sicut illud genus quod ad
multitudinem dicitur, uno suo nomine multitudinem claudit, ita etiam genus
plurimas species cohercet et continet. Item ut genus illud quod secundum
procreationem dicitur, principium quoddam est eorum quæ ab ipso procreantur,
ita genus speciebus suis est principium. Ergo quoniam utrisque est simile,
idcirco nomen quoque generis etiam in hac significatione a superioribus mutuatum
esse veri simile est. TRIPLICITER IGITUR CUM GENUS DICATUR, DE TERTIO APUD
PHILOSOPHOS SERMO EST; QUOD ETIAM DESCRIBENTES ASSIGNAVERUNT ƿ GENUS ESSE
DICENTES QUOD DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR,
UT ANIMAL. Iure tertium genus philosophi ad disputationem sumunt; hoc enim
solum est quod substantiam monstrat, cætera vero aut unde quid existat aut
quemadmodum a cæteris hominibus in unam quasi populi formam dividatur
ostendunt. Nam illud quod multitudinem continet genus, illius multitudinis quam
continet substantiam non demonstrat sed tantum uno nomine collectionem populi
facit, ut ab alterius generis populo segregetur. Item illud quod secundum
procreationem dictum est, non rei procreatæ substantiam monstrat sed tantum
quod eius fuerit procreationis initium. At vero genus id cui supponitur
species, ad speciem accommodatum speciei substantiam informat. Et quia inter
philosophos hæc maxima est quæstio, quid unumquodque sit -- tunc enim
unumquodque scire videmur, quando quid sit agnoscimus -- idcirco reiectis cæteris
de hoc genere quam maxime apud philosophos sermo est, quod etiam describentes
assignaverunt ea descriptione quam subter annexuit. Diligenter vero ait
describentes, non definientes; definitio enim fit es genere, genus autem aliud
genus habere non poterit. Idque obscurius est quam ut primo aditu dictum
pateat. Fieri autem potest ut res quæ ƿ alii genus sit, alii generi supponatur,
non quasi genus sed tamquam species sub alio collocata. Unde non in eo quod
genus est, supponi alicui potest sed cum supponitur, ilico species fit. Quæ cum
ita sint, ostenditur genus ipsum in eo quod genus est, genus habere non posse.
Si igitur voluisset genus definitione concludere, nullo modo potuisset; genus
enim aliud quod ei posset præponere, non haberet, atque idcirco descriptionem
ait esse factam, non definitionem. Descriptio vero est, ut in priore volumine dictum est ex
proprietatibus informatio quædam rei et tamquam coloribus quibusdam depictio. Cum enim plura in unum convenerint, ita ut omnia
simul rei cui applicantur æquentur, nisi ex genere vel differentiis hæc
collectio fiat, descriptio nuncupatur. Est igitur descriptio generis hæc: genus est quod de
pluribus et differentibus specie in eo quod quid sit prædicatur. Tria hæc
requiruntur in genere, ut de pluribus prædicetur, ut de specie differentibus,
ut in eo qund quid sit de qua re quoniam ipse posterius latius disputat, nos
breviter huius rei intellegentiam significemus exemplo. Sit enim nobis in forma
generis animal. Id de aliquibus sine dubio prædicatur, homine scilicet, equo,
bove et cæteris. Sed hæc plura sunt. Animal igitur de pluribus prædicatur, homo
vero, equus atque bos talia sunt, ut a se discrepent, nec qualibet mediocri re
sed tota specie, id est tota forma suæ substantiæ. De quibus dicitur animal;
homo enim et equus et bos animalia nuncupantur. Prædicatur ergo animal de pluribus
specie differentibus. Sed quonam modo fit ƿ hæc prædicatio? Non enim quicquid
interrogaveris, mox animal respondetur: non enim si quantus sit homo
interrogaveris, 'animal' respondebitur, ut opinor; hoc enim ad quantitatem
pertinet, non ad substantiam. Item si 'qualis' interrogess ne huic quidem
responsio convenit animalis, cæterisque omnibus interrogationibus hanc animalis
responsionem ineptam atque inutilem semper esse reperies, nisi ei tantum apta
est quæ quid sit interroget. Interrogantibus enim nobis quid sit homo, quid sit
equus, quid sit bos, 'animalia' respondebitur. Ita nomen animalis ad
interrogationem 'quid sit' de homine, equo atque bove ac de cæteris prædicatur,
unde fit ut animal prædicetur de pluribus specie differentibus in eo quod quid
sit. Et quoniam generis hæc definitio est, animal hominis, equi, bovis genus
esse necesse est. Omne autem genus aliud est quod in semet ipso atque in re
intellegitur, aliud quod alterius prædicatione. Sua enim proprietas ipsum esse
constituit, ad alterum relatio genus facit, ut ipsum animal, si eius
substantiam quæras, dicam substantiam esse animatam atque sensibilem. Hæc
igitur definitio rem monstrat per se sicut est, non tamquam referatur ad aliud.
At vero cum dicimus animal genus esse, non, ut arbitror, tunc de re ipsa hoc
dicimus sed de ea relatione qua potest animal ad cæterorum quæ sibi subiecta ƿ
sunt prædicationem referri. Itaque character est quidam ac forma generis in eo
quod referri prædicatione ad eas res potest, quæ cum sint plures et specie
differentes, in earum tamen substantia prædicatur. Huius autem definitionis
rationem per exempla subiecit dicens: EORUM ENIM QUÆ PRÆDICANTUR, ALIA QUIDEM
DE UNO DICUNTUR SOLO, SICUT INDIVIDUA UT SOCRATES ET HIC ET HOC, ALIA VERO DE
PLURIBUS, QUEMADMODUM GENERA ET SPECIES ET DIFFERENTIÆ ET PROPRIA ET ACCIDENTIA
COMMUNITER SED NON PROPRIE ALICUI. EST AUTEM GENUS QUIDEM UT ANIMAL, SPECIES
VERO UT HOMO, DIFFERENTIA AUTEM UT RATIONALE, PROPRIUM UT RISIBILE, ACCIDENS UT
ALBUM, NIGRUM SEDERE. Omnium quæ prædicantur quolibet modo, facit Porphyrius
divisionem idcirco, ut ab reliquis omnibus prædicationem generis seiungat ac
separet, hoc modo. Omnium, inquit, quæ prædicantur, alia de singularitate, alia
de pluralitate dicuntur. ƿ De singularitate vero, inquit, prædicantur quæcumque
unum quodlibet habent subiectum de quo dici possint, ut ea quibus singula
subiecta sunt individua, ut Socrates, Plato, ut hoc album quod in hac proposita
nive est, ut hoc scamnum in quo nunc sedemus, non omne scamnum -- hoc enim
universale est -- sed hoc quod nunc suppositum est, nec album quod in nive est
-- universale est enim album et nix -- sed hoc album quod in hac nive nunc esse
conspicitur; hoc enim non potest de quolibet alio albo prædicari quod in hac
nive est, quia ad singularitatem deductum est atque ad in dividuam formam
constrictum est individui participatione. Alia vero sunt quæ de pluribus prædicantur,
ut genera, species, differentiæ et propria et accidentia communiter sed non
proprie alicui. Genera quidem de pluribus prædicantur speciebus suis, species
vero de pluribus prædicantur individuis; homo enim, quod est animalis species,
plures sub se homines habet de quibus appellari possit. Item equus, qui sub
animali est loco speciei, plurimos habet individuos equos de quibus prædicetur.
Differentia vero ipsa quoque de pluribus speciebus dici potest, ut rationale de
homine ac de deo corpolibusque cælestibus, quæ, sicut Platoni placet, animata
sunt et ratione vigentia. Proprium item etsi de una specie prædicatur, de
multis tamen individuis dicitur, quæ sub convenienti specie collocantur, ut
risibile de Platone, Socrate et cæteris individuis quæ homini supponuntur. Accidens
etiam ƿ de multis dicitur; album enim et nigrum de multis omnino dici potest quæ
a se genere specieque seiuncta sunt. Sedere etiam de multis dicitur; homo enim
sedet, simia sedet, aves quoque, quorum species longe diversæ sunt. Accidens
autem quoniam communiter accidens esse potest et proprie alicui, idcirco
determinavit dicens et accidentia communiter sed non proprie alicui. Quæ enim
proprie alicui accidunt, individua fiunt et de uno tantum valentia prædicari,
ea quæ communiter accipiuntur, de pluribus dici queunt. Ut enim de nive dictum
est, illud album quod in hac subiecta nive est, non est communiter accidens sed
proprie huic nivi quæ oculis ostensionique subiecta est. Itaque ex eo quod
communiter prædicari poterat -- de multis enim album dici potest, ut albus
homo, albus equus, alba nix -- factum est, ut de una tantum nive prædicari
illud album: possit cuius participatione ipsum quoque factum est singulare. Omnino autem omnia genera vel species vel differentiæ
vel propria vel accidentia, si per semet ipsa speculemur in eo quod genera vel
species vel differentiæ vel propria vel accidentia sunt, manifestum est quoniam
de pluribus prædicantur. At si ea in his
speculemur in quibus sunt, ut secundum subiecta eorum formam et substantiam
metiamur, evenit ut ex pluralitate prædicationis ad singularitatem videantur
adduci. Animal enim, ƿ quod
genus est, de pluribus prædicatur sed cum hoc animal in Socrate consideramus --
Socrates enim animal est -- ipsum animal fit individuum, quoniam Socrates est
individuus ac singularis. Item homo de pluribus quidem hominibus prædicatur sed
si illam humanitatem quæ in Socrate est individuo consideremus, fit individua,
quoniam Socrates ipse individuus est ac singularis. Item differentia ut
rationale de pluribus dici potest sed in Socrate individua est. Risibile etiam
cum de pluribus hominibus prædicetur, in Socrate fit unicum. Communiter quoque
accidens, ut album, cum de pluribus dici possit, in unoquoque singulari
perspectum individuum est. Fieri autem potuit commodior divisio hoc modo. Eorum
quæ dicuntur, alia quidem ad singularitatem prædicantur, alia ad pluralitatem,
eorum vero quæ de pluribus prædicantur, alia secundum substantiam prædicantur,
alia secundum accidens. Eorum quæ secundum substantiam prædicantur, alia in eo
quod quid sit dicuntur, alia in eo quod quale sit, in eo quod quid sit quidem,
genus ac species, in eo quod quale sit, differentia. Item eorum quæ in eo quod
quid sit prædicantur, alia de speciebus prædicantur pluribus, alia minime; de
speciebus pluribus prædicantur genera, de nullis vero species. Eorum autem quæ
secundum accidens prædicantur, alia quidem sunt quæ de pluribus prædicantur, ut
accidentia, ƿ alia quæ de uno tantum, ut propria. Posset autem fieri etiam
huiusmodi divisio. Eorum quæ prædicantur, alia de singulis prædicantur, alia de
pluribus. Eorum quæ de pluibus, alia in eo quod quid sit, alia in eo quod quale
sit prædicantur. Eorum quæ in eo quod quid sit, alia de differentibus specie
dicuntur, ut genera, alia minime, ut species, eorum autem quæ in eo quod quale
sit de pluribus prædicantur, alia quidem de differentibus specie prædicantur,
ut differentiæ et accidentia, alia de una tantum specie, ut propria. Eorum vero quæ de differentibus specie in eo quod
quale sit prædicantur, alia quidem in substantia prædicantur, ut differentiæ,
alia in communiter evenientibus, ut accidentia. Et per hanc divisionem quinque
barum rerum definitiones colligi possunt hoc modo. Genus est quod de pluribus
specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur. Species est quod de pluribus
minime specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur. Differentia est quod de pluribus specie differentibus
in eo quod quale sit in substantia prædicatur. Proprium est quod de una tantum
specie in eo quod quale sit non in substantia prædicatur. Accidens est quod de
pluribus specie differentibus in eo quod quale sit non in substantia prædicatur.
Et nos quidem has divisiones fecimus, ut omnia a semet ipsis separaremus,
Porphyrio vero alia fuit intentio. Non enim omnia nunc a semet ipsis disiungere
festinabat sed tantum ut cætera a generis forma et proprietate separaret.
Idcirco divisit quidem omnia quæ prædicantur aut in ea quæ de singulis prædicantur,
aut in ea quæ de pluribus, ea vero quæ de pluribus prædicantur, aut genera esse
dilit aut species aut cætera, horumque exempla subiciens adiungit: AB HIS ERGO
QUÆ DE UNO SOLO PRÆDICANTUR, DIFFERUNT GENERA EO QUOD DE PLURIBUS ASSIGNATA PRÆDICENTUR,
AB HIS AUTEM QUÆ DE PLURIBUS, AB SPECIEBUS QUIDEM, QUONIAM SPECIES ETSI DE
PLURIBUS PRÆDICANTUR SED NON DE DIFFERENTIBUS SPECIE SED NUMERO; HOMO ENIM CUM
SIT SPECIES, DE SOCRATE ET PLATONE PRÆDICATUR, QUI NON SPECIE DIFFERUNT A SE
INVICEM SED NUMERO, ANIMAL VERO CUM GENUS SIT, DE HOMINE ET BOVE ET EQUO PRÆDICATUR,
QUI DIFFERUNT A SE INVICEM ET SPECIE QUOQUE, NON NUMERO SOLO. A PROPRIO VERO
DIFFERT GENUS, QUONIAM PROPRIUM QUIDEM DE UNA SOLA SPECIE, CUIUS EST PROPRIUM,
PRÆDICATUR ET DE HIS QUÆ SUB UNA SPECIE SUNT INDIVIDUIS, QUEMADMODUM ƿ RISIBILE
DE HOMINE SOLO ET DE PARTICULARIBUS HOMINIBUS, GENUS AUTEM NON DE UNA SPECIE PRÆDICATUR
SED DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE. A DIFFERENTIA VERO ET AB HIS QUÆ
COMMUNITER SUNT ACCIDENTIBUS DIFFERT GENUS, QUONIAM ETSI DE PLURIBUS ET
DIFFERENTIBUS SPECIE PRÆDICANTUR DIFFERENTIÆ ET COMMUNITER ACCIDENTIA SED NON
IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICANTUR SED IN EO QUOD QUALE QUID SIT INTERROGANTIBUS
ENIM NOBIS ILLUD DE QUO PRÆDICANTUR HÆC, NON IN EO QUOD QUID SIT DICIMUS PRÆDICARI
SED MAGIS IN EO QUOD QUALE SIT. INTERROGANTI ENIM QUALIS EST HOMO, DICIMUS RATIONALIS, ET
IN EO QUOD QUALIS EST CORUUS, DICIMUS QUONIAM NIGER. EST AUTEM RATIONALE QUIDEM
DIFFERENTIA, NIGRUM VERO ACCIDENS. QUANDO AUTEM QUID EST HOMO INTERROGAMUR,
ANIMAL RESPONDEMUS; ERAT AUTEM HOMINIS GENUS ANIMAL. Nunc genus a cæteris
omnibus quæ quolibet modo prædicantur ƿ separare contendit hoc modo. Quoniam
enim genus de pluribus prædicatur, statim differt ab his quidem quæ de uno
tantum prædicantur quæque unum quodlibet habent individuum ac singulare
subiectum; sed hæc differentia generis ab his quæ de uno prædicantur, communis
ei est cum cæteris, id est specie, differentia, proprio atque accidenti
idcirco, quoniam ipsa quoque de pluribus prædicantur. Horum igitur singulorum
differentias a genere colligit, ut solum intellegendum genus quale sit sub animi
deducat aspectum, dicens: AB HIS AUTEM QUÆ DE PLURIBUS PRÆDICANTUR, DIFFERT
GENUS, AB SPECIEBUS QUIDEM PRIMUM, QUONIAM SPECIES ETSI DE PLURIBUS PRÆDICANTUR,
NON TAMEN DE DIFFERENTIBUS SPECIE SED NUMERO. Species enim sub se plurimas
species habere non poterit, alioquin genus, non species appellaretur. Si enim
genus est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur,
cum species de pluribus dicatur et in eo quod quid sit, huic si adiciatur ut de
specie differentibus prædicetur, speciei forma transit in generis; id quoque
exemplo intellegi fas est. Homo enim prædicatur de Socrate, Platone et cæteris
quæ a se non specie disiuncta sunt, sicut homo atque equus sed numero: quod
quidem habet dubitationem quid sit boc quod dicitur numero differre. Numero
enim differre aliquid videbitur quotiens numerus a numero differt, ut grex boum
qui fortasse continet triginta boves, differt numero ab alio boum grege, si
centum in se contineat boves; in eo enim quod grex est, non differunt, in eo
quod boves, ne eo quidem: numero igitur differunt, quod illi plures, illi vero
sunt pauciores. Quomodo igitur Socrates et Plato specie non differunt sed
numero, cum et Socrates unus sit et Plato unus, unitas vero numero ab unitate non
differat? Sed ita intellegendum quod dictum est
numero differentibus, id est in numerando differentibus, hoc est dum numerantur
differentibus. Cum enim dicimus 'hic Socrates est, hic Plato', duas fecimus
unitates, ac si digito tangamus dicentes 'hic unus est' de Socrate, rursus de
Platone 'hic unus est', non eadem unitas in Socrate numerata est quæ in
Platone. Alioquin posset fieri ut secundo tacto Socrate Plato etiam
monstraretur. Quod non fit. Nisi enim tetigeris Socratem vel mente vel digito
itemque tetigeris Platonem, non facies duos, dum numerantur ergo differunt qute
sunt numero differentia. Cum igitur species de numero differentibus, non de specie
prædicetur, genus de pluribus et differentibus specie dicitur, ut de bove, de
equo et de cæteris quæ a se specie invicem differunt, non numero solo. Tribus enim modis unumquodque vel differre ab aliquo
dicitur vel alicui idem esse, genere, specie, numero. Quæcumque igitur genere
eadem sunt, non necesse est eadem esse specie, ut si eadem sint genere, differant
specie. Si vero eadem sint specie, genere quoque eadem esse necesse est, ut cum
homo atque equus idem sint genere -- uterque enim animal nuncupatur --
differunt specie, quoniam alia est hominis species, alia equi. Socrates vero atque Plato cum
idem sint specie, idem quoque sunt genere; utrique enim et sub hominis et sub
animalis prædicatione ponuntur. Si quid vero vel genere vel specie idem sit,
non necesse est idem esse numero, quod si idem sit numero, idem et specie et
genere esse necesse est; ut Socrates et Plato, cum et genere animalis et specie
hominis idem sint, num ero tam en reperiuntur esse disiuncti. Gladius vero
atque ensis idem sunt numero, nihil enim omnino aliud est ensis quam gladius.
Sed nec specie diversi sunt, utrumque enim gladius est, nec genere, utrumque
enim instrumentum est, quod est gladii genus. Quoniam igitur homo, bos atque
equus, de quibus animal prædicatur, specie differunt, numero ergo etiam eos
differre necesse est. Idcirco hoc plus habet genus ab specie, quod de specie
differentibus prædicatur. Nam si integram generis definitionem demus, dabimus
hoc modo: genus est quod de pluribus ƿ specie et numero differentibus in eo
quod quid sit prædicatur, at vero speciei sic: species est quod de pluribus
numero differentibus in eo quod quid sit prædicatur. A PROPRIO VERO DIFFERT
GENUS, QUONIAM PROPRIUM QUIDEM DE UNA SOLA SPECIE, CUIUS EST PROPRIUM, PRÆDICATUR
ET DE HIS QUÆ SUB UNA SPECIE SUNT INDIVIDUIS. Proprium semper uni speciei
adesse potest neque eam relinquit nec transit ad aliam, atque idcirco proprium
nuncupatum est, ut risibile hominis; itaque et de ea specie cuius est proprium
prædicatur et de his individuis quæ sub illa sunt specie, ut risibile de homine
dicitur et de Socrate et Platone et cæteris quæ sub hominis nomine continentur.
Genus vero non de una tantum specie, ut dictum est sed de pluribus. Differt
igitur genus a proprio eo quod de pluribus speciebus prædicatur, cum proprium
de una tantum de qua dicitur appelletur et de his quæ sub illa sunt individuis.
A DIFFERENTIA VERO ET AB HIS QUÆ COMMUNITER SUNT ACCIDENTIBUS DIFFERT GENUS. Differentiæ
atque accidentis discrepantiam a genere una separatione concludit. Omnino enim
quia hæc in eo quod quid sit minime prædicantur, eo ipso segregantur a genere;
nam in cæteris quidem propinqua sunt generi, nam et ƿ de pluribus prædicantur
et de specie differentibus sed non in eo quod quid sit. Si quis enim
interroget: qualis est homo? respondetur rationalis, quod est differentia; si
quis: qualis est coruus? dicitur niger, quod est accidens. Si autem interroges:
quid est homo? animal respondebitur, quod est genus. Quod vero ait: HÆC NON IN
EO QUOD QUID SIT DICIMUS PRÆDICARI SED MAGIS IN EO QUOD QUALE SIT, hoc magis quæstioni
occurrit huiusmodi. Aristoteles enim differentias in substantis putat oportere
prædicari. Quod autem in substantia prædicatur, hoc rem de qua prædicatur, non
quale sit sed quid sit ostendit. Unde
non videtur differentia in eo quod quale sit prædicari sed potius in eo quod
quid sit. Sed solvitur hoc modo. Differentia enim ita substantiam demonstrat,
ut circa substantiam qualitatem determinet, id est substantialem proferat
qualitatem. Quod ergo dictum est magis, tale est tamquam si diceret: videtur
quidem substantiam significare atque idcirco in eo quod quid sit prædicari sed
magis illud est verius, quia tametsi substantiam monstret, tamen in eo quod
quale sit prædicatur. QUARE DE PLURIBUS PRÆDICARI DIVIDIT GENUS AB HIS QUÆ DE
UNO SOLO EORUM QUÆ SUNT INDIVIDUA PRÆDICANTUR, DIFFERENTIBUS VERO SPECIE
SEPARAT AB HIS QUÆ ƿ SICUT SPECIES PRÆDICANTUR VEL SICUT PROPRIA; IN EO AUTEM
QUOD QUID SIT PRÆDICARI DIVIDIT A DIFFERENTIIS ET COMMUNITER ACCIDENTIBUS, QUÆ
NON IN EO QUOD QUID SIT SED IN EO QUOD QUALE SIT VEL QUODAMMODO SE HABENS PRÆDICANTUR
DE QUIBUS PRÆDICANTUR. Tria esse diximus quæ significationem hanc tertiam generis informarent, id
est de pluribus prædicari, de specie differentibus et in eo quod quid sit. Quæ
singulæ partes genus a cæteris quæ quomodolibet prædicantur distribuant ac
secernunt, quod ipse breviter colligens dicit; id, enim quod' de pluribus prædicatur,
genus ab his dividit quæ de uno tantum prædicantur individuo. Individuum autem
pluribus dicitur modis. Dicitur individuum quod omnino secari non potest, ut
unitas vel mens; dicitur individuum quod ob soliditatem dividi nequit, ut
adamans; dicitur individuum cuius prædicatio in reliqua similia non convenit,
ut Socrates: nam cum illi sint cæteri homines similes, non convenit proprietas
et prædicatio Socratis in cæteris. Ergo, ab his quæ de uno tantum prædicantur,
genus differt eo quod de pluribus prædicatur restant igitur quattuor, species
et proprium, differentia et accidens, ƿ quorum a genere differentias
colligamus. Singulis igitur differentiis ab his rebus segregabitur genus. Ea
quidem differentia qua de specie differentibus genus dicitur, separat ab his quæ
sicut species prædicantur vel sicut propria. Species enim omnino de nulla specie dicitur, proprium
vero de una tantum specie prædicatur atque ideo non de specie differentibus.
Item genus a differentia et accidenti differt, quod in eo quod quid sit prædicatur;
illa enim in eo quod quale sit appellantur, ut dictum est. Itaque genus quidem
ab his quæ de uno prædicantur differt in quantitate prædicationis, ab speciebus
vero et proprio in subiectorum natura, quoniam genus de specie differentibus
dicitur, proprium vero et species minime. Item genus in qualitate prædicationis
a differentia accidentique dividitur. Qualitas enim prædicationis quædam est
vel in eo quod quid sit vel in eo quod quale sit prædicari. NIHIL IGITUR NEQUE
SUPERFLUUM NEQUE MINUS CONTINET GENERIS DICTA DESCRIPTIO. Omnis descriptio vel
definitio debet ei quod definitur æquari. Si enim definitio definito non sit æqualis
et si quidem maior sit, etiam quædam alia continebit et non necesse est ut
semper definiti substantiam monstret; si minor, ad omnem definitionem ƿ
substantiae non pervenit. Omnia enim quae maiora sunt, de minoribus
praedicantur, ut animal de homine, minora vero de maioribus minime; nemo enim
vere dicere potest 'omne animal homo est'. Atque idcirco si sibi praedicatio
convertenda est, aequalis oportebit sit. Id autem fieri potest, si neque
superfluum quicquam habet neque diminutum, ut in ea ipsa generis descriptione.
Dictum est enim esse genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod
quid sit praedicetur, quae descriptio cum genere converti potest, ut dicamus
quicquid de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit praedicetur, id
esse genus. Quodsi converti
potest, ut ait, nec plus neque minus continet generis facta descriptio. Superior
de genere disputatio videatur forsitan omnem etiam speciei consumpsisse
tractatum. Nam cum genus ad aliquid praedicetur, id est ad speciem, cognosci
natura generis non potest, si speciei quae sit intellegentia nesciatur. Sed quoniam diversa est in suis naturis eorum
consideratio atque discretio, diversa in permixtis, idcirco sicut singula in
prooemio proposuit, ita dividere cuncta persequitur. Ac primum post generis
disputationem de specie tractat. De qua quidem dubitari potest. Si enim haec
fuit ratio praeponendi generis reliquis omnibus, quod naturae suae magnitudine
caetera contineret, non aequum erat speciem differentiae in ordine tractatus
anteponere, quod differentia speciem contineret, cum praesertim differentiae
ipsas species informent. Prius autem est quod informat quam id quod eius
informatione perficitur. Posterior igitur est species a differentia, prius
igitur de differentia tractandum fuit. Etenim prooemio etiam consentiret, in
quo eum ordinem collocavit quem naturalis ordo suggessit, dicens utile esse
nosse quid genus sit et quid differentia. Huic respondendum est quaestioni,
quoniam omnia quaecumque ƿ ad aliquid praedicantur, substantiam semper ex
oppositis sumunt. Ut igitur non potest esse pater, nisi sit filius, nec filius,
nisi praecedat pater, alteriusque nomen pendet ex altero, ita etiam in genere
ac specie videre licet. Species quippe nisi generis non est rursusque genus
esse non potest, nisi referatur ad speciem; nec vero substantiae quaedam aut
res absolutae esse putandae sunt genus ac species, ut superius quoque dictum
est sed quicquid illud est quod in naturae proprietate consistat, id tunc fit
genus ac species, cum vel ad inferiora vel ad superiora referatur. Quorum ergo
relatio alterutrum constituit, eorum continens factus est iure tractatus. De
specie igitur inchoans ait hoc modo: SPECIES AUTEM DICITUR QUIDEM ET DE
UNIUSCUIUSQUE FORMA, SECUNDUM QUAM DICTUM EST: 'PRIMUM QUIDEM SPECIES DIGNA
IMPERIO'. DICITUR AUTEM SPECIES ET EA QUAE EST SUB ASSIGNATO GENERE, SECUNDUM
QUAM SOLEMUS DICERE HOMINEM QUIDEM SPECIEM ANIMALIS, CUM SIT GENUS ANIMAL,
ALBUM AUTEM COLORIS SPECIEM, TRIANGULUM VERO FIGURAE SPECIEM. Sicut generis supra significationes distinxit
aequivocas, ita idem in specie facit dicens non esse speciei simplicem
significationem. Et ponit quidem
duas, longe autem plures esse ƿ manifestum est, quas idcirco praeteriit, ne
lectoris animum prolixitate confunderet. Dicit autem primum quidem speciem
vocali uniuscuiusque formam, quae ex accidentium congregatione perficitur.
Cautissime autem dictum est uniuscuiusque, hoc enim secundum accidens dicitur.
Quae enim unicuique individuo forma est, ea non ex substantiali quadam forma
species sed ex accidentibus venit. Alia est enim substantialis formae species
quae humanitas nuncupatur, eaque non est quasi supposita animali sed tamquam
ipsa qualitas substantiam monstrans; haec enim et ab bac diversa est quae
uniuscuiusque corpori accidenter insita est, et ab ea quae genus deducit in
partes. Postremumque plura sunt quae cum eadem sint, diversis tamen modis ad
aliud atque aliud relata intelleguntur, ut hanc ipsam humanitatem in eo quod
ipsa est si perspexeris, species est eaque substantialem determinat qualitatem;
si sub animali eam intellegendo locaveris, deducit animalis in sese participationem
separaturque a caeteris animalibus ac fit generis species. Quodsi uniuscuiusque
proprietatem consideres, id est quam virilis uultus, quam firmus incessus
caeteraque quibus individua conformantur et quodammodo depinguntur, haec est
accidens species secundum quam dicimus quemlibet illum imperio esse aptum
propter formae ƿ eximiam dignitatem. Huic aliam adiungit speciei
significationem, id est eam quam supponimus generi. Nos vero triplicem speciei
significationem esse subicimus, unam quidem substantiæ qualitatem, aliam
cuiuslibet individui propriam formam, tertiam s de qua nunc loquitur, quæ sub
genere collocatur. Credendum vero est propter obscuritatem eius quam nos
adiecimus, quia nimirum altiorem atque eruditiorem quæreret intellectum, ea,
tacita prætermissaque cæteras edidisse. Cuius quidem speciei hæc exempla
subiecit, ut hominem quidem animalis speciem, album, autem coloris, triangulum
vero figuræ; hæc enim omnia species nuncupantur eorum quæ sunt genera animal
quidem hominis, albi autem color, trianguli figura. QUODSI ETIAM GENUS
ASSIGNANTES SPECIEI MEMINIMUS DICENTES QUOD DE PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE
IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR, ET SPECIEM DICIMUS ID QUOD SUB GENERE EST. Dudum
cum generis description em assignaret, in generis definitione speciei nomen
iniecit dicens id esse genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod
quid sit prædicaretur, ut scilicet per speciei nomen definiret genus. Nunc vero cam speciem definire contendat, generis
utitur nuncupatione dicens speciem esse quæ sub genere ponatur. Cui quidem
dicto illa quæstio iure videtur opponi. Omnis enim definitio rem declarare
debet quam definitio concludit, eamque apertiorem reddere quam suo nomine
monstrabatur. Ex notioribus igitur fieri oportet definitionem quam res illa sit
quæ definitur. Cum igitur per speciei nomen describeret vel definiret genus,
abusus est vocabulo speciei velut notiore quam generis atque ita ex notioribus
descripsit genus. Nunc vero cum speciem vellet termino descriptionis includere,
generis utitur nomine rerumque convertit notionem, ut in generis quidem sit
notius speciei vocabulum, in speciei autem descriptione sit notius generis,
quod fieri nequit. Si enim generis vocabulum notius est quam speciei, in
definitione generis speciei nomine uti non debuit. Quodsi speciei nomen
facilius intellegitur quam generis, in definitione speciei nomen generis non
fuit apponendum. Cui quæstioni
occurrit dicens: NOSSE ASTEM OPORTET <QUOD>, QUONIAM ET GENUS ALICUIUS
EST GENUS ET SPECIES ALICUIUS EST SPECIES, IDCIRCO NECESSE EST ET IN UTRORUMQUE
RATIONIBUS UTRISQUE UTI. Omnia quæcumque ad aliquid prædicantur, ex his de
quibus prædicantur, substantiam sortiuntur; quodsi definitio uniuscuiusque
substantiæ proprietatem debet ostendere, iure ex alterutro fit descriptio in
his quæ invicem referuntur. Ergo quoniam genus speciei genus est et substantiam
suam et ƿ vocabulum genus ab specie sumit, in definitione generis speciei nomen
est aduocandum, quoniam vero species id quod est sumit el genere, nomen generis
in speciei descriptione non fuit relinquendum. Quoniam vero diversæ sunt
specierum qualitates -- aliæ enim sunt species, quæ et genera esse possunt, aliæ,
quæ in sola speciei permanent proprietate neque in naturam generis transeunt --
idcirco multiplicem speciei definitionem dedit dicens: ASSIGNANT ERGO ET SIC
SPECIEM: SPECIES EST QUOD PONITUR SUB GENERE ET DE QUO GENUS IN EO QUOD QUID
SIT PRÆDIAATUR. AMPLIUS AUTEM SIC QUOQUE: SPECIES EST QUOD DE PLURIBUS ET
DIFFERENTIBUS NUMERO IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR. SED HÆC QUIDEM ASSIGNATIO
SPECIALISSIMÆ EST ET QUÆ SOLUM SPECIES EST, ALIÆ VERO ERUNT ETIAM NON
SPECIALISSIMARUM. Tribus speciem definitionibus informavit,
quarum quidem duæ omni speciei conveniunt omnesque quæ quolibet modo species
appellantur, sua conclusione determinant, tertia vero non ita. Cum enim duæ
sint specierum formæ, una quidem, cum species alicuius aliquando etiam alterius
genus esse potest, altera, cum tantum species est neque in formam generis ƿ
transit, priores quidem duæ, illa scilicet in qua dictum est id esse speciem
quod sub genere ponitur, et rursus in qua dictum est id esse speciem de quo
genus in eo quod quid sit prædicatur, omni speciei conveniunt. Id enim tantum hæ
definitiones monstrant quod sub genere ponitur. Nam et ea quæ dicit id esse
speciem quod sub genere ponitur, eam vim significat speciei qua refertur ad
genus, et ea quæ dicit id esse speciem de quo genus in eo quod quid sit prædicatur,
eam rursus significat speciei formam quam retinet ex generis prædicatione. Idem est autem et poni sub
genere et de eo prædicari genus, sicut idem est supponi generi et ei genus præponi.
Quodsi omnis species sub genere collocatur, manifestum est omnem speciem hoc
ambitu descriptionis includi. Sed tertia definitio de ea tantum specie loquitur
quæ numquam genus est et quæ solum species restat. Hæc autem species ea est quæ
de differentibus specie minime prædicatur. Nam si id habet genus plus ab
specie, quod de differentibus specie prædicatur, si qua species prædicetur
quidem de subiectis sed non de specie differentibus, ea solum erit superioris
generis species, subiectorum vero non erit genus. Igitur prædicatio ea quam
species habet ad subiecta, si talis sit, ut de differentibus specie non prædicetur,
distinguit eam ab his speciebus ƿ quæ genera esse possunt et monstrat eam solum
speciem esse nec generis prædicationem tenere. Illa igitur tertia descriptio
speciei quæ magis species ac specialissima dicitur, definitur hoc modo: SPECIES
EST QUOD DE PLURIBUS NUMERO DIFFERENTIBUS IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR, UT
HOMO; prædicatur enim de Cicerone ac Demosthene et cæteris qui a se, ut dictum
est, non specie sed numero discrepant. Ex tribus igitur definitionibus duæ
quidem et specialissimis et non specialissimis aptæ sunt, hæc vero tertia solam
ultimam speciem claudit. Ut autem id apertius liqueat, rem paulo altius orditur
eamque congruis inlustrat exemplis: PLANUM AUTEM ERIT QUOD DICITUR HOC MODO. IN UNOQUOQUE PRÆDICAMEUTO SUNT QUÆDAM GENERALISSIMA
ET RURSUS ALIA SPECIALISSIMA ET INTER GENERALISSIMA ET SPECIALISSIMA SUNT ALIA.
EST AUTEM GENERALISSIMUM QUIDEM SUPER QUOD NULLUM ULTRA ALIUD SIT SUPERVENIENS
GENUS, SPECIALISSIMUM AUTEM, POST QUOD NON ERIT ALIN INFERIOR SPECIES, INTER
GENERALISSIMUM AUTEM ET SPECIALISSIMUM ET GENERA ET SPECIES SUNT EADEM, AD
ALIUD ƿ QUIDEM ET AD ALIUD SUMPTA. SIT AUTEM IN UNO PRÆDICAMENTO MANIFESTUM
QUOD DICITUR. SUBSTANTIA EST QUIDEM ET IPSA GENUS, SUB HAC AUTEM EST CORPUS,
SUB CORPORE VERO ANIMATUM CORPUS, SUB QUO ANIMAL, SUB ANIMALI VERO RATIONALE
ANIMAL, SUB QUO HOMO, SUB HOMINE VERO SOCRATES ET PLATO ET QUI SUNT
PARTICULARES HOMINES. SED HORUM SUBSTANTIA QUIDEM GENERALISSIMUM EST ET QUOD
GENUS SIT SOLUM, HOMO VERO SPECIALISSIMUM ET QUOD SPECIES SOLUM SIT, CORPUS
VERO SPECIES QUIDEM EST SUBSTANTIÆ, GENUS VERO CORPORIS ANIMATI; ET ANIMATUM
CORPUS SPECIES QUIDEM EST CORPORIS, GENUS VERO ANIMALIS. ANIMAL AUTEM SPECIES
QUIDEM EST CORPORIS ANIMATI, GENUS VERO ANIMALIS RATIONALIS SED RATIONALE
ANIMAL SPECIES QUIDEM EST ANIMALIS, GENUS AUTEM HOMINIS, HOMO VERO SPECIES QUIDEM
EST RATIONALIS ANIMALIS, NON AUTEM ETIAM GENUS PARTICULARIUM HOMINUM SED SOLUM
SPECIES. ET OMNE QUOD ANTE
INDIVIDUA PROXIMUM EST, SPECIES ERIT SOLUM, NON ETIAM GENUS. Prædiximus ab
Aristotele decem prædicamenta esse disposita, ƿ quæ idcirco prædicamenta
vocaverit, quoniam de cæteris omnibus prædicantur. Quicquid vero de alio prædicatur,
si non potuerit prædicatio converti, maior est res illa quæ prædicatur ab ea de
qua prædicatur. Itaque hæc prædicamenta maxima rerum omnium, quoniam de omnibus
prædicantur, ostensa sunt. In unoquoque igitur horum prædicamentorum quædam
generalissima sunt genera et est longa series specierum atque a maximo decursus
ad minima. Et illa quidem quæ de cæteris prædicantur ut genera neque ullis
aliis supponuntur ut species, generalissima genera nuncupantur, idcirco quia
his nullum aliud superponitur genus, infima vero quæ de nullis speciebus
dicuntur, specialissimæ species appellantur, idcirco quoniam integrum
cuiuslibet rei vocabulum illa suscipiunt quæ pura inmixtaque in ea de qua quæritur
proprietate sunt constituta. At quoniam species id quod species est ex eo habet
nomen, quia supponitur generi, ipsa erit simplex species, si ita generi
supponatur, ut nullis aliis differentiis præponatur ut genus. Species enim quæ
sic supponitur alii, ut alii præponatur, non est simplex species sed habet
quandam generis admixtionem, illa vero species quæ ita supponitur generi, ut
minime speciebus aliis præponatur, illa solum species simplexque est species
atque idcirco et maxime species et specialissima nuncupatur. Inter genera
igitur quæ sunt generalissima et species, quæ specialissimæ sunt, in medio ƿ
sunt quædam quæ superioribus quidem collata species sunt. Inferioribus vero genera. Hæc subalterna genera
nuncupantur. Quod ita sunt genera, ut alterum sub altero collocetur. Quod
igitur genus solum est, id dicitur generalissimum genus, quæ vero ita sunt
genera, ut esse species possint, vel ita species, ut sint genera nonnumquam,
subalterna genera vel species appellantur. Quod vero ita est species, ut alii
genus esse non possit, specialissima species dicitur. His igitur cognitis
sumamus prædicamenti unius exemplum. Ut ab eo in cæteris quoque prædicamentis
atque in a cæteris speciebus in uno filo atque ordine quid eveniat possit
agnosci. Substantia igitur
generalissimum genus est; hæc enim de cunctis aliis prædicatur. Ac primum huius
species duæ, corporeum, incorporeum; nam et quod corporeum est, substantia
dicitur et item quod incorporeum est, substantia prædicatur. Sub corporeo vero animatum atque inanimatum corpus
ponitur, sub animato corpore animal ponitur; nam si sensibile adicias animato
corpori, animal facis, reliqua vero pars, id est species, continet animatum insensibile
corpus. Sub animali autem rationale atque irrationale, sub rationali homo atque
deus; nam si rationali mortale subieceris, hominem feceris, si immortale, deum,
deum vero corporeum; hunc enim mundum ueteres deum vocabant et Iovis eum
appellatione ƿ dignati sunt deumque solem cæteraque cælestia corpora, quæ
animata esse cum Plato, tum plurimus doctorum chorus arbitratus est. Sub homine
vero individui singularesque homines ut Plato, Cato, Cicero et cæteri, quorum
numerum pluralitas infinita non recipit. Cuius rei subiecta descriptio sub
oculos ponat exemplum: incorporea corpus animatum | inanimatum animatum corpus
sensibile | insensibile animal rationale | irrationale rationale animal mortale
| immortale homo | Plato Cato Cicero Superius posita descriptio omnem ordinem a
generalissimo usque ad individua prædicationis ostendit. In qua quidem
substantia generalissimum dicitur genus, quoniam præposita est omnibus, nulli
vero ipsa supponitur, et solum genus propter eandem scilicet causam, homo autem
species solum, quoniam Plato, ƿ Cato et Cicero, quibus est ipsa præposita, non
differunt specie sed numero tantum. Corporeum vero, quod secundum a substantia collocatur, et
species esse probatur et genus, substantiæ species, genus animati. At vero
animatum genus est animalis, corporei species. Est enim animatum genus
sensibilis, animatum vero sensibile animal est; ipsum igitur animatum propter
propriam differentiam, quod est sensibile, recte genus esse dicitur animalis.
Animal vero rationalis genus est et rationale mortalis. Cumque rationale
mortale nihil sit aliud nisi homo, rationale fit animalis species. Hominis
genus. Homo vero ipse Platonis, Catonis, Ciceronis non erit, ut dictum est,
genus sed est solum species. Nec solum differentiæ rationalis species est homo,
verum etiam Platonis et Catonis cæterorumque species appellatur, propter
diversam scilicet causam. Nam rationalis idcirco est species, quoniam rationale
per mortale atque immortale dividitur, cum sit homo mortale. Idem vero homo
species est Platonis atque cæterorum; forma enim eorum omnium homo erit
substantialis atque ultima similitudo. Est autem communis omnium regula eas
esse species specialissimas quæ supra sola individua collocantur, ut homo,
equus, coruus -- sed non avis; avium enim multæ sunt species sed hæ tantum
species esse dicuntur -- quorum subiecta ita sibi sunt consimilia, ut
substantialem differentiam habere non possint. In omni autem hac dispositione
priora genera cum inferioribus coniunguntur, ut posteriores efficiant species;
nam ƿ ut sit corpus substantia, cum corporalitate coniungitur et est substantia
corporea corpus. Item ut sit animatum, corporeum atque substantia animato
copulatur et est animatum substantia corporea habens animam. Item ut sit
sensibile, eidem tria illa superiora iunguntur. Nam quod est sensibile, tantum
est, quantum substantia corporea animata retinens sensum, quod totum animal
est. Item superiora omnia rationi iuncta efficiunt rationale postremumque
hominem superiora omnia nihilominus terminant; est enim homo substantia
corporea, animata. Sensibilis, rationalis, mortalis. Nos vero definitionem
hominis reddimus dicentes animal rationale, mortale, in animali scilicet
includentes et substantiam et corporeum et animatum atque sensibile. Et in cæteris
quidem speciebus atque generibus ad hunc modum vel genera dividuntur vel
species describuntur. QUEMADMODUM IGITUR SUBSTANTIA, CUM SUPREMA SIT, EO QUOD
NIHIL SIT SUPRA EAM, GENUS ERAT GENERALISSIMUM, SIC ET HOMO, CUM SIT SPECIES
POST QUAM NON SIT ALIA SPECIES NEQUE ALIQUID EORUM QUÆ POSSUNT DIVIDI SED SOLUM
INDIVIDUORUM -- INDIVIDUUM ENIM EST SOCRATES ET PLATO -- SPECIES ERIT SOLA ET
ULTIMA SPECIES ƿ ET, UT DICTUM EST, SPECIALISSIMA. QUÆ VERO SUNT IN MEDIO,
EORUM QUIDEM QUÆ SUPRA IPSA SUNT, ERUNT SPECIES, EORUM VERO QUÆ POST IPSA SUNT,
GENERA. QUARE HÆC QUIDEM HABENT DUAS HABITUDINES, EAM QUÆ EST AD SUPERIORA,
SECUNDUM QUAM SPECIES IPSORUM ESSE DICUNTUR, ET EAM QUÆ EST AD POSTERIORA,
SECUNDUM QUAM GENERA IPSORUM ESSE DICUNTUR. EXTREMA VERO UNAM HABENT
HABITUDINEM. NAM ET GENERALISSIMUM AD EA QUIDEM QUÆ POSTERIORA SUNT, HABET
HABITUDINEM, CUM GENUS SIT OMNIUM ID QUOD EST SUPREMUM, EAM VERO QUÆ EST AD
SUPERIORA, NON HABET, CUM SIT SUPREMUM ET PRIMUM PRINCIPIUM, SPECIALISSIMUM AUTEM
UNAM HABET HABITUDINEM, EAM QUÆ EST AD SUPERIORA, QUORUM EST SPECIES, EAM VERO
QUÆ EST AD POSTERIORA, NON DIVERSAM HABET SED ETIAM INDIVIDUORUM SPECIES
DICITUR SED SPECIES QUIDEM INDIVIDUORUM VELUT EA CONTINENS, SPECIES AUTEM
SUPERIORUM, VELUT QUÆ AB EIS CONTINEATUR. Ex proportione speciei nomen et
generis ostendit. Nam ut genus, quoniam non habet genus supra se,
generalissimum genus dicitur, ut substantia, ita species, quoniam non habet sub
se speciem sed individua, specialissima species dicitur, ut homo. Quid est autem species non habere? His præesse quæ
neque in dissimilia dividi possunt, ut genera dividuntur, neque in similia
secantur, ut species. Quæ vero inter genera generalissima speciesque
specialissimas constituta sunt, ea et species et genera nuncupantur, quoniam et
ipsa aliis supponuntur et his alia subiciuntur, quorum vel in dissimilia vel in
similia possit esse partitio. Cumque duæ sint habitudines et quasi
comparationes oppositæ, quæ in omnibus generibus speciebusque versentur, una
quidem quæ ad superiora respiciat, ut specierum, quæ suis generibus
supponuntur, alia vero quæ ad inferiora, ut generum, cum speciebus propriis præponuntur,
generalissima quidem genera unam tantum retinent habitudinem, eam scilicet quæ
inferiora complectitur, illam vero quæ ad præposita comparatur, non habent.
Generalissimum enim genus nulli supponitur. Item species specialissima unam
possidet habitudinem, per quam scilicet ad sola gellera comparatur, illam vero
quæ ad inferiora committitur, non habet; nullis enim speciebus ipsa præponitur.
At vero quæ subalterna sunt genera, utraque habitudine funguntur. ƿ Nam et
illam possident quæ ad superiora respicit, quoniam quæ subalterna sunt, habent
superpositum genus, et illam quæ de inferioribus prædicatur; habent enim
subalterna genera suppositas species, ut corporeum ad substantiam quidem eam
retinet habitudinem qua potest poni sub genere, ad animatum vero eam qua potest
de specie prædicari. Specialissimæ vero species licet ipsæ individuis præponantur,
tamen præpositi habitudinem non habebunt, idcirco quoniam illa quæ speciei
ultimæ supponuntur, talia sunt, ut quantum ad substantiam unum quiddam sint non
habentia substantialem differentiam sed accidentibus efficitur, ut numero
saltem distare videantur, ut pæne dici possit et pluribus præesse speciem et
quodammodo nulli omnino esse præpositam. Nam cum species substantiam monstret
unam, quæ omnium individuorum sub specie positorum substantia sit, quodammodo
nulli præposita est, si ad substantiam quis velit aspicere. At si accidentia
quis consideret, plures de quibus prædicetur species fiunt, non substantiæ
diversitate sed accidentium multitudine itaque fit ut genus quidem semper
plurimas sub ƿ se habeat species; de differentibus enim specie prædicatur,
differentia vero nisi pluralitati non convenit. At vero species etiam uni
aliquando individuo præesse potest. Si enim unus, ut perhibetur, est phoenix,
phoenicis species de uno tantum individuo prædicatur; solis etiam species unum
solem intellegitur habere subiectum. Ita nullam multitudinem species per se
continet, cum etiam si unum sit tantum individuum, speciei tamen non pereat
intellectus; quibusdam enim suis quasi similibus partibus præest, ut si æris
virgulam dividas, secundum id quod æs dicitur, idem et partes esse intellegitur
et totum. Idcirco dictum est
speciem, licet sit individuis præposita, unam tamen habitudinem possidere, unam
scilicet qua species est. Quoniam enim præpositis subditur, species nuncupatur,
et est superiorum species tamquam subiecta inferiorum quoque species, idcirco
quoniam eorum substantiam monstrat. Speciem vero substantiam nuncupamus, nec
ita est species substantia individuorum, quemadmodum speciei genus; illud enim
pars substantiæ est, ut animalis homo. Reliquæ enim partes rationale sunt atque
mortale, homo vero Socratis atque Ciceronis tota substantia est; nulla enim
additur differentia substantialis ad hominem, ut Socrates fiat aut Cicero, ƿ
sicut additur animali rationale atque mortale, ut homo integra definitione claudatur.
Idcirco igitur species specialissima tantum species est atque hanc solam
possidet habitudinem ad superiora quidem, quoniam ab his continetur, ad
inferiora vero, quoniam eorum substantiam format et continet. DETERMINANT ERGO
GENERALISSIMUM ITA, QUOD CUM GENUS SIT, NON EST SPECIES, ET RURSUS, SUPRA QUOD
NON ERIT ALIUD SUPERVENIENS GENUS, SPECIALISSIMUM VERO, QUOD CUM SIT SPECIES,
NON EST GENUS ET QUOD CUM SIT SPECIES, NUMQUAM DIVIDITUR IN SPECIES ET QUOD DE
PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS NUMERO IN EO QUOD QUID SIT PRÆDICATUR. EA VERO QUÆ IN
MEDIO SUNT EXTREMORUM, SUBALTERNA VOCANT GENERA ET SPECIES, ET UNUMQUODQUE
IPSORUM SPECIEM ESSE ET GENUS PONUNT, AD ALIUD QUIDEM ET AD ALIUD SUMPTA. EA
VERO QUÆ SUNT ANTE SPECIALISSIMA USQUE AD GENERALISSIMUM ASCENDENTIA, ET GENERA
DICUNTUR ET SPECIES ET SUBALTERNA GENERA, UT AGAMEMNON ATRIDES ET PELOPIDES ET
TANTALIDES ET ULTIMUM IOVIS. Posteaquam naturam generum ac specierum
diversitatemque monstravit, eorum ordinem definitionis descriptionisque
commemorat. Ac primum quidem generalissimi generis terminum ƿ inducit, id esse
generalissimum genus quod cum ipsum genus sit, non habet superpositum genus,
hoc est speciem non esse, et rursus, supra quod non erit aliud superveniens
genus. Si enim haberet aliud genus, minime ipsum generalissimum vocaretur.
Specialissima vero species hoc modo: quod cum sit species, non est genus, ex
opposito, quoniam opposita ex oppositis describuntur interdum. Nam quoniam præpositio
opposita est suppositioni, genus autem præponitur, species vero supponitur, si
idcirco erit primum genus, quia ita superponitur, ut minime supponatur, idcirco
erit ultima species, quia ita supponitur, ut præponi non possit, oppositorum
igitur recte ex oppositis facta est definitio. Est alia rursus descriptio: quod
cum sit species, numquam dividatur in species, id est genus esse non possit. Si
enim omne genus specierum genus est, si quid non dividitur in species, genus
esse non poterit. Est rursus alia definitio: quod de pluribus et differentibus
numero in eo quod quid sit prædicatur. De qua definitione sæpe est superius
demonstratum. Nunc illud attendendum est. Si, ut paulo superius dictum est,
speciei unum individuum potest esse subiectum, ut phoenici atomum suum, ut soli
corpus hoc lucidum, ut mundo vel lunæ, quorum species singulis suis individuis
superponuntur, qui convenit dicere speciem esse quæ de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit prædicatur? Sunt enim quædam quæ de numero
differentibus minime dicuntur, ut phoenix, sol, luna, mundus. Sed de his illa
ratio est de qua etiam superius pauca reddidimus, quæ paululum inflexa
commodissime nodum quæstionis absolvit. Omnia enim quæ sub speciebus
specialissimis sunt, sive infinita sint sive finito numero constituta sive ad
singularitatem deducantur, dum est aliquod individuum, semper species
permanebit neque individuorum deminutione, dum quodlibet unum maneat, species
consumitur. ut enim dictum est, tametsi plura sint individua, substantiales
differentias non habebunt. Id vero in genere dici non convenit, quod his præest
quæ substantiali a se differentia disgregata sunti præest enim speciebus quæ
diversis differentiis informantur. ƿ Si igitur earum una perierit et ad
unitatem speciei reducta sit ratio, genus esse non poterit, quia de
differentibus specie prædicatur. Non ita in speciebus. Si enim omnium
individuorum natura consumpta sit et ad unius singularitatem individul
superpositæ speciei prædicatio peruenerit, est tamen species ac permanet. Talia
enim sunt illa quæ pereunt ac desunt, quale est id quod permansit et subiacet
quod vero dicimus de pluribus numero differentibus speciem prædicari, duobus id
recte explicabitur modis, uno quidem, quia multo plures sunt species quæ de
numerosis individuis prædicantur, quam hæ quibus unum tantum individuum videtur
esse suppositum, dehinc hoc, quia multa secundum potestatem dicuntur, cum actu
non semper ita sint, ut risibilis homo dicitur; etiamsi minime rideat, quoniam
ridere potest. Ita igitur species de numero differentibus prædicatur; nihilo
enim minus phoenix de pluribus phoenicibus prædicaretur, si plures essent, quam
nunc, quando unus esse perhibetur. Item solis species de hoc uno sole quem
novimus, nunc dicitur, at si animo plures soles et cogitatione fingantur,
nihilominus de pluribus solibus in dividuis nomen solis quam de hoc uno prædicabitur.
Idcirco igitur species de pluribus numero differentibus dicitur prædicari cum
sint aliquæ quæ de singulis individuis appellentur. Illa vero quæ subalterna
vocantur ita definiri queunt: subalternum ƿ genus est quod et genus esse
poterit et species, ad eumque modum est ut in familiis, quæ procreant et
procreantur, ut etiam subiectum monstrat exemplum: UT AGAMEMNON ATRIDES ET
PELOPIDES ET TANTALIDES ET ULTIMUM IOVIS. Atreus enim Pelopis filius tamquam
eiusdem species quasi Agamemnonis genus est. Item Agamemnon Pelopides et
Tantalides, cum Pelops ad Tantalum comparatus Tantalusque ad Iovem quasi
species itemque Tantalus ad Pelopem, Pelops ad Atreum tamquam genera esse
videantur, cum Iuppiter veluti sit horum generalissimum genus. SED IN FAMILIIS
QUIDEM PLERUMQUE AD UNUM REDUCUNTUR PRINCIPIUM, VERBI GRATIA AD IOVEM, IN
GENERIBUS AUTEM ET SPECIEBUS NON SE SIC HABET. NEQUE ENIM EST COMMUNE UNUM
GENUS OMNIUM ENS NEC OMNIA EIUSDEM GENERIS SUNT SECUNDUM UNUM SUPREMUM GENUS,
QUEMADMODUM DICIT ARISTOTELES. SED
SINT POSITA, QUEMADMODUM ƿ IN PRÆDICAMENTIS, PRIMA DECEM GENERA QUASI PRIMA
DECEM PRINCIPIA; VEL SI OMNIA QUIS ENTIA VOCET, ÆQUIVOCE, INQUIT, NUNCUPABIT,
NON UNIVOCE. SI ENIM UNUM ESSET COMMUNE OMNIUM GENUS ENS, UNIVOCE ENTIA
DICERENTUR; CUM VERO DECEM SINT PRIMA, COMMUNIO SECUNDUM NOMEN EST SOLUM, NON
ETIAM SECUNDUM RATIONEM, QUÆ SECUNDUM NOMEN EST. Cum de subalternis generibus
diceret, familiæ cuiusdam posuit exemplum, quæ ab Agamemnone pervenit ad Iovem,
quem quidem pro numinis reuerentia ultimum posuit. Quantum enim ad ueteres
theologos, refertur Iuppiter ad Saturnum, Saturnus ad Cælum, Cælus vero ad
antiquissimum Ophionem ducitur, cuius Ophionis nullum principium est. Ne igitur
quod in familiis est, id in rebus quoque esse credatur, ut res omnes possint ad
unum sui nominis redire principium, idcirco determinat hoc in generibus ac
speciebus esse non posse; neque enim sicut familiæ cuiuslibet, ita etiam omnium
rerum unum esse principium potest. Fuere enim qui hac opinione tenerentur, ut
rerum omnium quæ sunt umlm putarent esse genus quod ens nuncupant, tractum ab
eo quod dicimus 'est'; omnia enim ƿ sunt et de omnibus esse prædicatur. Itaque et substantia est et
qualitas est itemque quantitas cæteraque esse dicuntur; nec de his aliquid
tractaretur, nisi hæc quæ prædicamenta dicuit tur, esse constaret. Quæ cum ita
sint, ultimum omnium genus ens esse posuerunt, scilicet quod de omnibus prædicaretur.
Ab eo autem quod dicimus 'est' participium inflectentes Græco quidem sermone
*on* Latine ens appellaverunt. Sed Aristoteles sapientissimus rerum cognitor
reclamat huic sententiæ nec ad unum res omnes putat duci posse primordium, sed
decem esse genera in rebus, quæ cum a semet ipsis diversa sint, tum ad nullum
commune principium reducantur. Hæc
autem decem genera statuit substantiam, qualitatem, quantitatem, ad aliquid,
ubi, quando, situm, facere, pati, habere. Quod vero occurrebat quoniam de his
omnibus esse prædicaretur -- omnia enim quæ superius enumerata sunt genera,
esse dicuntur -- ita discussit ac reppulit dicens non omne commune nomen
communem etiam formare substantiam nec ex eo debere genus esse commune
arbitrari, quod de aliquibus nomen commune prædicaretur. Quibus enim definitio
communis nominis convenit, illa communis nominis iure species iudicabuntur et
communi illo vocabulo univoce prædicantur, quibus vero non convenit, vox his
communis tantum est, nulla vero substantia. Id autem manifestius declaratur
exemplis hoc modo. Animal hominis atque equi genus esse prædicamus; demus
igitur ƿ animalis definitionem, quæ est substantia animata sensibilis; hanc si
ad hominem reducamus, erit homo substantia animata sensibilis, nec ulla
falsitate definitio maculatur. Rursus si ad equum, erit equus substantia
animata sensibilis; id quoque verum est. Convenit igitur hæc definitio et
animali, quod commune est homini atque equo, et eidem equo atque homini, quæ
species ponuntur animalis. Ex quo fit ut homo atque equus utraque animalia
univoce nuncupentur. At si quis hominem pictum hominemque vivum communi
animalis nomine nuncupaverit, definiat si libet animal hoc modo, substantiam
animatam esse atque sensibilem. Sed hæc definitio ei quidem homini qui vivus est
convenit, ei vero qui pictus est, minime; neque enim est animata substantia.
Igitur homini vivo atque picto, quibus communis nominis definitio, id est
animalis, non potest convenire, non est animal commune genus sed tantum commune
vocabulum diciturque hoc nomen animalis in vivo homine atque picto non genus
sed vox plura significans; vox autem plura significans æquivoca nuncupatur,
sicut vox ea quæ genus ostendit, univoca dicitur. Itaque id quod dicitur ens,
etsi de omnibus dicitur prædicamentis, quoniam tam en nulla eius definitio
inveniri potest quæ omnibus prædicamentis possit aptari, idcirco non dicitur
univoce de prædicamentis, id est ut genus sed æquivoce, id est ut vox plura
significans. Conuincitur etiam hac quoque ratione id quod dicimus, ens prædicamentorum
genus esse non posse. ƿ Unius enim rei duo genera esse non possunt, nisi
alterum alteri subiciatur, ut hominis genus est animal atque animatum, cum
animal animato velut species supponatur. At si duo sint sibimet ita æqualia, ut
numquam alterum alteri supponatur. Hæc utraque eiusdem speciei genera esse non
possunt. Ens igitur atque unum neutrum neutri supponitur; neque enim unius
dicere possumus genus ens nec eius quod dicimus ens, unum. Nam quod dicimus
ens, unum est et quod unum dicitur, ens est; genus autem et species sibi minime
convertuntur. Si igitur prædicatur ens de omnibus prædicamentis, prædicatur
etiam unum. Nam substantia unum est, qualitas unum est. Quantitas unum est cæteraque
ad hunc modum. Si igitur, quoniam esse de omnibus prædicatur, omnium genus
erit, et unum, quoniam de omnibus prædicatur, erit omnium genus. Sed unum atque
ens, ut demonstratum est, minime alterum alteri præponitur; duo igitur æqualia
singulorum prædicamentorum genera sunt, quod fieri non potest. Cum hæc igitur
ita sint, id Porphyrius determinavit dicens non ita in rebus, ut in familiis
omnia ad unum principium posse reduci nec omnium rerum commune esse genus posse,
ut Aristoteli placet; SED SINT POSITA, inquit, QUEMADMODUM IN PRÆDICAMENTIS
dictum est, PRIMA DECEM GENERA QUASI DECEM PRIMA PRINCIPIA, scilicet ut nulla
interim ratio perquiratur sed auctoritati Aristotelis concedentes hæc decem
genera nulli ƿ alii generi esse credamus subiecta, quæ si quis entia nuncupat, æquivoce
nuncupabit, non univoce; neque enim una eorum omnium secundum commune nomen
definitio poterit adhiberi. Quæ res facit, ut non univoce de his aliquid prædicetur.
Si enim univoce prædicaretur, genus esset eorum commune nomen quod de omnibus
prædicaretur; at si genus esset. Definitio generis conveniret in species. Quod
quia non fit, commune his id quod dicimus ens, vocabulum est vocis
significatione, non ratione substantiæ. DECEM
QUIDEM GENERALISSIMA SUNT, SPECIALISSIMA VERO IN NUMERO QUIDEM QUODAM SUNT, NON
TAMEN INFINITO, INDIVIDUA AUTEM QUÆ SUNT POST SPECIALISSIMA, INFINITA SUNT.
QUAPROPTER USQUE AD SPECIALISSIMA A GENERALISSIMIS DESCENDENTEM IUBET PLATO
QUIESCERE, DESCENDERE AUTEM PER MEDIA DIVIDENTEM SPECIFICIS DIFFERENTIIS;
INFINITA, INQUIT, RELINQUENDA SUNT; NEQUE ENIM HORUM POSSE FIERI DISCIPLINAM. Quoniam
specierum nosse naturam ad sectionem generum pertinet quoniamque scientia
infinita esse non potest -- nullus enim intellectus infinita circumdat --
idcirco de multitudine generum, specierum atque individuorum rectissima
raitione persequitur dicens supremorum generum numerum notum -- decem enim prædicamenta
ab Aristotele esse reperta quæ rebus omnibus generis loco præferenda sint --
species vero multo plures esse quam genera. Nam cum decem suprema sint genera
cumque uni generi non una sed multæ species supponantur proximæque species
supremis generibus subalterna sint genera usque dum ad ultimas species
descendatur, nimirum unius generis multas species esse necesse est utrobique
diffusas, specialissimas vero multo plures esse quam subalterna, quoniam per
multitudinem generum subalternorum ad specialissimas descenditur species. Quas
multo plures esse quam genera subalterna hoc maxime ostenditur, quod inferiores
sunt; semper enim genera in plura subiecta dividuntur. Decem vero generum
species multo plures quam unius existere manifestum est, verum tamen etsi
plures sunt, certo tamen numero continentur; quem facile si quis discutiat
omniumque generum species persequatur, possit agnoscere. Individua vero quæ sub
unaquaque sunt specie, infinita sunt vel quod tam multa ƿ sunt diversisque
locis posita, ut scientia numeroque includi comprehendique non possint, vel
quod in generatione et corruptione posita nunc quidem incipiunt esse, nunc vero
desinunt. Atque idcirco suprema quidem genera et subalterna et species eas quæ
specialissimæ nuncupantur, quoniam finitæ sunt numero, potest scientiæ terminus
includere, individua vero nullo modo idcirco igitur Plato a magis generibus
usque ad magis species id est specialissimas praecipiebat facere sectionem; per
ea enim quae finita essent numero, iubebat descendere dividentem, ubi autem ad
individua veniretur, standum esse suadebat, ne, quod natura non ferret,
infinita colligeret. Ita vero genera in species dividi comprobabat, ut
specificis differentiis soluerentur. De specificis autem differentiis melius in
eo tituro ubi de differentia disputatur, ac largius disseremus. Hic enim hoc
tantum dixisse sufficiat, eas esse specificas differentias quibus species
informantur, ut rationale vel mortale hominis. Cum igitur dividimus animal,
rationali atque irrationali, mortali immortalique separamus. <Hoc ergo>
caeteraque genera talibus differentiis quae subiectas species informent, Plato
censuit esse dividenda usque dum ad specialissima ƿ veniretur, dehinc
consistere nec infinita sequi, quoniam individuorum numquam esset nec disciplina
nec numerus. DESCENDENTIBUS IGITUR AD SPECIALISSIMA NECESSE EST DIVIDENTEM PER
MULTITUDINEM IRE, ASCENDENTIBUS VERO AD GENERALISSIMA NECESSE EST COLLIGERE
MULTITURDINEM. COLLECTIVUM ENIM MULTORUM IN UNAM NATURAM SPECIES EST ET MAGIS
ID QUOD GENUS EST, PARTICULARIA VERO ET SINGULARIA E CONTRARIO IN MULTITUDINEM
SEMPER DIVIDUNT QUOD UNUM EST; PARTICIPATIONE ENIM SPECIEI PLURES HOMINES UNUS,
PARTICULARIBUS AUTEM UNUS ET COMMUNIS PLURES; DIVISIVUM EST ENIM SEMPER QUOD
SINGULARE EST, COLLECTIVUM AUTEM ET ADUNATIVUM QUOD COMMUNE EST. Dividere est
in multitudinem quod unum fuerat ante dis soluere, omoisque divisio e contrario
compositionem coniunctionemque meditatur. Quod enim, cum sit unum, dispertiendo
dividitur, id ipsum ex pluribus rursus partibus adunando componitur. ut igitur
superius dictum est, individuorum quidem similitudinem species colligunt,
specierum vero genera; similitudo vero nihil est aliud nisi quaedam unitas
qualitatis. Ergo substantialem similitudinem individuorum species colligere
manifestum est, substantialem vero similitudinem specierum genera contrahunt et
ad se ipsa reducunt. Rursus ƿ generis adunationem differentiae in species
distribuunt, specieique adunationem in singulares individuasque personas
accidentia partiuntur. Cum igitur haec ita sint, necesse est semper cum a
genere descendis ad speciem, dividendo semper facere multitudinem, cum vero ab
speciebus ascendis ad genera, componendo colligere et plura quae in specierum
differentiis fuerant similitudine qualitatis adunare. In speciebus etiam idem
considerari potest. ut enim ipsae individua, quae sunt infinita, una
similitudine substantiali colligunt, ita individua speciem propria infinitate
distribuunt Omnia enim individua disgregativa sunt et divisiva, species vero et
genera collectiva, species quidem individuorum collectiva atque adunativa,
specierum vero genera, ut ita dicendum sit: genus quidem species distribuunt et
species ab individuis in multitudinem deducuntur, rursus autem genus quidem
multas species colligit, species autem particularem singularemque multitudinem
ad singularitatis deducit unitatem. Igitur plus genus adunativum est quam
species. Species namque sola individua colligit, genus vero tam species quam
ipsarum quoque specierum individuas contrahit singularesque personas. Sed in
hoc convenienti utitur exemplo dicens quoniam PARTICIPATIONE SPECIEI, id est
hominis, Cato, Plato et Cicero PLURESQUE RELIQUI HOMINES UNUS, id est milia
hominum ƿ in eo quod sunt homines, unus homo est; at vero unus homo, qui
specialis est, si ad homivum multitudinem qui sub ipso sunt consideretur,
plures fiunt. Ita et plures homines in speciali homine unus est et specialis
unus in pluribus infinitus sic igitur quod singulare quidem est, divisivum est,
quod vero commune, quoniam multorum unum est, ut genus ac species, collectivum
atque adunativum. ASSIGNATO AUTEM GENERE ET SPECIE, QUID EST UTRUMQUE, ET
GENERE QUIDEM UNO, SPECIEBUS VERO PLURIBUS -- SEMPER ENIM IN PLURES SPECIES
DIVISIO GENERIS EST -- GENUS QUIDEM SEMPER DE SPECIE PRÆDICATUR ET OMNIA
SUPERIORA DE INFERIORIBUS, SPECIES AUTEM NEQUE DE PROXIMO SIBI GENERE NEQUE DE
SUPERIORIBUS; NEQUE ENIM CONVERTITUR. OPORTET AUTEM AUT ÆQUA DE ÆQUIS PRÆDICARI,
UT HINNIBILE DE EQUO, AUT MAIORA DE MINORIBUS, UT ANIMAL DE HOMINE, MINORA VERO
DE MAIORIBUS MINIME; NEQUE ENIM ANIMAL DICES ESSE HOMINEM, QUEMADMODUM HOMINEM
DICES ESSE ANIMAL. DE QUIBUS AUTEM SPECIES PRÆDICATUR, ƿ DE HIS NECESSARIO ET
SPECIEI GENUS PRÆDICABITUR ET GENERIS GENUS USQUE AD GENERALISSIMUM; SI ENIM
verUM EST SOCRATEM HOMINEM DICERE, HOMINEM AUTEM ANIMAL, ANIMAL VERO
SUBSTANTIAM, VERUM EST ET SOCRATEM ANIMAL DICERE ATQUE SUBSTANTIAM. SEMPER IGITUR SUPERIORIBUS DE
INFERIORIBUS PRÆDICATIS SPECIES QUIDEM DE INDIVIDUO PRÆDICABITUR, GENUS AUTEM
ET DE SPECIE ET DE INDIVIDUO, GENERALISSIMUM AUTEM ET DE GENERE ET DE
GENERIBUS, SI PLURA SINT MEDIA ET SUBALTERNA, ET DE SPECIE ET DE INDIVIDUO.
DICITUR ENIM GENERALISSIMUM QUIDEM DE OMNIBUS SUB SE GENERIBUS SPECIEBUSQUE ET
DE INDIVIDUIS, GENUS AUTEM QUOD ANTE SPECIALISSIMUM EST, DE OMNIBUS
SPECIALISSIMIS ET DE INDIVIDUIS, SOLUM AUTEM SPECIES DE OMNIBUS INDIVIDUIS,
INDIVIDUUM AUTEM DE UNO SOLO PARTICULARI. INDIVIDUUM AUTEM DICITUR SOCRATES ET
HOC ALBUM ET HIC VENIENS, UT SOPHRONISCI FILIUS, SI SOLUS EI SIT SOCRATES
FILIUS. Breviter quæcumque superius dicta sunt commemorat hoc modo. Cum,
inquit, assignaverimus quid sit genus et quid species, cumque suis ea
definitionibus comprehenderimus docuerimusque unum genus semper in plurimas
species solvi, illud, inquit, adiungimus quoniam omnia superiora de
inferioribus prædicantur, inferiora vero de superioribus minime. Et ea quæ sunt
utilia de prædicationis modo rite pertractat. Ostendit autem genus in plurimas
species semper solvi assignata generis definitione. Quod enim de pluribus rebus
specie differentibus in eo quod quid sit prædicaretur, esse definivit genus.
Nihil autem sunt plurimæ res specie differentes nisi plurimæ species; de quibus
autem prædicatur genus, in ea ipsa dissolvitur. Ostensum est igitur es
definitionis assignatione unius generis esse species plures. Quæ cum ita sint,
genus quidem de specie prædicatur, species vero de individuis omniaque
superiora de inferioribus, inferiora de superioribus nullo modo. Id quare
eveniat paucis absolvam. Quæ superiora sunt, substantialiter ea genera esse prædiximus,
qua vero sunt genera, ampliora sunt quam unaquæque species. Neque enim in
plurima divideretur genus, nisi ab unaquaque specie maius existeret. Id cum ita
sit, nomen generis toti convenit speciei; non enim coæquatur solum speciei
generis magnitudo, verum etiam speciem superuadit. Idcirco igitur omnis homo
animal est, quoniam intra animalis vocabulum et homo et cætera continentur. At
vero nullus dixerit: omne animal homo est; non enim pervenit ad totum animal
hominis nomen, quia, cum sit minus, nullo modo generis vocabulo coæquatur.
Itaque quæ maiora sunt, de minoribus prædicantur, quæ minora, non convertuntur,
ut de maioribus prædicentur. At vero si qua sint æqualia, ea secundum naturæ
parilitatem converti necesse est, ut hinnibile atque equus, quoniam ita sibimet
ƿ coæquantur, ut neque equus non sit hinnibilis neque quod sit hinnibile, non
sit equus. Fit ergo ut omne hinnibile equus sit et omnis equus hinnibilis. Quæ
cum ita sint, ea quæ superiora sunt, non modo de sibi proximis inferioribus prædicantur,
verum etiam de inferiorum inferioribus. Nam si illud recipitur, ut ea quæ
superiora sunt, de inferioribus prædicentur, inferiorum inferiora superioribus
multo magis inferiora sunt, velut substantia prædicatur de animali, quod est
inferius; sed animali inferius est homo, prædicabitur igitur etiam substantia
de homine. Rursus Socrates inferius est homine, prædicabitur igitur substantia
de Socrate. Itaque species quidem de individuis prædieantur, genera vero et de
speciebus et de individuis. Quod converti non potest; nam neque individua de
speciebus aut generibus prædicantur nec species de generibus. Ita fit ut genus
quod est generalissimum, de omnibus subalternis generibus prædicari et de
speciebus et de individuis possit, de ipso nihil. Ultimum vero genus id est
quod ante specialissimas species collocatur et de solis speciebus
specialissimis dici potest, species vero de individuis, ut dictun est,
individua autem de singulis prædicantur, ut Socrates et Plato, eaque maxime
sunt ƿ individua quæ sub ostensionem indicationemque digiti cadunt, ut hoc
scamnum, hic veniens atque quæ ex aliqua proprie accidentium designantur nota,
ut, si quis Socratem significatione velit ostendere, non dicat 'Socrates', ne
sit alius qui forte hoc nomine nuncupetur sed dicat 'Sophronisci filius', si
unicus Sophronisco fuit. Individua enim maxime ostendi queunt, si vel tacito
nomine sensui ipsi oculorum digito tactuue monstrentur, vel el aliquo accidenti
significentur vel nomine proprio, si solus illud adeptus est nomen, vel ex
parentibus, si illorum est unicus filius, vel ex quolibet alio accidenti
singularitas demonstratur. Eo quod ad esse unam prædicationem habeat eiusque
dictio non transeat ad alterum, sicut generis quidem ad species, specierum vero
ad individua. INDIVIDUA ERGO DICUNTUR HUIUSMODI, QUONIAM EX PROPRIETATIBUS
CONSISTIT UNUMQUODQUE EORUM, QUARUM COLLECTIO NUMQUAM IN ALIO EADEM ERIT.
SOCRATIS ENIM PROPRIETATES NUMQUAM IN ALIO QUOLIBET ERUNT ƿ PARTICULARIUM, HÆ
VERO QUÆ SUNT HOMINIS, DICO AUTEM EIUS QUI EST COMMUNIS, PROPRIETATES ERUNT EÆDEM
IN PLURIBUS, MAGIS AUTEM IN OMNIBUS PARTICULARIBUS HOMINIBUS IN EO QUOD HOMINES
SUNT. Quoniam superius individuum appellavit, huius nominis rationem conatur
ostendere. Ea enim sola dividuntur quæ pluribus communia sunt; his enim
unumquodque dividitur quorum est commune quorumque naturam ac similitudinem
continet. Illa vero in quæ commune dividitur, communi natura participant
proprietasque communis rei his quibus communis est convenit. At vero
individuorum proprietas nulli communis est. Socratis enim proprietas, si fuit
caluus, simus, propenso aluo cæterisque corporis lineamentis aut morum
institutione aut forma vocis, non conveniebat in alterum; hæ enim proprietates
quæ ex accidentibus ei obuenerant eiusque formam figuramque coniunxerant, in
nullum alium conveniebant. Cuius autem proprietates in nullum alium conveniunt,
eius proprietates nulli poterunt esse commones, cuius autem proprietas nulli
communis est, nihil est quod eius proprietate participet. Quod vero tale est, ut proprietate eius nihil participet,
ƿ dividi in ea quæ non participant, non potest; recte igitur hæc quorum
proprietas in alium non convenit, individua nuncupantur. At vero hominis
proprietas, id est specialis, convenit et in Socratem et in Platonem et in cæteros,
quorum proprietates ex accidentibus venientes in quemlibet alium singularem
nulla ratione conveniunt. CONTINETUR IGITUR INDIVIDUUM QUIDEM SUB SPECIE,
SPECIES AUTEM SUB GENERE. TOTUM ENIM QUIDDAM EST GENUS, INDIVIDUUM AUTEM PARS,
SPECIES vero ET TOTUM ET PARS SED PARS QUIDEM ALTERIUS, TOTUM AUTEM A NON
ALTERIUS SED ALIIS; PARTIBUS ENIM TOTUM EST. DE GENERE QUIDEM ET SPECIE ET
QUID GENERALISSIMUM ET QUID SPECIALISSIMUM ET QUÆ GENERA EADEM ET SPECIES SUNT,
QUÆ ETIAM INDIVIDUA, ET QUOT MODIS GENUS ET SPECIES DICITUR, SUFFICIENTER
DICTUM EST. Hic retractat omnia breviter quæ supra latius absolvit dicens
individuum ab specie contineri, species vero ipsas a genere, huiusque causam
reddens ait: OMNE ENIM GENUS TOTUM EST, INDIVIDUUM PARS. Totum enim genus in eo
quod genus est. Continet, tametsi species esse potest; totum enim non ut genus
species est sed ut ea quæ supponitur generi. Genus igitur in eo quod genus est,
totum est speciebus, semper enim continet eas. At vero individuum pars semper est, numquam ƿ enim
ipsum aliquid sua proprietate concludit. Species vero et totum est et pars, pars quidem generis,
totum vero individuis. Et cum pars est,
ad singularitatem refertur, cum totum, ad pluralitatem. Quoniam enim unum genus
pluribus speciebus superest, una quælibet species pars est generis, id est
unius, quoniam autem species pluribus individuis præest, non est uni individuo
totum sed plurimis. Idcirco enim totum dicitur, quia plura continet et
cohercet. Nam ut pars sit aliquid, una ipsa unius pars esse poterit, ut vero
totum sit, unum ipsum unius totum esse non poterit. Idcirco alterius quidem pars
est species, aliis vero totum. Et de genere quidem et specie dictum est et quid
sit generalissimum genus, quoniam id cui nullum aliud superponitur genus, et
quid specialissima species, quoniam ea cui species nulla supponitur, et quæ
genela eadem sunt, eadem et speries scilicet subalterna quibus aliquid
superponitur, aliquid vero supponitur, quæ etiam individua, ea scilicet quorum
proprietates alteri nequeunt convenire, et quot modis genus vel species
dicitur, genus quidem aut in multitudine aut in procreatione aut in
participatione substantiæ. Species vero aut ex figura aut ex generis suppositione,
sufficienter dictum est. Quibus absolutis modum voluminis terminabo, ut quarti
area libri differentiæ reseruetur. De differentia disputanti non æque illud
debet occurrere quod in generis specieique tractatu de collocationis ordine quærebatur.
Illic enim meminimus inquisitum, cur esset omnibus præpositum genus, ut id
primum ad disputationem veniret, cur post genus species esset iniecta, nunc
vero superuacuum est dicere, cur post speciem differentia sumpta sit, cum illud
iam fuerit inquisitum, cur non ante speciem collocata sit. Quodsi mirum videbatur
speciem differentiæ in disputationis loco fuisse præpositam, quod differentia
continentior et magis amplior esset specie, quid est quod possit quisque
mirari, si eandem differentiam ante proprium atque accidens collocaverit, cum
proprium unius semper sit speciei, ut posterius demonstrabitur, accidens vero
exteriorem quandam ostendat naturam nec omnino in substantia prædicetur,
differentia vero utrumque contineat, et de pluribus speciebus et in substantia
prædicari? sed haec hactenus, nunc ad ipsa Porphyrii verba veniamus. DIFFERENTIA VERO COMMUNITER ET PROPRIE ET MAGIS ƿ
PROPRIE DICITUR. COMMUNITER QUIDEM DIFFERRE ALTERUM AB ALTERO DICITUR, QUOD
ALTERITATE QUADAM DIFFERT QUOCUMQUE MODO VEL A SE IPSO VEL AB ALIO. DIFFERT
ENIM SOCRATES A PLATONE ALTERITATE ET IPSE A SE VEL PUERO VEL IAM viRO ET
FACIENTE ALIQUID VEL QUIESCENTE ET SEMPER IN ALIQUO MODO HABENDI ALTERITATIBUS.
PROPRIE AUTEM DIFFERRE ALTERUM AB ALTERO DICITUR, QUANDO INSEPARABILI ACCIDENTI
AB ALTERO DIFFERT. INSEPARABILE VERO ACCIDENS EST UT NASI CURUITAS, CAECITAS
OCULORUM, CICATRIX, CUM ES UULNERE OBCALLUERIT. MAGIS PROPRIE DIFFERRE ALTERUM
AB ALTERO DICITUR, QUANDO SPECIFICA DIFFERENTIA DISTITERIT, QUEMADMODUM HOMO AB
EQUO SPECIFICA DIFFERENTIA DIFFERT RATIONALI QUALITATE. Tribus modis aliud ab
alio distare praediximus, genere, specie, numero, in quibus omnibus aut
secundum substantiales quasdam differentias alia res distat ab alia aut
secundum accidentes. Nam quae genere vel specie distant, substantialibus
quibusdam differentiis disgregata sunt, idcirco quoniam genera et species
quibusdam differentiis informantur. Nam quod homo ab arbore genere distat,
animalis sensibilis qualitas in eo differentiam facit. Addita enim sensibilis
qualitas ƿ animato animal facit, eidem detracta facit animatum atque
insensibile, quod virgulta sunt. Igitur homo atque arbor genere differunt --
utraque enim sub animalis genere poni non possunt -- differentia sensibili
secundum genus discrepant, quae unius ex propositis tantum genus, id est
hominis informat, ut dictum est. Illa vero quae specie distant manifestum est
quod ipsa quoque differentiis substantialibus discrepant, ut homo atque equus
differentiis substantialibus discrepant, rationabilitate atque
irrationabilitate. Ea vero quae individua sunt et solo numero discrepant, solis
accidentibus distant. Haec autem sunt vel separabilia vel inseparabilia,
separabilia quidem, ut moveri, dormire; distat enim alius ab alio, quod ille
somno prematur, hic vigilet. Distat item inseparabilibus accidentibus, quod hic
staturae sit longioris, hic minimae. Quae cum ita sint, in ternarium numerum
has differentiarum diversitates Porphyrius colligit hisque ipse nomina quibus
post utatur, apponit dicens: OMNIS DIFFERENTIA VEL COMMUNITER VEL PROPRIE VEL
MAGIS PROPRIE NUNCUPATUR, communiter quidem eam differentiam sumens quae
quodlibet accidens monstret, quae in quadam alteritate consistit, ut si Plato a
Socrate differat, quod ille sedeat, hic ambulet, vel quod ille sit senex, hic ƿ
ivvenis. A se ipso etiam saepe aliquis differre potest, ut si nunc quidem
faciat aliquid, cum ante quieuerit, vel si nunc adulescens iam factus sit, cum
prius tenera vixisset infantia. Communes autem differentiae nuncupatae sunt,
quoniam nullius propriae esse possunt differentiae sed separabilia accidentia
sola significant. Nam et stare et sedere et facere aliquid ac non facere
multorum atque adeo omnium et separabilia esse accidentia manifestum est.
Quibus si qui differunt, communibus differentiis distare dicuntur. Praeterea
puerum esse atque adulescentem vel senem, ea quoque separabilia sunt
accidentia. Nam ex pueritia ad adulescentiam atque hinc ad senectutem, ab hac
denique ad decrepitam usque aetatem naturae ipsius necessitate progredimur.
Illud forsitan sit dubitabile de uniuscuiusque forma corporis, an ullo modo
separari queat. Sed ea quoque est separabilis, nullius enim diuturna ac
stabilis forma perdurat. Idcirco nec peregrinus pater relictum domi puerum, si
adulescentem redux viderit, possit agnoscere; forma enim semper quæ ante
fuerat, permutatur atque ipsa alteritas qua distamus ab altero, semper diversa
est. Constat igitur hanc communem differentiam separabilibus maxime
accidentibus applicari, propria vero est quæ inseparabilia significat
accidentia. Ea huiusmodi sunt, ut si quis cæcis nascatur oculis, si quis
incuruo naso; dum enim adest nasus atque oculi, ille cæcus, ille erit semper
incuruus. Atque hæc per naturam. Sunt vero alia quæ per accidens corporibus
fiunt, ut si cui uulnus ƿ inflictum cicatrice fuerit obductum, hæc si
obcalluerit. Propriam differentiam facit; distabit enim alter ab altero, quod
hic cicatricem habeat, ille vero minime. Postremoque in his omnibus vel
separabilibus accidentibus vel inseparabilibus alia sunt naturaliter
accidentia, alia extrinsecus, naturaliter quidem ut pueritia vel ivuentus et
totius conformatio corporis, sic cæci oculi et curuitas nasi. Et superiora
quidem exempla separabilis accidentis per naturam sunt, posteriora vero
inseparabilis. Item extrinsecus vel ambulare vel currere; id enim nou natura
sed sola affert voluntas, natura vero posse tantum dedit, non etiam facere. Atque
hæc sunt separabilis accidentis extrinsecus venientis exempla, illa vero
inseparabilis, ut si qua cicatrix obducta uulneri obcalluerit. Magis propriæ
autem differentiæ prædicantur, quæ non accidens sed substantiam formant, ut
hominis rationabilitas; differt enim homo a cæteris, quod rationalis est vel
quod mortalis. Hæ sunt igitur magis propriæ, quæ monstrant uniuscuiusque
substantiam. Nam si illæ quidem idcirco communes dicuntur, quia separabiles
atque omnium sunt, aliæ autem propriæ. Quoniam separari non possunt, quamvis
sint in accidentium numero, illæ iure magis propriæ prædicantur, quæ non modo a
subiecto separari non possunt, verum subiecti ipsius speciem substantiamque
perficiunt. Ex his igitur tribus differentiarum diversitatibus, id est
communibus, propriis ac magis propriis, fiunt secundum genus vel speciem vel
numerum discrepantiæ. Nam ex communibus et propriis secundum numerum distantiæ nascuntur, ex magis
propriis vero secundum genus ac speciem. UNIVERSALITER ERGO OMNIS DIFFERENTIA
ALTERATUM FACIT CUILIBET ADVENIENS SED EA QUÆ EST COMMUNITER ET PROPRIE,
ALTERATUM FACIT, ILLA AUTEM QUÆ EST MAGIS PROPRIE, ALIUD. DIFFERENTIARUM ENIM
ALIÆ QUIDEM ALTERATUM FACIUNT, ALIÆ VERO ALIUD. ILLÆ QUIDEM QUÆ FACIUNT ALIUD,
SPECIFICÆ VOCANTUR, ILLÆ VERO QUÆ ALTERATUM, SIMPLICITER DIFFERENTIÆ. ANIMALI
ENIM DIFFERENTIA ADVENIENS RATIONALIS ALIUD FECIT ET SPECIEM ANIMALIS FECIT,
ILLA VERO QUÆ EST MOVENDI, ALTERATUM SOLUM A QUIESCENTE FECIT; QUARE HÆC QUIDEM
ALIUD, ILLA VERO ALTERATUM SOLUM FECIT. Omnis differentia alterius ab altero
distantiam facit. Sed hæc vel est communis et continens vel cum quodam proprio
et magis proprio differentiarum modo. Quare
quicquid qualibet ratione ab alio diversum est, alteratum esse dicitur. Si vero
accesserit illi diversitati ut etiam specifica quadam differentia sit diversum,
non alteratum solum, verum etiam aliud esse prædicatur. Alteratio igitur
continens est, aliud vero intra alterationis spatium continetur; nam et quod
aliud est, alteratum est sed nou omne quod alteratum est, aliud dici potest.
Itaque si accidentibus aliquibus fuerit facta diversitas, alteratum ƿ quidem
effectum est, quoniam quidem quolibet modo vel ex quibuslibet differentiis
considerata diversitas alterationem facit intellegi, aliud vero non fit, nisi
substantiali differentia alterum ab altero fuerit dissociatum. Itaque communes et propriæ
differentiæ, quoniam accidentium, ut dictum est, sunt, solum efficiunt
alteratum. Aliud vero minime, magis propriæ autem, quoniam substantiam tenent
et in subiecti forma prnedicantur, non modo alteratum, quod est commune vel
substantiali vel accidenti differentiæ sed etiam aliud faciunt, quod ea sola
retinet differentia quæ substantiam continet formamque suhiecti. Atque ilæ
quidem differentiao quæ faciunt aliud, specificab nuncupantur idcirco, quod ipsæ
efficiunt speciem; quam cum substantialibus differentiis informaverint, faciunt
ab aliis ita esse diversam, ut non aiterata solum sit, verum etiam tota alia prædicetur.
Itaque fit huiusmodi divisio,
differentiarum ut aliæ alteratum faciant, aliæ vero aliud. Et illæ quidem quæ
faciunt alteratum, simpliciter pro nomine differentiæ nuncupantur, illæ vero quæ
aliud, specificæ differentiæ prædicantur. Atque, ut planius liqueat quid sit
alteratum, quid aliud, tali describuntur termino vel declarantur exemplo: aliud
est quod tota speciei ratione diversum est, ut equus ab homine, quoniatll
rationalis differentia animali advenieus hominem fecit aliudque eum quam equum
esse constituit. Item si unus homo sedeat, alter assistat, non efficietur homo
diversus ab homine sed eos alteratio sola disiungit, ut eum qui assistit ab eo
qui ƿ sedet faciat alteratum. Item si ille sit nigris oculis, ille cæsiis, nihil, quantum
ad formam humanitatis attinet, permutatum est. Ita secundum has differentias
alteratio sola consistit. At si equus quidem iaceat, homo vero ambulet, et
aliud est equus ab homine et alteratum, dupliciter quidem alteratum, semel vero
aliud. Alteratum est enim, vel quod omnino specie diversum est -- et est aliud;
omne enim aliud, ut dictum est, etiam alteratum est -- vel quod accidentibus
distat, quod ille iaceat, hic ambulet, semel vero est aliud, quod rationabili
atque irrationabili differentiis disgregatur, quæ specificæ sunt et
substantiales dicuntur. Est igitur alteratum quod ab alio qualibet ratione
diversum est. SECUNDUM IGITUR ALIUD FACIENTES DIVISIONES FIUNT A GENERIBUS IN
SPECIES ET DEFINITIONES ASSIGNANTUR, QUÆ SUNT EX GENERE ET HUIUSMODI
DIFFERENTIIS, SECUNDUM AUTEM EAS QUÆ SOLUM ALTERATUM FACIUNT, ALTERATIO SOLA
CONSISTIT ET ALIQUO MODO SE HABENDI PERMUTATIONES. Quoniam in principio operis
huius generis, speciei, differentiæ, ƿ proprii accidentisque notitiam ad
divisionem atque ad definitionem utilem esse prædixit, idcirco nunc
differentiarum ipsarum facta divisione easdem partitur et segregat, quænam
differentiæ divisionibus ac definitionibus accommodentur, quæ vero minime.
Quoniam igitur divisio generis ita in species facienda est, ut illæ a se
species omni substantiæ ratione diversæ sint, idcirco non probat assumendas
esse eas ad divisionem differentias quæ vel separabilis vel inseparabilis
accidentis significationem tenent, idcirco quoniam, ut dictum est, solum
faciunt alteratum, aliud vero perficere et informare non possunt. Inutiles
igitur sunt ad divisionem hæ differentiæ quæ faciunt alteratum. Segregandæ
igitur sunt communes et propriæ a generis divisione, illæ assumendæ tantum quæ
sunt magis propriæ. Illæ enim faciunt aliud, quod generis divisio videtur
exposcere. Ad definitionem quoque eædem magis propriæ plurimum valent, communes
et propriæ velut inutiles segregantur; communes enim et propriæ, quoniam
accidens diversi generis ferunt, nihil substantiæ ratione conformant, definitio
vero omnis substantiam conatur ostendere. Specificæ vero differentiæ illæ sunt
quæ, ut superius dictum est, speciem informant substantiamque perficiunt; hæ
sunt magis propriæ. Eædem igitur sicut in divisionem, ita etiam in definitionem
assumuntur. ut enim dictum est, eædem differentiæ ƿ nunc quidem constitutivæ ad
definitionem specierum sunluntur, nunc divisivæ ad partitionem generis
accommodantur. Ita igitur cum divisivæ sunt generis, aliud constituunt. In
substantiæ vero definitione speciei informationem faciunt, cumque magis propriæ
et aliud faciant et specificæ sint, eo quidem quo aliud faciunt. Divisionibus aptæ sunt. Eo vero quo speciem
informant. Definitionibus accommodatæ sunt. Communes autem et propriæ quoniam
neque aliud faciunt sed alteratum, neque omnino substantiam monstrant, æque a
divisione ut a definitione disiunctæ sunt. A SUPERIORIBUS ERGO RURSUS INCHOANTI
DICENDUM EST DIFFERENTIARUM ALIAS QUIDEM ESSE SEPARABILES, ALIAS VERO
INSEPARABILES. MOVERI ENIM ET QUIESCERE ET SANUM ESSE ET ÆGRUM ET QUÆCUMQUE HIS
PROXIMA SUNT, SEPARABILIA SUNT, AT VERO AQUILUM ESSE VEL SIMUM VEL RATIONALE
VEL IRRATIONALE INSEPARABILIA. IN SEPARABILIUM AUTEM ALIÆ QUIDEM SUNT PER SE,
ALIÆ ƿ VERO PER ACCIDENS; NAM RATIONALE PER SE INEST HOMINI ET MORTALE ET
DISCIPLINÆ ESSE PERCEPTIBILE, AT VERO AQUILUM ESSE VEL SIMUM SECUNDUM ACCIDENS
ET NON PER SE. Superius
differentias triplici divisione partitus est dicens aut communes esse aut
proprias aut magis proprias, dehinc easdem alia divisione in duas secuit partes
dicens has quidem aliud facere, illas vero alteratum. Nunc tertiam earum quidem
facit divisionem dicens alias esse separabiles, alias inseparabiles, posse
autem de unoquoque cuius multæ sunt differentiæ, plurimas fieri divisiones ex
ipsa differentiarum natura manifestum est. Nam si omnis divisio differentiis
distribuitur quorum multæ sunt differentiæ, multas etiam divisiones esse
necesse est. Fit autem ut animal dividatur quidem hoc modo: animalis alia
quidem sunt rationabilia, alia irrationabilia, item alia mortalia, alia
immortalia; item alia pedes habentia, alia minime; rursus alia herbis uescentia,
alia carnibus, alia seminibus. Ita nihil mirum videri debet, si multiplex
differentiæ est facta partitio. Ac primum quidem cum in ternarium numerum
differentiæ membra secuisset, communes et proprias et magis proprias
nuncupavit. Secunda vero divisio communes et proprias intra nomen alteratum
facientis inclusit, magis proprias vero intra aliud facientis. Hæc vero tertia
divisio, quæ ait DIFFERENTIARUM ALIAS ESSE SEPARABILES, ALIAS INSEPARABILES, unam
quidem ex alteratum facientibus separabilibus differentiis adiungit, cæteras
vero intra inseparabilis differentiæ vocabulum claudit. Una quidem ex alteratum
facientibus, id est propria differentia, et reliqua quæ aliud facere
demonstrata est, id est magis propria, inseparabiles differentiæ esse dicuntur.
F quarum subdivisio fit. Inseparabilium
differentiarum aliæ sunt per se, aliæ secundum accidens, per se quidem magis
propriæ, secundum accidens vero propriæ. Per se autem aliquid inesse dicitur
quod alicuius substantiam informat. Si enim idcirco quælibet species est,
quoniam substantiali differentia constituitur, illa differentia per se subiecto
adest neque per accidens aut per quodlibet aliud medium sed sui præsentia
speciem quam tuetur informat, ut hominem rationabilitas, homini enim huiusmodi
differentia per se inest, idcirco enim homo est, quia ei rationabilitas adest;
quæ si discesserit, species hominis non manebit. Et has quidem quæ
substantiales sunt, inseparabiles esse nullus ignorat; separari enim a subiecto
non poterunt, nisi interempta sit natura subiecti. Secundum accidens vero
inseparabiles differentiæ sunt hæ quæ propriæ nuncupantur, ut aquilum esse vel
simum; quæ idcirco per accidens nuncupantur, quoniam iam constitutæ speciei
extrinsecus accidunt nihil subiecti substantiæ commodantes. ILLÆ IGITUR QUÆ PER
SE SUNT, IN SUBSTANTIÆ ƿ RATIONE ACCIPIUNTUR ET FACIUNT ALIUD, ILLÆ VERO QUÆ
SECUNDUM ACCIDENS, NEC IN SUBSTANTIÆ RATIONE DICUNTUR NEC FACIUNT ALIUD SED
ALTERATUM. ET ILLÆ QUIDEM QUÆ PER SE SUNT, NON SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS, ILLÆ
vero QUÆ PER ACCIDENS, VEL SI INSEPARABILES SINT, INTENTIONEM RECIPIUNT ET
REMISSIONEM; NAM NEQUE GENUS MAGIS AUT MINUS PRÆDICATUR DE EO CUIUS FUERIT
GENUS, NEQUE GENERIS DIFFERENTIÆ, SECUNDUM QUAS DIVIDITUR; IPSÆ ENIM SUNT QUÆ
UNIUSCUIUSQUE RATIONEM COMPLENT, ESSE AUTEM UNI CUIQUE UNUM ET IDEM NEQUE
INTENTIONEM NEQUE REMISSIONEM SUSCIPIENS EST, AQUILUM AUTEM ESSE VEL SIMUM VEL
COLORATUM ALIQUO MODO ET INTENDITUR ET REMITTITUR. Differentiis rite partitis
earum inter se distantiam monstrat atque unam quidem repetit quam superius
dixit. Cum enim tres esse dixisset differentias, communes, proprias, magis
proprias, alteratum facere dixit proprias, sicut etiam communes, aliud mimme sed
hoc solis magis propriis reservavit. Nunc igitur idem repetit dicens quoniam
inseparabiles differentiæ quæ substantiam monstrant, id est quæ per se
subiectis speciebus insunt easque perficiunt, aliud faciunt, illæ vero ƿ quæ
sunt propriæ, id est secundum accidens inseparabiles differentiæ, neque in
substantia insunt nec aliud faciunt sed tantum, ut superius dictum est,
alteratum. Item alia distantia est earum differentiarum quæ secundum
substantiam sunt, ab his quæ secundum accidens, quoniam quæ substantiam
monstrant, intendi aut remitti non possunt, quæ vero sunt secundum accidens, et
intentione crescunt et remissione decrescunt. Id autem probatur hoc modo.
Unicuique rei esse suum neque crescere neque deminui potest; nam qui homo est,
humanitatis suæ nec crementa potest nec detrimenta suscipere. Nam neque ipse a se plus aut
minus hodie vel quolibet alio tempore homo esse potest nec homo rursus ab alio
homine plus homo potest esse vel animal. Utrique enim æqualiter animalia, æqualiter
homines esse dicuntur. Quodsi uni cuique esse suum nec cremento ampliari potest
nec inminutione decrescere, quod per id facile monstrari potest, quoniam quæ
genera sunt vel species. Nulla intentione vel remissione variantur, non est
dubium quin differentiæ quoque, quæ uniuscuiusque speciei substantiam formant,
nec remissionis detrimenta suscipiant nec intentionis augmenta. Itaque
substantiales differentiæ neque intentionem neque remissionem suscipiunt. Huius
causa hæc est. Quoniam esse unicuique unum et idem est, et intentionem
remissionemue non suscipit huius exemplum. Genus ƿ enim dici non potest plus
minusue cuilibet genus; omnibus enim genus æqualiter superponitur. Differentiae
quoque quae dividunt genus et informant speciem, quoniam speciei essentiam
complent, nec intentionem recipiunt nec remissionem. Quae vero secundum
accidens differentiae sunt inseparabiles, ut aquilum esse vel simum vel
coloratum aliquo modo, et intentionem suscipiunt et remissionem. Fieri enim
potest ut hic paulo sit nigrior, hic vero amplius simus, ille minus aquilus, at
vero quod non omnes homines aequaliter rationales mortalesque sint nec
specierum nec differentiarum natura videtur admittere. CUM IGITUR TRES SPECIES
DIFFERENTIAE CONSIDERENTUR ET CUM HAE QUIDEM SINT SEPARABILES, ILLAE VERO
INSEPARABILES, ET RURSUS INSEPARABILIUM CUM HAE QUIDEM SINT PER SE, ILLAE VERO
PER ACCIDENS, RURSLLS EARUM QUAE SUNT PER SE DIFFERENTIARUM ALIAC QUIDEM SUNT
SECUNDUM QUAS DIVIDIMUS GENERA IN SPECIES, ALIAE VERO SECUNDUM QUAS EA QUAE
DIVISA SUNT SPECIFICANTUR, UT CUM PER SE DIFFERENTIAE OMNES HUINSMODI SINT,
ANIMATI ET INANIMATI, ƿ SENSIBILIS ET INSENSIBILIS, RATIONALIS ET IRRATIONALIS,
MORTALIS ET IMMORTALIS, EA QUIDEM QUAE EST ANIMATI ET SENSIBILIS DIFFERENTIA.
CONSTITUTIVA EST SUBSTANTIAE ANIMALIS -- EST ENIM ANIMAL SUBSTANTIA ANIMATA
SENSIBILIS -- EA VERO QUAE EST MORTALIS ET IMMORTALIS DIFFERENTIA ET RATIONALIS
ET IRRATIONALIS, DIVISIVAE SUNT ANIMALIS DIFFERENTIAE; PER EAS ENIM GENERA IN
SPECIES DIVIDIMUS. Fit nunc differentiarum plena et suprema divisio, quae est
huiusmodi. Differentiarum
aliae sunt separabiles, aliae inseparabiles, inseparabilium aliae sunt secundum
accidens, aliae substantiales. Substantialium aliae sunt divisibiles generis,
aliae constitutivae specierum. Quod vero ait: CUM IGITUR TRES SPECIES
DIFFERENTIAE CONSIDERENTUR, ad hoc retulit, quod in prima differentiarum
divisione partim eas communes esse, partim proprias, partim magis proprias
disit, quas rursus tres differentias alias separabiles esse monstravit, alias
inseparabiles, separabiles quidem commlmes, inseparabiles vero proprias ac
magis proprias. Inseparabilium vero fecit divisionem
dicens alias esse secundum accidens, quae propriae nuncupantur, magis proprias
vero secundum substantiam considerari. Earum vero quae secundum substantiam
sunt, subdivisionem facit, quod ƿ aliae earum genus dividant, aliae speciem
informent. Ad cuius rei facilem cognitionem illa tertii libri specierum
generumque dispositio transcribatur. Sitque primum substantia, sub hac
corporeum atque incorporeum, sub corporeo animatum atque inanimatum, sub
animato sensibile atque insensibile, sub quo animal, sub animali rationale
atque irrationale, sub rationali mortale atque immortale et sub mortali species
hominis, quae solis deinceps individuis praeponatur. In hac igitur divisione
omnes hae differentiae specificae nuncupantur, generum enim specierumque
differentiae sunt sed generum quidem divisivae, specierum autem constitutivae. Id
autem probatur hoc modo. Substantiam quippe corporei atque incorporei
differentiae partiuntur, corporeum vero animati atque inanimati, animatum
sensibilis atque insensibilis. Ita igitur genera substantiales differentiae
partiuntur et dicuntur generum divisivae. At velo si eaedem differentiae quae a
genere descendentes genus dividunt, colligantur et in unum quae possunt iungi
copulentur, species informatur. Nam cum animal species sit substantiae -- omnia
enim superiora de inferioribus praedicantur et quicquid inferius fuerit,
species erit etiam superioris -- animatum tamen atque ƿ sensibile quae sunt
differentiae, si referantur ad genera, divisivae sunt, constitutivae vero fiunt
animalis eiusque substantiam formant atque constituunt definitionemque
conformant, ut sit animal substantia animata sensibilis. Substantia quidem
genus, animatum vero atque sensibile eiusdem differentiae constitutivae. Item
animal rationabilitas atque irrationabilitas dividit, mortali etiam atque
immortali dividitur sed iuncta rationabilitas atque mortalitas, quae animalis
divisivae fuerant, fiunt hominis constitutivae eiusque perficiunt speciem atque
omnem eius rationem definitionis informant atque perficiunt. At si
irrationabilitas cum mortalitate iungatur, fiet equus aut quodlibet animal,
quod ratione non utitur, rationabilitas vero atque immortalitas copulatae dei
substantiam informant. Ita eaedem differentiae cum referuntur ad genera,
divisivae generum fiunt, si vero ad inferiores species considerentur, informant
species earumque substantiam convenienti copulatione constituunt. In hoc quæsitum
est, quemadmodum dicerentur esse hæ differentiæ ƿ specierum constitutivæ, cum
irrationabilis differentia atque immortalis nullam speciem videantur efficere.
Respondemus primum quidem placere Aristoteli cælestia corpora animata non esse:
quod velo animatum non sit, animal esse non posse; quod vero non sit animal,
nec rationale esse concedi. Sed eadem corpora propter simplicitatem et
perpetuitatem motus æterna esse confirmat. Est igitur aliquid quod ex duabus
his differentiis conficiatur, irrationabili scilicet atque immortali. Quodsi
magis cedendum Platoni est et cælestia corpora animata esse credendum, nullum
quidem his differentiis potest esse subiectum -- quicquid enim irrationabile
est corruptioni subiacens et generationi, immortale esse non poterit -- sed
tamen hæ differentiæ, quoniam substantialium differentiarum in numero sunt, si
iungi ullo modo potuissent, earum naturam et speciem quoque possent efficere. Atque
ut intellegatur, quæ sit hæc potentia effieiendæ substantiæ specieique formandæ
respiciamus ad proprias atque communes, quæ tametsi iungantur, speciem
substantiamque nulla ratione constituunt. Si quis enim loquatur ambulans,
quæ sunt duæ communes differentiæ, vel si albus ac longus, num idcirco isdem
eius substantia constituitur? Minime. Cur? Quia non eiusdem sunt generis, quæ
alicuius possint constituere et conformare substantiam. ƿ Ita igitur hæ, id est
irrationale atque immortale, etiamsi subiectum aliquod habere non possunt,
possent tamen substantiam efficere, si ullo modo iungi copularique potuissent.
Præterea irrationale iunctum cum mortali substantiam pecudis facit: est igitur
constitutiva irrationalis differentia. Item immortale ac rationale coniuncta
efficiunt deum: est igitur immorlale quod speciem formet. Quodsi inter se iungi
nequeunt, non idcirco quod in natura earum est, abrogatur. SED HÆ QUIDEM QUÆ
DIVISIVÆ SUNT DIFFERENTIÆ GENERUM, COMPLETIVÆ FIUNT ET CONSTITUTIVÆ SPECIERUM;
DIVIDITUR ENIM ANIMAL RATIONALI ET IRRATIONALI DIFFERENTIA ET RURSUS MORTALI ET
IMMORTALI DIFFERENTIA. SED EA QUÆ EST RATIONALIS DIFFERENTIA ET MORTALIS,
CONSTITUTIVÆ FIUNT HOMINIS, RATIONALIS VERO ET IMMORTALIS. DEI, ILLÆ vero QUÆ
SUNT IRRATIONALIS ET MORTALIS, IRRATIONABILIUM ANIMALIUM. SIC ETIAM ET SUPREMÆ
SUBSTANTIÆ CUM DIVISIVA SIT ANIMATI ET INANIMATI DIFFERENTIA ET SENSIBILIS ET
INSENSIBILIS, ANIMATA ET SENSIBILIS CONGREGATÆ AD SUBSTANTIAM ANIMAL
PERFECERUNT. Geminum differentiarum usum esse demonstrat, unum quidem quo
genera dividuntur, alium vero quo species informantur; neque enim hoc solum differentiæ
faciunt, ut genera partiantur, verum etiam dum genera dividunt, species in quas
genera deducuntur efficiunt. Itaque quæ divisivæ sunt generum, fiunt
constitutivæ specierum, huiusque rei illud exemplum est quod ipse subiecit:
animalis quippe differentiæ sunt divisivæ rationale atque irrationale, mortale
atque immortale, his enim prædicatio diniditur animalis. Omne enim quod animal
est, aut rationale aut irrationale aut mortale aut immortale est. Sed istæ
differentiæ quæ dividunt genus quod est animal speciei substantiam formam quæ
constituunt. Nam cum sit homo animal, efficitur rationali mortalique
differentiis, quæ dudum animal partiebantur. Item cum sit equus animal,
irrationali mortalique differentiis constituitur, quæ dudum animal dividebant.
Deus autem cum sit animal, ut de sole dicamus. Rationali immortalique efficitur
differentiis, quas dividere genus habita partitio paulo ante monstravit. Sed
hic, ut diximus deum corpoleum intellegi oportet, ut solem et cælum cæteraque
huiusmodi, quæ cum animata et rationabilia Plato esse confirmat, tum in deorum
vocabulum antiquitatis veneratione probantur assumpta, de primo quoque genere,
id est substantia demonstrantur venire. Nam cum eius divisivæ sint differentiæ
ƿ animatum atque inanimatum, sensibile atque insensibile, iunctæ differentiæ
sensibilis atque animati efficiunt substantiam animatam atque sensibilem, quod
est animal. Iure igitur dictum est, quæ divisivæ sunt differentiæ generum,
easdem esse constitutivas specierum. QUONIAM ERGO EÆDEM ALIQUO MODO QUIDEM
ACCEPTÆ FIUNT CONSTITUTIVÆ, ALIQUO MODO AUTEM DIVISIVÆ, SPECIFICÆ OMNES
VOCANTUR. ET HIS MAXIME OPUS EST AD DIVISIONES GENERUM ET DEFINITIONES SED NON
HIS QUÆ SECUNDUM ACCIDENS INSEPARABILES SUNT, NEC MAGIS HIS QUÆ SUNT
SEPARABILES. Omnes a genere differentias procedentes
genus ipsum a quo procedunt, dividere nullus ignorat. Ipsæ autem quæ dividunt
genus, si ad posteriores species applicentur, informant substantias easque
perficiunt. Eædem igitur sunt constitutivæ specierum, eædem divisibiles
generum, alio tamen modo atque alio consideratæ, ut si ad genus relatæ quidem
in contrariam divisionem spectentur, divisibiles generis inveniuntur, si vero
iunctæ aliquid efficere possint, specierum constitutivæ sunt. Quæ cum ita sint,
hæ differentiæ quæ genus dividunt, rectissime divisivæ nominanturÑquæ enim
constitumlt speciem, specificæ sunt sed constituunt speciem hæ differentiæ quæ
ƿ sunt generis divisivæ Ñ eædemque sunt specierum constitutivæ. Quare iure quæ
generum divisivæ sunt et quæ specierum constitutivæ, specificæ nuncupantur. Has
igitur in divisione generis et in definitione specierum accipi oportere
manifestum est. Quoniam enim divisivæ sunt, per eas dividi oportet genus,
quoniam autem constitutivæ, per eas species definiri; quibus enim unumquodque
constituitur, isdem etiam definitur. Constituitur autem species per differentias generis
divisivas, quæ sunt specificæ. Iure igitur specificæ solæ et in generis
divisione et in specierum definitione ponuntur. Et de specificis quidem hæc
ratio est, de his autem quæ vel separabilia vel inseparabilia continent
accidentia, nihil in generum divisione vel definitione specierum poterit
assumi, idcirco quoniam quæ divisibiles sunt, substantiam generis dividunt, et
quæ constitutivæ sunt. Substantiam
speciei constituunt. Quæ vero sunt inseparabilia accidentia, nullius
substantiam informant. Unde fit ut multo minus separabilia accidentia ad
divisiones generum vel specierum definitiones accommodentur; omnino enim
dissimiles sunt substantialibus differentiis. Nam inseparabilia accidentia hoc
fortasse habent commune cum specificis, hoc est substantialibus differentiis,
quod æque subiectum non relinquunt, sicut nec specificæ differentiæ.
Separabilia autem accidentia ne hoc quidem; separari ƿ enim possunt, nec tantum
potestate et mentis ratiocinatione sed actus etiam præsentia, et omnino
veniendi vel discedendi varietatibus permutantur. QUAS ETIAM DETERMINANTES
DICUNT: DIFFERENTIA EST QUA ABUNDAT SPECIES A GENERE. HOMO ENIM AB ANIMALI PLUS
HABET RATIONALE ET MORTALE: ANIMAL ENIM NEQUE IPSUM NIHIL HORUM EST -- NAM UNDE
HABEBUNT SPECIES DIFFERENTIAS? -- NEQUE ENIM OMNES OPPOSITAS HABET -- NAM IN
EODEM SIMUL HABEBUNT OPPOSITA -- SED, QUEMADMODUM PROBANT, POTESTATE QUIDEM
OMNES HABET SUB SE DIFFERENTIAS, ACTU VERO NULLAM. AC SIC NEQUE EX HIS QUÆ NON
SUNT, ALIQUID FIT NEQUE OPPOSITA CIRCA IDEM SUNT. Specificas differentias
definitione concludit dicens substantiales differentias a quibusdam tali
descriptionis ratione finiri: DIFFERENTIA SPECIFICA EST QUA ABUNDAT SPECIES A
GENERE. Sit enim genus animal, species homo: habet igitur homo differentias in se,
quæ eum constituunt, rationale atque mortale; omnis enim species constitutivas
formæ suæ differentias in se retinet nec præter illas esse potest, quarum
congregatione perfecta est. Si igitur animal quidem solum genus est, homo vero
est animal rationale mortale, plus habet homo ab animali id quod rationale est
atque mortale. Quo igitur abundat species ƿ a genere, id est quo superat genus
et quo plus habet a genere, hoc est specifica differentia. Sed huic definitioni
quædam quæstio videtur occurrere habens principium ex duabus per se
propositionibus votis, una quidem, quoniam duo contraria in eodem esse non
possunt, alia vero, quoniam ex nihilo nihil fit. Nam neque contraria pati sese
possunt, ut in eodem simul sint, nec aliquid ex nihilo fieri potest; omne enim
quod fit, habet aliquid unde effici possit atque formari. Quæ propositiones
talem faciunt quæstionem. Dictum est differentiam esse id qua plus haberet
species a genere. Quid igitur? Dicendum est genus eas differentias quas habent
species, non habere? Et unde habebit species differentias quas genus non habet?
Nisi enim sit unde veniant, differentiæ in speciem venire non possunt. Quodsi
genus quidem has differentias non habet, species autem habet, videntur ex
nihilo differentiæ in speciem comlenisse et factum esse aliquid ex nihilo, quod
fieri non posse superius dicta propositio monstravit. Quod si differentias
omnes genus continet, differentiæ autem in contraria dissoluuntur, fiet ut
rationabilitatem atque irrationabilitatem, mortalitatem atque immortalitatem
simul habeat animal, quod est genus, et erunt in eodem bina contraria, quod
fieri non potest. Neque enim sicut in corpore solet esse
alia pars alba, alia nigra, ita fieri in genere potest; genus enim per se
consideratum partes non habet, nisi ad species referatur. Quicquid igitur
habet, non partibus sed tota sui magnitudine retinebit. Nec illud dubium est,
quin in partibus suis genus habeat ƿ contrarietates, ut animal in homine
rationabilitatem, in bove contrarium. Sed nunc non de speciebus quærimus, de
quibus constat sed an ipsum per se genus eas differentias quas habent species,
habere possit atque intra suæ substantiæ ambitum continere. Hanc igitur quæstionem
tali ratione dissolvimus. Potest quælibet illa res id quod est non esse sed
alio modo esse, alio vero non esse, ut Socrates cum stat, et sedet et non sedet
sedet quidem potestate, actu vero non sedet. Cum enim stat, manifestum est eum
pon agere sessionem sed potius standi immobilitatem. Sed rursus cum stat sedet,
non quia iam sedet sed quia sedere potest; ita actu quidem non sedet, potestate
vero sedet. Et ouum animal est
et non est animal. Non est quidem animal actu, adhuc namque ouum est nec ad
animalis processit vivificationem sed idem tamen est animal potestate, quia
potest effici animal, cum formam ac spiritum vivificationis acceperit. Ita
igitur genus et habet has differentias et non habet, non habet quidem actu sed
habet potestate. Si enim ipsum per se animal consideretur, differentias non
habebit; si autem ad species reducatur, habere potest sed distributim atque ut
eius speciebus separatim nihil possit evenire contrarium. Ita ipsum genus si
per se consideretur, ƿ differentiis caret; quod si ad species referatur, per
distributas species vel in partibus suis contraria retinebit, atque ita nec ex
nihilo venerunt differentiæ quas genus retinet potestate nec utraque contraria
in eodem sunt, cum contrarias differentias in eo quod dicitur genus, actu non
habet: impossibilitas enim eius propositionis quæ dicit contraria in eodem esse
non posse, in eo consistit quod contraria actu in eodem esse non possunt. Nam potestate et non actu duo contraria in eodem esse
nihil impedit. Quæ vero nos contraria diximus, Porphyrius opposita nuncupavit.
Est enim genus contrarii oppositum; omnia enim contralia, si sibimet ipsis considerantur,
opposita sunt. DEFINIUNT AUTEM EAM ET HOC MODO: DIFFERENTIA EST QUOD DE
PLURIBUS ET DIFFERENTIBUS SPECIE IN EO QUOD QUALE SIT PRÆDICATUR; RATIONALE
ENIM ET MORTALE DE HOMINE PRÆDICATUM IN EO QUOD QUALE QUIDDAM EST HOMO DICITUR
SED NOLL IN EO QUOD QUID EST. QUID EST ENIM HOMO INTERROGATIS NOBIS CONVENIENS EST
DICERE ANIMAL, QUALE AUTEM ANIMAL INQUISITI, QUONIAM RATIONALE ET MORTALE EST,
CONVENIENTER ASSIGNABIMUS. Tres sunt interrogationes ad quas genus, species,
differentia, proprium atque accidens respondetur, hæc autem sunt: quid sit,
quale sit, quomodo se habeat. Nam si quis interroget: quid est Socrates?
Responderi per genus ac speciem convenit aut animal aut homo. Si quis quomodo
se habeat Socrates interroget, iure accidens respondebitur, id est aut sedet aut
legit aut cætera. Si quis vero qualis sit Socrates interroget, aut differentia
aut proprium aut accidens respondebitur, id est vel rationalis vel risibilis
vel caluus. Sed in proprio quidem illa est observatio, quod illud proprium dici
potest quod de una specie prædicatur, accidens vero tale est quod qualitatem
designet quæ non substantiam significet, differentia vero talis est quæ
substantiam demonstret. Interrogati igitur qualis unaquæque res sit, si volumus
reddere substantiæ qualitatem, differentiam prædicamus. Quæ differentia numquam
de una tantum specie prædicatur, ut mortale vel rationale sed de pluribus. Quod
igitur de pluribus speciebus inter se differentibus prædicatur ad eam
interrogationem, quæ quale sit id de quo quæritur interrogat, ea est
differentia cuius talem posuit definitionem: DIFFERENTIA EST QUOD DE PLURIBUS ƿ
SPECIE DIFFERENTIBUS IN EO QUOD QUALE SIT PRÆDICATUR. Cuius definitionis causam
rationemque pertractans ait: REBUS ENIM EX MATERIA ET FORMA CONSTANTIBUS VEL AD
SIMILITUDINEM MATERIÆ ET FORMÆ CONSTITUTIONEM HABENTIBUS, QUEMADMODUM STATUA EX
MATERIA EST ÆRIS, FORMA AUTEM FIGURA. SIC ET HOMO COMMUNIS ET SPECIALIS EX
MATERIA QUIDEM SIMILITER CONSISTIT GENERE, EX FORMA AUTEM DIFFERENTIA, TOTUM
AUTEM HOC ANLMAL RATIONALE MORTALE HOMO EST, QUEMADMODUM ILLIC STATUA. Dixit superius differentias esse quæ in qualitate
speciei prædicarentur, nunc autem causas exequitur, cur speciei qualitas
differentia sit. Omnes, inquit, res vel ex materia formaque consistunt vel ad
similitudinem materiæ atque formae substantiam sortiuntur. Ex materia quidem
formaque subsistunt ƿ omnia quaecumque sunt corporalia; nisi enim sit subiectum
corpus quod suscipiat formam, nihil omnino esse potest. Si enim lapides non
fuissent. Muri parietesque non essent, si lignum non fuisset, omnino nec mensa
quidem, quae ex ligni materia est, esse potuisset. Igitur supposita materia ac
praeiacente cum in ipsam figura superuenerit, fit quaelibet illa res corporea
ex materia formaque subsistens, ut Achillis statua ex aeris materia et ipsius
Achillis figura perficitur. Atque ea quidem quae corporea sunt, manifestum est
ex materia formaque subsistere, ea vero quae sunt incorporalia, ad
similitudinem materiae atque formae habent suppositas priores antiquioresque
naturas, super quas differentiae venientes efficiunt aliquid quod eodem modo
sicut corpus tamquam ex materia ac figura consistere videatur, ut in genere ac
specie additis generi differentiis species effecta est. Ut igitur est in
Achillis statua aes quidem materia, forma vero Achillis qualitas et quaedarn
figura, ex quibus efficitur Achillis statua, quae subiecta sensibus capitur,
ita etiam in specie, quod est homo, materia quidem eius genus est, quod est
animal, cui superveniens qualitas rationalis animal rationale, id est speciem
fecit. Igitur speciei materia quaedam est genus, forma vero et quasi qualitas
differentia. Quod est igitur in statua aes, hoc est in specie genus, quod in
statua figura conformans, id in specie differentia, quod in statua ipsa statua,
quae ex aere ƿ figuraque conformatur, id in specie ipsa species, quae ex genere
differentiaque coniungitur. Quodsi materia quidem speciei genus est, forma
autem differentia, omnis vero forma qualitas est, iure omnis differentia
qualitas appellatur. Quae cum ita sint, iure in eo quod quale sit
interrogantibus respondetur. DESCRIBUNT AUTEM HUIUSMODI DIFFERENTIAS ET HOC
MODO: DIFFERENTIA EST QUOD APTUM NATURA EST DIVIDERE QUAE SUB EODEM SUNT
GENERE; RATIONALE ENIM ET IRRATIONALE HOMINEM ET EQUUM, QUAE SUB EODEM SUNT
GENERE, QUOD EST ANIMAL, DIVIDUNT. Haec quidem definitio cum sit usitata atque ante oculos
exposita, eam tamen plenius dilucideque declaravit. Omnes enim differentiae
idcirco differentiae nuncupantur, quia species a se differre faciunt, quas unum
genus includit, ut homo atque equus propriis discrepant differentiis; nam sicut
homo animal est, ita etiam equus, ergo secundum genus nullo modo distant. Quae
igitur secundum genus minime discrepant, ea differentiis distribuuntur. Additum
enim rationale quidem homini, irrationale vero equo equus atque homo, quae sub
eodem fuerant genere; distribuuntur et discrepant, additis scilicet
differentiis. ASSIGNANT AUTEM ETIAM HOC MODO: DIFFERENTIA EST QUA DIFFERUNT A
SE SINGULA; NAM SECUNDUM GENUS NON DIFFERUNT. SUMUS ENIM MORTALIA ANIMALIA ET
NOS ET IRRATIONABILIA SED ADDITUM RATIONABILE SEPARAVIT NOS AB ILLIS, ET
RATIONABILES SUMUS ET NOS ET DII SED MORTALE APPOSITUM DISIUNXIT NOS AB ILLIS. Vitiosa
ratione et non sana quod uult explicat definitio quorundam. Id enim esse dicunt
differentiam qua unaquaeque res ab alia distet. In qua definitione nihil interest quod ita dixit an
ita concluserit: differentia est id quod est differentia. Etenim differentiae
nomine in eiusdem differentiae usus est ƿ definitione dicens: DIFFERENTIA EST
QUA DIFFERUNT A SE SINGULA. Quodsi adhuc differentia nescitur, nisi definitione
clarescat, differre quoque quid sit qui poterimus agnoscere? Ita nihil amplius
attulit ad agnitionem qui differentiae nomine id eiusdem usus est definitione.
Est autem communis et uaga nec includens substantiales differentias sed
quaslibet etiam accidentes hoc modo: DIFFERENTIA EST QUA A SE DIFFERUNT
SINGULA; quae enim genere eadem sunt, differentia discrepant, ut cum homo atque
equus idem sint in animalis genere, quoninm utraque sunt animalia, differunt
tamen differentia rationali, et cum dii atque homines sub rationalitate sint
positi, differunt mortalitate. Rationale igitur hominis ad equum differentia
est, mortale hominis ad deum, atque hoc quidem modo substantiales differentiae
colliguntur. Quodsi Socrates sedeat, Plato vero ambulet, erit differentia ambulatio
vel sessio, quae substantialis non est. Namque istam quoque differentiam
definitio videtur incllldere, cum dicit: DIFFERENTIA EST QUA DIFFERUNT SINGULA;
quocumque enim Socrates a Platone distiterit -- nullo autem alio distare nisi
accidentibus potest -- id erit differentia secundum superioris terminum
definitionis. Quam rem scilicet viderunt etiam hi qui definitionis huius uagum
communemque finem reprehendentes certæ conclusionis terminum subiecerunt. INTERIUS
AUTEM PERSCRUTANTES DE DIFFERENTIA DICUNT, NON QUODLIBET EORUM QUÆ SUB EODEM
SUNT GENERE DIVIDENTIUM ESSE DIFFERENTIAM SED QUOD AD ESSE CONDUCIT ET QUOD
EIUS QUOD EST ESSE REI PARS EST; NEQUE ENIM QUOD APTUM NATUM EST NAVIGARE ERIT
HOMINIS DIFFERENTIA, ETSI PROPRIUM SIT HOMINIS. DICIMUS ENIM 'ANIMALIUM HÆC
QUIDEM APTA NATA SUNT AD NAVIGANDUM, ILLA VERO MINIME', DINIDENTES AB ALIIS SED
APTUM NATUM ESSE AD NAVIGANDUM NON ERAT COMPLETIVUM SUBSTANTIÆ NEC EIUS PARS
SED APTITUDO QUÆDAM EIUS EST, IDCIRCO, QUONIAM NON EST TALIS QUALES SUNT QUÆ
SPECIFICÆ DICUNTUR DIFFERENTIÆ. ERUNT IGITUR SPECIFICÆ DIFFERENTIÆ QUÆCUMQUE
ALTERAM FACIUNT SPECIEM ET QUÆCUMQUE IN EO QUOD QUALE EST ACCIPIUNTUR. -- ET DE
DIFFERENTIIS QUIDEM ISTA SUFFICIUNT. Sensus propositionis huiusmodi est.
Quoniam superius disit determinasse quosdam differentiam esse qua a se singllla
discreparent, ait alios diligentius de differential perscrutantes non ƿ fuisse
arbitratos recte esse superius propositam definitionem. Neque enim omnia quæcumque
sub eodem posita genere differre faciunt, differentiæ hæ de quibus nunc
tractatur, id est specificæ, numerari queunt. Plura enim sunt quæ ita dividunt
species sub uno genere positas, ut tamen eorum substantiam minime conforment,
quia non videntur esse differentiæ specificæ nisi illæ tantum quæ ad id quod
est esse proficiunt et quæ in definitionis alicuius parte ponuntur. Hæ autem sunt nt rationale
hominis. Nam et substantiam hominis conformat et ad esse hominis proficit et
definitionis eius pars est. Ergo
nisi ad id quod est esse conducit et eius quod est esse rei pars sit, specifica
differentia nullo modo poterit nuncupari quid est autem esse rei? Nihil est aliud nisi definitio.
Unicuique enim rei interrogatæ 'quid est?' si quis quod est esse monstrare
voluerit, definitionem dicit. Ergo si qua definitionis pars fuerit, eius erit
pars quæ uniuscuiusque rei quid esse sit designet. Definitio est quidem quæ
quid unaquæque res ƿ sit, ostendit ac profert, demonstraturque quid uni cuique
rei sit esse per definitionis assignationem. Illæ vero differentiæ quæ non ad
substantiam conducunt sed quoddam quasi extrinsecus accidens afferunt, specificæ
non dicuntur, licet sub eodem genere positas species faciant discrepare, ut si
quis hominis atque equi hanc differentiam dicat, aptum esse ad navigandum. Homo
enim aptus est ad navigandum, equus vero minime, et cum sit equus atque homo
sub eodem genere animalis, addita differentia 'aptum esse ad navigandum' equum
distinxit ab homine. Sed aptum esse ad navigandum non est huiusmodi, quale quod
possit hominis formare substantiam sed tantum quandam quodammodo aptitudinem
monstrat et ad faciendum aliquid vel non faciendum oportunitatem. Idcirco ergo specifica differentia esse non dicitur.
Quo fit ut non omnis differentia quæ sub eodem genere positas species
distribuit, specifica esse possit sed ea tantum quæ ad substantiam speciei
proficit et quæ in parte definitionis accipitur. Concludit igitur esse
specificas differentias quæ alteras a se species faciunt per differentias
substantiales. Nam si uni cuique id est esse quodoumque substantialiter fuerit,
quæcumque differentiæ substantialiter diversæ sunt, illas species quibus
assunt, omni substantia faciunt alteras ac discrepantes, atque hæ in
definitionis parte sumuntur. Nam si definitio substantiam monstrat ƿ et
substantiales differentiæ species efficiunt, substantiales differentiæ erunt
partes definitionum. PROPRIUM VERO QUADRIFARIAM DIVIDUNT. NAM ET ID QUOD SOLI
ALICUI SPECIEI ACCIDIT, ETSI NON OMNI, UT HOMINI MEDICUM ESSE VEL GEOMETREM, ET
QUOD OMNI ACCIDIT, ETSI NON SOLI, QUEMADMODUM HOMINI ESSE BIPEDEM ET QUOD SOLI
ET OMNI ET ALIQUANDO, UT HOMINI IN SENECTUTE CANESCERE, QUARTUM VERO, IN QUO
CONCURRIT ET SOLI ET OMNI ET SEMPER, QUEMADMODUM HOMINI ESSE RISIBILE. NAM ETSI
NON SEMPER RIDEAT, TAMEN RISIBILE DICITUR, NON QUOD IAM RIDEAT SED QUOD APTUS
NATUS SIT; HOC AUTEM EI SEMPER EST NATURALE ET EQUO HINNIBILE. HÆC AUTEM PROPRIE
PROPRIA PERHIBENT ESSE, QUONIAM ETIAM CONVERTUNTUR. QUICQUID ENIM EQUUS,
HINNIBILE, ET QUICQUID HINNIBILE, EQUUS. Superius dictum est omnia propria ex
accidentium genere descendere. Quicquid enim de aliquo prædicatur, aut substftntiam
informat aut secundum accidens inest. Nihil vero est quod cuiuslibet rei
substantiam monstret nisi genus, species et differentia, genus quidem et
differentia speciei, species vero individuorum. Quicquid ergo reliquum est, in accidentium numero
ponitur. Sed quoniam ipsa accidentia habent inter se aliquam differentiam,
idcirco alia quidem propria, alia priore atque antiquiore nomine accidentia
nunlcupantur. Et de accidentibus paulo post, nunc de propriis. Quæ quadrifariam
dividuntur, non tamquam genus aliquod proprium in quattuor species dividi
secarique possit sed hoc quod ait dividunt, ita intellegendum est, tamquam si
diceret 'nuncupant', id est propria quadrifariam dicunt. Cuius quadrifariæ
appellationis significationes enumerat, ut quæ sit conveniens et congrua
nuncupatio proprietatis ostendat. Dicit ergo proprium accidens quod ita uni
speciei adest, ut tamen nullo modo coæquetur ei sed infra subsistat ac maneat,
ut hominis dicitur proprium medicum esse, idcirco quoniam nulli alii inesse
animalium ƿ potest. Nec illud attendimus, an hoc de omni homine prædicari
possit sed illud tantum, quod de nullo alio nigi de homine dici potest medicum
esse. Et hæc quidem significatio proprii dicitur inesse SOLI, ETSI NON OMNI;
soli enim speciei, etsi non omni coæquatur, ut medicina soli quidem inest
homini sed non omnibus hominibus ad scientiam adest. Aliud proprium est quod
huic e contrario dicitur omni, etsi non soli; quod huiusmodi est, ut omnem
quidem speciem contineat eamque transcendat. Et quoniam quidem nihil est
subiectæ speciei quod illo proprio non utatur, dicimus omni, quoniam vero
transcendit in alias, dicimus non soli: hoc huiusmodi est quale homini esse
bipedem, proprium est enim bomini esse bipedem. Omnis enim homo bipes est
etiamsi non solus, aves enim bipedes sunt. Geminæ igitur significationes
proprii quæ superius dictæ sunt, habent aliquid minus, prima quidem quia non
omni, secunda vero quia non soli. Quas si iungimus, facimus omni et soli. Sed
demimus aliquid secundum tempus, si ei adiciatur aliquando, ut sit hæc tertia
proprii nuncupatio 'omni et soli sed aliquando', ut est in senectute canescere
vel in ivuentute pubescere; omni enim homini adest in ivuentute pubescere, in
senectute canescere, et soli. Pubescere
enim solius hominis est sed aliquando, ƿ neque enim omni tempore sed in sola
tantum ivuentute. Hæc igitur determinatio proprii in eo quidem modo quod omni
et soli inest, absoluta est sed ex eo minuit aliquid vel contrahit, cum dicimus
ALIQUANDO. Quod si auferamus, fit proprii integra simplexque significatio hoc
modo: proprium est quod omni et soli et semper adest. Omni autem et soli
speciei et semper intellegendum est ut hornini risibile, equo hinnibile; omnis
enim et solus homo risibilis est et semper. Neque illud nos ulla dubitatione
perturbet, quod semper homo non rideat; non enim ridere est proprium hominis
sed esse risibile, quod non in actu sed in potestate consistit. Ergo etiamsi
non rideat, quia ridere tamen posse soli et omni homini semper adesse dicitur,
convenienter proprium nuncupatur. Nam si actus separatur ab specie, potestas
nulla ratione disiungitur. Quattuor igitur significationes proprii dixit. Nam
prima quidem, quando accidens ita subiectæ speciei adest, ut soli ei adsit,
etiamsi non omni, ut homini medicina; secunda vero, ƿ cum soli quidem non
adest, omni vero semper adiungitur, ut homini esse bipedem; tertia vero, cum
omni et soli sed aliquando, ut omni homini in ivuentute pubescere; quarta, cum
omni et soli et semper adest, ut esse risibile. Atque ideo cætera quidem
converti non possunt: neque enim coæquatur quod soli sed non omni speciei
adest. Species quidem de ipso dici potest, ipsum vero de specie minime. Qui
enim medicus est, potest dici homo, homo vero qui est, medicus esse non
dicitur. Rursus quod ita est alii proprium, ut omni adsit etiamsi non soli,
ipsum quidem de specie prædicari potest, species vero de eo minime. Nam bipes
prædicari de homine potest, homo vero de bipede nullo modo. Rursus quod ita
adest, ut omni et soli sed aliquando assit, quoniam de tempore, habet aliquid
deminutum nec simpliciter semper adest, reciprocari non poterit. Possumus enim
dicere 'omnis qui pubescit homo est', non 'omnis homo pubescit': potest enim
minime ad inllentutem nenire atque ideo nec pubescere; nisi forte non sit
pubescere hominis proprium sed in ivuentute pubescere, aut, etiam cum nondum
est in ivuentute aut etiam præteriit, tamen sit ei proprium non tale quale tunc
fieri possit, cum præter ivuentutem est sed quale cum in ivuentnte consistit.
Atque ideo hoc ƿ quod non in omne tempus tenditur, etiamsi tale est, ut omni
speciei assit, quod tamen in tempus aliquod differatur, integrum atque
absolutum proprium esse von dicitur. Quartum est quod ita alicui adest, ut et solam teneat
speciem et omni assit et absolutum sit a temporis conditione, ut risibile quod
a superiore plurimum distat; nam qui risibilis est, semper ridere potest. Rursus qui potest in ivuentute pubescere, cum ipsa
ivuentus non sit semper, non ei adest semper ut in ivuentute pubescat. Hæc
autem quarta proprii significatio quoniam nulla temporis definitione
constringitur, absoluta est atque ideo etiam convertitur et de se invicem
proprium atque species prædicantur; homo enim risibilis est et risibile homo. ACCIDENS VERO EST QUOD ADEST ET
ABEST PRÆTER SUBIECTI CORRUPTIONEM. DIVIDITUR AUTEM IN DUO, IN SEPARABILE ET IN
INSEPARABILE. NAMQUE DORMIRE EST SEPARABILE ACCIDENS, NIGRUM VERO ESSE
INSEPARABILITER CORUO ET ÆTHIOPI ACCIDIT, POTEST AUTEM SUBINTELLEGI ET CORUUS
ALBUS ET ÆTHIOPS AMITTENS COLOREM PRÆTER SUBIECTI CORRUPTIONEM. DEFINITUR AUTEM
SIC QUOQUE: ACCIDENS EST ƿ QUOD CONTINGIT EIDEM ESSE ET NON ESSE, VEL QUOD
NEQUE GENUS NEQUE DIFFERENTIA NEQUE SPECIES NEQUE PROPRIUM, SEMPER AUTEM EST IN
SUBIECTO SUBSISTENS. OMNIBUS IGITUR
DETERMINATIS QUÆ PROPOSITA SUNT, DICO AUTEM GENERE, SPECIE, DIFFERENTIA,
PROPRIO, ACCIDENTI, DICENDUM EST QUÆ EIS COMMUNIA ADSINT ET QUÆ PROPRIA. Quoniam,
ut superius dictum est, quæ de aliquo prædicantur, vel substantialiter vel
accidentaliter dicuntur cumque ea quæ substantialiter prædicantur, eius de quo
dicuntur substantiam definitionemque contineant et sint eo antiquiora atque
maiora, quod ex substantialibus prædicatis efficiuntur, cum ea quæ
substantialiter dicuntur pereunt, necesse est ut simul etiam ea interimantur
quorum naturam substantiamque formabant. Quæ cum ita sint, necesse est ut quæ accidenter dicuntur,
quoniam substantiam minime informant, et adesse et abesse possint praeter
subiecti corruptionem. Ea enim tantum cum absunt subiectum corrumpere poterunt,
quae efficiunt atque conformant quae sunt substantialia, quae vero ƿ non
efficiunt substantiam, ut accidentia, ea cum adsunt vel absunt, nec informant
substantiam nec corrumpunt. Est igitur accidens quod adest et abest praeter
subiecti corruptionem. Id autem
dividitur in duas partes. Accidentis enim aliud est separabile, aliud
inseparabile, separabile quidem dormire sedere. Inseparabile vero ut Aethiopi
atque coruo color niger. In qua re talis oritur dubitatio. Ita enim est definitum: accidens
est quod adesse et abesse possit praeter subiecti corruptionem. Idem tamen accidens aliquando inseparabile dicitur;
quod si inseparabile est, abesse non poterit. Frustra igitur positum est
accidens esse quod adesse et abesse possit, cum sint quaedam accidentia quae a
subiecto non valeant separari. Sed fit saepe ut quae actu disiungi non valeant, mente et
cogitatione separentur. Sed si animi
ratione disiunctae qualitates a subiectis non ea perimunt sed in sua substantia
permanent atque perdurant, accidentes esse intelleguntur. Age igitur, quoniam
Aethiopi color niger auferri non potest. Animo emn atque cogitatione separemus.
Erit igitur color
albus Aethiopi. uum idcirco species consumpta sit? minime. Item etiam coruus,
si ab eo colorem nigrum imaginatione separemus, permanet tamen avis nec interit
species. Ergo quod dictum est et adesse et abesse, non re sed animo intellegendum
est. Alioquin et substantialia, quae omnino separari non possunt, si animo et
cogitatione disiungimus, ut si ab homine rationabilitatem auferamus -- ƿ quam
licet actu separare non possumus, tamen animi imaginatione disiungimus --
statim perit hominis species quod idem in accidentibus non fit: sublato enim
accidenti cogitatione species manet. Est alia quoque accidentis definitio
caeterorum omnium privatione, ut id dicatur esse accidens quod neque genus sit
neque species nec differentia nec proprium; quae definitio plurimum uaga est
valdeque communis sic enim etiam genus definiri potest, quod neque species
neque differentia nec proprium sit nec accidens, eodemque modo species ac
differentia et proprium. Cum autem eadem similitudine definitionis plura
definiri queant, non est terminans et circumclusa descriptio, praesertim cum
longe sit a definitionis integritate seiunctum quod cuiuslibet rei formam aliarum
rerum negatione demonstrat. Quibus omnibus expeditis, id est genere, specie,
differentia, proprio atque accidenti, descriptisque eorum terminis quantum
postulabat institutionis brevitas, ea ipsa communiter pertractanda persequitur,
ut quas inter se habeant differentias haec quinque, de quibus superius
disputatum est, quas vero communiones, mediocri consideratione demonstret, ut
non solum ƿ quid ipsa sint, verum etiam quemadmodum inter se comparentur,
appareat. Expeditis per se omnibus quæ proposuit et quantum in uniuscuiusque
consideratione poterat, ad scientiæ terminum breviter adductis nunc iam non de
singulorum natura, id est vel generis vel differentiæ vel speciei vel proprii
vel accidentis sed de ad se invicem relatione pertractat. Nam qui communiones
ac differentias rerum colligit, non ut sunt per se res illæ considerat sed ut
ad alias comparentur. Id autem duplici
modo, vel similitudine, dum communitates sectatur, vel dissimilitudine, dum
differentias. Quæ cum ita sint, nos quoque, ut adhuc fecimus, propter planiorem
intellectum philosophi uestigia persequentes ordiemur de his communionibus quæ
assunt generi et speciei et differentiæ vel proprio et accidenti. COMMUNE QUIDEM OMNIBUS EST DE
PLURIBUS PRÆDICARI, ƿ SED GENUS QUIDEM DE SPECIEBUS ET DE INDIVIDUIS, ET
DIFFERENTIA SIMILITER, SPECIES AUTEM DE HIS QUÆ SUB IPSA SUNT INDIVIDUIS, AT
VERO PROPRIUM ET DE SPECIE CUIUS EST PROPRIUM ET DE HIS QUÆ SUB SPECIE SUNT
INDIVIDUIS, ACCIDENS AUTEM ET DE SPECIEBUS ET DE INDIVIDUIS. NAMQUE ANIMAL DE
EQUIS ET BOBUS [ET CANIBUS] PRÆDICATUR, QUÆ SUNT SPECIES, ET DE HOC EQUO ET DE
HOC BOVE, QUÆ SUNT INDIVIDUA, IRRATIONALE VERO ET DE EQUIS ET DE BOBUS PRÆDICATUR
ET DE HIS QUI SUNT PARTICULARES, SPECIES AUTEM, UT HOMO, SOLUM DE HIS QUI SUNT
PARTICULARES PRÆDICATUR, PROPRIUM AUTEM, QUOD EST RISIBILE, ET DE HOMINE ET DE
HIS QUI SUNT PARTICULARES, NIGRUM AUTEM ET DE SPECIE CORUORUM ET DE HIS QUI
SUNT PARTICULARES, QUOD EST ACCIDENS INSEPARABILE, ET MOVERI DE HOMINE ET DE
EQUO, QUOD EST ACCIDENS SEPARABILE SED PRINCIPALITER QUIDEM DE INDIVIDUIS,
SECUNDUM POSTERIOREM VERO RATIONEM DE HIS QUÆ CONTINENT INDIVIDUA. Antequam
singulorum ad unumquodque habitudinem tractet, illam prius respicit quam omnes
ad se invicem habere videantur. Hæc est autem una communio quæ propositarum
quinque rerum numerum pluralitate prædicationis includit omnia enim de pluribus
prædicantur. In hoc ergo sibi cuncta communicant. Nam et genus de pluribus prædicatur,
itemque species ac differentia et proprium et accidens. Quæ cum ita sint, est
eorum una atque indiscreta communio de pluribus plædicari. Disgregat autem
ipsam de pluribus prædicationem, quemadmodum in singulis fiat, quod unumquodque
propositorum de quibus pluribus prædicetur ostendit. Ait enim genus quidem de
pluribus prædicari, id est speciebus ac specierum individuis, ut animal prædicatur
de homine atque equo ac de his individuis quæ sub homine sunt atque sub equo.
Item genus prædicatur de differentiis specierum atque id iure. Quoniam enim
species differentiæ informant, cum genus de speciebus prædicetur, consequens
est ut etiam de his dicatur quæ specierum substantiam formamque efficiunt. Quo
fit ut genus etiam de differentiis prædicetur ac non de una sed de pluribus;
dicitur enim quod rationabile est, esse animal et rursus quod irrationabile
est, esse animal. Ita genus de speciebus ac differentiis prædicatur ac de his
quæ sub ipsis sunt individuis. Differentia vero de speciebus dicitur pluribus
ac de earum individuis, ut irrationabile et de equo prædicatur ac bove, quæ
sunt plures species, et de his quæ sub ipsis sunt individuis eodem modo
dicitur; nam quod de universali prædicatur, prædicatur et de individuo. Quodsi
differentia de speciebus dicitur, prædicabitur etiam de eiusdem speciei
subiectis. Species vero de suis tantum individuis prædicatur; neque enim fieri
potest, ut quæ species est ultima quæque vere species ac magis species
nuncupatur, hæc alias deducatur in species. Quod si ita est, sola post speciem
individua restant. Iure igitur species de suis tantum individuis prædicantur,
ut homo de Socrate, Platone, Cicerone et cæteris. Proprium item de specie prædicatur
cuius est proprium, neque enim esset proprium alicuius, si de alio diceretur;
de quo enim unaquæque res 'et soli et omni et semper' dicitur, eiusdem proprium
esse monstratur. Quæ cum ita sint proprium de specie dicitur, ut risibile de
homine; omnis enim homo risibilis est. Dicitur etiam de individuis speciei de
qua prædicatur; est enim Socrates, Plato et Cicero risibilis. Accidens vero et
de speciebus pluribus dicitur et de diversarum specierum individuis. Dicuntur
enim coruus atque Æthiops nigri et hic coruus et hic Æthiops, qui sunt
individui, nigri secundum nigredinis qualitatem vocantur. Atque hoc quidem est
accidens inseparabile. Sed multo magis separabilia accidentia pluribus inhærescunt,
ut moveri homini et bovi -- uterque enim movetur -- et rursus ea quæ sub homine
sunt atque bove individua, moveri sæpe prædicantur. Sed advertendum est auctore
Porphyrio quod ea quæ accidentia sunt, principaliter quidem de his dicuntur in
quibus sunt individuis, secundo vero loco ad universalia individuorum
referuntur. Atque ita prædicatio ƿ superiorum redditur, ut quoniam nigredo
singulis coruis adest accidentis nigredinis inficit, idcirco eam de specie
quoque prædicamus dicentes coruum, ipsam speciem, nigrum esse. In quibus
omnibus mirum videri potest, cur genus de proprio prædicari non dixerit nec
vero speciem de eodem proprio nec differentiam de proprio sed tantum genus
quidem de speciebus ac differentiis, differentiam vero de speciebus atque
individuis, speciem de individuis, proprium de specie atque individuis,
accidens de speciebus atque individuis. Fieri enim potest ut quæ maioris prædicationis
sint, ea de cunctis minoribus prædicentur, et quæ æqualia sunt, sibimet
convertuntur, eoque fit ut genus de differentiis, de speciebus, de propriis, de
accidentibus prædicetur, ut cum dicimus 'quod rationale est, animal est', genus
de differentia, 'quod homo est, animal est', genus de specie, 'quod risibile
est, animal est,' genus de proprio, 'quod nigrum est', si forte coruum vel Æthiopem
demonstremus, 'animal est,' genus de accidenti prædicamus. Rursus 'quod homo
est, rationale est', differentia de specie, 'quod risibile est, rationale est,'
differentia de proprio, 'quod nigrum est, rationale est', si Æthiopem
demonstremus, differentia de accidenti; item 'quod risibile est, homo est',
species de proprio, 'quod nigrum est, homo est,' si Æthiopem designemus,
species de accidenti. Qua in re etiam 'quod nigrum est, risibile est' in Æthiopis
demonstratione ut proprium de accidenti prædicatur. Converti autem ad totum
accidens potest, ut quoniam in individuis singulorum esse proponitur, idcirco
de superioribus etiam prædicetur, ut quoniam Socrates animal est, rationalis
est, risibilis est et homo est, cumque in Socrate sit caluitium, quod est
accidens, prædicetur idem accidens de animali, de rationali, de risibili, de
homine, ut accidens de quattuor reliquis prædicetur. Sed horum profundior quæstio
est nec ad soluendum satis est temporis, hoc tantum ingredientium intellegeutia
expectet, quod alia quidem recto ordine prædicantur, alia vero obliquo, quoniam
moveri hominem rectum est, id quod movetur hominem esse conversa locutione
proponitur. Quocirca rectam Porphyrius in omnibus propositionem sumpsit. Quodsi
quis vim prædicationis et solutionis attenderit in singulis prædicationibus
comparans, eas quidem ƿ prolationes quæ rectæ sunt, inveniet a Porphyrio esse
enumeratas, eas vero quæ converso ordine prædicantur, fuisse sepositas. COMMUNE
EST AUTEM GENERI ET DIFFERENTIÆ CONTINENTIA SPECIERUM. CONTINET ENIM ET
DIFFERENTIA SPECIES, ETSI NON OMNES QUOT GENERA. RATIONALE ENIM ETIAMSI NON
CONTINET EA QUÆ SUNT IRRATIONABILIA QUEMADMODUM ANIMAL SED CONTINET HOMINEM ET
DEUM, QUÆ SUNT SPECIES. ET QUÆCUMQUE PRÆDICANTUR DE GENERE UT GENERA, ET DE HIS
QUÆ SUB IPSO SUNT SPECIEBUS PRÆDICANTUR, ET QUÆCUMQUE DE DIFFERENTIA PRÆDICANTUR
UT DIFFERENTIÆ, ET DE EA QUÆ EX IPSA EST SPECIE PRÆDICABUNTUR. NAM CUM SIT
GENUS ANIMAL, NON SOLUM DE EO PRÆDICANTUR UT GENERA SUBSTANTIA ET ANIMATUM SED
ETIAM DE HIS QUÆ SUNT SUB ANIMALI SPECIEBUS OMNIBUS PRÆDICANTUR HÆC USQUE AD
INDIVIDUA. CUMQUE SIT DIFFERENTIA RATIONALIS, PRÆDICATUR DE EA UT DIFFERENTIA
ID QUOD EST RATIONE UTI. NON SOLUM AUTEM DE EO QUOD EST RATIONALE SED ETIAM DE
HIS QUÆ SUNT SUB RATIONALI SPECIEBUS PRÆDICABITUR RATIONE UTI. COMMUNE AUTEM
EST ET PEREMPTO GENERE VEL DIFFERENTIA SIMUL PERIMI QUÆ SUB IPSIS SUNT;
QUEMADMODUM ELLIM SI NON SIT ANIMAL, NON EST EQUUS NEQUE HOMO, ITA SI NON SIT
RATIONALE. NULLUM ERIT ANIMAL QUOD UTATUR RATIONE. Post eam quæ cunctis adesse
visa est communitatem, singulorum ad se similitudines ac dissimilitudines quærit.
Et quoniam inter quinque proposita genus ac differentia universalioris prædicationis
sunt, siquidem genus species continet ac differentias, differentiæ vero species
continent neque ab his ullo modo continentur, primum generis ac differentiarum
similitudines colligit. Ac primam quidem ponit hanc. Dicit enim commune esse
generi ac differentiæ, ut species claudant; ƿ nam sicut genus sub se habet
species, ita etiam differentia tametsi non tantas quot habet genus. Etenim
genus quoniam differentiam etiam claudit et non unam tantum sub se
differentialn cohercet ac retinet, plures necesse est habeat sub se species,
quam quælibet una earum differentiarum quas claudit. ut animal prædicatur de
rationabili et irrationabili. Quodsi ita est, prædicabitur et de his quæ sub
rationali sunt positæ speciebus et de his quæ sub irrationali. Est ergo commune
animali et rationali, id est generi et differentiæ, quod sicut genus de homine
et de deo prædicatur, ita etiam rationale. Quod est differentia, de deo ac de
homine dicitur. Sed non in tantum hæc prædicatio funditur quantum animalis, id
est generis. Animal enim non de deo solum atque homine sed de equo et bove prædicatur,
ad quæ rationalis differentia non pervenit. Sed quandocumque deum supponimus
animali, secundum eam opinionem facimus quæ solem stellasque atque hunc totum
millium animatum esse confirmat, quos etiam deorum nomine, ut sæpe dictum est,
appellaverunt. Secunda item communio est generis ac differentiæ, quoniam quæcumque
prædicantur de genere ut genera, eadem de his quæ sub ipso sunt speciebus prædicantur;
ad hanc similitudinem ƿ quæcumque de differentia prædicantur ut differentiæ, et
de his quæ sub differentia sunt ut differentiæ prædicantur. Cuius sententiæ
talis est expositio. Sunt plura quæ de generibus prædicantur ut genera, ut de
animali dicitur animatum, dicitur substantia, atque hæc ut genera. Hæc igitur
prædicantur et de his quæ sub animali sunt, ut genera rursus; nam hominis et
animatum et substantia genus est, sicut ante fuerat animalis. Item in ipsis
differentiis quædam differentiæ inveniuntur quæ de ipsis differentiis prædicantur,
ut de rationali duæ differentiæ dicuntur. Quod enim rationale est, utitur
ratione vel habet rationem. Aliud est autem uti ratione, aliud habere rationem,
ut aliud est habere sensum, aliud uti sensu. Habet quippe sensum et dormiens
sed minime utitur, ita quoque dormiens habet rationem sed minime utitur. Ergo
ipsius rationabilitatis quædam differentia est ratione uti sed sub
ratioaabilitate homo positus est: prædicatur igitur de homine ratione uti ut quædam
differentia. Differt enim a cæteris animalibus homo, quia ratione utitur.
Demonstratum igitur est quia sicut ea quæ de genere prædicantur, dicuntur de
generi subiectis, ita etiam ea quæ de differentia prædicantur, dicuntur de his
quæ differentiæ supponuntur. Tertium commune est quod ƿ sicut absumptis
generibus species interimuntur, ita absumptis differentiis species de quibus
differentiæ prædicantur, intereunt. Commune enim est hoc, universalium in
substantia pereuntium perire subiecta. Sed
prima communio demonstravit genera de speciebus prædicari, sicut etiam
differentias. Propter hanc igitur similitudinem si auferantur genera, species
pereunt, sicut etiam species perire necesse est quæ sub differentiis sunt, si
universales earum differentiæ consumantur. Cuius exemplum est: si enim auferas
animal, hominem atque equum sustuleris, quæ sunt species positæ sub animali, si
auferas rationale, hominem deumque sustuleris, qui sunt sub rationali
differentia collecti. Et de communitatibus quidem hactenus, nunc de generis et differentiæ
dissimilitudine perpendit. PROPRIUM AUTEM GENERIS EST DE PLURIBUS PRÆDICARI
QUAM DIFFERENTIA ET SPECIES ET PROPRIUM ET ACCIDENS; ANIMAL ENIM DE HOMINE ET
EQUO ET AVE ET SERPENTE, QUADRUPES VERO DE SOLIS QUATTUORPEDES HABENTIBUS, HOMO
vero DE SOLIS INDIVIDUIS ET HINNIBILE DE EQUO ET DE HIS QUI SUNT PARTICULARES,
ET ACCIDENS SIMILITER DE PAUCIORIBUS. OPORTET AUTEM DIFFERENTIAS ACCIPERE
QUIBUS DIVIDITUR GENUS, NON EAS QUÆ COMPLENT SUBSTANTIAM GENERIS. AMPLIUS GENUS
CONTINET DIFFERENTIAM POTESTATE; ANIMALIS ENIM HOC QUIDEM RATIONALE EST, ILLUD
VERO IRRATIONALE. AMPLIUS GENERA QUIDEM PRIORA SUNT HIS QUÆ SUNT SUB SE POSITÆ
DIFFERENTIIS, PROPTER QUOD SIMUL QUIDEM EAS AUFERUNT, NON AUTEM SIMUL
AUFERUNTUR; SUBLATO ENIM ANIMALI AUFERTUR RATIONALE ET IRRATIONALE. DIFFERENTIÆ
VERO NON AUFERUNT GENUS; NAM SI OMNES INTERIMANTUR, TAMEN SUBSTANTIA ANIMATA
SENSIBILIS SUBINTELLEGITUR, QUÆ EST ANIMAL. AMPLIUS GENUS QUIDEM IN EO QUOD
QUID EST, DIFFERENTIA vero IN EO QUOD QUALE QUIDDAM EST, QUEMADMODUM DICTUM
EST, PRÆDICATUR. AMPLIUS GENUS QUIDEM UNUM EST SECUNDUM UNAMQUAMQUE SPECIEM, UT
HOMINIS ID QUOD EST ANIMAL, DIFFERENTIÆ VERO PLURIMÆ, UT RATIONALE, MORTALE.
MENTIS ET DISCIPLINÆ PERCEPTIBILE, QUIBUS AB ALIIS DIFFERT. ET GENUS QUIDEM
CONSIMILE EST MATERIÆ, FORMÆ VERO DIFFERENTIA. CUM AUTEM SINT ET ALIA COMMUNIA
ƿ ET PROPRIA GENERIS ET DIFFERENTIAE, NUNC ISTA SUFFICIANT. Proprium quidem
quid sit, convenienti atque integro vocabulo definitum est. Sed per abusionem
illa etiam propria quorumlibet dicuntur quae in unaquaque re ab aliis continent
differentiam, licet cum aliis sint ea ipsa communia. Per se quippe proprium est
homini quod ei omni et soli et semper adest, ut risibilitas, per usurpatam vero
locutionem etiam proprium hominis rationabilitas dicitur non per se proprium
quippe quod ei cum deorum est natura commune sed homini rationabilitas proprium
dicitur ad discretionem pecudis, quod rationale non est; id vero propter hanc
causam, quoniam id proprium uniuscuiusque dicitur quod habet suum. Quo igitur
quis ab alio differt, proprium eius non absurda usurpatione praedicatur. Sed
nunc quod dicit proprium generis esse de pluribus praedicari quam caetera
quattuor, id ipsum generis tale proprium est, quale per se proprium dici solet,
id est quod semper <et> omni et soli adsit generi. Generi enim soli adest, ut differentia, specie,
proprio, accidenti uberius atque affluentius praedicetur. Sed de his
differentiis, speciebus, propriis, atque accidentibus id dici potest quae sub
quolibet ƿ genere sunt, id est differentiae quidem quae quodlibet dividunt genus,
species vero quae divisibilibus generis differentiis informatur, proprium autem
illius speciei quae sub illo genere est quod differentiis est divisum,
accidentiaque quae his haereant individuis quae sub ea specie sunt quam
designatum genus includit. Hoc facilius exempla declarant. Sit enim genus
animal, quadrupes ac bipes differentiae sub animalis positae continentia, homo
atque equus species sub eodem genere constitutae, risibile atque hinnibile
propria earundem specierum, velox vero vel bellator accidentia quae his
individuis accidunt quae sub speciebus equi atque hominis continentur: animal
igitur, quod est genus, praedicatur et de quadrupede et bipede, quae sunt
differentiae, quadrupes vero de bipede non dicitur sed tantum de his animalibus
quae quattuor pedes habent; plus igitur praedicatur genus quam differentia. Rursus homo de Platone ac
Socrate praedicatur, animal vero non modo de hominibus individuis, verum etiam
de caeteris irrationabilibus individuis dicitur; plus igitur genus quam species
praedicatur. Sed cum sit proprium hinnibile equi speciei cumque ƿ genus quam
species uberius praedicetur, praedicatio quoque generis proprii supergreditur
praedicationem. Accidens quoquo etsi pluribus inesse potest, tamen saepe genere
contractius invenitur, ut bellator non proprie nisi homo dicitur, ut velocitas
in paucis animalibus invenitur. Quo fit, ut genus differentia, specie, proprio
et accidentibus amplius praedicetur. Atque haec est una proprietas generis quae
genus ab aliis omnibus disiungat ac separet. Oportet autem, inquit, nunc eas
differentias intellegere quibus dividitur genus, non quibus informatur. Illae
enim quibus informatur genus plus quam ipsum genus sine dubio praedicantur, ut
animatum et corporeum ultra animal tenditur, cum sint differentiae animalis sed
non divisivae sed potius constitutivae; omnia enim superiora de inferioribus
praedicantur. Quae vero de inferioribus praedicantur neque converti possunt,
haec ab eis quae inferiora sunt amplius praedicantur. Post hoc aliud proprium
generis ostendit quo ab his differentiis quae sub eodem sunt positae,
segregatur. Omne enim genus continet differentias
potestate, differentia vero genus non potest continere. Animal enim rationale atque
irrationale continet potestate; neque enim irrationabilitas neque
rationabilitas animal poterit continere. Potestate autem ait continere animal
differentias quia, ut superius dictum est, ƿ genus quidem omnes sub se habet
differentias potestate, actu vero minime. Ex quo fit ut alia proprietas oriatur. Sublato enim genere
perit differentia, veluti sublato animali interimitur rationabilitas, quod est
differentia. At si rationale interimas, irrationale animal manet. Sed obici
potest: quid? Si utrasque differentias simul abstulero, num poterit remanere
genus? Dicimus: potest.
Unumquodque enim non ex his de quibus prædicatur sed ex his ex quibus
efficitur, substantiam sumit. Itaque fit ut genus sublatis divisivis
differentiis permanere possit, dum tamen maneant illæ quæ ipsius generis formam
substantiamque constituunt. Quoniam enim animal animata atque sensibilis
differentiæ constituunt, hæ si maneant atque iungantur, perire animal non
potest, licet ea pereant de quibus animal prædicatur, rationale scilicet atque
irrationale. unumquodque enim, ut dictum est, ex his substantiæ proprietatem
sumit ex quibus efficitur non ab his de quibus prædicatur. Amplius si utrasque
differentias genus potestate continet, ipsum per se neutram earum intra se
positam collocatamque concludit. Quodsi actu quidem eas non continet sed
potestate, actu etiam ab his poterit separari; hoc ipsum enim, potestate eas continere,
id erat actu non continere. Genus vero, quod quaslibet differentias actu non
continet, actu ab eisdem etiam separatur. Rursus aliud est proprium generis,
quod ex proprietate ƿ prædicationis agnoscitur. Omne enim genus ad interrogationem 'quid est
unumquodque?' responderi convenit, ut animal in eo quod quid est de homine prædicatur,
differentia vero minime sed in eo quod quale sit; omnis enim differentia in
qualitate consistit. Sed hoc proprium tale est quale superius diximus, non per
se sed secundum alicuius differentiam dictum. Alioquin commune est hoc generi
cum specie, ut in eo quod quid sit prædicetur. Sed quia hoc genus a differentia
discrepat, quoniam differentia quidem in eo quod quale est, genus vero in eo
quod quid est prædicatur, generis proprium dicltur non per se sed ad differentiæ
comparationem. Et in omnibus reliquis eandem rationem conveniet speculari;
quodcumque enim ita generi proprium dicitur, ut nulli sit alii commune sed
tantum hoc habeat genus ut omne genus et semper, id secundum se proprium
nuncupatur, quicquid vero cum quolibet alio commune est, id non per se sed ad
alterius differentiam proprium dicitur. Alia rursus generis et differentiæ
separatio est, quod genus quidem speciei unum semper adest, scilicet proximum
-- plura enim possunt esse superiora, velut hominis animal atque substantia sed
proximum eiusdem hominis animal tantum -- differentiæ vero plures uni speciei ƿ
adesse poterunt, ut rationale atque mortale homini. Itaque fit definitio ex uno
quidem genere sed pluribus differentiis, ut hominis animal rationale mortale.
Rursus alia discretio est, quod genus quidem quasi subiecti locum tenet,
differentia vero formæ, ita ut illud sit materia quædam quæ figuram suscipiat,
hæc vero sit forma quao superveniens speciei substantiam rationemque perficiat.
Idcirco vero pluribus differentiis a genere differentiam segregavit, quia hæc
maxime generis quandam similitudinem contineat, quia est universalis et præter
genus inter cæteras maxima. Sed cum alia plura: communia pluraque propria
generis inter se ac differentiæ valeant inveniri, nunc, inquit, ista
sufficiant. Satis est enim ad discretionem quaslibet differentias assumere,
etiamsi non quæ dici possunt omnia colligantur.DE COMMUNIBUS GENERIS ET SPECIEI
GENUS AUTEM ET SPECIES COMMUNE QUIDEM HABENT DE PLURIBUS, QUEMADMODUM DICTUM
EST, PRÆDICARI. SUMATUR AUTEM
SPECIES UT SPECIES ET NON ETIAM UT GENUS, SI FUERIT IDEM ET SPECIES ET GENUS. ƿ
COMMUNE AUTEM HIS EST ET PRIORA ESSE EORUM DE QUIBUS PRÆDICANTUR, ET TOTUM
QUIDDAM ESSE UTRUMQUE. Generis et speciei enumerat tria communia, unum quidem,
de pluribus prædicari; genus enim et species de pluribus prædicantur sed genus
de speciebus, ut dictum est, species vero de individuis. Sed nunc de illa
specie loquitur quæ tantum species est, id est quæ non etiam genus est sed
ultima species. Quodsi talem speciem ponamus quæ etiam genus esse potest, ac de
ea dicamus quoniam commune habet cum genere de pluribus prædicari, nihil
interest an ita dicamus, ipsum genus id secum habere commune de pluribus plædicari.
Talis enim species quæ non est solum species, ea etiam genus est. Est autem
commune his quoque quod utraque priora sunt his de quibus prædicantul. Omne
enim quod de aliquibus prædicatur, si recto, ut dictum est superius, ordine
dicatur, prius est his de quibus prædicatur. Præterea est illis hoc etiam
commune, quod genus ac species totum sunt eorum quæ intra suum ambitum
continent et cohercent; omnium enim specierum totum est genus et omnium in
dividuorum totum species. Æque enim genus et species adunativa sunt plurimorum,
quod vero multorum adunativum est, id eorum quæ ad unitatis formam reducit,
recte dicitur totum. Ƿ DIFFERT AUTEM EO QUOD GENUS QUIDEM CONTINET SPECIES SUB
SE, SPECIES vero CONTINENTUR ET NON CONTINENT GENERA; IN PLURIBUS ENIM GENUS QUAM
SPECIES EST. GENERA ENIM PRÆIACERE OPORTET ET FORMATA
SPECIFICIS DIFFERENTIIS PERFICERE SPECIES; UNDE ET PRIORA SUNT NATURALITER
GENERA ET SIMUL INTERIMENTIA SED QUÆ NON SIMUL INTERIMANTUR. ET SPECIES QUIDEM CUM SIT, EST
ET GENUS, GENUS VERO CUM SIT, NON OMNINO ERIT ET SPECIES. ET GENERA QUIDEM
UNIVOCE DE SPECIEBUS PRÆDICANTUR, SPECIES vero DE GENERIBUS MINIME. AMPLIUS
GENERA QUIDEM ABUNDANT EARUM QUÆ SUB IPSIS SUNT SPECIERUM CONTINENTIA, SPECIES
VERO A GENERIBUS ABUNDANT PROPRIIS DIFFERENTIIS. AMPLIUS NEQUE SPECIES FIET
UMQUAM GENERALISSIMUM NEQUE GENUS SPECIALISSIMUM. Expeditis communibus generis
ac speciei nunc de eorum discretione pertractat. Differre enim dicit genus ab
specio, quoniam genus continet species, ut animal hominem, species ƿ vero non
continet genera; neque enim homo de animali prædicatur. Itaque fit ut species
quidem contineantur a generibus numquam vero contineant genera. Omne enim quod
amplius prædicatur, illius est continens quod minus dicitur. Quodsi genus
amplius prædicatur quam species, necesse est ut species quidem contineatur a
genere, genus vero speciei nullo ambitu prædicationis includatur. Huius autem
ratio est quoniam genus semper suscipiens differentiam speciem facit, hoc est.
Genus quod habebat latissimam prædicationem, coartatum differentia et
contractum speciem facit; omnino enim generi iuncta differentia speciem reddit
et ex universalitate atque latissima prædicatione in angustum speciei terminum
contrahit. Animal enim, cuins prædicatio per se longe lateque diffusa est, si arripiat
rationalis differentiam, si etiam mortalis deminuit atque contrahit in unum
hominis speciem. Unde fit ut minor sit semper species quam genus atque ideo
contineatur sed non contineat, sublatoque genere auferatur et species; si enim
totum auferas, pars non erit. Quodsi species auferatur, genus manet, veluti cum
animal sustuleris, interimitur etiam homo, si hominem auferas, animal restat. Hæc
etiam causa est, ut genus de specie univoce prædicetur, id est ut species
suscipiat definitionem generis et nomen sed ƿ non e converso. Definitionem quippe speciei genus suscipere non
videtur; substantiam enim priorum inferiora suscipiunt. Si enim definias animal et dicas
sub stanti am esse animatam atque sensibilem aut si prædices de homine
'animal', verum dixeris. Si etiam animalis definitionem de homine prædicaveris
dicasque hominem esse substantiam animatam atque sensibilem, nihil fuerit in
propositione falsi. Sed si hominis definitionem reddas 'animal rationale
mortale', ea animali non conveniunt; neque enim quod animal est, id dici
poterit animal rationale mortale. Fit igitur, ut sicut species generis nomen
suscipit, ita etiam capiat definitionem, et sicut genus nomen speciei non
suscipit, ita nec eiusdem definitione monstretur sed cuius nomen et definitio
de aliquo prædicatur, id univoce dicitur. Cum igitur generis et nomen et
definitio de specie prædicetur; genus de specie univoce dicitur. Quoniam vero speciei de genere neque nomen neque
definitio prædicatur, non comlertitur univoca prædicatio. Differunt genera
<ab> speciebus hoc quoque modo, quod genera superuadunt species suas
aliarum continentia specierum, species vero genera differentiarum pluralitate.
Animal enim, quod est genus, superuadit hominem, quod est species, quia non
hominem solum continet, verum etiam bovem, equum aliasque species, quas suæ spatio
prædicationis includit. Species vero, ut homo, superuadit genus, ut animal,
multitudine differentiarum. Nam quod actu genus ƿ non habet rationale vel
mortale -- nullas quippe actu genus retinet differentias -- easdem species suæ
substantiæ inhærentes atque insitas tenet. Homo enim rationalis est atque
mortalis, quod genus minime est; animal enim neque mortale est per se neque
rationale. Quodsi genus quidem plus unam continet speciem, at vero species
multis differentiis infor mantur, superat quidem genus speciem continentia
specierum species vero vincit genus differentiarum pluralitate. Illa quoque est
differentia, quod genus quoniam omnium primum est, numquam in tantum descendere
poterit, ut fiat ultimum, species vero, quæ cunctis est inferior, in tantum
ascendere non poterit, ut suprerna omnium fiat; numquam igitur nec species
generalissimum fiet nec genus specialissimum. Sed ex his quæ dictæ sunt
differentiæ aliæ sunt quæ genus ab specie propriæ coniunctæque disterminant,
aliæ vero quæ non solum genus ab specie, verum etiam a cæteris diducunt ac
disterminant. Neque in his tantum differentiæ quæ sunt
dictæ, verum etiam in cæteris considerentur oportet, si proprie normam quærimus
discretionis agnoscere. GENERIS AUTEM ET PROPRII COMMUNE QUIDEM EST SEQUI SPECIES -- NAM SI HOMO
EST, ANIMAL EST, ET SI HOMO EST, RISIBILE EST -- ET ÆQUALITER PRÆDICARI GENUS
DE SPECIEBUS ET PROPRIUM DE HIS QUÆ ILLO PARTICIPANT; ÆQUALITER ENIM ET HOMO ET
BOS ANIMAL ET CATO ET CICERO RISIBILE. COMMUNE AUTEM ET UNIVOCE PRÆDICARI GENUS
DE PROPRIIS SPECIEBUS ET PROPRIUM QUORUM EST PROPRIUM. Tria intelim generis ac
proprii dicit esse communia. Quorum primum illud est, quoniam ita genus
sequitur species ut proprium. Posita enim specie necesse est intellegi genus ac
proprium; neutrum enim species proprias derelinquit. Nam si homo est, animal est,
si homo est, risibile est; ita quemadmodum genus, sic proprium ab ea specie
cuius est proprium, non recedit. Illud quoque, quod æqualis est generis
participatio, sicut etiam proprii. Omne enim genus æqualiter speciebus
participatur, proprium vero individuis omnibus æqualiter adhærescit. Manifestum
vero est participationem esse generis æqualem; neque enim plus homo animal est
quam equus ƿ atque bos sed in eo quod sunt animalia, æqualiter animalis, id est
generis ad se vocabulum trahunt. Cato etiam et Cicero æqualiter risibiles sunt,
etiamsi æqualiter non rideant; in eo enim quod apti ad ridendum sunt, dici
risibiles possunt, non quod iam rideant. Æqualiter ergo ea quæ sub genere sunt,
suscipiunt genus, sicut ea quæ sub propriis, propria. Tertium illud, quod sicut
genus de speciebus propriis univoce prædicatur, itn etiam proprium de sua
specie univoce dicitur. Genus enim quoniam substantiam speciei continet, non
modo eius nomen de specie, verum etiam definitio prædicatur. Proprium vero quia
speciem non relinquit eamque semper sequitur nec in aliam speciem transgreditur
nec infra subsistit, definitionem quoque propriam speciebus tradit; cuius enim
nomen uni tantum convenit speciei cui coæquatur, dubitari non potest quin eius
quoque definitio speciei conveniat. Quo fit ut sicut genus de speciebus, ita
proprium de sua specie univoce prædicetur. DIFFERT AUTEM, QUONIAM GENUS QUIDEM
PRIUS EST, POSTERIUS VERO PROPRIUM; OPORTET ENIM ESSE ANIMAL, DEHINC DIVIDI
DIFFERENTIIS ET PROPRIIS. ET GENUS QUIDEM ƿ DE PLURIBUS SPECIEBUS PRÆDICATUR,
PROPRIUM VERO DE UNA SOLA SPECIE CUIUS EST PROPRIUM. ET PROPRIUM QUIDEM
CONVERSIM PRÆDICATUR DE EO CUIUS EST PROPRIUM, GENUS VERO DE NULLO CONVERSIM PRÆDICATUR.
NAM NEQUE SI ANIMAL EST, HOMO EST, NEQUE SI ANIMAL EST, RISIBILE EST; SIN VERO
HOMO EST, RISIBILE EST, ET E CONVERSO. AMPLIUS PROPRIUM OMNI SPECIEI INEST
CUIUS EST PROPRIUM, ET SOLI ET SEMPER, GENUS VERO OMNI QUIDEM SPECIEI CUIUS
FUERIT GENUS, ET SEMPER, NON AUTEM SOLI. AMPLIUS
SPECIES QUIDEM INTEREMPTÆ NON SIMUL INTERLIMUNT GENERA, PROPRIA VERO INTEREMPTA
SIMUL INTERIMUNT EA QUORUM SUNT PROPRIA. ET HIS QUORUM SUNT PROPRIA INTEREMPTIS
ET IPSA SIMUL INTERIMUNTUR. Rursus tale proprium sumit, quod ad alterius
comparationem proprium nuncupetur. Dicit enim proprium esse generis prius esse
quam propria. Oportet enim prius esse genus, quod veluti materia differentiis
supponatur, venientibusque differentiis fieri speciem, cum quibus propria
nascuntur. Si igitur prius est ƿ genus quam differentiæ, prius etiam differentiæ
quam species et speciebus propria coæquantur, non est dubium quin propria
generibus posteriora sint, ac per hoc quod dictum est, proprium esse generis
prius esse quam propria, commune est hoc generi cum differentia. Differentiæ
enim species conformantes priores considerantur esse quam propria, siquidem
speciebus ipsis priores sunt, quas propria ratione determinant. Sed ut dictum
est, hoc proprium ad differentiam proprii intellegendum est, non quale superius
per se proprium constitutum est. Rursus differt genus a proprio, quod genus quidem de
pluribus prædicatur speciebus, proprium vero minime; nam neque genus est, nisi
plures ex se species proferat, nec proprium, si alteri cuilibet speciei possit
esse commune. Fit igitur ut genus quidem plurimas sub se species habeat, ut
animal hominem atque equum, proprium vero unam tantum, sieut risibile hominem. Quo fit ut illa quoque differentia nascatur: genus
enim praedicatur quidem de speciebus, ipsum vero in nulla praedicatione
supponitur, proprium vero et species alterna praedicatione mutantur. Fit enim
praedicatio aut a maioribus ad minora aut ab aequalibus ad aqqualia. Genus
igitur, quod maius est, de speciebus omnibus praedicahlr, species vero, quoniam
minores sunt, de generibus non dicuntur, ut animal de homine dicitur, homo vero
de animali nullo modo praedicatur. At vero proprium, quoniam speciei aequale
est, aeque ƿ praedicatur atque supponitur, ut risibile de homine dicitur --
omnis enim homo risibilis est -- eodemque convertitur modo; omne enim risibile
homo est. Differt etiam proprium a genere, quod proprium uni et omni et semper
speciei adest, genus vero ex his duo quidem retinet, in uno vero diversum est.
Nam speciebus suis et semper adest et omnibus, non vero solis; hoc enim haeret
propriis, quod singulas tantum species continent, hoc generibus, quod plures.
Igitur propria quidem singulas optinent species, genera vero non singulas.
Adest igitur proprium uni soli speciei et semper et omni, genus vero omni
quidem et semper sed non soli, ut risibile homini soli, animal vero eidem homini
sed non soli; praeest enim caeteriss quae irrationabilia nuncupamus. Praeterea
si auferatul genus, species interimuntur -- nam si non sit animal, non erit
homo -- si auferas species, non interimitur genus; nam si non sit homo, animal
non peribit. Species vero et propria quoniam sunt aequalia, alterna sese vice
consumunt; nam si non sit risibile, homo non erit, si homo non sit, risibile
non manebit. Consumunt igitur genera sub se positas species, non vero ab his
invicem consumuntur, species vero et proprium invicem perimuutur et perimunt. GENERIS VERO ET ACCIDENTIS
COMMUNE EST DE PLURIBUS, QUEMADMODUM DICTUM EST, PRAEDICARI, SIVE SEPARABILIUM
SIT SIVE INSEPARABILIUM; ETENIM MOVERI DE PLURIBUS ET NIGRUM DE CORUIS ET DE
HOMINIBUS AETHIOPIBUS ET ALIQUIBUS INANIMATIS. Nihil est quod inter caetera ita
sit a generis ratione disiunctum. Sicut est accidens. Nam cum genus cuiuslibet
substantiam monstret, accidens vero a substantia longe disiunctum sit et
extrinsecus veniens, nihil fere notius commune potest habere cum genere quam de
pluribus praedicari. Genus enim de plaribus praedicatur speciebus, accidens
vero de pluribus non modo speciebus, verum etiam generibus animatis atque
inanimatis, ut nigrum dicitur de rationabili homine, de irrationabili coruo et
de inanimato hebeno, album etiam de cygno et marmore, moveri de homine, de equo
et de stellis ac de sagitta, quae sunt separabilis accidentis exempla. DIFFERT
AUTEM GENUS AB ACCIDENTI, QUONIAM GENUS ANTE SPECIES EST, ACCIDENTIA VERO
SPECIEBUS POSTERIORA SUNT; NAM SI ETIAM INSEPARABILE SUMATUR ACCIDENS SED TAMEN
PRIUS EST ILLUD CUI ACCIDIT QUAM ACCIDENS. ET GENERE QUIDEM QUAE PARTICIPANT,
AEQUALITER PARTICIPANT, ACCIDENTI VERO NON AEQUALITER; INTENTIONEM ENIM ET
REMISSIONEM SUSCIPIT ACCIDENTIUM PARTICIPATIO, GENERUM VERO MINIME. ET
ACCIDENTIA QUIDEM IN INDIVIDUIS PRINCIPALITER SUBSISTUNT, GENERA NERO ET
SPECIES NATURALITER PRIORA SUNT INDIVIDUIS SUBSTANTIIS. ET GENERA QUIDEM IN EO
QUOD QUID SIT PRAEDICANTUR DE HIS QUAE SUB IPSIS SUNT, ACCIDENTIA VERO IN EO
QUOD QUALE ALIQUID SIT VEL QUOMODO SE HABEAT UNUMQUODQUE; QUALIS EST ENIM
AETHIOPS INTERROGATUS DICES 'NIGER', ET QUEMADMODUM SE SOCRATES HABEAT, DICES
QUONIAM SEDET VEL AMBULAT. Differentiam generis et accidentis hanc primam
proponit, quod genus quidem ante species sit, quippe quod mateliae loco est et
differentiis informatum species gignit, at vero accidens post species
invenitur. Oportet enim prius esse cui aliquid accidat, post vero ipsum
accidens supervenire; nam si subiectum non sit quod suscipiat, accidens esse
non poterit. Quodsi genus quidem speciebus subiectum est nec possunt esse
species, nisi eis genus veluti materia supponatur, accidentia vero esse non
possunt, nisi eis species supponantur, manifestum est genus quidem esse ante
species, accidentia vero post species. Rursus
alia differentia, quoniam genus neque intentionem neque remissionem suscipere
potest. Quo fit ut quæ participant genere, æqualiter eius nomen definitionemque
suscipiant; omnes enim homines æqualiter animalia sunt eodernque modo equi,
necnon inter se homo atque equus et cætera animalia comparata æque animalia prædicantur.
Accidentis vero participatio et intenditur et remittitur. Invenies enim
quemlibet paulo diutius ambulantem, paulo amplius nigrum et in ipsis Æthiopibus
considerabis omnes non æque nigro colore obductos. Alia quoque differentia est,
quoniam omne accidens in individuis principaliter subsistit, genera vero et
species individuis priora sunt; nisi enim singuli corui ƿ nigredine infecti
essent, corui species nigra esse minime diceretur. Ita fit ut accidentia post individua
esse videantur. Nam si prius est id cui aliquid accidit quam illud quod
accidit, non est dubium prius esse individua, posterius vero accidens. Genera
vero et species supra individua considerantur; hoc idcirco, quoniam de his
omnibus prædicantur eorumque substantiam propria prædicatione constituunt. Sed
dici potest genera quoque ipsa et species posteriora individuis inveniri; nam
nisi sint singuli homines singulique equi, hominis atque equi species esse non
possunt, et nisi singulæ species sint, eorum genus animal esse non poterit. Sed
meminisse debemus superius dictum esse genus non ex his sumere substantiam de
quibus prædicatur sed de eo potius, quod differentiis constitutivis eorum
substantia formaque perficitur. Itaque si genus quidem divisivis differentiis
interemptis non perimitur sed manet in his quæ eius constitutivæ sunt eiusque
formam definitionemque perficiunt, cumque differentiæ divisivæ generis
speciebus sint priores -- ipsas enim species conformant atque constituunt --
non est dubium quin genus etiam pereuntibus speciebus possit in propria manere
substantia. Idem de speciebus dictum sit; species enim superioribus
differentiis, non posterioribus individuis informantur. Quæ cum ita sint,
species quoque ante individua subsistunt. Accidentia vero nisi sint ƿ quibus
accidant, esse non possunt, nullis vero prius accidunt quam individuis; hæc
enim generationi et corruptioni supposita variis semper accidentibus
permutantur. Illam quoque adnumerat differentiam quæ est superius dicta, quod
genus quidem, quia rem demonstrat et de substantia prædicatur, in eo quod quid
est dicitur, accidens vero in eo quod quale est aut in eo quod quomodo sese
habet res. Nam si qualitatem
interroges, accidens respondebitur, ut si qualis est coruus, 'niger', si
quomodo sese habeat, aliud rursus accidens, aut 'sedet' aut 'uolat' aut
'crocitat'. Nam cum accidens in novem prædicamenta
dividatur, qualitatem, quantitatem, ad aiiquid, ubi, quando, situm, habitum,
facere, pati, cætera quidem omnia in {quomo do se habeat' in terrogatione
pomlntur, qualitas vero in qualitatis sciscitatione responderi solet. Nam si
interrogemur qualis est Æthiops, respondebimus accidens, id est 'niger', si
quomodo se habeat Socrates, tunc dicemus aut 'sedet' aut 'ambulat' aut superiorum
aliquid accidentium.GENUS VERO QUO AB ALIIS QUATTUOR DIFFERAT, DICTUM EST.
CONTINGIT AUTEM ETIAM UNUMQUODQUE ALIORUM DIFFERRE AB ALIIS QUATTUOR, UT CUM
QUINQUE QUIDEM SINT, UNUMQUODQUE AUTEM AB ALIIS QUATTUOR DIFFERAT. QUATER
QUINQUE, viGINTI FIANT OMNES DIFFERENTIÆ SED SEMPER POSTERIORIBUS ENUMERATIS ET
SECUNDIS QUIDEM UNA DIFFERENTIA SUPERATIS, PROPTEREA QUIA IAM SUMPTA EST,
TERTIIS VERO DUABUS, QUARTIS VERO TRIBUS, QUINTIS VERO QUATTUOR, DECEM OMNES
FIUNT, QUATTUOR, TRES, DUÆ, UNA. GENUS ENIM DIFFERT A DIFFERENTIA ET SPECIE ET
PROPRIO ET ACCIDENTI; QUATTUOR IGITUR SUNT OMNES DIFFERENTIÆ. DIFFERENTIA VERO
QUO DIFFERAT A GENERE DICTUM EST, QUANDO QUO DIFFERRET GENUS AB EA DICEBATUR;
RELINQUITUR IGITUR QUO DIFFERAT AB SPECIE ET PROPRIO ET ACCIDENTI DICERE, ET
FIUNT TRES. RURSUS SPECIES QUO ƿ QUIDEM DIFFERAT A DIFFERENTIA DICTUM EST,
QUANDO QUO DIFFERRET DIFFERENTIA AB SPECIE, DICEBATUR; QUO AUTEM DIFFERAT
SPECIES A GENERE, DICTUM EST, QUANDO QUO DIFFERRET GENUS AB SPECIE DICEBATUR;
RELIQUUM EST IGITUR, UT QUO DIFFERAT A PROPRIO ET ACCIDENTI DICATUR DUÆ IGITUR
ETIAM ISTÆ SUNT DIFFERENTIÆ. PROPRIUM AUTEM QUO DIFFERAT AB ACCIDENTI
RELINQUITUR; NAM QUO AB SPECIE ET DIFFERENTIA ET GENERE DIFFERAT, PRÆDICTUM EST
IN ILLORUM AD IPSUM DIFFERENTIA. QUATTUOR IGITUR SUMPTIS GENERIS AD ALIA
DIFFERENTIIS, TRIBUS VERO DIFFERENTIÆ, DUABUS AUTEM SPECIEI, UNA AUTEM PROPRII
AD ACCIDENS, DECEM ELUNT OMNES, QUARUM QUATTUOR, QUÆ ERANT GENERIS AD RELIQUA,
SUPERIUS DEMONSTRAVIMUS.Quoniam differentias atque communitates generis ad
differentiam, ad speciem, ad proprium atque accidens persecutus est, idem
quoque ad cæteras facere contendens prædicit, quot omnes differentiæ possint
esse quæ inter se comparatis commixtisque ƿ rebus his quæ supra propositæ sunt
efficiantur. Sunt autem viginti. Nam cum quinque sint res, unaquæque res earum
si a quattuor aliis differat, quinquies quater, viginti differentiæ fiunt, quod
appositarum litterarum manifestatur exemplo. Sint quinque res veluti quinque
litteræ A B C D E. Differat igitur A quidem ab aliis quattuor, id est B C D E,
fient quattuor differentiæ. Rursus B differat ab aliis quattuor, id est A C D
E, erunt rursus quattuor; quæ superioribus iunctæ octo coniungunt. C vero
tertia ab reliquis differt quattuor, scilicet A B D E; quæ quattuor differentiæ
superioribus octo copulatæ duodecim reddunt. Quarta D reliquis quattuor
comparetur differatque ab eisdem, id est A B C E, fient igitur rursus quattuor;
quæ superioribus duodecim appositæ sedecim copulant. Quodsi ultima B ab aliis
quattuor differat, scilicet A B C D, fient aliæ quattuor differentiæ; quæ
compositæ prioribus viginti perficiunt. Et sit quidem huiusmodi descriptio: A
--> B C D E B --> A C D E C --> A B D E D --> A B C E E --> A B
C D. Quæ cum ita sint, in generibus quoque et speciebus et cæteris idem
considerabitur. Erunt ergo quattuor differentiæ, quibus genus a differentia,
specie, proprio accidentique disiungitur; aliæ rursus quattuor, quibus
differentia a genere, specie, proprio atque accidenti discrepat; rursus
quattuor speciei ad genus ac differentiam, proprium atque accidens; quattuor
etiam proprii ad genus, differentiam, speciem atque accidens; quattuor in super
accidentis ad genus, differentiam, speciem atque proprium. Quæ coniunctæ omnes
viginti explicant differentias. Sed hoc, si ad numeri refelatur naturam
comparationisque alternationem; nam si ad ipsas differentiarum naturas vigilans
lector aspiciat, easdem sæpe differentias inveniet sumptas. Quo enim genus
differt a differentia, eodem differentia distat a genere, et quo differentia
distat ab specie, eodem species a differentia disgregatur, et in cæteris eodem
modo. In hac igitur dispositione differentianlm, quam supla disposui, easdem sæpius
adnumeravi. Atque si differentiarum similitudines detrahamus, decem fiunt
omnino differentiæ, quas ad præsentem tractatum velut diversas atque dissimiles
oportet assumere. Age enim differat genus a differentia, specie, proprio ƿ
atque accidenti, quattuor differentiis, quas supra iam diximus. Item sumamus
differentiam, distabit hæc a genere primum, dehinc ab specie, proprio atque
accidenti. Sed quo discrepet a genere, iam superius explicatum est, cum
diceremus quo genus a differentia discreparet. Detracta igitur hac
comparatione, quoniam supra commemorata est, relinquuntur tres distantiæ quibus
differentia ab specie, proprio accidentique disiungitur; quæ iunctæ cum
superioribus quattuor septem differentias reddunt. Post hanc species si
sumatur, quattuor quidem eius essent differentiæ secundum numeri diversitatem,
cum ad genus, a differentiam, proprium atque accidens comparatur sed priores duæ
comparationes iam dictæ sunt. Nam quo species differat a genere tunc dictum
est, cum quid genus differret ab specie dicebamus, quid vero species a
differentia distet commemoratum est, cum differentiæ ab specie dissimilitudines
redderemus. Quibus detractis duæ supersunt integræ atque intactæ speciei ad
proprium atque accidens discrepantiæ; quæ iunctæ cum septem novem differentias
copulant. Proprii vero si ad numerum differentiæ considerentur, quattuor erunt,
scilicet ad genus, differentiam, speciem atque accidens comparati, quarum
quidem tres superiores differentiæ iam dictæ sunt. Nam quid proprium distet a
genere, tunc dictum est, cum quid genus a proprio distaret ostendimus, rursus
quid proprium a differentia discrepet, in colligenda distantia differentiæ
propriique superius ƿ demonstratum est, quid vero proprium distet ab specie,
tunc expositum est, cum quid species distaret a proprio dicebatur. Restat
igitur una differentia proprii ad accidens, quæ superioribus iuncta decem
differentias claudit. Accidentis vero ad cætera possent quidem esse quattuor,
nisi iam omnes probarentur esse consumptæ. Nam quid differat vel genus vel
differentia vel species vel proprium ab accidenti, supra monstratum est, nec
sunt diversæ differentiæ accidentis ad cætera quam cæterorum ad accidens.
Itaque fit, ut cum sit quinque rerum numerus, si prima assumatur, quattuor
fiant differentiae, si secunda, tres, vincanturque secundae rei ad caeteras
differentiae a prima ad caeteras una tantum distantia; nam cum prima habuerit
quattuor, secunda retinet tres. Tertia vero si sumatur, duas habebit
differentias, quae vincantur a primis quattuor differentiis duabus; quarta si
sumatur, unam habebit differentiam, quae vincitur a primis quattuor
differentiis tribus, quinta vero quoniam nullam omnino habebit differentiam
nouam, totis quattuor a prima differentiis superatur. Atque hoc numerorum gradu
quidem usque ad denarium numerum tenditur: quattuor, tres, duae, una, ut
generis quidem quattuor, differentiae vero tres, speciei duae, proprii una,
accidentis nulla sit. Et primae quidem generis comparationes quattuor nouas tenent
differentias, secundae vero differentiae comparationes tres nouas tenent; una
enim superius adnumerata est, vincitur autem a primis quattuor novis
differentiis una tantum. Speciei vero tertia comparatio dnas tantum habet
differentias nouas, duas quippe superius adnumeratas agnoscimus, et vincitur a
quattuor primis duabus tantum differentiis novis. Proprium vero unam retineat
nouam, quoniam tres habet superius adnumeratas, vincaturque a prima novis
tribus differentiis, quinti vero accidentis comparationes quoniam nullam
retinent nouam differentiam, totis quattuor a primis generis transcendantur.
Atque ad hunc modum ex viginti differentiis secundum numerum decem secundum
dissimilitudinem contrahuntur. ut tamen has secundum dissimilitudinem
differentias non in quinario tantum numero, verum in caeteris notas habere
possimus, talis dabitur regula quae plenam differentiarum dissimilitudinem in
qualibet numeri pluralitate repeliat. Propositarum enim rerum numero si unum
dempseris atque id quod dempto uno relinquitur, in totam summam numeri
multiplicaveris, eius quod ex multiplicatione factum est dimidium coaequabitur
ei pluralitati quam propositarum rerum differentiae continebunt. Sint igitur
res quattuor A B C D; his aufero unum, fiunt tres; has igitur quater
multiplico, fient duodecim; horum dimidium ƿ teneo, sex erunt. Tot igitur erunt
differentiae inter se rebus quattuor comparatis: A quippe ad B et C et D tres
retinet differentias, rursus B ad C et D duas, C vero ad D unam; quae iulletae
senarium numerum complent. Atque hanc quidem regulam simpliciter ac sine
demonstratione nunc dedisse sufficiat, in Praedicamcntorum vero expositione
ratio quoque cur ita sit explicabitur. COMMUNE ERGO DIFFERENTIAE ET SPECIEI EST AEQUALITER
PARTICIPARI; HOMINE ENIM AEQUALITER PARTICIPRNT PARTICULARES HOMINES ET
RATIONALI DIFFERENTIA. COMMUNE VERO EST ET SEMPER ADESSE HIS QUAE PARTICIPANT;
SEMPER ENIM SOCRATES RATIONALIS ET SEMPER SOCRATES HOMO. Dictum est saepius ea
quae substantiam formant, nec remissione contrahi nec intentione produci; uni
cuique enim id quod est, unum atque idem est. Quodsi differentia specierum
substantiam monstret, species vero individuorum, aequaliter utraque ab
intentione et remissione seiuncta sunt; quo fit ut aequaliter participentur.
Omnes enim individui mortales aeque sunt atque rationales sicut homines. Nam si
idem est 'esse' homini quod est 'esse rationale', cum omnes homines aeque sint
homines, necesse est ut sint aequaliter rationales. Aliud quoque commune habent quoniam ita differentiae
sui participantia non relinquut ut species. Semper enim Socrates rationalis
est -- Socrates enim rationabilitate participat -- semper homo est, quia
scilicet humanitate participat. Ut
igitur differentiae sui participantia non relinqbunt, ita species his quae ea
participant, semper adiuncta est. PROPRIUM AUTEM DIFFERENTIAE QUIDEM EST IN EO
QUOD QUALE SIT PRAEDICARI, SPECIEI VERO IN EO QUOD QUID EST; NAM ET SI HOMO
VELUT QUALITAS ACCIPIATUR, NON SIMPLICITER ƿ ERIT QUALITAS SED SECUNDUM ID QUOD
GENERI ADVENIENTES DIFFERENTIAE EAM CONSTITUERUNT. AMPLIUS DIFFERENTIA QUIDEM
IN PLURIBUS SAEPE SPECIEBUS CONSIDERATUR, QUEMADMODUM QUADRUPES IN PLURIBUS
ANIMALIBUS SPECIE DIFFERENTIBUS, SPECIES VERO IN SOLIS HIS QUAE SUB SPECIE SUNT
INDIVIDUIS EST. AMPLIUS DIFFERENTIA PRIMA EST AB EA SPECIE QUAE EST SECUNDUM IPSAM;
SIMUL ENIM ABLATUM RATIONALE INTERIMIT HOMINEM, HOMO VERO INTEREMPTUS NON
AUFERT RATIONALE, CUM SIT DEUS. AMPLIUS DIFFERENTIA QUIDEM COMPONITUR CUM ALIA
DIFFERENTIA -- RATIONALE ENIM ET MORTALE COMPOSITUM EST IN SUBSTANTIA HOMINIS
-- SPECIES VERO SPECIEI NON COMPONITUR, UT GIGNAT ALIAM ALIQUAM SPECIEM; QUIDAM
ENIM EQUUS CUIDAM ASINO PERMISCETUR AD MULI GENERATIONEM, EQUUS AUTEM
SIMPLICITER ASINO NUMQUAM CONVENIENS PERFICIET MULUM. Expositis communitatibus
quantum ad institutionem pertinebat differentiæ et speciei, eorundem nunc
dissimilitudines colligit dicens quoniam differunt, quod species in eo quod
quid sit prædicatur, differentia vero in eo quod quale sit. Huic differentiæ
poterat occurri. Nam si humanitas ipsa, quæ species est, qualitas quædam est, cur
dicatur species in eo quod quid sit prædicari, cum propter quandam suæ naturæ ƿ
proprietatem quædam qualitas esse videatur? Huic respondemus, quia differentia
solum qualitas est, humanitas vero non est solum qualitas sed tantum qualitate
perficitur. Differentia enim superveniens generi speciem fecit; ergo genus
quadam differentiæ qualitate formatum est, ut procederet in speciem, species
vero ipsa, qualis quidem est, secundum differentiam illius quæ est pura ac
simplex qualitas, qua scilicet perficitur et conformatur, qualitas vero ipsa
pura simplexque nullo modo est sed ex qualitatibus effecta substantia. Itaque
iure differentia, quæ pure ac simpliciter qualitas est, in eo quod quale est
sciscitantibus respondetur, species vero in eo quod quid sit, licet ipsa quoque
quædam qualitas sit non simplex sed aliis qualitatibus informata. Rursus illa
quoque differentia est, quia plures sub se species differentia continet,
species vero tantum individuis præsunt. Rationabilitas enim et hominem claudit
et deum, quadrupes equum, bovem, canem et cætera, homo vero solos individuos.
Atque in aliis speciebus eadem ratio est. Idcirco enim definitiones quoque
secutæ sunt, ut differentia vocaretur quod in pluribus specie differentibus in
eo quod quale sit prædicatur, species vero quod de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit prædicatur. Ideo etiam superioris naturæ sunt
differentiæ, quoniam continentes sunt specierum. Nam si quis auferat
differentiam, speciem ƿ quoque sustulerit, ut si quis auferat rationabilitatem,
hominem deumque consumpserit, si vero hominem tollat, rationabiiitas nuanet in
speciebus reliquis constituta. Est igitur differentiæ specieique distantia quod
una differentia plures species contmerc potest, species vero nullo modo. Alia
rursus est dlfferentia, quoniam ex pluribus differentiis una sæpe species
iungitut, ex pluribus speciebus nulla speciei substantia copulatur. Iunctis
enim differentiis mortali ac rationali factus est homo, iunctis vero speciebus
nulla umquam species informatur. Quodsi quis occurrat dicens quoniam permixtus asino equus
efficit mulum, non recte dixerit. Individua enim individuis iuncta individua
rursus alia fortasse perficiunt, ipseuero equus simpliciter, id est
universaliter, et asinus universaliter neque permisceri possunt neque aliquid,
si cogitatione misceantur, efficiunt. Constat
igitur differentias quidem plurimas ad unius speciei substantiam convenire,
species vero in alterius speciei naturam nililo modo posse congruere. DIFFERENTIA
VERO ET PROPRIUM COMMUNE QUIDEM HABENT ÆQUALITER PARTICIPARI AB HIS QUÆ EORUM
PARTICIPANT; ÆQUALITER ENIM RATIONALIA RATIONALIA SUNT ET RISIBILIA RISIBILIA.
ET SEMPER ET OMNI ADESSE COMMUNE ƿ UTRIUSQUE EST. SI ENIM CURTETUR QUI EST
BIPES SED AD ID QUOD NATUM EST SEMPER DICITUR; NAM ET RISIBILE IN EO QUOD NATUM
EST HABET ID QUOD EST SEMPER SED NON IN EO QUOD SEMPER RIDEAT. Nunc differentiæ
propriique communia continua ratione persequitur. Commune enim dicit esse
proprio ac differentiæ quod æqualiter participantur -- æque enim omnes homines
rationabiles sunt, æque risibiles -- illud, quia substantiam monstrat, istud,
quia est æquum proprium speciei et subiectam speciem non relinquit. Aliud etiam
his commune subiungit: æqualiter enim semper differentia subiectis adest ut
proprium; semper enim homines rationabiles sunt, ut semper quoque risibiles.
Sed obici poterat non semper esse bipedem hominem, cum sit bipes differentia,
si unius pedis perfectione curtetur. Quam tali modo solvimus quæstionem.
Propria et differentiæ non in eo quod semper habeantur sed in eo quod semper
natutaliter haberi possunt, semper dicuntur adesse subiectis. ƿ Si enim quis
curtetur pede, nihil attinet ad naturam, sicut nihil ad detrahendum proprium valet,
si homo non rideat. Hæc enim non in eo quod assint sed in eo quod per naturam
adesse possint, semper adesse dicuntur. Ipsum enim semper non actu esse dicimus
sed natura. Numquam enim fieri potest, ut per naturæ ipsius proprietatem non
semper homo bipes sit, etiamsi potest fieri, ut pede curtetur, etiam si
deminuto pede sit natus; in his enim non speciei atque substantiæ sed nascenti
individuo derogatur. PROPRIUM AUTEM DIFFERENTIÆ EST QUONIAM HÆC QUIDEM DE PLURIBUS SPECIEBUS
DICITUT SÆPE, UT RATIONALE DE HOMINE ET DE DEO, PROPRIUM vero DE UNA SOLA
SPECIE, CUIUS EST PROPRIUM. ET DIFFERENTIA QUIDEM ILLIS EST CONSEQUENS QUORUM
EST DIFFERENTIA SED NON CONVERTITUR, PROPRIA VERO CONVERSIM PRÆDICANTUR QUORUN
SUNT PROPRIA, IDCIRCO QUONIAM CONVERTUNTUR. Distat a proprio differentia, quia
differentia plurimas species ƿ claudit ac de his omnibus prædicatur, proprium
vero uni tantum speciei cui iungitur adæquatur. Rationale enim de homine atque
de deo, quadrupes de equo et cæteris animalibus, risibile vero unam tantum
tenet speciem, id est hominem. Unde
fit ut differentia semper speciem consequatur, species vero differentiam
minime. Proprium vero ac species alterius sese vicibus æqua prædicatione
comitantur. Sequi vero dicitur, quotiens quolibet prius nominato posterius
reliquum convenit nuncupari, ut si dicam 'omnis homo rationabilis est', prius
hominem, posterius apposui differentiam; sequitur ergo differentia speciem. At
si convertam nomina dicamque 'omnis rationabile homo est', propositio non tenet
veritatem; igitur species differentiam nulla ratione comitatur. Proprium vero et species quia
converti possunt, mutuo se secuntur: omnis homo risibilis est et omne risibile
homo est. DIFFERENTIÆ AUTEM ET ACCIDENTI COMMUNE QUIDEM EST DE PLURIBUS DICI,
COMMUNE VERO AD EA QUÆ SUNT INSEPARABILIA ACCIDENTIA, SEMPER ET OMNIBUS ADESSE;
BIPES ENIM SEMPER ADEST OMNIBUS CORUIS ET NIGRUM ESSE SIMILITER. Duo quidem
differentiæ et æcidentis communia proponit, quorum unum separabilibus et
inseparabilibus accidentibus cum differentia commune est, ab altero vero
separabile accidens segregatur. Tantum vero inseparabile secundo communi
concluditur. Est enim commune differentiæ cum omnibus accidentibus de pluribus
prædicari; nam et separabilia et inseparabilia accidentia sicut differentia de
pluribus speciebus et individuis prædicantur, ut bipes de coruo atque cygno et
de his individuis quæ sub coruo et cygno sunt, nuncupatur. Item de eodem coruo
atque cygno album et nigrum, quæ sunt inseparabilia accidentia, prædicantur. Ambulare enim vel stare, dormire ac vigilare de
eisdem dicimus, quæ sunt accidentia separabilia, reliqua vero communitas ea
tantum accidentia videtur includere quæ sunt inseparabilia. Nam sicut
differentia semper subiectis speciebus adhærescit, ita etiam inseparabilia
accidentia numquam videntur deserere subiectum. ut enim bipes, quod est
differentiat numquam coruorum speciem derelinquit, ita nec nigrum, quod
accidens inseparabile est. Differentia enim idcirco non relinquit subiectum, quoniam
cius substantiam complet ac perficit, accidens vero huiusmodi, quia noo potest
separari; neque enim possit esse accidens inseparabile, si subiectum aliquando
relinquit. DIFFERUNT AUTEM QUONIAM DIFFERENTIA QUIDEM CONTINET ET NON
CONTINETUR -- CONTINET ENIM RATIONABILITAS HOMINEM -- ACCIDENTIA VERO QUODAM
QUIDEM MODO CONTINENT EO QUOD IN PLURIBUS SUNT, QUODAM VERO MODO CONTINENTUR EO
QUOD NON UNIUS ACCIDENTIS SUSCEPTIBILIA SUNT SUBIECTA SED PLURIMORUM. ET DIFFERENTIA QUIDEM
ININTENTIBILIS EST ET IRREMISSIBILIS, ACCIDENTIA VERO MAGIS ET MINUS RECIPIUNT.
ET IMPERMIXTÆ QUIDEM SUNT CONTRARIÆ
DIFFERENTIÆ, MIXTA VERO CONTRARIA ACCIDENTIA. HUIUSMODI QUIDEM COMMUNIONES ET
PROPRIETATES DIFFERENTIÆ ET CÆTERORUM SUNT, SPECIES VERO QUO QUIDEM DIFFERAT A
GENERE ET DIFFERENTIA, DICTUM EST IN EO QUOD DICEBAMUS, QUO GENUS DIFFERRET A CÆTERIS
ET QUO DIFFERENTIA DIFFERRET A CÆTERIS. Post differentiæ et accidentis redditas communitates nunc
de eorum differentiis tractat. Ac primum quidem talem proponit. Differentia,
inquit, omnis speciem continet rationabilitas enim continet hominem, quoniam
plus rationabilitas quam species, id est homo, prædicatur: supergressa enim
substantiam hominis in deum usque diffunditur. Accidentia vero aliquando quidem
continent, aliquando continentur. Continent quidem, quia quodlibet unum
accidens speciebus adesse pluribus consuevit, ut album cygno et lapidi? Nigrum coruo, Æthiopi atque hebeno, continentur vero,
quoniam plura accidentia uni accidunt speciei, ut videatur illa species plurima
accidentia continere. Cum enim Æthiopi accidit ut sit niger, accidit ut sit
simus, ut crispus, quæ cuncta sunt accidentia Æthiopis, species, quod est homo,
omnia quæ habet intra se plurima accidentia videtur includere. Huic occurri
potest: quoniam differentiæ quoque aliquo modo continentur, aliquo modo
continent, ut rationabilitas continet hominem -- plus enim quam de homine prædicatur
-- continetur quoque ab homine, quia non solum hanc differentiam homo continet,
verum etiam mortalem. Respondebimus: omnia quæcumque substantialiter de
pluribus prædicantur, ab his de quibus dicuntur non poterunt contineri; quo fit
ut differentiæ quidem non contineantur ab specie, etsi sint differentiæ plures
quæ speciem forment. Accidentia vero continentur, quoniam accidentia speciei
substantiam nulla prædicatione constituunt; nam nec pioprie universalia
dicuntur ƿ accidentia, cum de speciebus pluribus dicuntur, differentiæ vero
maxime. Quæ enim quorumlibet universalia sunt, ea necesse est eorum quorum sunt
universalia, etiam substantiam continere. Quo fit ut quia differentiæ
substantiam monstrant, intentione ac remissione careant -- una enim quæque
substantia neque contrahi neque remitti potest -- at vero accidentia quoniam
nullam constitutionem substantiæ profitentur, intentione crescunt et remissione
decrescunt. Illa quoque eorum est differentia, quod differentiæ contrariæ
permisceri, ut ex his fiat aliquid, non queunt, accidentia vero contraria
miscentur et quædam medietas ex alterutra contrarietate coniungitur. Ex
rationabili enim et irrationabili nihil in unum iungi potest, ex albo vero et
nigro coniunctis fit aliquis medius color. Expositis igitur distantiis
differentiæ ad cætera restat de specie dicere, cuius quidem differentias ad
genus ante collegimus, cum generis ad speciem differentias dicetamus, eiuselem
etiam speciei distantias ad differentiam diximus, cum differentiæ ad species
dissimilitudines monstrabamus. Restat igitur speciem proprii et accidentium
communioni coniungere, tum differentia segregare. SPECIEI AUTEM ET PROPRII
COMMUNE EST DE SE INVICEM PRÆDICARI; NAM SI HOMO, RISIBILE EST, ET SI RISIBILE,
HOMO EST -- RISIBILE VERO QUONIAM SECUNDUM ID QUOD NATUM EST SUMI OPORTET, SÆPE
IAM DICTUM EST -- ÆQUALITER ENIM SUNT SPECIES HIS QUÆ EORUM PARTICIPANT ET
PROPRIA QUORUM SUNT PROPRIA. Commune, inquit, habent propria atque species ad
se ipsa prædicationes habere conversas. Nam sicut species de proprio, ita
proprium de specie prædicatur; namque ut est homo risihilis, ita risibile homo
est; idque iam sæpius dictum esse commemorat. Cuius communitatis rationem
subdidit, eam scilicet, quia æqualiter species individuis participantur, sicut
eadem propria his quorum sunt propria. Quæ ratio non videtur ad conversionem prædicationis
accommoda sed potius ad illam aliam similitudinem, quia sicut species æqualiter
individuis participantur, ita etiam propria; æque enim Socrates et Plato
homines sunt, sicut etiam risibiles. Itaque tamquam aliam communionem debemus
accipere quod est additum: ÆQUALITER ENIM SUNT SPECIES HIS QUÆ EORUM PARTICIPANT
ET PROPRIA QUORUM SUNT PROPRIA. An magis intellegendum est hoc modo dictum,
tamquam si diceret 'æqualia enim sunt species et propria'? Nam quia species
eorum sunt species quæ speciebus ipsis participant. Et propria eorum propria quæl
propriis participant, proprium atque species æqualiter utrisque sunt, id est
neque species superuadit ea quæ specie participant, ƿ neque propria superuadunt
ea quæ propriis participant. Cumque hæc propria specierum sint propria, species
ac propria æqualia esse necesse est atque invicem prædicari. DIFFERT AUTEM
SPECIES A PROPRIO, QUONIAM SPECIES QUIDEM POTEST ET ALIIS GENUS ESSE, PROPRIUM
VERO ET ALIARUM SPECIERUM ESSE IMPOSSIBILE EST. ET SPECIES QUIDEM ANTE
SUBSISTIT QUAM PROPRIUM, PROPRIUM VERO POSTEA FIT IN SPECIE; OPORTET ENIM
HOMINEM ESSE, UT SIT RISIBILE. AMPLIUS SPECIES QUIDEM SEMPER ACTU ADEST
SUBIECTO, PROPRIUM vero ALIQUANDO POTESTATE; HOMO ENIM SEMPER ACTU EST
SOCRATES, NON VERO SEMPER RIDET, QUAMVIS SIT NATUS SEMPER RISIBILIS. AMPLIUS
QUORUM TERMINI DIFFERENTES, ET IPSA SUNT DIFFERENTIA; EST AUTEM SPECIEI QUIDEM
SUB GENERE ESSE ET DE PLURIBUS ƿ ET DIFFERENTIBUS NUMERO IN EO QUOD QUID EST PRÆDICARI
ET CÆTERA HUIUSMODI, PROPRII VERO QUOD EST SOLI ET SEMPER ET OMNI ADESSE. Primam
proprii et speciei differentiam dicit quoniam species potest aliquando in alias
species derivari, id est potest esse genus, ut animal, cum sit species animati,
potest esse hominis genus. Sed nunc non de his speciebus loquitur quæ sunt
specialissimæ, atque hunc confundele videtur errorem, quod cum de his speciebus
dicere proposuerit quae essent ultimae, nunc de his quae sunt subalternae et
saepe locum generis optineant disserit. Propria vero nullo modo esse genera
possunt, quoniam specialissimis adaequantur; quae quoniam genera esse non
queunt, nec propria quae sibi sunt aequalia, genera es se permittuntur. Rursus
species semper ante subsistit quam proprium -- nisi enim sit homo, risibile
esse non poterit -- et cum ista simul sint, tamen substantiae cogitatio
praecedit proprii rationem. Omne enim proprium in accidentis genere collocatur,
eo vero differt ab accidenti, quia circa omnem solam quamlibet unam speciem vim
propriae praedicationis continet. Quodsi priores sunt substantiae quam
accidentia, species vero substantia est, proprium vero accidens, non est dubium
quin prior sit species. Proprium vero posterius. Discernuntur ƿ etiam species a
propriis actus potestatisque natura; species enim actu semper individuis adest,
propria vero aliquotiens actu, potestate autem semper. Socrates enim et Plato
actu sunt homines, non vero semper actu rident sed risibiles esse dicuntur,
quia tametsi non rideant, ridere tamen potenlnt. Natura itaque species et
proprium semper subiectis adest sed actu species. Proprium vero non semper
actu, velut dictum est. At rursus quoniam definitio substantiam monstrat,
quorum diversae sunt definitiones, diversas necesse est esse substantias;
speciei vero et proprii diversae sunt definitiones, diversae sunt igitur
substantiae. Est autem speciei definitio esse sub genere et de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit praedicari; quam superius frequenter
expositam nunc iterare non opus est. Proprium vero non ita: definitur: proprium
est quod uni et omni et semper speciei adest. Quodsi definitiones diversae
sunt, non est dubium speciem ac proprium secundum naturae suae terminos
discrepare. SPECIEI VERO ET
ACCIDENTIS COMMUNE QUIDEM EST DE PLURIBUS PRAEDICARI; RARAE VERO ALIAE SUNT
COMMUNITATES ƿ PROPTEREA, QUONIAM QUAM PLURIMUM A SE DISTANT ACCIDENS ET ID CUI
ACCIDIT. Speciei atque accidentis similitudinem communem dicit de pluribus
praedicari; de pluribus enim dicitur species, sicut et accidens. Raras vero
dicit esse alias eorum communiones idcirco, quoniam longe diversum est id quod
accidit et cui accidit. Cui enim accidit, subiectum est atque suppositum, quod
vero accidit, superpositum est atque advenientis naturae. Item quod supponitur
substantia est, quod vero velut accidens praedicatur, extrinsecus venit. Quae
omnia multam eius quod est subiectum et eius quad est accidens differentiam
faciunt. Tamen inveniri etiam aliae possunt speciei et accidentis inseparabilis
communitates, ut semper adesse subiectis -- aeque enim homo singulis hominibus
semper adest et inseparabilia accidentia singulis individuis praesto sunt -- et
quod sicut species de his quae individua continet, aeque de pluribus accidentia
individuis praedicantur; nam homo de Socrate et Platone, nigrum vero atque
album de pluribus coruis et cygnis quibus accidit nuncupatur. PROPRIA VERO
UTRIUSQUE SUNT, SPECIEI QUIDEM IN EO QUOD QUID EST PRAEDICARI DE HIS QUORUM EST
SPECIES, ƿ ACCIDENTIS AUTEM IN EO QUOD QUALE QUIDDAM EST VEL ALIQUO MODO SE
HABENS; ET UNAMQUAMQUE SUBSTANTIAM UNA QUIDEM SPECIE PARTICIPARE, PLURIBUS
AUTEM ACCIDENTIBUS ET SEPARABILIBUS ET INSEPARABILIBUS; ET SPECIES QUIDEM ANTE
SUBINTELLEGI QUAM ACCIDENTIA, VEL SI SINT INSEPARABILIA -- OPORTET ENIM ESSE
SUBIECTUM, UT ILLI ALIQUID ACCIDAT -- ACCIDENTIA VERO POSTERIORIS GENERIS SUNT
ET ADVENTICIÆ NATURÆ. ET SPECIEI QUIDEM PARTICIPATIO ÆQUALITER EST, ACCIDENTIS
VERO, VEL SI INSEPARABILE SIT, NON ÆQUALITER; ÆTHIOPS ENIM ALIO ÆTHIOPE HABEBIT
COLOREM VEL INTENTUM AMPLIUS VEL REMISSUM SECUNDUM NIGREDINEM. RESTAT IGITUR DE
PROPRIO ET ACCIDENTI DICERE; QUO ENIM PROPRIUM AB SPECIE ET DIFFERENTIA ET
GENERE DIFFERT, DICTUM EST. Quod nunc proprium speciei et accidentis se exequi
pollicetur, tale proprium intellegendum est quod, ut superius dictum est, ad
comparationem dicitur differentium rerum. Species enim in eo quod quid est prædicatur,
accidens vero in eo quod quale est. Qua differentia non ab accidentibus solis
species ƿ discernitur, verum etiam a differentiis ac propriis, nec solum
species ab eisdem, verum etiam genus. Præterea quod species in eo quod quid est
prædicatur, accidens vero in eo quod quomodo sese habeat, id quoque commune est
cum genere; genus quippe ab accidenti in eo quod quid est et quomodo se habeat
prædicatione dividitur. Item ullam quamque substantiam una videtur species continere,
ut Socrntem homo, atque ideo Socrati una tantum propinquitas est species
hominis. Rursus individuo equo una species equi est proxima, itemque in cæteris;
uni cuique enim substantiæ una species præest. At vero uni cuique substantiæ
non unum accidens iungitur; uni cuique enim substantiæ plura semper accidentia
superveniunt, ut Socrati quod caluus, quod simus, quod glaucus, quod propenso
ventre, et in aliis quidem substantiis de numero accidentium idem convenit.
Dehinc semper ante accidentia species intelleguntur. Nisi enim sit homo cui
accidat aliquid, accidens esse non poterit, et nisi sit quælibet substantia cui
accidens possit adiungi, accidens non erit. Omnis autem substantia propria
specie continetur. Recte igitur prins species, accidentia vero posterius
intelleguntur; posterioris enim sunt, ut ait, generis et adventiciæ naturæ. Nam
quæ substantiam non informant, recte adventiciæ naturæ esse dicuntur et
posterioris generis; his enim substantiis assunt quæ ante differentiis informatæ
sunt. Rursus quoniam species substantiam ƿ monstrat, substantia vero, ut dictum
est, intentione ac remissione caret, speciei participatio intentionem
remissionemque non suscipit. Accidens
vero vel si inseparabile sit, potest intentionis remissionisque cremento et
detrimento variari, ut ipsum inseparabile accidens quod Æthiopibus inest,
nigredo. Potest enim
quibusdam talis adesse, ut sit fuscis proxima, aliis vero talis, ut sit
nigerrima. Restat nunc proprii communiones ac
differentias persequi. Sed quo proprium differat a genere vel specie vel
differentia superius demon stratum est, cum quid genus vel species vel differentia
a proprio distaret ostendimus. Nunc reliqua ad communitatem vel differentiam
consideratio est, quid proprium accidentibus aut iungat aut segreget. COMMUNE
AUTEM PROPRII ET INSEPARABILIS ACCIDENTIS EST QUOD PRÆTER EA NUMQUAM CONSTANT
ILLA IN QUIBUS CONSIDERANTUR; QUEMADMODUM ENIM PRÆTER RISIBILE NON SUBSISTIT
HOMO, ITA NEC PRÆTER NIGREDINEM SUBSISTIT ƿ ÆTHIOPS, ET QUEMADMODUM SEMPER ET
OMNI ADEST PROPRIUM, SIC ET INSEPARABILE ACCIDENS. Quoniam proprium semper
adest speciebus nec eas ullo modo relinquit quoniamque inseparabile accidens a
subiecto non potest segregari, hoc illis inter se videtur esse commune. Quod ea
in quibus insunt, præter propria vel inseparabilia accidentia esse non possint.
Inseparabilia vero accidentia comparat, quoniam, ut in specie dictum est,
rarissimæ sunt speciei atque accidentis similitudines. Quocirca multo magis
proprii atque accidentis communitates difficile reperiuntur. Accidens enim in
contrarium dividi solet, in separabile accidens atque in inseparabile, quæ vero
sub genere in contrarium dividuntur, ea nullo alio nisi tantum generis prædicatione
participant. Quodsi proprium inseparabile quoddam accidens est, a separabili
accidenti plurimum differt, atque ideo nullas proprii et separabilis accidentis
similitudines quærit. Sed quia ipsum proprium certis quibusdam causis ab inseparabilibus
accidentibus differt, horum et communitates inveniri possunt et inter se
differentiæ. Quarum una quidem ea est quam superius exposuimus, secunda nero
quoniam sicut proprium semper et omni speciei adest. Ita etiam inseparabile accidens; nam sicut risibile
omni homini et semper adest, ita etiam nigredo omni coruo et semper adiuncta
est. DIFFERT AUTEM QUONIAM PROPRIUM UNI SOLI SPECIEI ADEST, QUEMADMODUM
RISIBILE HOMINI, IN SEPARABILE VERO ACCIDENS, UT NIGRUM, NON SOLUM ÆTHIOPI SED
ET IAM CORNO ADEST ET CARBONI ET HEBENO ET QUIBUSDAM ALIIS. QUARE PROPRIUM CONVERSIM PRÆDICATUR
DE EO CUIUS EST PROPRIUM ET EST ÆQUALITER, INSEPARABILE AUTEM ACCIDENS
CONVERSIM NON PRÆDICATUR. ET PROPRIORUM QUIDEM ÆQUALITER EST PARTICIPATIO,
ACCIDENTIUM VERO HÆC QUIDEM MAGIS, ILLA VERO MINUS. SUNT QUIDEM ETIAM ALIÆ
COMMUNITATES VEL PROPRIETATES EORUM QUÆ DICTA SUNT SED SUFFICIUNT ETIAM HÆC AD
DISCRETIOLLEM EORUM COMMUNITATISQUE TRADITIONEM. Proprii atque accidentis prima quidem differentia est
quia proprium semper de una tantum specie dicitur, accidens vero minime sed
eius prædicatio in plurimas diversi generis substantias speciesque diffunditur.
Risibile enim de nullo alio nisi de homine prædicatur, nigrum vero, quod est
inseparabile quibusdam accidens, tam coruo quam Æthiopi, quæ diversa sunt
specie, tam coruo atque hebeno, quæ differunt generibus, non tantum specie, præsto
est. Quo fit ut propriis quidem ƿ conversio æqua seruetur, in accidentibus vero
minime. Quoniam enim propria in singulis esse possunt atque omnes continent,
species converso ordine prædicantur; nam quod risibile est homo est, et quod
homo, risibile. Nigrum vero non ita sed ipsum quidem de his prædicari potest
quibus inest, illa vero ad huius prædicationem converti retrahique non possunt;
nigrum enim de carbone, hebeno, homine atque coruo prædicatur, hæc vero de
nigro minime. Nam quæ plurima continent, de his quæ continent prædicari
possunt, ea vero quæ continentur, de sese continentibus nullo modo nuncupantur.
Rursus proprium
quidem æqualiter participatur, accidens remissionibus atque intentionibus
permutatur. Omnis enim homo æque risibilis est, Æthiops vero non æqualiter
niger est sed, ut dictum est. Alius quidem panlo minus niger, alius vero tacterrimus
invenitur. Et de proprii quidem atque accidentis differentiis satis dictum est.
Restabat vero accidentis ad cætera communiones proprietatesque explicare sed
iam superius adnumeratæ sunt, cum generis, differentiæ, speciei et proprii ad
accidens similitudines ac differentias assignavimus. Fortasse autem his
institutus animus et sollertior factus alias præter eas quas nunc diximus
communitates vel differentias quinque rerum quæ superius sunt positæ reperiet
sed ad discretionem atque eorum similitudines comparandas ea fere quæ sunt
dicta sufficiunt. Nos etiam, quoniam promissi operis portum tenemus atque huius
libri seriem primo quidem ab rhetore Victorino, post vero a nobis ƿ Latina
oratione conversam gemina expositione patefecimus, hic terminum longo statuimus
operi continenti quinque rerum disputationem et ad Prædicamenta servanti.
Expeditis his quæ ad prædicamenta Aristotelis Porphyrii institutione digesta
sunt, hos quoque commentarios in prædicamenta perscribens mediocris styli
seriem persecutus, nihil de aliorum quæstionum tractatione permiscui sed
dilucidandi moderatione servata, nec angere lectorem brevitate volui nec
dilatatione confundere. Quare prius breviter huius operis aperienda videtur
intentio, quæ est huiusmodi: Rebus præiacentibus, et in propria principaliter
naturæ constitutione manentibus, humanum solum genus exstitit, quod rebus
nomina posset imponere. Unde factum est ut sigillatim omnia prosecutus hominis
animis singulis vocabula rebus aptaret. Et hoc quidem (verbi gratia) corpus
hominem vocavit, illud vero lapidem, aliud lignum, aliud vero colorem. Et
rursus quicumque ex se alium genuisset, patris vocabulo nuncupavit. Mensuram
quoque magnitudinis proprii forma nominis terminavit, ut diceret bipedale esse,
aut tripedale, et in aliis eodem modo. Omnibus ergo nominibus ordinatis, ad
ipsorum rursus vocabulorum proprietates figurasque reuersus est, et huiusmodi
vocabuli formam, quæ inflecti casibus possit, 'nomen' vocavit; quæ vero temporibus
distribui, 'uerbum'. Prima igitur illa
fuit nominum positio, per quam vel intellectui subiecta vel sensibus
designaret. Secunda consideratio, qua singulas proprietates nominum figurasque
perspicerent, ita ut primum nomen sit ipsum rei vocabulum: ut, verbi gratia,
cum quælibet res homo dicatur. Quod autem ipsum vocabulum, id est homo, nomen
vocatur, non ad significationem nominis ipsius refertur sed ad figuram, idcirco
quod possit casibus inflecti. Ergo prima positio nominis secundum
significationem vocabuli facta est, secunda vero secundum figuram: et est prima
positio, ut nomina rebus imponerentur, secunda vero ut aliis nominibus ipsa
nomina designarentur. Nam cum homo vocabulum sit subiectæ substantiæ, id quod
dicitur homo, nomen est hominis, quod ipsius nominis appellatio est. Dicimus enim, Quale vocabulum
est homo? et proprie respondetur: nomen. In hoc igitur opere hæc intentio est
de primis rerum nominibus et de vocibus res significantibus disputare, non in
eo quod secundum aliquam proprietatem figuramque formantur sed in eo quod
significantes sunt. Nam quodcumque de substantia vel facere vel pati dicitur,
non ita tractatur quasi unum eorum casibus inflecti possit, aliud vero
temporibus permutari sed quasi aut hominem, aut equum, aut individuum aliquod,
aut speciem genusue significet. Est igitur huius operis intentione vocibus res
significantibus in eo quod significantes sunt pertractare. Hæc quidem est
tempori introductionis, et simplicis expositionis apta sententia, quam nos nunc
Porphyrium sequentes, quod videbatur expeditior esse planiorque digessimus. Est
vero in mente de intentione, utilitate et ordine, tribus quæstionibus
disputare, videlicet in alio commentario quem componere proposui de eisdem
categoriis ad doctiores, quarum una est quid prædicamentorum velit intentio,
ibique numeratis diversorum sententiis, docebimus cui vostrum quoque accedat
arbitrium, quod nemo huic in præsentia sententiæ repugnare miretur, cum videat
quanto illa sit altior cuius non nimium ingredientium mentes capaces esse
potuissent, ad quos mediocriter
imbuendos ista conscripsimus. Afficiendi
ergo, et quodammodo disponendi mediocri expositione sunt in ipsi quasi
disciplinæ huius foribus, quos ad hanc paramus scientiam admittere. Hanc igitur
causam mutatæ sententiæ utriusque operis lector agnoscat, quod illic ad
scientiam Pythagoricam perfectamque doctrinam, hic ad simplices introducendorum
motus expositionis sit accommodata sententia. Sed nunc ad propositum
reuertamur, sitque in præsens prædicamentorum intentio, quæ superius est
comprehensa, id est, de primis vocibus significantibus prima rerum genera in eo
quod significantes sunt disputare: et quoniam res infinitæ sunt, infinitas
quoque voces quæ significant eas esse necesse est: sed infinitorum nulla
cognitio est, infinita namque animo comprehendi nequeunt. Quod autem ratione
mentis circumdari non potest, nullius scientiæ fine concluditur, quare
infinitorum scientia nulla est: sed hic Aristoteles non de infinitis rerum
significationibus tractat sed decem prædicamenta constituens, ad quæ ipsa
infinita multitudo significantium vocum referri debeat, terminavit: ut, verbi
gratia, cum dico homo, lignum, lapis, equus, animal, plumbum, stannum,
argentum, aurum, et alia huiusmodi quæ nimirum infinitum sunt, hæc omnia ad
unum substantiæ vocabulum deducantur. Hæc namque, etsi qua sunt alia quæ certæ
sunt infinita vocabula unum substantiæ nomen includit. Rursus cum dico
bipedale, tripedale, sex, quattuor, decem, lineam superficiem, soliditatem, et
quæcumque alia ex eodem genere qua infinita sunt, uno quantitas nomine
continentur, ut hæc omnia sub quantitate ponantur. Rursus cum dico album, vel
scientiam, vel bonum, vel malum, vel alia huiusmodi, quæque in hoc quoquo
genere infinita sunt, unum tamen nomen concludens omnia qualitatis occurrit, et
de aliis quoque similiter. Rerum ergo diversarum indeterminatam infinitamque
multitudinem, decem prædicamentorum paucissima numerositate concludit, ut ea quæ
infinita sub scientiam cadere non poterant, decem propriis generibus definita
scientiæ comprehensione claudantur. Ergo decem prædicamenta quæ dicimus,
infinitarum in vocibus significationum genera sunt sed quoniam omnis vocum
significatio de rebus est, quæ voce significantur in eo quod significantes
sunt, genera rerum necessario significabunt. Ut igitur concludenda sit
intentio, dicendum est in hoc libro de primis vocibus, prima rerum genera
significantibus in eo quod significantes sunt, dispositum esse tractatum. Sed quoniam de intentione dictum
est, breviter huius operis utilitas explicanda est. Nam cum res infinitæ
infinitis quoque vocibus significarentur, et (ut dictum est) sub scientiam
venire non possent, hac definitione, qua decem prædicamentorum divisio facta
est, cunctarum rerum et vocum significantium acquirimus disciplinam. Hinc est
quod ad logicum tendentibus primus hic liber legendus occurrit, idcirco quod
cum omnis logica syllogismorum ratione sit constituta syllogismi vero propositionibus
iungantur, propositiones vero sermonibus constent, prima est utilitas quid
quisque sermo significet, propriæ scientiæ definitione cognoscere. Hæc quoque
nobis de decem prædicamentis inspectio, et in physica Aristotelis doctrina, et
in moralis philosophiæ 161C cognitione perutilis est, quod per singula
currentibus magis liquebit. Quocirca de ordine quoque libri huius eadem ratio
est. Nam quoniam res simplices compositis natura priores sunt, quæ enim
composita sunt, ex simplicibus componuntur. Hic quoniam de simplicibus vocibus
res significentibus disputatur, secundum ipsius simplicitatis principalem
naturam, primus hic Aristotelis liber inchoantibus addiscitur. Nec illud fere
dubium est ad quam partem philosophiæ huius libri ducatur intentio, idcirco
quoniam qui de significativis vocibus tractat, de rebus quoque est aliquatenus
tractaturus. Res etenim et rerum significatio iuncta est sed principalior erit
illa disputatio quæ de sermonibus est: secundo vero loco illa quæ de rerum
ratione formatur. Quare quoniam omnis ars logica de oratione est, et in hoc
opere de vocibus principaliter tractatur (quamquam enim sit huius libri relatio
ad caeteras quoque philosophiae partes) principaliter tamen refertur ad
logicam, de cuius quodammodo simplicibus elementis, id est, de sermonibus in eo
principaliter disputavi. Aristotelis vero neque ullius alterius liber est,
idcirco quod in omni philosophia sibi ipse de huius operis disputatione
consentit, et brevitas ipsa atque subtilitas ab Aristolele non discrepat,
alioqui interruptum imperfectumque opus edidisse videretur qui de syllogismis
scriberet, si aut de propositionibus praetermisisset, aut de primis vocibus
tractatum, quibus ipsae propositiones continentur, omitteret. Quanquam exstet
162A alter Aristotelis liber de eisdem disputans, eadem fere continens, cum sit
oratione diversus; sed hic proprietatis liber calculum coepit. Archytes etiam
duos composuit libros quos *Kathulous logous* inscripsit, quorum in primo haec
decem praedicamenta disposuit. Unde posteriores quidam non esse Aristotelem
huius divisionis inventorem suspicati sunt, quod Pythagoricus vir eadem
conscripsisset, in qua sententia Iamblicus philosophus est non ignobilis, cui
non consentit Themistius, neque concedit eum fuisse Archytem, qui Pythagoricus
Tarentinusque esset, quique cum Platone aliquantulum vixisset sed peripateticum
aliquem Architem, qui nouo operi auctoritatem uetustate nominis conderet. Sed
de his alias. Restat inscriptio quae varia fuit. Inscripsere namque 162B alii
de rebus, alii de generibus rerum, quos eadem similisque culpa confudit. Namque
(ut docuimus) non de rerum generibus, neque de rebus sed de sermonibus rerum
genera significantibus in hoc opere tractatus habetur, hoc vero Aristoteles
ipse declarat cum dicit: Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur,
singulum aut substantiam significat, aut quantitatem. Quod si de rebus
divisionem faceret, non dixisset "significat"; res enim significatur,
non ipsa significat. Illud quoque maximo argumento est Aristotelem non de rebus
sed de sermonibus res significantibus speculari, quod ait: Singulum igitur
eorum quae dicta sunt, ipsum quidem secundum se in nulla affirmatione dicitur,
horum autem ad se invicem complexione affirmatio fit. Res enim si iungantur, affirmationem nullo modo
perficiunt, affirmatio namque in oratione est. Quocirca si praedicamenta iuncta
faciunt affirmationem (affirmatio vero nonnisi in oratione est, quae autem
iunguntur ut affirmatio fiat, hae sunt rerum significantes voces)
praedicamentorum tractatus non de rebus sed de vocibus est; male igitur vel de
rebus vel rerum generibus inscripserunt. Annotant alii hunc librum legendum
ante Topica, quod nimis absurdum est. Cur enim non magis ante Physica? Quasi
vero minor huius sit libri usus in Physicis, cum primi Resolutorii ante Topica
legantur, et ante primos Resolutorios Perihermenias liber ad cognitionem veniat
inchoantis, cur non magis hunc librum vel ante Perihermenias, vel ante
Resolutorios inscripserunt? Quare repudianda est inscriptionis istius quoque
ipsa sententia, dicendumque est: Quoniam rerum prima decem genera sunt, necesse
fuit decem quoque esse simplices voces, quae de subiectis rebus dicerentur:
omne enim quod significat de illa re dicitur quam significat, ergo inscribendus
liber est de decem Praedicamentis. Sed forte quis dicat, si de significantibus rerum vocibus
ipsa disputatio est, cur de ipsis disputat rebus? Dicendum est, quoniam res
semper cum propria significatione coniunctae sunt, et quidquid in res venit,
hoc quidem in rerum vocabulis invenitur: quare recte de vocabulis disputans,
proprietatem significantium vocum de his quae significabantur, id est de rebus
assumpsit. Erit alia quoque fortasse quaestio: Cur enim hic orationem in decem
praedicamenta sit partitus, in Perihermenias libro in duas tantum partes
divisionem fecit, in verbum videlicet et nomen? Sed hoc interest quod illic
figuras vocabulorum dividit, in hoc de significationibus tractat, quare non est
sibi ipse contrarius. In Perihermenias enim libro de nomine et verbo considerat
quae secundum figuram quamdam vocabuli sunt, quod illud inflecti casibus
potest, illud variari per tempora: hic vero non secundum has figuras sed in eo
quod voces significantes sunt disputatur: quare diversam in diversis rebus
atque tractatibus faciendo divisionem, nulla contrarietate notabitur, neque
nunc orationem dividit sed ad multitudinem generum nomina ipsa dispertit: nam
quoniam decem rerum genera sunt non secundum orationem sed secundum rerum
significationem in decem prædicamenta voces dividit, deque his tractat. Atque
ideo necesse fuit quodammodo disputationem de rebus quoque misceri, ita (ut
dictum est) ut non aliter nisi ex rebus proprietates in sermonibus apparerent,
atque ita non de rebus proprie sed de prædicamentis, id est de ipsis rerum
significativis vocibus in eo quod significantes sunt, seriem disputationis
orditur. Cur autem, si de prædicamentis disputat, de æquivocis, vel univocis,
vel denominativis primus illi tractatus est? Idcirco nimirum quod quædam semper
a disputantibus præmittuntur, quibus positis facilior de sequentibus possit
esse doctrina: ut in geometria, prius termini præponuntur, post theorematum
ordo conteritur. Ita quoque hic quidquid ad prædicamentorum disputationem
possit esse utile, priusquam ad ipsa predicamenta veniret, exposuit: quare
quoniam quæ prædicenda erant explicavi, nunc ad ipsius disputationis seriem
textumque veniamus. Quid autem æquivoca vel univoca vel denominativa utilitatis habeant,
secundum ipsas singulorum rationes definitionesque tractabitur. DE ÆQUIVOCIS ÆQUIVOCA
DICUNTUR QUORUM NOMEN SOLUM COMMUNE EST, SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIÆ RATIO
DIVERSA, UT ANIMAL HOMO ET QUOD PINGITUR. HORUM ENIM SOLUM NOMEN COMMUNE
EST, SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIÆ RATIO DIVERSA; SI ENIM QUIS ASSIGNET QUID
EST UTRIQUE EORUM QUO SINT ANIMALIA, PROPRIAM ASSIGNABIT UTRIUSQUE RATIONEM. Omnis
res aut nomine aut definitione monstratur: namque subiectam rem aut proprio
nomine vocamus aut definitione quid sit ostendimus. Ut verbi gratia quamdam
substantiam vocamus hominis nomine, et eiusdem definitionem damus dicentes esse
hominem animal rationale mortale; ergo quoniam res omnis aut definitione aut nomine
declaratur, ex his duobus, nomine scilicet et definitione, diversitates
quattuor procreantur. Omnes namque res aut eodem nomine et eadem definitione
iunguntur, ut homo et animal, utraque enim animalia dici possunt, et utraque
una definitione iunguntur. Est namque animal substantia animata sensibilis, et
homo rursus substantia animata sensibilis, et hæc vocantur univoca. Alia vero
164A quæ neque nominibus neque definitionibus coniunguntur: ut ignis, lapis,
color, et quæ propriæ substantiæ natura discreta sunt, hæc autem vocantur
diversivoca. Alia vero quæ diversis nominibus nuncupantur, et uni definitioni
designationique subduatur, ut gladius, ensis; hæc enim multa sunt nomina sed id
quod significant una definitione declaratur, et hoc vocatur multivocum. Alia
vero quæ nomine quidem congruunt, definitionibus discrepant: ut est homo vivens
et homo pictus, nam utrumque vel animalia vel homines nuncupantur. Si vero quis
velit picturam hominemque definire, diversas utrisque definitiones aptabit, et
hæc vocantur æquivoca. Quare quoniam quid sint æquivoca dictum est, singulis
Aristotelicæ definitionis sententias persequamur. ÆQUIVOCA, inquit, dicitur res
scilicet, quæ per se ipsas æquivocæ non sunt, nisi uno nomine prædicentur:
quare quoniam ut æquivoca sint, ex communi vocabulo trahunt, recte ait, æquivoca
dicuntur. Non enim sunt æquivoca sed dicuntur. Fit autem non solum in nominibus
sed etiam in verbis æquivocatio: ut cum dico complector te, et complector a te.
In quibus significationibus cum unum nomen sit complector, alia tamen faciendi
ratio est, alia patiendi: atque ideo hic quoque æquivocatio est: unum enim
nomen quod est complector, diversis faciendi et patiendi definitionibus
terminatur. In præpositionibus quoque et in coniunctionibus frequenter æquivocatio
reperitur, atque ideo quod ait: QUORUM NOMEN SOLUM COMMUNE EST, 'nomen'
accipiendum 164C est omnis rerum per vocem significatio, id est omne vocabulum
non proprium solum, aut appellativum, quod ab illud tantum nomen pertinet quod
casibus inflecti potest sed ad nomen rerum significationem, qua rebus imposita
vocabula prædicamus. SOLUM autem duobus modis dicitur: semel cum aliquid unum
esse dicimus, ut si dicamus solus est mundus, id est unus; alio vero modo cum
dicimus ad quamdam ab altero divisionem, ut si quis dicat solam me habere
tunicam, id est, non etiam togam, ad divisionem videlicet togæ. Hic ergo
Aristoteles posuit dicens, SOLUM NOMEN COMMUNE EST, quasi hoc voluisset
intelligi non etiam definitio, æquivoca enim iunguntur nomine sed definitione
dissentiunt. COMMUNE quoque multis dicitur modis. Dicitur commune quod in
partes dividitur, et non iam totum commune est sed partes eius propriæ
singularum, ut domus. Dicitur commune quod id partes non dividitur sed vicissim
in usus habentium transit, ut seruus communis vel equus. Dicitur etiam commune
quod utendo cuiusque fit proprium, post usum vero in commune remittitur, ut est
theatrum, nam cum eo utor, meum est, cum inde discedo, in commune remisi.
Dicitur quoque commune quod ipsum quidem nullis divisum partibus, totum uno
tempore in singulos venit, ut vox vel sermo ad multorum aures uno eodemque
tempore totus atque integer pervenit. Secundum hanc igitur ultimam communis
significationem Aristoteles putat æquivocis rebus commune esse vocabulum.
Namque in homine picto et in homine vivo, totum in utrisque vocabulum dicitur
animalis. SECUNDUM NOMEN VERO SUBSTANTIÆ RATIO DIVERSA, hoc hac significatione
præmittit, ut si aliter reddantur definitiones quam secundum nomen, statim tota
definitio labet ac titubet. Ac primum de definitionis proprietate dicendum est.
Illæ enim certæ definitiones sunt quæ convertuntur, ut si dicas, Quid est homo?
animal rationale mortale -- verum est. Quid est animal rationale mortale? homo
-- hoc quoque verum est. At vero si ita quis dicat, Quid est homo? substantia
animata sensibilis -- verum est; quid substantia animata sensibilis? homo --
hoc non modis omnibus verum est, idcirco quod equus quoque est substantia
animata sensibilis sed homo non est. Ergo illas constat esse definitiones
integras quæ converti possunt. Sed hoc fit in iis quæ non de communi sed uno
tantum, ut cum de hominis nomine redduntur, verbi gratia: Animal est commune
nomen, si dixerit quis, Homo est substantia animata sensibilis, procedit: si
non convertatur, quia de communi nomine reddita est definitio; sin vero de uno
nomine redditur, tunc de ipso nomine facienda est definitio; sic tamen est
recta facienda, ut hominis definitio sit animal rationale mortale, non
substantia animata sensibilis, illa enim secundum hominis nomen, ista secundum
animalis est reddita. Idem etiam in his nominibus quæ de duabus rebus
communiter prædicantur, si secundum nomen substantiæ ratio non reddatur, potest
aliquoties fieri, ut ex univocis æquivoca sint, et ex æquivocis univoca; namque
homo 165C atque equus cum secundum nomen animalis univoca sint, possunt esse æquivoca,
si secundum nomen minime definita sunt. Homo namque et equus communi nomine
animalia nuncupatur, si quis ergo hominis reddat definitionem dicens, animal
rationale mortale, et equi, animal irrationale hinnibile, diversas reddidit
definitiones, et erunt res univocæ in æquivocas permutatæ. Hoc autem idcirco
evenit, quod definitiones non secundum animalis nomen redditæ sunt, quod eorum
commune vocabulum est sed secundum hominis atque equi. Nam si secundum commune
nomen quod est animal definitio redderetur, ita fieret, homo est substantia
animata sensibilis, secundum nomen scilicet animalis; et rursus, equus est
substantia animata sensibilis, secundum nomen rursus animalis, secundum idem
namque animalis vocabulum equus atque homo univoce prædicantur. Rursus ex æquivocis
univoca fiunt hoc modo si quis Pyrrhum Achillis filium et Pyrrhum Epiroten
dicat esse univocos, idcirco quod uno nomine et Pyrrhi dicantur, et sint
animalia rationabilia atque mortalia. Hic secundum nomen hominis reddita
definitio, ex æquivocis fecit univoca. Quod si secundum nomen Pyrrhi
definitionis ratio iungeretur vel a parentibus vel a patria, diversis eos
oporteret definitionibus terminari. Recte igitur additum est, secundum nomen,
idcirco quod si aliter facta sit definitio, stabilis esse nou poterit, et
frequenter diversos secum ducit errores. RATIO quoque multimodo dicitur. Est
enim ratio animæ, et est ratio computandi, est ratio natura, ipsa nimirum
similitudo nascentium, est ratio qua in definitionibus vel descriptionibus
redditur. Et quoniam generalissima genera genere
carent, individua vero nulla substantiali differentia discrepant, definitio
vero ex genere et differentia trahitur, neque generalissimorum generum, neque
individuorum ulla potest definitio reperiri. Subalternorum vero generum,
quoniam et differentias habent et genera, definitiones esse possunt. At vero
quorum definitiones reddi nequeunt, illa tantum descriptionibus terminantur.
Descriptio autem est quæ quamlibet rem propria quadam proprietate designat. Sive ergo definitio sit sive
descriptio, utraque 166B rationem substantiæ designat. Quare cum substantiæ
rationem dixit, et definitionis et descriptionis nomen inclusit. Æquivocorum
alia sunt casu, alia consilio. Casu, ut Alexander Priami filius et Alexander
Magnus. Casus enim id egit, ut idem utrique nomen poneretur. Consilio vero, ea
quæcumque hominum voluntate sunt posita. Horum autem alia sunt secundum
similitudinem, ut homo pictus et homo verus quo nunc utitur Aristoteles
exemplo: alia secundum proportionem, ut principium est in numero unitas, in
lineis punctus. Et hæc æquivocatio secundum proportionem
esse dicitur. Alia vero sunt quæ ab uno descendunt, ut medicinale ferramentum;
medicinale pigmentum, ab una enim medicina aequivocatio ista descendit. Alia
quae ad unum referuntur, ut si quis dicat salutaris uectatio est, salutaris
esca est, haec scilicet idcirco sunt aequivoca, quod ad salutis unum vocabulum
referuntur. Cur autem prius de aequivocis post de univocis tractat? Idcirco
quod ipsa decem praedicamenta cum definitionibus diversa sint, uno
praedicationis vocabulo nuncupantur; cuncta enim praedicamenta dicimus, ipsa
vero praedicamenta quoniam rerum genera sunt, de subiectis rebus univoce
praedicantur. Omne enim genus de speciebus propriis univoce dicitur, quare
rectius primo de omnibus praedicamentorum communi vocabulo tractat, quasi
dehinc quemadmodum singula de speciebus propriis praedicarentur, exprimeret. At si (ut dictum est) non de
rebus sed de nominibus libri huius intentio est, cur de aequivocis et non de
aequivocatione tractavit? Aequivocae namque res sunt, aequivocatio vero
vocabulum. Idcirco, quoniam ipsum nomen nihil in se retinet aequivocationis,
nisi diversae sint res de quibus illud vocabulum praedicetur. Quare inde
substantiam ipsa aequivocatio trahit, de ipsis dignius inchoatum est. Videtur
autem alius esse modus aequivocationis quem Aristoteles omnino non recipit. Nam
sicut dicitur pes hominis, ita quoque dicitur pes navis, et pes montis, quae
huiusmodi omnia secundum translationem dicuntur. Translatio vero nullius
proprietatis est. Quare secundum translationem aequivoca nunquam sunt, nisi
propriis et immutabilibus subiectae res vocabulis appellentur. Est autem talis
eorum universalis inspectio. Neque enim omnis translatio ab aequivocatione
seiungitur sed ea tantum cum ad res habentes positum vocabulum, ab alia iam
nominata re nomen ornatus causa transfertur, ut quia iam dicitur quidam auriga,
dicitur etiam gubernator, si quis ornatus gratia cum qui gubernator est dicat
aurigam, non erit auriga nomen aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE, licet diversa, id
est, moderatorem currus navisque significet. Sed quoties res quidem vocabulo
eget, ab alia vero re quae vocabulum sumit, tunc ista translatio
aequivocationis retinet proprietatem, ut ex homine vivo ad picturam nomen
hominis dictum est. Et de aequivocis hactenus; nunc de univocis pertractemus.
DE UNIVOCIS UNIVOCA VERO DICUNTUR QUORUM ET NOMEN COMMUNE EST ET SECUNDUM NOMEN
EADEM SUBSTANTIAE RATIO, UT ANIMAL HOMO ATQUE BOS. COMMUNI ENIM NOMINE UTRIQUE
ANIMALIA NUNCUPANTUR, ET EST RATIO SUBSTANTIAE EADEM; SI QUIS ENIM ASSIGNET
UTRIUSQUE RATIONEM, QUID UTRIQUE SIT QUO SINT ANIMALIA, EANDEM ASSIGNABIT
RATIONEM. Post aequivocorum definitionem ad univocorum terminum transitum
fecit, in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod aequivoca definitione
disiuncta sunt, univoca ipso quoque termino coniunguntur sed caetera omnia
quaecumque in aequivocorum definitione dicta sunt, in hac quoque univocorum
designatione conveniant. Nam quemadmodum in aequivocis secundum nomen
aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in univocis secundum nomen
substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut genera speciebus, aut
species speciebus, genera speciebus, ut animal atque homo. Nam cum hominis
genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et homo animalia
nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias, dicis animal
esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque secundum id quod
animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil in eo falsitatis
invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque eodem genere
continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est animal, et communi
nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune est
animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim sunt substantiae
animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem univocationis designationem
Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut homo et bos, quae sub eodem
sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA
VERO DICUNTUR QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN
HABENT APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS. Haec
quoque definitio nihil habet obscurum. Casus enim antiqui nominabant aliquas
nominum transfigurationes, ut a iustitia iustus, a fortitudine fortis, etc.
Haec igitur nominis transfiguratio, casus ab antiquioribus vocabatur. Atque
ideo quotiescumque aliqua res alia participat, ipsa participatione sicut rem,
ita quoque nomen adipiscitur, ut quidam homo, quia iustitia participat et rem
quoque inde trahit et nomen, dicitur enim iustus. Ergo denominativa vocantur quæcumque
a principali nomine solo casu, id est sola transfiguratione discrepant. Nam cum
sit nomen principale iustitia, ab hoc transfiguratum nomen iustus efficitur.
Ergo illa sunt denominativa quæcumque a principali nomine solo casus id est
sola nominis discrepantia, secundum principale nomen habent appellationem. Tria
sunt autem necessaria ut denominativa vocabula constituantur: prius ut re
participet, post ut nomine, postremo ut sit quædam nominis transfiguratio, ut
cum aliquis dicitur a fortitudine fortis, est enim quædam fortitudo qua fortis
ille participet, habet quoque nominis participationem, fortis enim dicitur. At vero est quædam
transfiguratio, fortis enim et fortitudo non eisdem syllabis terminantur. Si quid vero sit quod re non participet, neque nomine
participare potest. Quare quæcumque re non participant, denominativa esse non
possunt. Rursus quoque quæ re quidem participant, nomine vero minime, ipsa
quoque a denominativorum natura discreta sunt, ut si quis, cum sit virtus,
virtute ipsa participet, nullo cum alio nomine nisi sapientem vocamus. Sed
virtus et sapientia nomine ipso disiuncta sunt, hic ergo re quidem participat,
nomine vero minime. Quare sapiens a virtute denominatus esse non dicitur sed a
sapientia, qua scilicet et participat, et nomine iungitur, et transfiguratione
diversus est; rursus si transfiguratio non sit, ut quædam mulier musica,
participat quidem ipsa musicæ disciplina, et dicitur musica. Hæ igitur
appellatio non est denominativa sed æquivoca, uno enim nomine et disciplina et
ipsa mulier musica dicitur. Quoniam ergo similis terminus syllabarum est, et
nomen simile, et nulla transfiguratio, denominativa esse non poterunt, quare
quidquid denominativa esse non poterunt, quare quidquid denominativum esse
dicitur, illud et re participabit et nomine, et aliqua transfiguratione
vocabuli discrepabit. Hæc igitur quæ ad prædicamenta necessaria credidit, præmisit.
Multivoca vero et diversivoca respuit, quod ad præsentem tractatum utilia non
putavit. Breviter tamen utraque definienda sunt. Multivoca sunt quorum plura
nomina una definitio est, ut est scutum, clypeus: his enim plura nomina sed una
definitio est; et Marcus Porcius Cato, his enim tot nominibus res una subiecta
est. Diversifica sunt
quorum neque nomen idem est, neque eadem definitio, ut homo, color, et quid.
quid omnino a se et nominis nuncupatione et definitionis ratione discretum est.
EORUM QUÆ DICUNTUR ALIA QUIDEM SECUNDUM
COMPLEXIONEM DICUNTUR, ALIA VERO SINE COMPLEXIONE. ET EA QUÆ SECUNDUM
COMPLEXIONEM DICUNTUR SUNT UT HOMO CURRIT, HOMO VINCIT; EA VERO QUÆ SINE
COMPLEXIONE, UT HOMO, BOS, CURRIT, VINCIT. Postquam de coniunctione
definitionum atque nominum quantum ad præsens attinebat opus, sufficienter
exposuit quoniam de primis nominibus prima rerum genera significantibus divisio
facienda est, non nomine sed genere discrepantibus, nunc ostendit quid sit sine
complexione cuiuslibet vocabuli facta prolatio. Sine complexione enim dicuntur
quæcumque secundum simplicem sonum nominis proferuntur, ut homo, equus: his
enim extra nihil adiunctum est. Secundum complexionem dicuntur quæcumque aliqua
coniunctione copulantur, ut aut Socrates aut Plato, vel quæcumque secundum
aliquod accidens coniunguntur. Nam quia, verbi gratia, in Socratem venit
ambulatio, dicimus: Socrates ambulat, et est prolatio ista secundum
complexionem, idcirco quia cum dico: Socrates ambulat. Socratem sum cum
ambulatione complexus. Quod autem ait: EORUM QUÆ DICUNTUR, nihil aliud
demonstrare vult nisi de primis rerum vocabulis huius libelli disposuisse
tractatum. Rerum enim vocabula sunt quæ dicuntur, ipsa enim proprie nominamus. EORUM
QUÆ SUNT ALIA DE SUBIECTO QUODAM DICUNTUR, IN SUBIECTO VERO NULLO SUNT, UT HOMO
DE SUBIECTO QUIDEM DICITUR ALIQUO HOMINE, IN SUBIECTO VERO NULLO EST. Hic Aristoteles
sermonum omnium multitudinem in paruissimam colligit divisionem. Nam quod rerum
vocabulam decem prædicamenta distribuit, maior hac divisione non potest
inveniri, nihil enim esse poterit quod huic divisioni undecimum adiici queat. Omnis enim res aut substantia
est, aut quantitas, aut qualitas, aut ad aliquid, aut facere, aut pati, aut
quando, aut ubi, aut habere, aut situs; quocirca tot erunt etiam sermones qui
ista significent, et hæc est maxima divisio, cui ultra nihil possit adiungi:
paruissima vero est quæ fit in quattuor, in substantiam et accidens, et
universale et particulare. Omnis enim res aut substantia est, aut accidens, aut
universalis, aut particularis. Sicut
ergo decem superioribus nihil addi poterat, ita ex his quattuor nihil demi. Nam
neque minor ulla divisio his quattuor fieri potest, nec maior quam si denario
limite prædicamenta claudantur. Cum autem in his quattuor divisio facta est,
paucis exponam. Prima quidem rerum est omnium divisio in substantiam atque
accidens. Sed quoniam substantia proferri non potest nisi aut universaliter aut
particulariter intelligatur: nam cum dico homo, rem dixi universalem, idcirco
quod nomen hoc de multis individuis prædicatur: cum vero dico Socrates vel
Plato, rem dixi particularem; quoniam Socrates de nudo subiecto dicitur: et
accidens quoque eodem modo; nam cum dixero scientiam, rem protuli universalem,
idcirco quod scientia et de grammatica et de rhetorica, et de aliis omnibus sub
se positis prædicatur; si vero dixero Platonis scientiam, quoniam omne accidens
quod individua venit individuum fit, particularem scientiam dico, namque
Platonis scientia, sicut ipse Plato, particularis est: igitur quoniam neque
substantia neque accidens ullo modo proferri potest, nisi in suo nomine aut
universalitatis vim, aut particularitatis induat, recte in quattuor divisio facta
est, ut si omnis res aut substantia aut accidens, et horum aut universali, aut
particularis. Ex his igitur quattuor fiunt complexiones. Nam cum venerit
universalitas in substantiam, fit universalis substantia, ut est homo vel
animal. Universale autem est
quod aptum est de pluribus prædicari, particulare vero quod de nullo subiecto
prædicatur. Ergo est una complexio universalitatis et substantiæ, ut sit
substantia universalis. Si vero particularis substantiæ copulatur, fit
substantia particularis, ut est Socrates vel Plato, et quidquid in substantia
individuum reperitur. At cum miscetur universalitas accidenti, fit accidens
universale, ut scientia, quæ cum sit accidens, et præter animam cui accidit
esse non possit, tamen universalis est, quod de subiecta grammatica vel aliis speciebus
prædicari potest. Cum vero particularitas accidenti coniungitur, fit accidens
particulare, ut Platonis vel Aristotelis scientia. Fiunt enim quattuor
complexiones, substantia universalis, substantia particularis, accidens
universale, accidens particulare. Ut autem accidens in substantiæ naturam
transeat, vel substantia in accidens, fieri nullo modo potest, et accidens
quidem venit in substantiam sed non ut substantia fiat: neque enim quoniam
color, quod est accidens venit in substantiam, idcirco color iam substantia
est. Nec quoniam substantia suscipit colorem idcirco color iam substantia fit.
Quare neque substantia in accidentis, neque accidens in substantiis naturam
transit. At vero nec particularitas, nec universalitas in se transeunt. Namque
universalitas potest de particularitate prædicari, ut animal de Socrate vel
Platone, et particularitas suscipiet universalitatis prædicationem sed non ut
universalitas sit particularitas, nec rursus ut quod particulare est
universalitas fiat. Ergo quattuor complexiones, universalem substantiam,
universale accidens, particularem substantiam, particulare accidens Aristoteles
disponere cupiens, non eorum nomina sed descriptiones apposuit. Et quoniam
generalissimorum generum definitiones non poterat invenire, descriptionibus
usus est his, id substantiam esse dicens quod in subiecto non esset, accidens
vero quod in subiecto esset. Omne namque accidens in subiecto est, ut colore in
corpore, scientia in anima, et subiectam habet substantiam omne accidens. Si
quis enim substantiam tollat, accidens non erit. Quare substantia locus quidam
est ubi accidentis valeat natura consistere. Ipsa vero substantia per se
constat, atque ideo dicitur substantia, nec ullo subiecto alio nititur sed
cunctis ipsa substantia est. Alioqui
si substantia in ullo subiecto esse posset, esset accidens. Omne enim accidens in subiecto
est, et quidquid in subiecto est, illud est accidens. Quod si substantia esset in aliquo subiecto, continuo
fieret accidens sed substantia accidens esse non potest, sicut supra docuimus.
Quare quoniam accidens in subiecto est, substantia vero accidens non est, substantia
in subiecto non est. Universalitatis vero descriptio est: de subiecto prædicari.
Omnis namque universalitas
de subiectis particularibus prædicatur, nam quoniam universale est animal, vel
homo, de Socrates prædicatur et Platone. Dicitur enim Socrates animal atque
homo. Et quoniam universale est accidens scientia, dicitur de subiecta
grammatica, grammatica enim scientia est. Particularitas vero quoniam ipsa est
rerum ultima et nihil est illi subiectum, de nullo subiecto prædicatur; nam
quoniam universalitas de subiecto prædicatur, particularitas vero universalitas
non est. Particularitas de subiecto non prædicabitur. Ubi enim res discrepant,
et definitio discrepabit; ita quoque in his, nam quoniam discrepat substantia
et accidens, definitiones quoque eorum discrepabunt. Ut quoniam est accidens in
subiecto, erit substantia non in subiecto. Et quoniam universalitas de subiecto
predicatur, particularitas autem ab universalitate discrepat, de subiecto non
prædicatur. Has igitur huiusmodi descriptiones Aristoteles ita permiscuit
dicens: EORUM QUÆ SUNT ALIA DE SUBIECTO QUODAM DICUNTUR, IN SUBIECTO VERO NULLO
SUNT, volens scilicet universalem substantiam demonstrare. Nam quod dixit DE
SUBIECTO DICUNTUR, universale est, quod vero ait IN SUBIECTO NULLO SUNT,
substantia: ergo quod ait quædam DE SUBIECTO dici, IN SUBIECTO VERO NULLO esse,
universalem substantiam demonstrare contendit: ut enim sæpius dictum est, quod
de subiecto dicitur, universale est; quod in nullo subiecto est, substantia. Hæc
iuncta, id est de subiecto quodam dici, et in subiecto nullo esse, universalem
substantiam demonstrant. Post universalem substantiam particulare accidens
posuit dicens:ALIA AUTEM IN SUBIECTO QUIDEM SUNT, DE SUBIECTO VERO NULLO
DICUNTUR (IN SUBIECTO AUTEM ESSE DICO QUOD, CUM IN ALIQUO SIT NON SICUT QUÆDAM
PARS, IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST), UT QUÆDAM GRAMMATICA IN
SUBIECTO QUIDEM EST IN ANIMA, DE SUBIECTO VERO NULLO DICITUR, ET QUODDAM ALBUM
IN SUBIECTO EST IN CORPORE (OMNIS ENIM COLOR IN CORPORE EST). Nam quod ait IN
SUBIECTO SUNT accidens monstrat, quod vero addidit DE SUBIECTO AUTEM NULLO
DICUNTUR particulare. Accidens enim in subiecto est, particularitas de nullo
subiecto prædicatur. Ergo quæcumque res ipsa quidem in subiecto est sed si de
nullo subiecto prædicatur, accidens est particulare, UT est QUÆDAM GRAMMATICA,
id est Aristarchi, vel alicuius hominis individua grammatica: illa enim quoniam
individui hominis, ipsa quoque facta est individua et particularis; ergo
quoniam QUÆDAM GRAMMATICA IN ANIMA EST accidens est, et quoniam DE NULLO
SUBIECTO prædicatur, particularis est; quemadmodum enim ipse Aristarchus de
nullo subiecto dicitur, ita quoque eius grammatica de nullo subiecto prædicatur.
Non autem dicit quod ipsa grammatica particularis est sed quod quædam
grammatica, id est alicuius hominis individui grammatica, quam scilicet homo
particularis propria retinet cognitione. Et quoniam incorporale accidens posuit
quod animæ accideret, id est grammaticam, quæ esset in anima; ponit quoque
aliud exemplum corporale; ait enim ET QUODDAM ALBUM IN SUBIECTO EST <IN>
CORPORE (OMNIS ENIM COLOR EST IN CORPORE): hic quoque non omne album dicit esse
particulare sed quod ad individuum corpus album venit. Probatur quoque
particulare album in subiecto esse hoc modo, nam color quod genus est albi vel
cuiusdam albi in corpore est, et est in subiecto. Quare cuius genus in subiecto
est, ipsum quoque in subiecto est. Omnes enim species vel individua propria
genere continentur, et eiusdem habent naturam. Quoniam vero "esse in aliquo" multis
dicitur modis, qui velit Aristoteles ostendere esse in subiecto, paucis
absolvam. Dicitur enim esse aliquid in aliquo novem modis, dicimus enim esse
aliquid in loco, ut in foro vel in theatro. Dicimus quoque esse in aliquo, ut
in aliquo uase, ut triticum in modio. Dicitur etiam esse in aliquo velut pars
in toto, ut manus in corpore. Dicitur esse in aliquo velut totum in partibus,
ut corpus in omnibus suis partibus. Rursus velut in genere species, ut in
animali homo, vel genus in speciebus suis. Dicimus quoque esse in aliquo, velut
aliquid in fine esse, ut quoniam bonæ vitæ finis beatitudo est, si quis sit
beatus; in fine est, scilicet bonæ vitæ. Dicimus quoque esse in aliquo ut in
quolibet potente, ut in imperatore esse regimen civitatis. Dicimus quoque velut
formam in materia, ut similitudinem Achillis in ære vel in marmore. Novem
igitur modis aliquid in aliquo esse dicitur, ut in loco, ut in uase, ut pars in
toto, ut totum in partibus, ut in genere species, ut in speciebus genus, ut in
fine, ut in imperatores, ut in materia forma. Horum igitur Aristoteles tria
sola commemorat sed duo in unum coniuncta, aliud separatum. Ait enim: IN
SUBIECTO AUTEM ESSE DICO QUOD, CUM IN ALIQUO SIT NON SICUT QUÆDAM PARS,
IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST. Sensus autem talis est: Hoc, inquit,
dico esse accidens quod sit in subiecto, id est quod ita sit in altero, ut pars
eius 172D non sit et sine aliquo subiecto esse non possit, ut, verbi gratia,
color cum in corpore nulla pars corporis est, et si color a corpore separatur,
color nusquam est. Omnis enim color in solo corpore est. Ergo illud est
accidens quod semper ita in subiecto est altero ut eius pars non sit, ut cum ab
eo in quo est separatur ad nihilum redigatur, ut per se sine alterius subiecto
esse non possit. Quod autem ait ut NON SIT SICUT ALIQUA PARS, ab ea scilicet
significationem aliquo consistendi dividere voluit, secundum quam partes in
toto esse dicimus, non enim tale est subiectum, ut eius accidens pars sit. Quod
vero dicit IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST, ab ea scilicet
significatione divisit, quæ est esse aliquid in uase vel in loco; quod enim in
uase vel in loco est a uase vel loco poterit separari, ut triticum quod in
modio est potest a modio segregari, et homo a theatro discedere: accidens vero
ab eo in quo est segregari non potest. Quare solas tres posuit significationes,
id est secundum quam in uase, vel in loco dicitur esse, et secundum quam pars
in toto est. Sed ut in uase et ut in loco una sententia distribuit dicens
IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST. Sed fortasse quis dicat non esse
definitionem veram, illa esse in subiecto quæ sic sint in alio non ut sint
partes, et sine eo in quo sint esse non possint, Socrates enim vel homo
quilibet cum accidens non sit, tamen semper in loco est et sine loco esse non
potest. Quibus respondendum est quod Socrates loca poterit permutare, et esse
præter locum in quo fuit: et postremo si intelligentia capiamus, per se
subsistit, accidentia vero per se ipsa non constant. Sed si quis quoque
obiiciat posse locum accidentia permutare, malum namque si in manu teneatur,
manus mali odore completur, adeo odor quod est accidens, in aliud subiectum
transire potest. Sed non hoc ait Aristoteles, quoniam mutare accidens locum non
potest, nec ita dixit impossibile esse sine eo in quo erat sed sine eo in quo
est, hoc enim significat mutare quidem posse locum sed sine aliquo subiecto non
posse subsistere. Quare recta est atque integra definitio eius quod in subiecto
est, quod ita sint in altero non sicut quædam pars, et impossibile sit esse
sine eo in quo est, secundum autem illam significationem dictum est secundum
quam formam in materia esse dicimus. Namque forma, si in materia sit, per
seipsam nulla ratione consistit. Postquam igitur particulare accidens quid
esset ostendit dicens, quod in subiecto est et de subiecto non prædicatur, et
in subiecto consistentis rei definitionem reddit dicens: QUOD CUM IN ALIQUO SIT
NON SICUT QUÆDAM PARS, IMPOSSIBILE EST ESSE SINE EO IN QUO EST. Ad universale
accidens continenti disputatione reuertitur quod definit hoc modo: ALIA VERO ET
DE SUBIECTO DICUNTUR ET IN SUBIECTO SUNT, UT SCIENTIA IN SUBIECTO QUIDEM EST IN
ANIMA, DE SUBIECTO VERO DICITUR DE GRAMMATICA; ALIA VERO NEQUE IN SUBIECTO SUNT
NEQUE DE SUBIECTO DICUNTUR, UT ALIQUIS HOMO VEL ALIQUIS EQUUS; NIHIL ENIM HORUM
NEQUE IN SUBIECTO EST NEQUE DE SUBIECTO DICITUR. Namque post eius rei quæ in
subiecto est definitionem, et post particularis accidentis exempla, ad
universale accidens transitum fecit, inquiens alia esse quæ in subiecto sint,
et de subiecto prædicentur, quod scilicet accidens universale significet: nam
quoniam de subiecto dicitur, universale est, quoniam in subiecto est, accidens;
in subiecto ergo esse, et de subiecto prædicari, universale accidens monstrat.
Huius quoque complexionis convenientia proponit exempla: ait enim SCIENTIAM IN
SUBIECTO ESSE IN ANIMA, nam nisi anima sit in qua scit, scientia nulla est,
idcirco quod scientia actus est animæ, nam ea quæ sunt inanimata nihil sciunt. Hinc
sequitur substantiæ particularis propositio, quam scilicet ita declarat, quod
NEQUE IN SUBIECTO sit, NEQUE DE SUBIECTO prædicetur, nam quod in subiecto non
est, substantia est, et quod de subiecto non prædicatur, particularitas. Utraque igitur res de subiecto
non prædicari, et in subiecto non esse, particularis est substantia. Res igitur
quattuor cum propria complexione non secundum propria nomina sed secundum 174A
proprias rationes definitionesque contexuit. Nam pro substantia universali
posuit quod in subiecto non est et de subiecto prædicatur; pro accidenti
particulari dixit quod in subiecto est et de subiecto non prædicatur. Accidens
vero universale per hoc designavit quod ait quod et in subiecto est et de
subiecto dicitur; pro particulari substantia interposuit quod nec in subiecto
est nec de subiecto prædicatur. Simpliciter autem quæ sunt individua et numero
singularia de subiecto nullo dicuntur; in subiecto autem nihil ea prohibet
esse, quædam enim grammatica in subiecto est. Omnis particularitas aut
substantia erit aut accidens; nam cum dico Socratem, individuam et particulare
in significavi substantiam; cum dico quamdam grammaticam, individuum et
particulare accidens dixi. Individua
autem sunt quæ neque in alias species dividi possunt, neque in alia individua.
Nam quemadmodum animal dividitur in species, hominem atque equum, homo autem in
singulos homines, id est in Socratem et Platonem et cæteros, sic Plato et
Socrates non dividuntur in alios. Atque hoc idem de accidentibus dici convenit:
nam quemadmodum scientia dividitur in species, grammaticam et rhetoricam;
grammatica vero ipsa in particulares grammaticas, quas scilicet particulares
homines norunt, sic ipsa particularis grammatica in particulares grammaticas
non secatur. Ergo individua sunt quæcumque sunt numero singularia, et in nullas
alias multitudines secundum species vel secundum individua dividuntur. Omne
individuum, quoniam particulare est, de subiecto non prædicatur; omne autem
quod de subiecto non prædicatur, aut substantia erit, ut Plato, aut accidens,
ut quædam grammatica. Ex his ergo particularibus substantia scilicet atque
accidenti quæ de subiecto non prædicantur, substantia quidem nec in subiecto
est, accidens vero in subiecto est. Ita illa individua quæ substantiæ sunt in
subiecto esse non poterunt, alia vero individua quæ secundum accidentis naturam
dicuntur, illa in subiecto esse nihil prohibet. Atque hoc est quod ait: SIMPLICITER
AUTEM QUÆ SUNT INDIVIDUA ET NUMERO SINGULARIA NULLO DE SUBIECTO DICUNTUR, IN
SUBIECTO AUTEM NIHIL EA PROHIBET ESSE; QUÆDAM ENIM GRAMMATICA IN SUBIECTO EST. Hoc enim maluit demonstrare, et
accidentibus substantiis particularibus hoc esse commune, quod de subiecto non
prædicantur. Hoc enim dixit: SIMPLICITER AUTEM QUÆ SUNT INDIVIDUA ET NUMERO
SINGULARIA, DE NULLO SUBIECTO DICUNTUR -- subaudiendo scilicet sive substantiæ
sint sive accidentia sed non omnia individua non sunt in subiecto. Individua
enim accidentia IN SUBIECTO ESSE NIHIL PROHIBET. QUÆDAM ENIM GRAMMATICA, cum
sit individua et de subiecto non prædicetur, tamen IN SUBIECTO EST, id est in
anima. Sed ut congregatim dicatur, sensus huiusmodi est, omnia quidem quæcumque
sunt individua, de subiecto quidem nullo dicuntur sed non omnia non sunt in
subiecto. Nam cum particularis substantia in subiecto non sit, ut Plato,
particulare tamen accidens in subiecto est, ut quædam grammatica in anima. Illud
quoque magna attentione notandum est, quis sit huius ordo propositi. Nam cum
sint quattuor complexiones, factæ ex quattuor rebus, quarum duæ natura
discrepant, ut substantia et accidens, duæ quantitate, ut particularitas et
universalitas coniunctis compositisque his quattuor omnibus, dissentientem
lateribus dispositionem fecit. Posuit enim prius substantiam universalem
dicens, quod in subiecto non est et de subiecto dicitur. Post hanc primam
positionem totis discrepantem rebus, rem subdit, id est accidens particulare,
quod in subiecto esset, et de subiecto non prædicatur. Nam cum accidens dixit,
a substantia disgregavit, quod particulare addidit ab universali disiunxit.
Rursus ex alio latere disposuit in divisione accidens universale, dicens quod
in subiecto est, et de subiecto prædicatur; et ultimo substantiam particularem
contrariam superiori accidenti dixit, quod neque in subiecto est, neque de
subiecto prædicatur substantia, particularitem universalitati accidentis
opponens. Sed ut planius quod dicimus sit, figuram descriptionemque subiecimus
in qua superius latus substantia accidentique notavimus, reliquum
particularitatis et universalitatis titulo inscripsimus, Arisiotelicam
complexionem angulariter et per latera designantes. QUANDO ALTERUM DE ALTERO PRÆDICATUR
UT DE SUBIECTO, QUÆCUMQUE DE EO QUOD PRÆDICATUR DICUNTUR, OMNIA ETIAM DE
SUBIECTO DICENTUR, UT HOMO DE QUODAM HOMINE PRÆDICATUR, ANIMAL VERO DE HOMINE,
ERGO ET DE QUODAM HOMINE ANIMAL PRÆDICABITUR; QUIDAM ENIM HOMO ET HOMO EST ET
ANIMAL. Cum superius de his quæ in subiecto sunt (id est de accidentibus)
loqueretur, definitionem constitutæ in subiecto rei, et præter subiectum nullo
modo permanentis, in media tractatione disposuit, dicens illud esse quod neque
pars esset alicuius nec sine subiecto posset ullo modo permanere. Patefacto igitur quid sit esse
in subiecto, nunc quid sit prædicari de subiecto declarat. Duobus enim modis prædicationes
fiunt, uno secundum accidens, alio de subiecto: de homine namque prædicatur
album, dicitur enim homo albus, rursus de eodem homine prædicatur animal,
dicitur enim homo animal. Sed illa prior prædicatio, quæ est. Homo albus est
secundum accidens est: namque accidens quod est album de subiecto homine prædicatur
sed non in eo quod quid sit, nam cum album sit accidens, homo substantia,
accidens de substantia in eo quod quid sit prædicari non potest; ergo ista prædicatio
secundum accidens dicitur. De subiecto vero prædicari est, quoties altera res de
altera in ipsa substantia prædicatur, ut animal de homine; nam quoniam animal
et substantia est et genus hominis, idcirco in eo quod quid sit de homine prædicatur.
Quare illa sola de subiecto prædicari dicuntur quæcumque in cuiuslibet rei
substantia et in definitione ponuntur; ergo quotiescumque huiusmodi fuerit prædicatio,
ut ALTERUM DE ALTERO UT DE SUBIECTO PRÆDICETUR, id est ut de eius substantia
dicatur, ut animal de homine, hanc proprietatem evenire necesse est, ut si DE
EO QUOD PRÆDICATUR, quidpiam UT DE SUBIECTO, id est eius substantia, prædicetur
necessario idem hoc quod de prædicato dicitur, dicatur etiam de prædicati
subiecto, ut homo prædicatur quidem de Socrate in eo quod quid sit.
Interrogantibus enim quid sit Socrates "hominem" respondemus. At vero
de ipso homine in eo quod quid sit animal dicitur, in substantia enim hominis
animal prædicatur, atque ita fit ut animal quidem de homine, homo vero de
Socrate in eo quod quid sit ut de subiecto prædicentur. Ergo quoniam ista consequentia,
et animal de Socrate in eo quod quid sit prædicabitur. Potest enim dici
interrogantibus quid est Socrates "animal". Ergo manifestum est quod
si qua res de alia ut de subiecto prædicetur, ut homo de Socrate, de eadem vero
re quæ prædicatur, de homine scilicet, alia rursus superior ut de subiecto prædicetur,
ut animal necesse erit et hanc eamdem de subiecto eius de quo ipsum dicitur prædicari,
ut animal de Socrate, Socrates namque subiectus est homini, de quo animal prædicatur.
Ergo constat huiusmodi definitio quæ dicit: quoties ALTERUM DE ALTERO PRÆDICATUR
UT DE SUBIECTO, si quid sit quod DE EO QUOD PRÆDICATUR in eo quod quid sit dici
possit, hoc idem ipsum de eo quod prius subiectum erat possit prædicari. Sed
fortasse quisquam dicat minime verum esse quod dictum est, nam cum homo de
Socrate prædicetur (Socrates enim homo est), de homine vero species (homo enim
species est), Socrates species esse non dicitur. Et rursus cum animal de homine
prædicetur, de animali vero genus (animal enim genus est), homo generis
vocabulo caret: non enim dicitur homo esse genus, homo enim genus non est sed
tantum species. His dicendum est quod minus adverterint illam esse definitionem
de subiecto prædicationis, quæ in eo quod quid sit unumquodque et in eius
substantia prædicaretur, nunc autem species de homine non in eo quod quid sit
prædicatur. Neque enim si quis hominis definitionem reddat speciem nominavit
sed designativam nomen est tantum, utrum de pluribus speciei differentibus prædicatur
hoc nomen quod est homo, an certe tantum de solis individuis. Nam quoniam de
individuis solis homo prædicetur, idcirco species dicitur, et quoniam de specie
differentibus animal dicitur, idcirco animal genus vocamus. Et sunt quodammodo
nominum nomina. Quare neque genus de animali, neque species de homine, in eo
quod quid sit prædicatur sed tantum designant, quomodo homo et animal de
subiectis (ut dictum est) propriis prædicentur. Ergo non est mirandum si ad eorum subiectum quæ de
subiecto dicuntur eius predicati quod de subiecto non dicitur prædicatio
perveniri non potest. DIVERSORUM GENERUM ET NON SUBALTERNATIM POSITORUM DIVERSÆ
SECUNDUM SPECIEM ET DIFFERENTIÆ SUNT, UT ANIMALIS ET SCIENTIÆ; ANIMALIS QUIDEM
DIFFERENTIÆ SUNT UT GRESSIBILE ET VOLATILE ET BIPES, SCIENTIÆ VERO NULLA HARUM
EST; NEQUE ENIM SCIENTIA AB SCIENTIA DIFFERT IN EO QUOD BIPES EST. Cum multis modis genus dicatur,
solum quod nunc tractari convenit assumamus. Dicitur enim genus quod de
pluribus specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur, ut animal prædicatur
de homine, et de equo, et de cane, et de bove, et de cæteris, quæ omnia specie
ipsa a se discrete sunt. Species vero est quod de pluribus numero differentibus
in eo quod quid sit prædicatur, ut homo prædicatur de Catone, Socrate, Platone,
Virgilio, Cicerone, et de singulis hominibus, qui specie ipsa non differunt sed
tantum a se numero distant. Differentia vero est quæ sub eodem genere positas
species propria qualitate disterminat, nam cum equus et homo quantum ad genus
unum sint (uterque enim animal est), differentia rationalis et irrationalis
utrosque disiungit ac discernit. Qualitate enim quadam rationabilitatis et
irrationabilitatis uterque a propriæ substantiæ definitione dissentiunt. Ergo
differentia est quæ de pluribus specie differentibus in eo quod quale sit prædicatur.
Namque hæc ipsa differentia quæ est irrationabilitas de multis specie
differentibus prædicatur, ut de cygno, et equo, et pisce, quæ omnia a se cum
specie ipsa dissentient, irrationabilitatis tamen qualitate coniuncta sunt. Sed non in omnibus differentia de pluribus specie
differentibus prædicatur. Sunt enim quædam quæ non nisi de una specie prædicantur,
ut gravitas de sola terra, levitas de solo igne, proprie dicitur. At vero nec
species semper de pluribus numero differentibus prædicatur; mundi enim species
de uno solo mundo dicitur, et phoenicis species de una tantum phoenice sed
idcirco ita definita est quod frequentius differentia de pluribus specie
differentibus prædicatur quam de uno. Eodemque modo et species frequentius
invenitur de pluribus numero differentibus prædicari, quam de una tantum re ac
singulari. His ita positis, sunt quædam genera, quæ generalissima nuncupantur,
quibus genus inveniri non possit, sunt species quibus alias subiectas species
nullus inveniet. Inter utraque autem sunt alia quæ subalterna genera
nominantur, quæ superiorum quidem species sunt, posteriorum vero genera ut
substantia genus quidem est generalissimum, ut eius genus inveniri non possit,
homo vero species est, ut eius species alia reperiri non valeat. Animal vero ad
substantiam quidem species est, ad hominem vero genus. Decem igitur prædicamentorum
significatio nihil aliud demonstrat nisi rerum decem genera quæ generalissima
nominamus. Ergo quoties genera generalissima discrepant, eorum quoque species
discrepabunt; et quoties species discrepant, quoniam differentiis disiunguntur
atque informantur, differentiæ quoque diversarum specierum discrepabunt. Animal
namque et scientia, quoniam est animal substantia, scientia vero ad aliquid,
quoniamque genus animalis est substantia, et genus scientiæ est ad aliquid,
omni substantiæ a se ratione discreta sunt, et differentiæ quoque scientiæ
atque animalis omnibus qualitatibus disiunguntur. Est namque differentia
animalis, bipes et quadrupes, animal enim ab alio animali differt, quod hoc
quidem bipes sit, ut homo vel avis, illud vero quadrupes, ut equus atque bos;
illud vero multipes, ut formica vel apis. Sed scientia differentiis huiusmodi
non habet, neque enim scientia a scientia differt in eo quod bipes est. Quare
constat quoties diversa sunt genera, specierum quoque differentiis esse
discretas. At hoc est quod ait:
DIVERSORUM GENERUM ET NON SUBALTERNATIM POSITORUM DIVERSÆ SECUNDUM SPECIEM ET
DIFFERENTIÆ SUNT. Et hoc exempli adiectione firmavit dicens: ANIMALIS ET
SCIENTIÆ diversas esse differentias, nam cum sit bipes animalis differentia,
scientiæ non est. Et hoc quidem de diversis generibus dictum est, id est quæ
subalterna non sunt. Quod si subalterna sunt genera, nihil prohibet alias
easdem esse differentias, alias diversas, ut avis est species animalis, et
rursus est genus corui, et est subalternum genus, avis. Sed animalis differentiæ
sunt rationalis atque irrationalis, avis vero differentia rationalis non est.
Nulla enim avis ab alia avi differt, quod sit rationalis; ergo hoc loco non
sunt eædem subalternorum generum differentiæ. Si quis vero has generis, id est
animalis differentias dicat, ut animalium alia sunt quæ pascantur herbis, alia
quæ seminibus, alia quæ carnibus, hæ differentiæ conveniunt in subalterno
genere, videlicet in avi; namque avium sunt aliæ quæ seminibus uescuntur, aliæ
quæ herbis, aliæ quæ carnibus, ut uultur et miluus; ergo in subalternis
generibus nihil prohibet easdem esse differentias, et iterum discrepare; hoc
autem idcirco evenit, quia quæ de prædicato dicuntur possunt de subiecto prædicari.
Quare quod dicitur de genere potest etiam dici de specie, atque hoc est quod
ait: SUBALTERNORUM VERO GENERUM NIHIL PROHIBET EASDEM ESSE DIFFERENTIAS;
SUPERIORA ENIM DE INFERIORIBUS GENERIBUS PRÆDICANTUR. Sed cum diceret nihil
prohibet easdem esse differentias, hoc quodam modo voluit de monstrare esse
quasdam easdem differentias, alias vero posse esse diversas, cui rem contrariam
intulisse videtur, cum dicit: QUARE QUÆCUMQUE PRÆDICATI DIFFERENTIÆ FVERINT, EÆDEM
ERUNT ETIAM SUBIECTI. Nam cum illic dixisset, nihil prohibet esse easdem
differentias generum subalternorum, hic omnes easdem esse declarat, dicit enim:
QUÆCUMQUE FUERINT DIFFERENTIÆ PRÆDICATI, EASDEM ETIAM SUBIECTI esse; atque hæc
res plures maximis illigavit 179A erroribus, ut emendandum crederent locum non
ut esset ita. QUARE QUÆCUMQUE PRÆDICATI DIFFERENTIÆ FVERINT, EÆDEM ERUNT ETIAM
SUBIECTI sed ut hoc modo. Quare quæcumque subiecti differentiæ fuerint, eædem
erunt etiam prædicati. Sed hoc adiiciendum est, neque enim fieri potest ut in
rem superiorem praedicatio posterioris redundet. Nam cum dicitur
"quaecumque subiecti fuerint differentiae eaedem erunt praedicati",
hoc scilicet significatur, ut praedicatio subiecti redeat in praedicatum --
quod fieri non potest. Sed dicendum est quod sunt aliae differentiae quae
dicuntur completivae praedicati et cuiuslibet illius speciem informantes, quae
communi nomine 'specificae' nominantur. Nam cum dico animatum et sensibile, si
substantiae coniungantur, definitionem et speciem mox animalis efficiunt.
Animal enim est substantia animata sensibilis, atque hae differentiae dicuntur
specificae et completivae. Sunt autem aliae quae ipsae quidem nihil complent
nec ullam speciem reddunt sed genus tantum dividunt, ut rationale et
irrationale: haec enim dividunt genus, id est animal; animal enim rationali
differentia irrationalique dividitur. Ergo illae quae sunt generis divisivae
differentiae possunt aliquoties eaedem esse, possunt aliquoties non eaedem, ut
animalis, quoniam divisibilis est differentia quae est rationale, potest eam
non habere avis, quae est subalternum genus. Et rursus easdem divisibiles
habere potest, ut easdem quas superius diximus. Nam cum dividant animal
differentiae, quae carnibus, herbis, et seminibus uescuntur, eaedem possunt
esse subalterni generis, id est avis; ergo hae divisibiles 179C possunt etiam
esse diversae. Illae vero quae completivae et specificae
sunt, aliquando non praedicari de subiecto non possunt. Ut quoniam animal habet
differentias completivas et suae speciei effectivas, sensibile scilicet et
animatum, hae differentiae de homine quod est subiectum animalis non praedicari
non possunt. Omnes enim
specificae differentiae de his praedicantur quorum speciem complent, ut de
animali praedicatur sensibile et animatum, et hoc ut de subiecto. In substantia
enim animalis utraque praedicantur sed animal praedicatur de homine ut de
subiecto; necesse est ergo animatum atque sensibile de homine praedicari ut de
subiecto. Hoc est enim quod superius praemisit cum diceret: QUANDO ALTERUM DE
ALTERO 179D PRAEDICATUR UT DE SUBIECTO, QUAECUMQUE DE EO QUOD PRAEDICATUR
DICUNTUR, OMNIA ETIAM DE SUBIECTO DICENTUR. Atque hoc in omnibus generibus
recte constat intelligi. Ergo divisibiles differentiae possunt aliquando cum
subiectis esse communes, aliquando diversae specificae vero et completivae cum
subiectis communes non esse non possunt. Quod ergo Aristoteles ait: SUBALTERNORUM
VERO GENERUM NIHIL PROHIBET EASDEM ESSE DIFFERENTIAS divisibiles differentias
easdem esse nihil prohibere putandum est, quae possunt esse etiam diversae.
Quod ait vero: QUAECUMQUE PRAEDICATI DIFFERENTIAE FUERINT, EAEDEM ERUNT ETIAM
SUBIECTI de specificis intelligendum est: quae cum speciem cuiuslibet
informent, et de eo quod informant, ut de subiecto, praedicentur, ad quodcumque
ut subiecto praedicatur illud quod ipsae differentiae informant, de eo ut de
subiecto praedicabuntur, et de eo non praedicari non possunt. Quare nihil est in huiusmodi theoremate quod ullo
modo debeat emendari. EORUM QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR SINGULUM
AUT SUBSTANTIAM SIGNIFICAT AUT QUANTITATEM AUT QUALITATEM AUT AD ALIQUID AUT
UBI AUT QUANDO AUT SITUM AUT HABITUM AUT FACERE AUT PATI. EST AUTEM SUBSTANTIA
QUIDEM UT FIGURATIM DICATUR UT HOMO, EQUUS; QUANTITAS UT BICUBITUM, TRICUBITUM;
QUALITAS UT ALBUM; AD ALIQUID UT DUPLUM, MAIUS; UBI VERO UT IN LYCIO; QUANDO
AUTEM UT HERI; SITUS VERO UT SEDET, IACET; HABERE AUTEM UT CALCIATUS, ARMATUS;
FACERE VERO UT SECARE, URERE; PATI VERO UT SECARI, URI. Post paruissimam in
quattuor enumerationem, id est in substantiam, accidens, universalitatem,
particularitatem, nunc est de partitione maxima tractaturus, quae fit in decem;
hac enim enumeratione maior non potest inveniri, neque enim undecim
praedicamenta poterunt inveniri nec ultra decem ullo modo aliquod genus recte
excogitari potest; quare 180C facit huiusmodi enumerationem sed non divisionem.
Divisio namque fere est generis in species; praedicamentorum vero, quoniam
genus unum non habent, divisio esse non potest sed potius enumeratio est. Sunt
vero quidam qui contendunt recte enumerationem non esse dispositam, alii namque
ut superuacua quaedam demunt, alii ut curto operi addunt, alii vero permutant,
quos nimirum non recte sentire alio nobis opere dicendum est; ait autem: EORUM
QUAE SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR. Adeo non de rebus sed de vocibus
tractaturus est, ut diceret DICUNTUR. Res enim proprie non dicuntur sed voces:
et quod addidit, SINGULUM AUT SUBSTANTIAM SIGNIFICAT, late patet eum de vocibus
disputare; non enim res sed voces significant, significantur autem res. Sine
complexione vero dicuntur (ut dictum est) quæcumque 1singulari intellectu et
voce proferuntur: secundum complexionem vero quæcumque aliqua coniunctione vel
accidentis copulatione miscentur. Sed quid ex iis quæ secundum nullam
complexionem dicuntur efficitur, ipse demonstrat cum dicit: SINGULA IGITUR
EORUM QUÆ DICTA SUNT IPSA QUIDEM SECUNDUM SE IN NULLA AFFIRMATIONE DICUNTUR,
HORUM AUTEM AD SE INVICEM COMPLEXIONE AFFIRMATIO FIT. VIDETUR ENIM OMNIS
AFFIRMATIO VEL FALSA ESSE VEL VERA; EORUM AUTEM QUÆ SECUNDUM NULLAM
COMPLEXIONEM DICUNTUR NEQUE VERUM QUICQUAM NEQUE FALSUM EST, UT HOMO, ALBUM,
CURRIT. Significat ergo et hic ea quæ sine ulla complexione dicuntur
affirmationis vim non obtinere. Si quis enim dicat homo, vel album, vel decem,
vel quidlibet simplici modo, in eo neque verum aliquid inveniet neque falsum
sed omnis affirmatio vel vera vel falsa est. Igitur universaliter pronuntiat prædicamenta
affirmationis ratione penitus non teneri: sed hæc eadem si cum quadam
complexione coniuncta sint fieri propositiones necesse est, quæ in se verum
falsumue contineant, Sed non omnis complexio propositionem facit, nec si
dixero: Socrates in foro idcirco iam propositio est; sed si quis dicat:
Socrates in foro ambulat tunc fit propositio, quæ aut affirmatio est aut
negatio. Affirmationes autem et negationes, vel veræ videntur esse vel falsæ:
atque ideo quodcumque neque verum neque falsum est, illud propositio non est.
Ergo quadam complexione ex iis quæ secundum nullam complexionem dicuntur
veritas falsitasque conficitur. Affirmationem autem solam nunc Aristoteles
interposuit, idcirco quod omnis affirmatio prior est; hoc enim negatio tollit
quod affirmatio ante constituit: prius quidem secundum significationem sed non
secundum genus, quod alio liquebit loco. Maxime autem monstrat Aristoteles se
non de rebus sed de vocibus tractaturum, quod ait: HORUM AUTEM AD SE INVICEM
COMPLEXIONE AFFIRMATIO FIT; non enim rerum complexione fit affirmatio vel
negatio sed sermonum, nec in rebus est veritas et falsitas sed in intellectibus
atque opinionibus, et post hæc in vocibus atque sermonibus. Atque hæc hactenus.
Secundum complexionem ergo sunt quæcumque ex integris compositis fiunt, ut:
Socrates ambulat nam et Socrates et ambulat uterque integer sermo est, et
coniunctus affirmationem facit. At vero si quis dicat flammiger, vel
multisonus, vel fluctivagus, secundum complexionem non erit ista prolatio,
idcirco quod ex neutris integris factum est. Horum autem decem prædicamentorum definitiones
inveneri non possunt, idcirco quod ea quæ significant generalissima sunt. Substantia enim et quantitas, et
qualitas nulli unquam generi videntur esse subiecta. Quare quoniam definitio omnis a genere ducitur, genus
quod alii generi subiectum non est a definitione relinquitur. Sed nunc quidem
omnium prædicamentorum convenientia dixit exempla, post vero latius de
unoquoque tractabitur: et quoniam definitio inveniri nulla potest, quibusdam
proprietatibus informantur, quare quoniam de his dictum est plene, ad tractatum
substantiæ transeamus.SUBSTANTIA AUTEM EST, QUÆ PROPRIE ET PRINCIPALITER ET
MAXIME DICITUR, QUÆ NEQUE DE SUBIECTO PRÆDICATUR NEQUE IN SUBIECTO EST, UT
ALIQUI HOMO VEL ALIQUI EQUUS. SECUNDÆ AUTEM SUBSTANTIÆ DICUNTUR, IN QUIBUS
SPECIEBUS ILLÆ QUÆ PRINCIPALITER SUBSTANTIÆ DICUNTUR INSUNT, HÆ ET HARUM
SPECIERUM GENERA; UT ALIQUIS HOMO IN SPECIE QUIDEM EST IN HOMINE, GENUS VERO
SPECIEI ANIMAL EST; SECUNDÆ ERGO SUBSTANTIÆ DICUNTUR, UT EST HOMO ATQUE ANIMAL.
Quæritur cur prædicamentorum tractatum a substantiis inchoaverit, nam quoniam
omnis res aut in subiecto est aut in subiecto non est, quidquid in subiecto est
eget subiecto, quoniam in propriis natura non potest consistere: et quoniam
rebus omnibus substantia subiecta est, nihil eorum quæ sunt in subiecto præter
substantiam poterit permanere. Sed prior illa natura est sine qua alia esse non
possunt, quocirca prior naturaliter videtur esse substantia; non absurde igitur
in disputatione quod prius per naturam fuit, prius etiam sumpsit, et
definitionem quidem substantiæ proferre non potuit sed post exemplum superius
datum descriptionem quamdam profert qua quid sit ipsa substantia queamus
agnoscere: hoc est autem non esse in subiecto, substantia enim in subiecto non
est. Facit autem quamdam substantiarum divisionem cum dicit alias primas esse
substantias alias secundas: primas vocans individuas, secundas vero
individuarum species et genera: Ergo cum primis secundisque subtantiis commune
sit 'non esse in subiecto', additum primis substantiis 'de subiectis non prædicari'
primas substantias a secundis substantiis separat; substantia enim individua,
in eo quod est substantia, in subiecto non est: quod autem individua est, de
subiecto non prædicatur. Sunt ergo primæ substantiæ quæ neque in subiecto sunt
neque de subiecto dicuntur, ut est Socrates vel Plato. Hi enim quoniam
substantiæ sunt, in subiecto nullo sunt. Quoniam vero particulares individuique
sunt, de nullo subiecto prædicantur. SECUNDÆ VERO SUBSTANTIÆ sunt quibus
commune est cum primis substantiis quod in subiecto non sunt, proprium vero
quod de subiecto prædicantur, quæ secundæ substantiæ sunt universales, ut est
homo atque animal; homo namque et animal in nullo sunt subiecto sed de subiecto
aliquo prædicantur. Sunt igitur primæ substantiæ particulares, secundæ universales.
PROPRIE autem substantias individuas dicit quod hominem quidem idem ipsam
speciem, et animal, quod est genus, non nisi ex individuorum cognitione
colligimus. Quare quoniam ex singulorum sensibus generalitas intellecta est,
merito "propriæ substantiæ" individua et singula nominantur. PRINCIPALITER
vero individuæ substantiæ dictæ sunt quod omne accidens prius in individua,
post vero in secundas substantias venit. Nam quoniam Aristarchus grammaticus
est, homo vero est Aristarchus, est homo grammaticus: ita prius omne accidens
in individuum venit, secundo vero loco etiam in species generaque substantiarum
accidens illud venire putabitur. Recte igitur quod prius subiectum est, hoc substantia
PRINCIPALITER appellatur. MAXIME autem substantia prima dicitur, idcirco quod
quæ maxime subiecta est rebus aliis, ea maxime substantia dici potest: maxime
autem subiecta est prima substantia; omnia enim de primis substantiis dicuntur,
aut primis substantiis insunt, ut genera et species: namque et genera et
species prædicantur de propriis individuis, ut animal atque homo prædicantur de
Socrate, id est secundæ substantiæ de primis: sin vero sint accidentia, in
primis substantiis principaliter sunt. Quare quoniam et accidentia in primis
substantiis principaliter sunt, et secundæ substantiæ de primis substantiis prædicantur,
primæ substantiæ secundis substantiis accidentibusque subiectæ sunt. Quare
quoniam istæ maxime subiectæ sunt et accidentium subsistentiæ et secundarum
substantiarum prædicationi, idcirco maxime substantiæ nuncupantur. Dicit autem
non omnis species neque omnia genera secundas esse substantias sed eas tantum
quæ primas substantias continerent, UT EST HOMO ATQUE ANIMAL; homo namque
continet Socratem, id est aliquam individuam substantiam. Animal vero continet
individuum speciemque, id est hominem et aliquem hominem. Quare genera et
species quæ de primis substantiis prædicantur, ipsas secundas putat esse substantias;
hoc autem hoc modo ait: SECUNDÆ AUTEM SUBSTANTIÆ DICUNTUR, IN QUIBUS SPECIEBUS
ILLÆ QUÆ PRINCIPALITER SUBSTANTIÆ DICUNTUR INSUNT, HÆ ET HARUM SPECIERUM GENERA
et inde convenientia ponit exempla, ac si diceret: Non omnia genera neque omnes
substantias dico sed eas tantum species IN QUIBUS individua illa, id est primæ
substantiæ sunt, ET HARUM SPECIERUM, id est quæ continent primas substantias,
GENERA. Hoc autem idcirco dictum videtur, ne quis colorem quod genus est, vel
album quod est species, secundas pPomba esse substantias, ista enim primas sub
se non continent. Sed dicat aliquis quemadmodum primæ poterunt esse substantiæ
individuæ, cum omne quod prius est sublatum auferat id quod est posterius,
posterioribus vero sublatis priora non pereant? Homo namque si pereat, Socrates quoque sit continuo
periturus; si vero Socrates interierit, homo continuo non peribit. Si igitur, sublatis generibus et
speciebus, individua perimuntur, sublatis individuis, generas, speciesque
permanent, magis primas substantias species et genera nominari dignum fuit. Sed hoc modo individuorum natura non recte accipitur.
Neque enim cuncta individuorum substantia in uno Socrate est, vel quolibet uno
homine sed in omnibus singulis. Genera namque et species non ex uno singulo intellecta
sunt sed ex omnibus singulis individuis, mentis ratione concepta. Semper etiam
quæ sensibus propinquiora sunt; ea etiam proxime nuncupanda vocabulis
arbitramur. Qui enim primus hominem dixit, non illum qui ex singulis hominibus
conficitur, concepit sed animo quemdam singularem atque individuum cui hominis
nomen imponeret. Ergo sublatis
singulis hominibus homo non remanet, et sublatis singulis animalibus animal
interibit. Quocirca quoniam in hoc libro de vocabulorum significatione
tractatus habetur, ea quibus vocabula prius posita sunt, merito primas
substantias nuncupavit: prius autem illis vocabula sunt indita quæ prius sub
sensibus cadere potuerunt. Sensibus
vero obiiciuntur prima individua, merito igitur ea prima in divisione posuit. Eodem
quoque modo illa quæstio solvitur quæ dicit: Cum naturaliter primæ
intellectibiles sint substantiæ, ut Deus et animus, cur non has primas
substantias nuncupaverit? Quoniam hic de nominibus tractatus habetur, nomina
autem primo illis indita sunt quæ principaliter sensibus fuere subiecta,
posteriora vero in nominibus ponendis putantur quæcumque ad intelligibilem
pertinent incorporalitatem; quare quoniam in hoc opera principaliter de
nominibus tractatus est, de individuis vero substantiis quæ primæ sensibus
subiacent prima sunt dicta vocabula in opere quo de vocabulis tractabatur,
merito individuæ sensibilesque substantiæ primæ substantiæ sunt positæ. Cum
autem tres substantia sint, materia, species, et quæ ex utriusque conficitur
undique composita et compacta substantia, hic neque de sola specie, neque de
sola materia sed de utrisque mistis compositisque proposuit. Partes autem substantiæ
incompositæ et simplices sunt ex quibus ipsa substantia conficitur, species et
materia, quas post per transitum nominat, dicens substantiarum partes et ipsa
esse substantias. Atque hæc hactenus. Nunc expositionis cursum ad sequentia
convertamus. MANIFESTUM EST AUTEM EX HIS QUÆ DICTA SUNT QUONIAM EORUM QUÆ DE
SUBIECTO DICUNTUR NECESSE EST ET NOMEN ET RATIONEM DE SUBIECTO PRÆDICARI, UT
HOMO DE SUBIECTO DICITUR ALIQUO HOMINE, ET PRÆDICATUR NOMEN; NAMQUE HOMINEM DE
ALIQUO HOMINE PRÆDICABIS. RATIO QUOQUE HOMINIS DE ALIQUO HOMINE PRÆDICABITUR;
QUIDAM ENIM HOMO ET HOMO EST. QUARE ET NOMEN ET RATIO PRÆDICABITUR DE SUBIECTO.
EORUM VERO QUÆ SUNT IN SUBIECTO, IN PLURIBUS QUIDEM NEQUE NOMEN DE SUBIECTO
NEQUE RATIO PRÆDICATUR. IN QUIBUSDAM VERO NOMEN QUIDEM NIHIL PROHIBET PRÆDICARI,
RATIONEM VERO IMPOSSIBILE EST; UT ALBUM, CUM IN SUBIECTO SIT CORPORE, PRÆDICATUR
DE SUBIECTO (DICITUR ENIM CORPUS ALBUM), RATIO VERO ALBI NUMQUAM DE CORPORE PRÆDICABITUR.
CÆTERA VERO OMNIA AUT DE SUBIECTIS DICUNTUR PRIMIS SUBSTANTIIS AUT IN EISDEM
SUBIECTIS SUNT. HOC AUTEM MANIFESTUM EST EX HIS QUÆ SINGULATIM PROFERUNTUR; UT
ANIMAL DE HOMINE PRÆDICATUR, QUARE ET DE ALIQUO HOMINE PRÆDICABITUR; NAM SI DE
NULLO ALIQUORUM HOMINUM DICERETUR, NEC DE IPSO HOMINE PRÆDICARETUR OMNINO. RURSUS COLOR IN CORPORE EST; ERGO ET IN ALIQUO
CORPORE; NAM SI IN NULLO ESSET CORPORUM SINGULORUM, NEC IN CORPORE ESSET
OMNINO. QVOCIRCA CÆTERA
OMNIA AUT DE SUBIECTIS PRIMIS SUBSTANTIIS DICUNTUR AUT IN SUBIECTIS IPSIS SUNT.
SI ERGO PRIMAE SUBSTANTIAE NON SUNT, IMPOSSIBILE EST ALIQUID ESSE CAETERORUM. Omnia
quaecumque dicta sunt vel in subiecto sunt vel de subiecto praedicantur sed non
omnia quaecumque in subiecto sunt de subiectis propriis dicuntur, namque quod
in subiecto aliquo est de proprio subiecto praedicatur: ut album de corpore
praedicatur, dicitur enim corpus album. Sed quoniam secundae substantiae
primarum substantiarum vel species vel genera sunt (Socratis enim species homo
est et animal genus), genus autem de subiectis speciebus et individuis univoce
praedicatur, secundae substantiæ de subiectis speciebus univoca prædicatione
dicuntur. Convenit namque primarum et secundarum substantiarum si sit una facta
definitio. Namque anima et homo et Socrates una definitione iunguntur, quod
substantiæ animatæ atque sensibiles sunt. Igitur secundæ substantiæ ita de
subiectis prædicantur propriis, id est de primis substantiis, ut univoce prædicentur.
Illorum vero quæ sunt in subiecto aliquoties quidem neque nomen ipsum de
subiecto dicitur. Nam virtus in anima est sed virtus de animo minime prædicatur;
aliquoties autem denominative dicitur, ut grammatica, quoniam est in homine,
denominative grammaticus a grammatica dicitur. Sæpe autem ipsum nomen de
subiecto prædicatur, ut quoniam album est in corpore, corpus album dicitur. Sed
sive nomen non prædicetur, sive denominative dicatur sive proprio nomine prædicatio
sit, definitio eius quod est in subiecto de proprio subiecto nunquam prædicabitur
-- ut album, quoniam est in subiecto corpore, prædicatur quidem albi nomen de
corpore, definitio vero albi ad corpus nullo modo dicitur, album namque vel
corpus una ratione utraque definiri non possunt. Amplius si omne accidens in
subiecto est, et substantia subiectum est, differt ab accidente substantia,
differt etiam definitio substantiæ atque accidentis, quod eadem definitio
subiecti et eius quod est in subiecto esse non potest. Atque hoc est quod ait:
EORUM VERO QUÆ SUNT IN SUBIECTO, IN PLURIBUS QUIDEM NEQUE NOMEN DE SUBIECTO
NEQUE RATIO PRÆDICATUR, ut virtus in anima. Addidit quoque: IN QUIBUSDAM VERO
NOMEN QUIDEM NIHIL PROHIBET PRÆDICARI, et in aliis quidem denominative, in aliis
vero recto nomine fit prædicatio. De secundis vero substantiis semper ad primas
substantias prædicatio pervenit. Nam si quidam homo et homo est et animal et cætera,
una definitio animalis et ad hominem et ad quemdam hominem convenienter
aptabitur. Magis tamen esse substantias individuas et particulares ipse
significantius monstrat. Nam cum omnis res aut substantia sit aut accidens, et
substantiarum aliæ sint primæ aliæ secundæ, fit trina partitio, ita ut omnis
res aut accidens sit aut secunda substantia aut prima. Horum autem ut sub
descriptione divisio fiat, hoc modo dicimus: Omnis res aut in subiecto est aut
in subiecto non est; eorum quæ in subiecto sunt alia prædicantur de subiecto
alia minime; eorum quæ in subiecto non sunt alia de nullo subiecto prædicantur
alia vero prædicantur. Ergo omnis res aut in subiecto est aut in subiecto non
est. Aut in subiecto est et de subiecto prædicatur, aut in subiecto est et de
nullo subiecto prædicatur, aut in subiecto non est et de subiecto prædicatur,
aut in subiecto non est et de nullo subiecto prædicatur. His igitur sumptis, si
primas substantias separemus, remanent secundæ substantiæ atque accidentia. Sed
secundæ substantiæ sunt quæ in subiecto non sunt et de subiecto prædicantur. Ergo esse suum, nisi in hoc quod de aliquo prædicantur,
non retinent. Prædicantur autem secundæ substantiæ de primis, ergo ut secundæ
substantia sint, prædicatio de primis substantiis causa est. Non enim essent
secundæ substantiæ, nisi de primis substantiis, prædicarentur, illa vero quæ in
subiecto sunt penitus consistere non valerent, nisi fundamenti quodammodo loco
primis substantiis niterentur. Ergo omnia quæcumque sunt præter primas
substantias, aut secundo substantiæ erunt aut accidentia. Sed secundæ substantiæ
de primis substantiis prædicantur, accidentia in primis substantiis sunt.
Quocirca omnia aut de primis substantiis prædicantur, ut secundæ substantiæ,
aut in primis substantiis sunt, ut accidentia, quod Aristoteles proposuit hoc
modo: Alia autem omnis aut de subiectis dicuntur principalibus substantiis, aut
in subiectis eisdem sunt, hic quoque verissima sumit exempla. Ait enim: Si
accidens in nullo subiecto corpore esset, nec in corpore esset omnino. Nam si
in nullo singulorum, in nullo generaliter esse diceretur. Et item animal nisi de
singularibus atque individuis hominibus prædicaretur, nec de homine prædicaretur
omnino. Quare quoniam idcirco prædicantur secundæ substantiæ, quoniam sunt primæ,
et idcirco sunt aliquid accidentia, quoniam eisdem primæ substantiæ subiectæ
sunt, si primo substantia, non sint, neque quæ de his prædicantur mansura sunt,
neque quæ in his subiectis permanebunt. SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM
MAGIS EST SPECIES SUBSTANTIA QUAM GENUS; PROPINQUIOR ENIM EST PRIMÆ SUBSTANTIÆ.
SI ENIM QUIS PRIMAM SUBSTANTIAM QUID SIT ASSIGNET, EVIDENTIUS ET CONVENIENTIUS
ASSIGNABIT SPECIEM PROFERENS QUAM GENUS, UT DE ALIQUO HOMINE EVIDENTIUS ASSIGNABIT
HOMINEM PROFERENS QUAM ANIMAL; ILLUD
ENIM MAGIS EST PROPRIUM ALICUIUS HOMINIS, HOC VERO COMMUNIUS. ET ALIQUAM
ARBOREM ASSIGNANS, EVIDENTIUS ASSIGNABIT ARBOREM NOMINANS QUAM PLANTAM. Constat
individuas substantias primas et maxime et proprie esse substantias. Secundæ
vero substantiæ, id est genera et species, sicut non æqualiter a prima
substantia distant, ita non æqualiter substantiæ sunt; nam quoniam propinquior
est species primæ substantiæ quam genus, idcirco magis est substantia species
quam proprium genus, ut homo propinquior est Socrati quam animal, atque ideo
magis est homo substantia. Animal vero quamquam et ipsum substantia sit, minus
tamen homine; hoc autem idcirco evenit, quod in omni definitione convenientis
species ad primam substantiam dicitur, quam genus. Nam si quid sit Socrates
aliquis velit ostendere, propinquius substantiam Socratis proprietatemque
monstrabit, si dixerit eum esse hominem, quam si animal. Quod enim animal est Socrates,
commune est cum cæteris qui homines non sunt, id est cum equo atque bove. Quod
vero homo est, cum nullo alio est commune, nisi cum his qui sub eadem specie
hominis continentur. Quocirca propinquior erit ad significationem designatio,
cum individuo species redditur, quam ei generis vocabulum prædicetur. Rursus si
quamlibet individnam arborem designare aliquis volens, arborem dicat,
propinquius designabit quid sit id quod definivit, quam si plantam nominet:
planta autem genus est arboris; prædicatur enim planta et de iis quæ arbores
non sunt, ut de caulibus atque lactucis: quare constat species magis esse
substantias, eo quod sint primis et maxime substantiis propinquiores. Et quod
in eo quod quid sit, assignata species convenientibus et evidentius assignet,
genus vero longinquius atque communius. AMPLIUS PRIMÆ SUBSTANTIÆ, PROPTEREA
QUOD ALIIS OMNIBUS SUBIACENT ET OMNIA CÆTERA VEL DE IPSIS PRÆDICANTUR VEL IN
IPSIS SUNT, IDCIRCO MAXIME SUBSTANTIÆ DICUNTUR. QUEMADMODUM AUTEM PRIMÆ
SUBSTANTIÆ AD OMNIA CÆTERA SE HABENT, ITA SESE SPECIES HABET AD GENUS; SUBIACET
ENIM SPECIES GENERI; ETENIM GENERA DE SPECIEBUS PRÆDICANTUR, SPECIES VERO DE
GENERIBUS NON CONVERTUNTUR. QVOCIRCA ETIAM EX HIS SPECIES GENERE MAGIS EST
SUBSTANTIA. Magis esse substantias species validiori rursus argumentatione
confirmat, per similitudinem namque hoc ita esse declarat. Nam cum omnes
substantiæ aut primæ sint aut secundæ, secundarum autem aut genera aut species,
specierum atque generum quidquid similius primis substantiis invenitur, hoc
magis substantia merito putabitur. Sed primæ substantiæ IDCIRCO MAXIMÆ
SUBSTANTIÆ DICUNTUR, quod omnibus ita subiectæ sunt, ut aut in ipsis sint cætera
ut accidentia, aut de ipsis alia prædicentur ut substantiæ secundæ. Quod ergo in primas
substantias, hoc idem in species venit. Namque species et cunctis subiacent accidentibus, et de
speciebus genera prædicantur, de generibus vero species non prædicantur. Quare non similiter genera subiacent, quemadmodum
species. Non enim de generibus species prædicantur. Ergo sicut primæ substantiæ
subiectæ sunt secundis substantiis et accidentibus, ita species subiectæ sunt
et accidentibus et generibus. Genera
vero quamquam subiecta sint accidentibus, speciebus tamen ipsa non subiacent.
Quocirca maior est similitudo speciei ad primas substantias, quam generis, quod
si maior est similitudo specierum ad maximas substantias, ipsæ erunt magis
substantiæ. Sed ne quis non arbitretur dicere quod ea quæ sunt genera species
esse non possunt sed in eo quod sunt genera, species esse non possunt. Nam in
eo quod species est, de superioribus non prædicatur sed in eo quod genus, de eo
prædicabitur cuius est genus. Quocirca genera ipsa 187D quorum sunt genera his
subiacere non possunt, species vero quorum sunt species, de his prædicari non
possunt. IPSARUM VERO SPECIERUM QUÆ GENERA NON SUNT, NIHILO PLUS ALIA AB ALIA
SUBSTANTIA EST; NIHIL ENIM CONVENIENTIUS PROFERETUR SI QUIS DE ALIQUO HOMINE
HOMINEM REDDAT QUAM SI DE ALIQUO EQUO PROFERAT EQUUM. SIMILITER AUTEM ET IN PRIMIS
SUBSTANTIIS NIHILO PLUS ALIA AB ALIA SUBSTANTIA EST; NIHIL ENIM MAGIS ALIQUIS
HOMO QUAM ALIQUIS BOS SUBSTANTIA EST. Prædictum est quoque, ut Porphyrius in
libro de generibus, speciebus, differentiis, propriis, atque accidentibus
planissime docuit, alia esse solum genera, quorum genus inveniri non posset,
alia solum 188A species, quæ in alias species dividi non valerent. Hæ autem
sunt quæ de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit prædicantur, ut
homo de singulis hominibus dicitur, et equus de singulis equis, et bos de
singulis bobus, qui sub propria specie positi a seipsis propriæ naturæ figura
non discrepant. Ergo huiusmodi species, ut est homo atque equus, quæ solis
individuis præsunt, quoniam genera esse non possunt, æqualiter semper substantiæ
sunt. Nam tam propinque redditur de quolibet individuo equo, nomen equi, quam
de quolibet individuo homine, hominis nomen, Quocirca ei æqualiter species hæ,
quæ genera non sunt, ad primas substantias sunt, æqualiter esse substantiæ
merito putabuntur; hoc autem dicit non quod omnes species æqualiter substantia
sint sed quæ æqualiter a primis substantiis distant. Potest enim fieri ut
cuiuslibet superioris generis una quælibet species sit, quæ comparata ad
propriam speciem minus illa superior videatur esse substantia: ut animalis si
quis dicat speciem esse avem, eiusdem quoquo speciem horninem, avis et homo non
æqualiter substantiæ sunt, idcirco quod avis homine superior est. Homo namque
in alias species non dividitur, est enim magis species. Avis autem potest in
alias dividi species, ut in accipitrem et uulturem, quæ quamquam aves sunt
specie, tamen ipsa dissentiunt. Proprie autem species accipere ac uultur est,
hi enim solis individuis præsunt. Quare homo atque accipiter æqualiter a primis
substantiis distant, et sunt æqualiter substantiæ. Homo vero atque avis,
quoniam superior est avis homine, non æqualiter substantiae sunt, magis enim
substantia homo est. Ergo quaecumque species aequaliter a suis individuis
distant, aequaliter substantiae sunt. Quod quoniam species hae quae genera non
sunt aequaliter a primis substantiis absunt, aequaliter substantiae dicuntur.
Primum autem est, ut expositione non egeat, primas quoque substantias
aequaliter esse substantias, aliquis homo enim atque aliquis equus, quoniam
sunt individua, principaliter substantiae sunt, et propriae et maximae.
Quocirca in maximis substantiis, neque minus, neque magis substantia poterit
inveniri. Individua igitur aequaliter substantiae sunt. RECTE AUTEM POST PRIMAS
SUBSTANTIAS SOLAE OMNIUM CAETERORUM SPECIES ET GENERA DICUNTUR SECUNDAE ESSE
SUBSTANTIAE; EORUM ENIM QUAE PRAEDICANTUR PRIMAS SUBSTANTIAS SOLAE SIGNIFICANT.
ALIQUEM ENIM HOMINEM SI QUIS ASSIGNET QUID SIT, SI SPECIEM QUAM GENUS
PROTULERIT, CONVENIENTER PROFERET, ET MANIFESTUM FACIET HOMINEM QUAM ANIMAL
PROFERENS; CAETERORUM VERO QUICQUID PROTULERIT, ALIENA ERIT ILLA PROLATIO, UT
ALBUM VEL CURRIT VEL QUODLIBET HUIUSMODI SI REDDAT. QUARE RECTE HAE SOLAE
PRAETER CAETERA SUBSTANTIAE DICUNTUR. Ordine et convenienter post primas
substantias, id est individua, genera et species secundas esse substantias
constitutas monstrat Aristoteles, quae est firma atque expedita probatio; ait
enim: POST PRIMAS SUBSTANTIAS RECTE GENERA ET SPECIES SECUNDAS SUBSTANTIAS ESSE
NOMINATAS. In definitionibus enim ubi substantia cuiuslibet ostenditur, nihil
aliud primas substantias monstrat, nisi genus et species. Socrates namque, si
quis quid sit interroget, dicitur homo, vel animal, et in eo quod quid sit
Socrates interrogatus, recte hominem vel animal esse respondet. Quare quid sint
primae substantiae secundae monstrant, quod si quis praeter secundas
substantias in interrogatione quid sit prima substantia dicat, id alienissime
profert, ut si quid sit Socrates interroganti aliquis respondeat album, vel
currit, vel aliquid huiusmodi, quod secunda substantia non sit, nihil
convenienter unquam profert, si quid de prima substantia praeter secundas
substantias dicat. Quare quoniam nihil eorum quae non sunt secundae
substantiae, quid sit prima substantia declarat, secundae autem substantiae
189B genera et species sunt, recte post primas substantias species et genera
secundae dicuntur esse substantiae. AMPLIUS PRIMAE SUBSTANTIAE, PROPTEREA QUOD
ALIIS OMNIBUS SUBIACENT, IDCIRCO PROPRIAE SUBSTANTIAE DICUNTUR; QUEMADMODUM
AUTEM PRIMAE SUBSTANTIAE AD OMNIA CAETERA SESE HABENT, ITA PRIMARUM
SUBSTANTIARUM GENERA ET SPECIES AD OMNIA RELIQUA SESE HABENT; DE ISTIS ENIM
OMNIBUS CAETERA PRAEDICANTUR: ALIQUEM ENIM HOMINEM DICES GRAMMATICUM, ERGO ET
HOMINEM ET ANIMAL GRAMMATICUM PRAEDICABIS; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS. Haec
quoque est de eadem re probatio, qua recte post primas substantias genera et
species esse positas verissima ratione confirmat. Namque individua idcirco
primae dicuntur esse substantiae, et quod aliis cunctis subiaceant. Nam quoniam
secundis substantiis ad praedicationem suppositae sunt, et de his secundae
substantiae dicuntur, et quoniam accidentibus ut possint esse accideutia
subduntur, idcirco primae substantiae sunt. Et sicut primae substantiae cunctis
subiacent accidentibus, sic etiam secundae. Nam quoniam aliquis homo
accidentibus subiacet, et homo et animal accidenti supponitur, et quoniam est
quidam homo grammaticus, id est Aristarchus, est homo grammaticus, est etiam
animal grammaticum. Quocirca accidentibus primae substantiae principaliter
subdurtur, secundae vero secundo loco, et quemadmodum primae substantiae et
accidentibus et secundis substantiis subiacent, sic secundae substantiae
accidentibus 189D supponuntur sed secundae substantiae species et genera sunt.
Recte igitur post primas substantias species et genera secundas substantias
esse proposuit. COMMUNE EST AUTEM OMNI SUBSTANTIAE IN SUBIECTO NON ESSE. PRIMA
ENIM SUBSTANTIA NEC DE SUBIECTO DICITUR NEC IN SUBIECTO EST; SECUNDAE VERO
SUBSTANTIAE SIC QUOQUE MANIFESTUM EST QUONIAM NON SUNT IN SUBIECTO. ETENIM HOMO
DE SUBIECTO QUIDEM ALIQUO HOMINE DICITUR, IN SUBIECTO VERO NULLO EST; NEQUE
ENIM IN ALIQUO HOMINE HOMO EST. SIMILITER AUTEM ET ANIMAL DE SUBIECTO QUIDEM
DICITUR DE ALIQUO HOMINE, NON EST AUTEM ANIMAL IN ALIQUO HOMINE. Post
enumerationem substantiarum et divisionem in qua alias primas, alias secundas
esse proposuit, 190A quoniam substantiae definitio nulla est reddita, idcirco,
quia generalissimum genus definitionibus non tenetur, proprietatem quamdam
cupit exquirere, quasi signum aliquod quo substantiam queamos agnoscere,
priusque quid ipsis substantiis communiter possit evenire proponit; post vero
quid illis proprium sit quaerit sed idcirco ista praemittit, ut ad illud verum
proprium sine ullo errore perveniat, et quod vere est substantiarum proprium
ultimum dicat. Tribus autem modis proprium significatur. Est enim proprium quod
alicui speciei omni evenit et non soli, ut homini bipedem esse. Omnis enim homo
bipes est sed non solus, aves namque et ipsae sunt bipedes. Aut soli et non
omni, ut eidem homini evenit ut sit grammaticus sed non omni homini, neque enim
omnis homo grammaticus est. Aut vero tertia proprii significatio est, quae omni
et soli et semper, ut risibile. Omnis enim homo risibilis est, et solum est
animal homo quod rideat. Ex
his igitur illa duo superiora quae diximus, ubi omni et non soli, aut soli et
non omni, esse quaedam propria dicebamus, quae a propriorum veritate esse
videntur aliena. Hoc vero tertium quod omni inest et soli, hoc vere est
proprium, illa autem superiora consequentia quidem dicuntur, non tamen vere
propria, hoc autem ultimum vere est proprium. Quaecumque ergo talia propria
Aristoteles invenerit, quae aut solis et non omnibus substantiis, aut omnibus et
non solis eveniant, velut non vere in natura cuiuslibet constituta repudiat. Illud vero ultimum ponit quod et
omni substantiae et soli valeat evenire. Illa enim sunt propria quae
convertuntur, ut si quid fuerit homo, risibile est, si quid est risibile, homo
est: haec autem solum converti possunt, quae omni solique contingunt, nam neque
ulli alii magis, neque ulli minus evenient; quare his praedictis ad loci ipsius
orationem expositionemque veniamus. Quod ergo dicit hoc est, omnibus
substantiis commune est, ut in subiecto non sint, namque primae substantiae, id
est individua in subiecto non sunt, quod planissime his demonstratur. Nunquam
enim particularis substantia alicui accidens esse potest, secundae vero
substantiae habent quamdam imaginem quod sint in subiecto, videntur enim
secundae substantiae in subiectis, id est primis substantiis esse sed falso,
nam secundae substantiae de primis substantiis solum praedicantur, non in ipsis
sunt. Animal enim de quodam homine tantum dicitur, non etiam in aliquo homine
consistit, ut in subiecto. Hoc autem illa res probat, quod omnia quaecumque in
subiecto sunt, eorum quoque individua in subiecto sunt, color quoniam in
subiecto corpore est, et quidam color subiecto corpore nititur, in hoc vero
quoniam primae substantiae, id est individua in subiecto non sunt, nec eorum
universalia, id est secundae substantiae, quae genera speciesque sunt, possunt
aliquo niti subiecto. Quare secundae substantiae primas substantias ad
praedicationem tantum subiectas habent, non etiam ut ipsae primis substantiis
accidant. Illud quoque maximum argumentum est secundas substantias non esse in
subiecto, quoniam omne quod in subiecto est potest mutari, illa quae subiecta
est non mutatur, ut color qui est in corpore, eodem corpore manente potest
mutari, ut niger fiat ex albo. Manentibus autem substantiis primis, secundae
substantiae non mutantur. Quam vero ipse Aristoteles posuit probationem,
secundas substantias uan esse in subiecto, huiusmodi est, praedocuit enim
quorumdam quae sunt in subiecto nomen de subiectis posse praedicari, rationem
vero nunquam. Album enim cum sit in corpore, dicitur
corpus album, et praedicatur albedo de corpore sed alia est definitio
albedinis, alia corporis. Secundae vero substantiae de primis substantiis et nomine
praedicantur, et definitione iunguntur. Nam quidam homo animal est et homo sed
quidam homo, et hominis, et animalis ratione definitur. Et ut veracissime
sententia concludatur, omne quod est in subiecto, aequivoce de subiecto
dicitur. Secundae vero substantia de primis non aequivoce sed univoce
nuncupantur, idcirco quod (ut dictum est) et nomine et definitione consentiunt.
Quare quemadmodum primae substantiae in sabiecto non sunt, sic secundae
subiecto carebunt. Commune est igitur omnibus substantiis, et secundis et
primis in subiecto non esse, et quodcumque substantia fuerit, consequens est ut
in nullo subiecto sit. Sed quaeritur utrum hoc soli substantiae insit an etiam
aliis, nam si soli substantiae inest, quoniam omni substantiae hoc inesse
monstravimus, quod in subiecto non sit, verum proprium dicitur esse substantiae,
non esse in subiecto. Hoc enim dictum est esse maxime proprium, quod omnibus
inesset et solis sed hoc non esse substantiae proprium verissima Aristoteles
probatione confirmat dicens: AMPLIUS EORUM QUAE SUNT IN SUBIECTO NOMEN QUIDEM
DE SUBIECTO ALIQUOTIENS NIHIL PROHIBET PRAEDICARI, RATIONEM VERO IMPOSSIBILE
EST. SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM DE SUBIECTIS RATIO PRAEDICATUR ET NOMEN;
RATIONEM ENIM HOMINIS ET ANIMALIS DE ALIQUO HOMINE PRAEDICABIS. QUARE NON ERIT
EORUM SUBSTANTIA QUAE SUNT IN SUBIECTO. NON EST AUTEM PROPRIUM SUBSTANTIAE HOC;
SED DIFFERENTIA EORUM EST QUAE IN SUBIECTO NON SUNT; BIPES ENIM ET GRESSIBILE
DE SUBIECTO QUIDEM DE HOMINE PRAEDICATUR, IN SUBIECTO VERO NULLO EST; NON ENIM IN
HOMINE EST BIPES NEQUE GRESSIBILE. ET RATIO QUOQUE DIFFERENTIAE DE ILLO DICITUR
DE QUO IPSA DIFFERENTIA PRAEDICATUR, UT SI GRESSIBILE DE HOMINE DICATUR, ET
RATIO GRESSIBILIS DE HOMINE PRAEDICABITUR; EST ENIM HOMO GRESSIBILE. Non esse proprium hoc substantiae dicit, idcirco quod
in differentiis idem sit, in nullo enim differentia subiecto est, ad illud
namque recurritur, Si differentia in subiecto esset, nomine tantum de subiecto
praedicaretur, non etiam ratione. Differentia vero de eo de quo dicitur univoce
praedicatur, ut si quis dicat gressibilem differentiam de homine, ipsius
differentiae definitio quoque homini convenienter aptabitur. Gressibile namque
est quod per terram pedibus ambulat, et homo est quod per terram pedibus
ambulat, ita differentiae et eius de quo ipsa differentia dicitur una poterit esse
ratio substantiae, id est unius possunt et nominis nuncupatione, et
definitionis determinatione coniungi. Quod si in subiecto esset differentia,
nequaquam de subiecto sibi univoce praedicaretur. Quare non proprium est
substantia, quod retinet etiam differentia, differentia namque substantia non
est. Esset enim proprium substantiae in subiecto non esse. Non est autem
diiferentia accidens, esset enim in subiecto. Omnis autem res aut accidens est,
aut substantia, id est aut in subiecto est, aut in subiecto non est, et sunt
ascidentia quaecumque in substantiam subiecti non veniunt, quaeque permutata
naturam substantiae non perimunt. Si quibus vero peremptis subiecta
interimantur, illa proprie accidentia non vocamus, differentia vero est quae de
pluribus specie differentibus in eo quod quale sit praedicatur. Sed differentia
substantia non est, idcirco quod si esset substantia non in eo quod quale sit
de subiecto sed in eo quod quid sit praedicaretur. Qualitas vero solum non est,
esset enim accidens et in subiecto. An magis ex substantia et qualitate
differentia ipsa conficitur, ita ut illud de quo praedicatur, perempta
differentia simul interimatur, ut calor, cum est in aqua, perempto calore,
potest aqua in sua substantia permanere, et est calor in subiecta aqua, quo
interempto, aqua non peribit. Idem tamen calor est in igne sed perempto calore,
ignem interire necesse est. Quare haec qualitas caloris substantialiter inest
igni, et est propria differentia, id est substantialis. Concludendum est igitur
differentiam, nequs solum substantiam esse, neque solum qualitatem, sed quod ex
utrisque conficitur substantialem qualitatem, quae permanet in natura subiecti,
atque ideo quoniam substantia participat, accidens non est, quoniam qualitas
est, a substantia relinquitur. Sed quoddam medium est inter substantiam et
qualitatem, quae quoniam in subiecto non est et substantia non est, proprium
substantiae non est non esse in subiecto. Post hoc illuc quoque dicit non
debere nos conturbari, ne forte substantiarum partes, quae ita sunt in toto
quasi in aliquo subiecto, aliquando cogamur non substantias confiteri.
Substantiarum partes in subiecto sunt sed non ut accidentia, videmus enim
quasdam partes substantiarum ita esse in toto quasi sint in subiecto, ut caput
in toto corpore est, et manus in toto corpore est, forma quoque et materia quae
sunt partes compositae substantiae in ipsa composita substantia sunt. Ne forte
ergo cogamur aliquando partes substantiarum, quoniam sunt in subiecto,
suspicari non esse substantias sed accidentia, praemonet dicens: NON NOS VERO
CONTURBENT SUBSTANTIARUM PARTES QUAE ITA SUNT IN TOTO QUASI IN SUBIECTO SINT,
NE FORTE COGAMUR DICERE NON EAS ESSE SUBSTANTIAS; NON ENIM SIC DICEBANTUR ESSE
EA QUAE SUNT IN SUBIECTO UT QUASI PARTES ESSENT. Hoc enim rationis affert cur
ista accidentia esse aliquis suspicari non debeat. Illa enim accidentia esse
definita sunt in obiecto, quae non essent ut quaedam pars, hoc enim superius
ait. In subiecto avem esse dico, quod cum in aliquo sit, non sicut quaedam pars
et impossible est esse sine eo in quo est. Quocirca quoniam accidentia ita sunt
in subiecto, ut subiecti partes non sint, substantiarum vero partes in toto ita
sunt, ut in subiecto non sint, partes substantiarum, partes accidentium esse nullus
recte suspicari potest. INEST AUTEM SUBSTANTIIS ET DIFFERENTIIS AB HIS OMNIA
UNIVOCE PRAEDICARI. OMNIA ENIM QUAE AB HIS PRAEDICAMENTA SUNT AUT DE INDIVIDUIS
PRAEDICANTUR AUT DE SPECIEBUS. ET A PRIMA QUIDEM SUBSTANTIA NULLA EST
PRAEDICATIO (DE NULLO ENIM SUBIECTO DICITUR), SECUNDARUM VERO SUBSTANTIARUM
SPECIES QUIDEM DE IN DIVIDUO PRAEDICATUR, GENUS AUTEM ET DE SPECIE ET DE
INDIVIDUO; SIMILITER AUTEM ET DIFFERENTIAE ET DE SPECIEBUS ET DE INDIVIDUIS
PRAEDICANTUR. RATIONEM QUOQUE SUSCIPIUNT PRIMAE SUBSTANTIAE SPECIERUM ET
GENERUM, 193B ET SPECIES GENERIS (QUAECUMQUE ENIM DE PRAEDICATO DICUNTUR, EADEM
ET DE SUBIECTO DICENTUR); SIMILITER AUTEM ET DIFFERENTIARUM RATIONEM SUSCIPIUNT
SPECIES ET INDIVIDUA; UNIVOCA AUTEM ERANT QUORUM ET NOMEN COMMUNE EST ET RATIO.
QUARE OMNIA A SUBSTANTIIS ET DIFFERENTIIS UNIVOCE PRAEDICANTUR. Quoniam in
subiecto non esse differentiis et substantiis commune monstravit, aliam rursus
communitatem substantiarum differentiarumque proposuit. Nam cum substantiarum
aliae sint primae, aliae secundae, et primae substantiae sint individuae,
quoniam nihil individua possunt habere subiectum, ab individuis nulla
praedicatio est. Secundae vero substantiae de individuis, id est de primis
substantiis, praedicantur, et de his univoce dicuntur. Secundarum enim
substantiarum nomen de individuis praedicatur et ratio. Ac de individuo quidem
et species praedicatur et genus, ut de Platone, id est de aliquo homine, et
homo dicitur, et animal, aliquis enim homo est, et animal, et utriusque de
individuo praedicatur ratio. Dicimus enim aliquem hominem animal esse rationale
mortale, quae est speciei definitio, id est hominis. Et rursus aliquem hominem
dicimus esse substantiam animatam atque sensibilem, quae generis est definitio,
id est animalis. Species vero generis sui et definitionem suscipit et vocabulum,
de homine enim animal praedicatur, dicitur enim homo animal est, et idem ipse
rursus homo rationem suscipit animalis. Dicimus enim esse hominem substantiam
animatam atque sensibilem. Constat ergo quoniam et genera et species de
individuis, et genera de speciebus univoce praedicantur, id est in omni
praedicatione secundae substantire univoca appellatione de subiectis dicuntur,
quod his cum differentia commune est. Differentia namque de specie de qua dicitur,
et de eius individuo ipsa quoque univoce praedicatur. Nam cum sit gressibilis
differentia de aliquo homine praedicatur, dicitur enim quidam homo gressibilis
ut Plato et Cicero sed et definitionem differentiae suscipiunt individua, de
quibus illa differentia praedicatur. Gressibile namque est quod per terram
pedibus ambulare potest. Et quemdam hominem possis ita secundum nomen
differentiae definire, ut dices Platonem esse quod per terram pedibus ambulare possit.
Et hoc idem evenit de specie cuiusdam hominis, id est de homine: homo namque,
id est ipsa species, cum sit gressiblis, potest definiri. Homo est quod per
terram pedibus ambulare possit. Ergo et differentia: de his de quibus
pradicantur, univoce dicuntur. Quocirca quoniam et secundae substantiae de bis
de quibus praedicantur uuivoce dicuntur, et differentiae eodem modo, quaecumque
a substantiis vel differentiis praedicationes fuerint, haec et de subiectis
univoce praedicabuntur. Quae autem causa sit ut secundae substantiae de primis
substantiis univoce praedicentur, illa quam supra docuit Aristoteles nos
admonens dixit, omnia enim quaecumque de praedicato dicuntur, eadem etiam
dicentur de subiecto. Omnes enim differentiae quae sunt specificae generis
praedicantur et de specie et de individuo, ut quoniam animal efficiunt
differentiae animatum atque sensibile, eadem et de specie, id est homine, et de
individuo, id est aliquo homine, praedicabuntur; quod cum superius dictum est,
nunc quantum expositionis brevitas postulat, dixisse sufficiat. OMNIS AUTEM
SUBSTANTIA VIDETUR HOC ALIQUID SIGNIFICARE. ET IN PRIMIS QUIDEM SUBSTANTIIS
INDUBITABILE ET VERUM EST QUONIAM HOC ALIQUID SIGNIFICAT; INDIVIDUUM ENIM ET
UNUM NUMERO EST QUOD SIGNIFICATUR. IN SECUNDIS VERO SUBSTANTIIS VIDETUR QUIDEM
SIMILITER AD APPELLATIONIS FIGURAM HOC ALIQUID SIGNIFICARE, QUANDO QUIS DIXERIT
HOMINEM VEL ANIMAL; NON TAMEN VERUM EST SED QUALE ALIQUID SIGNIFICAT (NEQUE
ENIM UNUM EST QUOD SUBIECTUM EST QUEMADMODUM PRIMA SUBSTANTIA, SED DE PLURIBUS
HOMO DICITUR ET ANIMAL); NON AUTEM SIMPLICITER QUALITATEM SIGNIFICAT,
QUEMADMODUM ALBUM (NIHIL ENIM ALIUD SIGNIFICAT ALBUM QUAM QUALITATEM), GENUS
AUTEM ET SPECIES CIRCA SUBSTANTIAM QUALITATEM DETERMINANT (QUALEM ENIM QUANDAM
SUBSTANTIAM SIGNIFICANT). PLUS AUTEM GENERE QUAM SPECIE DETERMINATIO FIT:
DICENS ENIM ANIMAL PLUS COMPLECTITUR QUAM HOMINEM. Postquam superius geminas
dixit substantiae consequentias, id est in subiecto non esse, et cuncta ab his
univoce praedicari, et eas a maximae proprio substantiae separavit, idcirco
quod differentiis etiam videntur esse communes, aliud adiicit quod idcirco substantiae
proprium non sit, quod non sit in omni substantia. Nam quemadmodum quantitas,
quantum significat, et qualitas quale, sic etiam substantia videtur hoc aliquid significare. Nam cum dico
Socrates vel Plato vel aliquam individuam substantiam nomino, hoc aliquid
significo sed omnibus hoc substantiis non inest. Individuis namque quoniam
particularia sunt et numero singularia, verum est hoc aliquid a substantiis
significari. In secundis vero substantiis non idem est. Namque secundae
substantiae non sunt unae, nec numero singulares sed species intra se plurima
individua continent, et multas intra se species genus includit, quocirca cum
dico homo, non hoc aliquid significavi, neque enim singulare est hominis nomen,
idcirco quod de pluribus individais praedicatur sed potius quale quiddam;
qualis enim substantia sit demonstratur, cum dicitur homo. Qualitas autem haec
circa substantiam terminatur, nam sicut individua qualitas species et genera
qualitatis habet, et sicut singulas quantitates quantitas speciebus et
generibus claudit, ita quoque individuarum substantiarum species et genera
secundae substantiae sunt. Ergo cum dico homo, talem substantiam significo,
quae de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit praedicatur, qualem
ergo quamdam substantiam significo, cum hominem dixi, talem scilicet quae
individuis nominetur, idem quoque de genere est. Nam cum dico animal, talem
substantiam significo quae de pluribus speciebus dicatur. Est igitur qualitas,
ut album, quae semper sit in substantia sed non ut ipsam substantiam interimat,
idcirco quod proprietatem substantiae albedo non habet. Qualitas vero hac quae
de substantiis dicitur, circa substantiam qualitatem determinat, qualis sit
enim illa substantia demonstrat. Nam si homo est rationalis, et substantia erit
rationalis sed rationalis qualitas est. Qualem ergo substantiam monstrant secundae
substantiae. Quocirca non est hoc proprium substantiae, hoc aliquid
significare. Secundae enim substantiae non hoc aliquid sed quale aliquid (ut
dictum est) monstrant, ita tamen quale aliquid monstrant, ut ipsam qualitatem
circa substantias determinent. Qualitas enim secundarum substantiarum in
individuis est, de ipsis enim naturaliter praedicatur qua, ipsa individuae
substantiae sunt. Qualitas igitur secundarum substantiarum circa individua, id
est quae prima sunt terminatur. Determinatio vero quoties ipse terminus multa
concludit, maior est, et minor quoties pauciora, quocirca genus plurima
colligit, species vero non tam plurima. Nam cum dico animal, etiam hominem bovemque,
et alia cuncta animalia hoc uno nomine clausi. Cum vero dico homo, solos
homines individuos hac nominis significatione conclusi, quocirca maior fit
determinatio per genus quam per speciem, et fit determinatio circa substantiam
qualitatis, vel quod substantialis qualitas in genere et specie est, vel quod
secundum quamdam communionem subiectorum dicitur. Sed per se qualitas, ut
album, neque ullius substantiam significat, neque ullam communionem, sicut
genus specierum suarum, et individuorum species, ostendit. Quocirca aliud
substantiae proprium requirendum est. INEST AUTEM SUBSTANTIIS ET NIHIL ILLIS
ESSE CONTRARIUM. PRIMAE ENIM SUBSTANTIAE QUID ERIT CONTRARIUM? UT ALICUI
HOMINI; NIHIL ENIM EST CONTRARIUM; AT VERO NEC HOMINI NEC ANIMALI NIHIL EST
CONTRARIUM. NON EST AUTEM HOC SUBSTANTIAE PROPRIUM SED ETIAM MULTORUM ALIORUM,
UT QUANTITATIS; BICUBITO ENIM NIHIL EST CONTRARIUM, AT VERO NEC DECEM NEC
ALICUI TALIUM, NISI QUIS MULTA PAUCIS DICAT ESSE CONTRARIA VEL MAGNUM PARUO;
DETERMINATORUM VERO NULLUM NULLI EST CONTRARIUM. Adiecit quoque aliud
substantiae proprium dicens substantiae nihil esse contrarium, hoc autem ex ea
quae sigillatim fit inductione confirmat. Homo enim homini vel equo, vel alicui alii animalium
non est contrarius. Sed si quis forsitan dicat, cum ignis atqua aqua
substantiae sint, ignem aquae esse contrarium, mentietur. Non enim ignis aquae
contrarius est sed qualitates ignis qualitatibus aquae opponuntur. Calor enim
et frigus contraria sunt, et humor et siccitas, quae qualitates cum aliae sint
in igne, aliae in aqua, ipsas substantias contrarias facere videntur sed non
sunt; hoc autem ex omnibus aliis substantiis potest probari, in quibus nihil
quisquam poterit invenire contrarium. Sed hoc solius substantiae proprium non est, namque et
quantitas definita contrariis caret. Nam neque duo tribus contraria sunt, nec
duobus quattuor, nec aliquid huiusmodi: nam si dicamus tres duobus esse
contrarios, cur non his duobus etiam quattuor vel quinque contrarios esse
ponamus? Nulla enim afferri ratio potest, cum tres
duobus contrarii sint, cur quattuor vel quinque duobus contrarii non sint. Quod
si hoc est, vel quattuor, vel tres, vel quinque, vel quicumque a duobus distant
numeri, contrarii fiant duobus, et erunt uni rei multa contraria, quod fieri
non potest. Non est igitur contrarium aliquid quantitati. Sed si quis dicat
magnum paruo vel multae paucis esse contraria, haec quidem etiamsi quis
quantitates esse confirmat, tamen definitae quantitates non sunt, quantum enim
sit magnum vel quantum paruum, non definit qui loquitur, eodem modo, etiam de
multis atque paucis. Quare si quis haec quantitates esse dicat, indeterminatas
indefinitas quo esse confitebitur. Dicit autem Aristoteles terminata,
quantitati nihil esse contrarium, ut duobus vel tribus, vel lineae vel
superficiei. Quod si etiam aliae quantitates habent contraria, aliae vero non
habent, nihil omnino impedit ad hoc quod dicitur, proprium non esse
substantiae, idcirco quod constat quasdam quantitates non habere contraria.
Quod si hoc et in quantitatibus evenit; non esse contrarium, substantiarum
proprium non est. Atque haec quidem si quis magnum vel paruum in quantitatibus
ponat, manifestum ect (ut ipse est posterius monstraturus) haec non esse
quantitates sed ad aliquid, magnum enim ad paruum dicitur; sed cum ad ea loca
venerimus, propositi ordinem loci diligentius exsequemur. Nunc quoniam
declaratum est et substantiae nihil esse contrarium, et hoc ei proprium non
esse, quoniam idem etiam in quantitatibus consideratur, ad sequens proprium
expositionis semitam convertamus.VIDETUR AUTEM SUBSTANTIA NON SUSCIPERE MAGIS
ET MINUS; DICO AUTEM NON QUONIAM SUBSTANTIA NON EST A SUBSTANTIA MAGIS
SUBSTANTIA (HOC ENIM DICTUM EST QUONIAM EST) SED QUONIAM UNAQUAEQUE SUBSTANTIA
HOC IPSUM QUOD EST NON DICITUR MAGIS ET MINUS; UT, SI EST IPSA SUBSTANTIA HOMO,
NON ERIT MAGIS ET MINUS HOMO, NEC IPSE A SE IPSO NEC AB ALTERO. NEQUE ENIM EST
ALTER ALTERO MAGIS HOMO, QUEMADMODUM ALBUM EST ALTERUM ALTERO MAGIS ALBUM, ET
BONUM ALTERUM ALTERO MAGIS BONUM; ET IPSUM SE IPSO MAGIS ET MINUS DICITUR, UT
CORPUS, ALBUM CUM SIT, MAGIS DICITUR NUNC QUAM PRIMO, ET CALIDUM MAGIS ET MINUS
DICITUR; SUBSTANTIA VERO NON DICITUR (NEQUE HOMO MAGIS DICITUR NUNC HOMO QUAM
ANTEA DICITUR, NEC CAETERORUM ALIQUID QUAE SUNT SUBSTANTIA); QUARE NON SUSCIPIET
SUBSTANTIA MAGIS ET MINUS. Hoc proprium non simpliciter dicitur sed cum aliqua
distinctione: ait enim substantium neque magis recipere, neque minus, non hoc
dicens, quoniam substantia non est magis ab alia substantia. Namque quidam homo cum sit
substantia, magis est substantia ab homine, id est ab specie, et homo ab
animali, id est a genere. Ergo non hoc dicit, quoniam non inveniuntur
substantiae quae a substantiis magis substantiae sint: hoc enim dictum est,
quoniam est, id est quoniam inveniuntur. Ait enim superius primas substantias,
id est individuas, maxime esse substantias, in secundis vere substantiis, magis
esse substantias species quam genera. Ergo non dicit, quoniam nulla substantia
ab alia substantia magis substantia est sed hoc ipsam quod est, quaelibet illa
substantia non dicitur magis et minus substantia, ut si est substantia homo,
non dicit quoniam homo non est magis et minus substantia, individuas enim homo
magis est substantia, species vero minus si ad primam, id est individuam,
substantiam referatur. Sed hoc dicit, hoc ipsum quod est, id est, homo non erit
magis homo vel minus homo; quocirca non dicit quoniam homo non est magis
substantia vel minus sed quoniam homo, hoc ipsum quod est, non est magis vel
minus homo, non est enim aliquis homo magis et minus homo; et hoc idem in
eiusdem comparatione convenit speculari. Nam ipse homo a seipso 197C non est
plus homo, at vero nec si ad alterum conferatur, ad alterum vero ita, ut sub
eadem coniunctione sint, ut quidam homo individuus ad aliquem individuum
hominem comparatus, non erit magis et minus homo, et ipsa species seipsa non
erit magis et minus homo; sed hoc palam est in substantiis, in qualitatibus
vero potest essc magis et minus, album enim potest fieri magis album seipso, et
suscipere magis et minus, ut sit magis album et minus album; potest et alio
albo plus esse album, ut lilium lana; et alio albo minus esse album, ut lana
lilio, et cygnus nive, atque idem in aliis qualitatibus, ut bono et calido.
Namque haec possunt temporibus permutari, et in plus minusue transduci, fit
enim aliquoties bono melius et deterius, et calido feruentius et tepidius: homo
vero quod est substantia, neque nunc plus erit homo quam fuit antea, neque post
magis aut minus erit hormo quam nunc est. Quocirca cum substantia non suscipiat
magis et minus, tamen proprium eius hoc non erit. Sed cur non sit proprium ipse
Aristoteles velut notum conticuit; nos autem addimus, quoniam non solum
substantiae non suscipiunt magis et minus sed et alia multa; circulus enim alio
circulc non erit magis circulus aut minus, nec duplum magis duplum vel minus;
aequaliter enim duplus est quaternarius: ad binarium, et denarius ad quinarium
comparatus, quocirca quoniam etiam in aliis idem est, hoc substantiae proprium
non esse putandum est. Sed haec quidem omnia quaecumque sunt 198A in
substantiis omnibus, propria tamen substantiae non sunt, eo quod etiam in aliis
sint, consequentia substantiae appelluntur. Hanc enim omnia substantias
consequuntur, ut ubicumque fuerit substantia, ea quae dicta sunt inveniantur,
id est in subiecto non esse, et praedicationes ab his univoce fieri, et quod
hoc aliquid significet, et quod nihil sit illis contrarium, et quod non
suscipiant magis et minus: illa vero quae non omnibus substantiis insunt
accidentia sunt substantiis, quocirca propria non sunt. Quod si propria non sunt, nondum quale sit substantia
demonstrant. Cuare ut substantiae qualitatem proprio cognoscamus, talis est
huic requirenda proprietas, quae et solis substantiis insit et omnibus, haec
autem huiusmodi est, quam ipse proposuit. MAXIME AUTEM PROPRIUM SUBSTANTIAE
VIDETUR ESSE QUOD, CUM SIT IDEM ET UNUM NUMERO, CONTRARIORUM SUSCEPTIBILE EST.
ET IN ALIIS QUIDEM NULLIS HOC QUISQUAM HABEAT PROFERRE QUAE NON SUNT
SUBSTANTIAE, QUOD UNUM NUMERO CONTRARIORUM ERIT SUSCEPTIBILE; UT COLOR, QUOD
EST UNUM ET IDEM NUMERO, NON ERIT ALBUM ET NIGRUM, NEC EADEM ACTIO ET UNA
NUMERO ERIT MALA ET BONA; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS QUAECUMQUE SUBSTANTIAE
NON SUNT. IPSA VERO
SUBSTANTIA, CUM SIT UNA ET EADEM NUMERO, CONTRARIORUM SUSCEPTIBILIS EST; UT
QUIDAM HOMO, UNUS ET IDEM CUM SIT, ALIQUANDO ALBUS ALIQUANDO NIGER FIT, ET
CALIDUS ET FRIGIDUS, ET IMPROBUS ET PROBUS. IN ALIIS VERO NULLIS TALE ALIQUID
VIDETUR, NISI QUIS OPPONAT ORATIONEM ET OPINIONEM DICENS HUIUSMODI ESSE; EADEM
ENIM ORATIO ET VERA ET FALSA ESSE VIDETUR, UT, SI VERA ORATIO EST ALIQUEM
SEDERE, CUM IPSE SURREXERIT EADEM IPSA ERIT FALSA; SIMILITER AUTEM ET IN
OPINIONE; SI QUIS ENIM VERE OPINABITUR SEDERE ALIQUEM, CUM IPSE SURREXERIT
FALSE OPINABITUR, EANDEM DE EO RETINENS OPINIONEM. QUOD SI QUIS ETIAM HOC
RECIPIAT, AT MODO IPSO DIFFERT; EADEM ENIM QUAE SUNT IN SUBSTANTIIS IPSA
PERMUTATA CONTRARIORUM SUNT SUSCEPTIBILIA (FRIGIDUM ENIM EX CALIDO FACTUM
PERMUTATUM EST, ET NIGRUM EX ALBO ET PROBUM EX IMPROBO, SIMILITER AUTEM ET IN
ALIIS SINGULA IPSA PERMUTATIONEM SUSCIPIENTIA CONTRARIORUM SUSCEPTIBILIA SUNT),
ORATIO VERO ET OPINIO IPSA QUIDEM IMMOBILIA OMNINO SEMPERQUE PERMANENT, RE VERO
MOTA CONTRARIETAS CIRCA EA FIT; ORATIO ENIM PERMANET EADEM SEDERE ALIQUEM, RE
VERO MOTA ALIQUOTIENS QUIDEM VERA FIT ALIQUOTIENS FALSA; SIMILITER AUTEM ET IN
OPINIONE. QUAPROPTER HOC MODO PROPRIUM ERIT SUBSTANTIAE UT SECUNDUM PROPRIAM
PERMUTATIONEM SUSCEPTIBILIS CONTRARIORUM SIT -- SI QUIS ETIAM HOC SUSCIPIAT,
OPINIONEM ET ORATIONEM CONTRARIORUM ESSE SUSCEPTIBILES. Ait maxime proprium esse substantiae, quod eadem et
una numero contrariorum susceptiva sit, nihil contrarium superioribus dicens.
Illic enim dixerat substantias substantiis non essecontrarias, hic vero dicit
non substantias substantiis esse contrarias sed res in se contrarias posse
suscipere, ut unus atque idem homo, nunc quidem sit sanus, alio vero tempore
sit aeger, aegritudo autem et sanitas contraria sunt. Ergo quoniam declaratum
est substantiam posse contraria suscipere, demonstrandum est quemadmodum hoc
solis substantiis insit; hoc enim in nullis aliis invenitur, namque in
qualitate qualitas non erit eadem, neque una numero contrariorum susceptiva,
idem enim et unum numero non erit album atque nigrum, cum album fuerit et post
in nigrum vertitur, tota qualitatis species permutatur, et non erit unum atque
idem numero quod contrarium est sed diversum. At vero et actio eadem et una
numero non erit bona atque mala sed fortasse una bona, alia mala, ita ut
diversae sint, non eaedem numero, hoc etiam in aliis reperitur. Ipsa vero
substantia cum una sit et numero singularis, contraria suscipit, ut idem atque
unus homo cum fuerit candidus atque albus a sole tactus nigrescit, et album in
nigrum convertitur, et in contrarium permutatur, utrasque res in se contrarias
suscipiens. Nulli igitur alii inesse hoc nisi solis substantiis, satis
superiora demonstrant. Si quis autem opponat orationem et opinionem unam atque
eamdem contrariorum esse susceptibilem, ideo quod cum dico Cicero sedet, vel
eum sedere opinor, cum vere sedet, vera est et oratio de eodem et opinio quod
sedet; cum vero surrexit ille, eadem permanet opinio vel oratio quae dicit vel
arbitratur Cicero sedet sed falsa est, quod non sedet, videtur opinio atque
oratio eadem et una numero nunc quidem esse vera, nunc autem falsa, et
contraria ipsa suscipere sed hoc falsum est, quod oratio et opinio contraria
non recipiunt: nam si quis hoc recipiat quod etiam oratio atque opinio
contrariorum suscepliva sint, non tamen eodem modo quo substantia. Nam
substantia ipsa contraria suscipiens permutatur, Cicero namque ipse in se
aegritudinem suscipiens ex sano factus est aeger, et mutatus ipse contraria
suscipit; sermo vero vel opinio ipsa quidem immutata permanent sed cum rebus de
quibus dicuntur permutatis ipsa, inveniuntur falsae esse vel verae. Et
substantia quidem ipsa cum iis quae suscipit contrariis permutatur; oratio vero
et opinio, eo quod res de quibus dicuntur vel arbitrantur permntentur, ipsae
videntur falsis esse vel verae. Nam cum dico Cicero sedet, si ille surrexit,
oratio quidem ipsa nihil passa est sed res de qua fuit ipsa oratio mota est.
Qui enim sedebat surrexit, idcirco ex vera oratione facta est falsa. Quocirca substantia
ipsa suscipiens (ut dictum est) contraria permatatur, oratio vero vel opinio
non mutatur sed re circa eas mota ipsae verae vel falsae sunt. Quare proprium
substantiae ita esse putabitur contrariorum susceptibile, ut ipsa permutata
contraria suscipiat, non ut, re mutata, ipsa impermutata immutabilisque permaneat.
Atque hoc dictum est, si quis orationem atque opinionem contrariorum
susceptibiles pPomba, non autem esse orationem atque opinionem contrariorum
susceptibiles. Ipso rursus adiecit. NON EST AUTEM HOC VERUM; ETENIM ORATIO ET
OPINIO NON QUOD EA SUSCIPIANT ALIQUID CONTRARIORUM ESSE SUSCEPTIBILIA DICUNTUR
SED QUOD CIRCA ALTERAM QUANDAM PASSIONEM SINT. EO ENIM QUO RES EST VEL NON EST,
EO ORATIO VEL VERA VEL FALSA DICITUR, NON EO QUOD IPSA SUSCEPTIBILIS EST
CONTRARII. SIMPLICITER ENIM NIHIL NEQUE ORATIO MOVETUR NEQUE OPINIO, QUARE NON
ERUNT SUSCEPTIVAE CONTRARIORUM NULLO IN EIS FACTO. SUBSTANTIA VERO, QUOD IPSA
SUSCIPIAT CONTRARIA, EO DICITUR CONTRARIORUM SUSCEPTIBILIS. AEGRITUDINEM ENIM ET SANITATEM
SUSCIPIT, ET ALBEDINEM ET NIGREDINEM; ET UNUMQUODQUE TALIUM IPSA SUSCIPIENS
CONTRARIORUM ESSE DICITUR SUSCEPTIBILIS. QUARE PROPRIUM ERIT SUBSTANTIAE, CUM
SIT IDEM ET UNUM NUMERO, SUSCEPTIBILEM CONTRARIORUM ESSE. ET DE SUBSTANTIA
QUIDEM HAEC DICTA SINT. Ait enim orationem atque opinionem ipso quidem
contrarii nullius esse susceptibila, neque enim falsitas veritasque in oratione
vel opinione insita est sed idcirco videntur contrariorum esse susceptibilia,
quod (ut ipse ait) circa alteram quamdam passionem sint, hoc est circa hoc esse
opinionem vel orationem. Nam
circa sedere et non sedere. quae sunt contraria, est sedendi aliquem et non
sedendi opinio vel oratio, atque ideo quoniam circa alias res sunt quae sibi
sunt contrariae, illis permutatis, ista videntur esse contraria, non quod ipsa
suscipiant contraria sed quod circa contrarias passiones rerum sint. Nam neque
oratio neque opinio permutatur sed sola tantum de quibus est oratio atque
opinio, id est sedere et non sedere. Quocirca quoniam nullam ipsa oratio vel
opinio suscipiunt passionem, nec quidquam in eis fit, atque evenit contrarium,
contrariorum esse susceptibilia non videntur. At substantia eo quod ipsa
suscipiat contrarium, contrariorum dicitur esse susceptibilis. Cicero enim
suscipiens sanitatem sanus fit, et suscipiens aegritudinem fit aeger. Oratio
vero atque opinio (ut dictum est) contraria non suscipiunt. Quare erit hoc
proprium substantiae contrariorum esse susceptibilem. Sed si quis forsitan
dicat cur cum ignis calidus sit nunquam frigus suscipiat, et cur cum aqua sit
humida nunquam suscipiat siccitatem. His enim oppositis, videtur non omnis substantia
contrariorum esse susceptibilis, et substantiae hoc proprium infirmabitur, cum
non sit in omnibus substantiis. Sed
dicendum est quoniam ea contraria suscipere vidantur substantiae quae sunt in
eius natura non insita, alioqui non suscipit quidquid illi substantialiter
adest. Suscipere enim
dicimus aliquid de rebus extrinsecus positis et praeter substantiam constitutis:
quoniam igitur in substantia ignis inest calidum esse, ignis calorem non
suscipit; quocirca neque est ignis caloris susceptibilis, neque frigoris.
Calorem quidem non suscipit, idcirco quod eius naturae substantiaeque
immutabiliter adhaesit. Frigus enim non suscipit, quoniam caloris natura ipsius
ignis contrarium sponte repudiat. Quocirca si quid est quod suscipiat ignis, id
est extrinsecus positum, accipiat necesse est eius quoque contrarium, ipse unus
permanens ac singularis. Idem quoque de aqua dicendum est: illa enim sicut
ignis calorem, sic non suscipit humiditatem sed est quodammodo et ipsi
humiditas naturaliter insita; arque ideo calor ignis, vel humiditas aquae non
solum qualitates dicuntur sed etiam substantiales igni et aquae qualitates;
namque aqua quoniam in se neque frigidus neque calorem substantialiter habet,
susceptibilis et frigoris et caloris esse dicitur. Quocirca non de his
contrariis loquitur quae substantialiter insunt sed his qua potest suscipere
unaquaque substantia, id est quod potest extrinsecus adhiberi: hoc autem in
omnibus esse substantiis manifestum est: nam quoniam Cicero sanus et aeger est,
homo sanus et aeger est; et si homo sanus et aeger est, animal sanum atque
aegrotum est. Sed cum duobus modis animal atque homo spectentur, uno quod de
pluribus praedicentur, altero quod substantiae sint, in eo quod de pluribus praedicautur
contrariorum susceptiva non sunt: ut animal in eo quod de speciebus dicitur,
neque sapiens est, neque insipiens, et homo in eo quod de individuis dicitur,
neque sanus est, neque aeger; in eo vero quod substantiae sunt, et quod
individuis substantiis praesunt, contrariorum susceptibiles sunt. Quocirca erit
hoc solius proprium substantiae, contrarium esse susceptibilem. Haec de
substantia dicta sufficiant. Secundi vero voluminis series ab expositione inchoabitur
quantitates. Et si nos curae officii consularis impediunt quominus in his
studiis omne otium plenamque operam consumimus pertinere tamen videtur hoc ad
aliquam reipublicae, curam, elucubratae rei doctrina cives instruere. Nec male
de civibus meis merear, si cum prisca hominum virtus urbium caeterarum ad hanc
unam rempublicam, dominationem, imperiumque transtulerit, ego id saltem quod
reliquum est, Graecae sapientiae artibus mores nostrae civitatis instruxero.
Quare ne hoc quidem ipsum consulis uacat officio, cum Romani semper fuerit
moris quod ubicumque gentium pulchrum esset atquelaudabile, id magis ac magis
imitatione honestare. Aggrediar igitur et propositi sententiam operis
ordinemque contexam. QUANTITATIS ALIUD EST CONTINUUM, ALIUD DISGREGATUM ATQUE
DISCRETUM; ET ALIUD QUIDEM EX HABENTIBUS POSITIONEM AD SE INVICEM SUIS PARTIBUS
CONSTAT, ALIUD VERO EX NON HABENTIBUS POSITIONEM. EST AUTEM DISCRETA QUANTITAS
UT NUMERUS ET ORATIO, CONTINUA VERO UT LINEA, SUPERFICIES, CORPUS, PRAETER HAEC
VERO TEMPUS ET LOCUS. PARTIUM ENIM NUMERI NULLUS EST COMMUNIS TERMINUS AD QUEM
PARTES IPSIUS CONIUNGANTUR; UT QUINARIUS, SI EST PARS DENARII, AD NULLUM
COMMUNEM TERMINUM CONIUNGUNTUR QUINQUE ET QUINQUE SED DISIUNCTI SUNT; ET TRES
ET SEPTEM AD NULLUM COMMUNEM TERMINUM CONIUNGUNTUR; NEQUE OMNINO ALIQUIS
HABEBIT IN NUMERO SUMERE COMMUNEM TERMINUM PARTIUM SED SEMPER DISCRETAE SUNT;
QUARE NUMERUS DISCRETORUM EST. SIMILITER 201D EST AUTEM ET ORATIO DISCRETORUM;
(QUONIAM ENIM QUANTITAS EST ET ORATIO MANIFESTUM EST; MENSURATUR ENIM SYLLABA
LONGA ET BREVIS; DICO VERO ILLAM QUAE FIT CUM VOCE ORATIONEM); AD NULLUM ENIM
COMMUNEM TERMINUM PARTES EIUS CONIUNGUNTUR; NEQUE ENIM EST COMMUNIS TERMINUS AD
QUEM SYLLABAE CONIUNGUNTUR SED UNAQUAEQUE DISCRETA EST SECUNDUM SEIPSAM. Post
substantiae tractatum cur de quantitate potius ac non de qualitate proposuerit
haec causa est, quod omnia quaecumque sunt, simul atque sunt in numerum cadunt.
Omnis enim res aut est una aut plures: unum vero vel plures quantitatis
scientia colliguntur. Sed non omnis res simul atque est aliquam accipit qualitatem,
ipsa enim materia sub quantitatis quidem principium cadit, quod una est sub
qualitatem vero minime; ipsa enim cunctis est iuterim qualitatibus absoluta,
superaddita vero forma quadam afffcitur qualitate: per se autem numero quidem
una est, qualitate vero nulla; quocirca si res omnis simul atque est cadit in
numerum, non autem omnis res mox ut est statim suscipit qualitatem, recte prius
de quantitate proposuit. Est quoque alia causa cur prius de quantitatis ratione
pertractet. Omne enim corpus ut sit, tribus dimensionibus constat, longitudine,
latitudine, altitudine: ut vero sit corpus cum qualitate, tunc erit aut album,
aut nigrum, aut quodlibet aliud; et quoniam prius est esse corpus, post vero
esse corpus album, prius erit corpori tribus constare dimensionibus 202C quam
esse album. Sed tres dimensiones et numero et continuatione spatii quantitates
sunt. Longitudo enim et latitudo et altitudo in quantitatibus numerantur, album
vero qualitatis est: quocirca si prius est ex tribus constare dimensionibus
quam esse album, prior erit quantitas qualitate, quocirca recte est tractatus
de quantitate propositus. Item alia causa, quod quantitas plura habet
substantiae consimilia: nam quemadmodum substantiae nihil est contrarium, et
substantia non recipit magis et minus, sic etiam quantitas: quantitati enim
nihil est contrarium, nec quantitas recipit magis et minus, ut paulo post
docebimus; qualitas vero et contraria suscipit, ut album et nigrum, et magis et
minus, ut candidius et nigrius, et candidissimum et nigerrimum; id enim sumit
intentionem quod potest sumere diminutionem. Quod si substantiae similior
quantitas est recte post substantiam de quantitate proposuit. Quantitatis autem dicit esse differentias duas:
quantitatis namque alia discreta est disgregata, alia vero continua. Post hanc
rursus divisionem alio modo partitus est quantitatem: dicit enim quantitatis
aliam quae constat ex habentibus positionem ad se invicem suis partibus; aliam
vero ex non habentibus positionem. Unam vero rem diverse posse dividi manifestum
est, hoc modo, ut si quis dividat animal dicens: Animalium alia sunt
rationabilia, alia irrationabilia; et rursus eamdem ipsam rem alia modo partiamur,
ut est, Animalium alia sunt gressibilia, alia non gressibilia, eorumque
animalium rursus, alia sunt carnibus uescentia, alia herbis, alia seminibus.
Hic ergo una eademque res diverso ordine modoque divisa est. Ita igitur
Aristoteles unum idemque quantitatis nomen diverse partitus est in ea scilicet
quae discreta essent, et quae continua, et in ea quae haberent positionem
partium, et quae non haberent. Sed de secunda divisione posterius dicendum est,
nunc prima tractetur. Ait enim de prima divisione hoc modo: Quantitatis aliud
est continuum, aliud disgregatum. Disgregatum est cuius partes nullo communi
terrrino coniunguntur. Continuum vero cuius partes habent aliquem communem
terminum, ad quem videantur esse coniunctae. Discretarum namque quantitatum
ipse exempla ponit et species. Oratio enim discreta est quantitas, eodemque
modo et numerus, et numerum esse quantitatem nemo dubitat. Discreta vero est,
quoniam denarius numerus cum constet ex quinque et quinque, quae res quinarium
ad quinarium. iungat ut faciat denarii corpus, non potest inveniri. Nam si tres
et septem quis dixerit, quo communi termino tres et septem coniungantur, ut
denarii reddatur unum integrum corpus, nullus inveniet, atque hoc quidem in
omni numero speculari licet. Nullus enim numerus ita partes habet, ut eas
aliquis communis terminus iungat sed semper partes ipsae disiunctae atque
discretae sunt, et huiusmodi vocatur quantitas discreta. Numerus ergo discreta
quantitas est, orationem vero quantitatem esse dicit, idcirco quod omnis oratio
ex nomine constet et verbo sed haec syllabis constant. Omnis autem syllaba vel
longa vel brevis est. Longum vero vel breue sine ulla dubitatione quantitas
est, quocirca quod ex quantitatibus constat, id quantitatem esse quis dubitet? At vero oratio ipsa cum sit quantitas, illa quoque
discreta est. Cum enim dico
Cicero, quod orationis est pars, partes huius nominis ci et ce et ro nullo
communi termino coniunguntur. Non enim reperiemus quo communi termino iungatur
ci syllaba ad ce syllabam, vel rursus ce syllaba ad ro syllabam. Quocirca etiam
oratio quantitas videtur esse discreta. Sed si quis fortasse dicat hunc eorum
esse communem terminum, quo ita iunguntur, ut aliquid significent, ut in hoc
ipso nomine Cicero communis syllabarum terminus ipsa significatio sit. Si enim
ce syllaba, quae media est, prima ponatur, et ro, quae ultima est, media, et
ci, quae plima est, ultima, nomen quod erat antea, id est Cicero, transuersis
per loca syllabis nihil significabit. Illi dicendum est quoniam quaecumque in
quadam oratione proferuntur, sive significent, sive nihil significent,
syllabarum communis terminus nullus est. Nam si quis dicat, permutatis
syllabis, quod est Cicero, ceroci significationem quidem amisit sed aequaliter
syllabae ad nullum communem terminum coniunguntur. Quod si quis hunc quidem
ipsum sermonem aliquid significare posuerit, ut hoc ipsum Cicero aliquid
significat, significatio quidem addita est, nullus tamen syllabis terminus
appositus. Quare sive significet, sive nihil significet nomen, partes eius
discretae atque disiuncta, sunt, et nullo communi termino con iunguntur;
quoniam vero Graeca oratione *logos* dicitur etiam animi cogitatio, et intra se
ratiocinatio, *logos* quoque et oratio dicitur, nequis Aristotelem cum diceret
*logon*, id est orationem, quantitatem esse discretam, de eo putaret dicere
quem quisque *logon*, id est rationem, in propria cogitatione disponeret, hoc
addidi. Dico autem illam quae fit cum voce orationem. Apud Romanam namque
linguam discreta sunt vocabula orationis atque rationis. Graeca vero oratio
utriusque vocabulum et rationis et orationis *logon* appellat. Quare ne quid
mendax translatio culparetur, idcirco hoc quoque addidi: Dico vero illam quae
fit cum voce orationem, apud Latinos enim nulla alia oratio est praeter hanc
solam quae fit cum voce orationem. Apud Graecos vero est alius *logos* qui fit
in animi cogitatione. Quocirca nequid deesset, etiam hoc quod Latinam orationem
minus esset conveniens, transtuli. Quod
quare ita fecerim, hac expositione patefeci, atque haec quidem de discreta
quantitate sufficiant. Continua vero quantitas est (ut dictum est) cuius
quantitatis partium communis terminus invenitur, ut est linea, superficies,
corpus, et praeter haec tempus, et locus, quod ipse Aristoteles designat his
verbis: LINEA VERO CONTINUA EST; NAMQUE EST SUMERE COMMUNEM TERMINUM AD QUEM
PARTES IPSIUS CONIUNGUNTUR, HOC EST AUTEM PUNCTUM, ET SUPERFICIEI LINEA
(SUPERFICIEI ENIM PARTES AD QUENDAM COMMUNEM TERMINUM CONIUNGUNTUR). SIMILITER
AUTEM ET IN CORPORE HABEBIT QUIS SUMERE COMMUNEM TERMINUM, 204C VEL LINEAM VEL
SUPERFICIEM, AD QUEM PARTES CORPORIS CONIUNGUNTUR Postquam de discretis
explicuit, transiit ad species continuae quantitatis. Continuae autem quantitates sunt
(ut dictum est) in quarum partibus quidam communis est terminus, ut linea. Si
quis enim dividat lineam, quae est longitudo sine latitudine, duas in utraque
divisione lineas facit, et utriusque ex divisione lineae singula in
extremitatibus puncta redduntur. Lineae enim termini puncta sunt. Quocirca cum
illa linea divisa non esset, utraque puncta quae in utrisque linearum capitibus
post divisionem apparent, simul antea fuisse intelliguntur, quae sunt in
divisione separata. Intelligitur ergo partium lineae communis terminus,
punctum, id est quoddam paruissimum quod in partes dividi secarique non possit:
Superficies quoque, quae est latitudo sine altitudine, communem terminum habet
in partibus, lineam, corpus vero solidum, superficiem. Eodem enim modo divisa
superficies duas per singulas partes lineas efficiet, quemadmodum et in linea
divisa duo puncta altrinsecus reddebantur. Corpus quoque solidam cum diviseris,
duas in utrisque divisionis partibus superficies facies, quae cum coniuncta
sint atque indivisa, punctum quidem partium lineae intelligitar communis
terminus. Linea vero superficiei, superficies autem solidi corporis. Est autem
signum continui corporis, si una pars mota sit, totum corpus moveri; et si
totum corpus movetur, certe simul aliae partes vicinae movebuntur, ut si iaceat
virgula vel ex aere, vel ex ligno, vel ex quolibet alio metallo, si quis unum
eius caput vel quamlibet eius partem moveat, tota mox virgula commovetur. Hoc
autem idcirco evenit quod eius partes quodam communi termino coniunguntur, et
ille communis terminus una parte mota caeteras movet. Hoc vero in discretis non
est. In numero namque cum sint decem, si unum movero, caeteri non moventur,
immoti enim permanent novem; etsi plenus tritico sit modius, si unum tritici
granum movero, non omnia continuo grana commovebuntur, idcirco quod discreta
est multitudo, nec granum grano ullo communi termino videtur implicitum. At vero si ipsius grani pars una sit mota, totum
corpus grani moveatur necesse est. Non autem nunc hoc dicitur, quod linea
constet ex punctis, aut superficies ex lineis, aut solidum corpus ex
superficiebus sed quod et lineae termini puncta sunt, et superficiei lineae, et
solidi corporis superficies, nullaque res suis terminis constat. Quocirca
punctum lineae non erit pars sed communis terminus partium. Superficiei linea,
et superficies solidi corporis non erunt partes sed partium termini communes. Constat igitur, et lineam et
superficiem, et solidi corporis crassitudinem esse continuam quantitatem. His
alia rursus apponit. SUNT AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET LOCUS; PRAESENS ENIM
COMMUNIS EST TERMINUS AD QUEM CONIUNGUNTUR PRAETERITA VEL FUTURA. RURSUS LOCUS
CONTINUORUM EST; LOCUM ENIM QUENDAM PARTES CORPORIS RETINENT, QUAE AD QUENDAM
COMMUNEM TERMINUM CONIUNGUNTUR; 205C ERGO ET LOCI PARTES, QUAS TENENT SINGULAE
PARTES CORPORIS, AD EUNDEM TERMINUM CONIUNGUNTUR AD QUEM ET PARTES CORPORIS
IUNGEBANTUR; QUARE CONTINUUM EST ET LOCUS; AD UNUM ENIM COMMUNEM TERMINUM EIUS
PARTES CONIUNGUNTUR. Tempus quoque et locum continuae quantitatis esse
pronuntiat. Tempus namque esse quantitatem res illa demonstrat, quod in spatio,
id est in longitudine et in brevitate, consideratur. Continuum vero esse res
illa demonstrat quod partes temporis habeant aliquem communem terminum ac
medium, ad quem coniungantur extrema. Nam cum sint partes temporis praeteritum
et futurum, horum praesens tempus communis est terminus, huius namque finis
est, illius initium. Locus quoque continuorum est. Locum vero dicimus
quodcumque illud sit quod partes corporis tenet, sive supra, sive a latere, seu
subter sit. Quod si cunctae partes corporis locum aliquem tenent, et qui circa
corpus est locus, per omne corporis spatium partesque diffunditur, omnes
corporis partes a loci partibus occupabuntur. Quod si ita est, qui communis
terminus coniungebat corporis partes, eius termini locus illa quoque loca quae
sunt corporis partium iungit, et est eodem modo locus de continua quantitate,
quemadmodum et corpus. Ita enim communis terminus invenitur in loco partium
quemadmodum et corporis, idcirco quod corporis locus, per corpus omne
diffunditur. Quod autem dixit: SUNT AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET LOCUS, quoniam
superius de continuis loquebatur, tempus quoque et locum continuis addidit
dicens: SUNT AUTEM TALIUM ET TEMPUS ET LOCUS, id est continuorum sed post
continuae discretaeque quantitatis divisionem aliam a principio rursus orditur.
AMPLIUS ALIA SUNT QUAE EX HABENTIBUS AD SE INVICEM POSITIONEM SUIS PARTIBUS
CONSTANT; UT LINEAE QUIDEM PARTES HABENT AD SE INVICEM POSITIONEM (SINGULAE
ENIM IACENT ALICUBI, ET POSSIS COGNOSCERE ET DESIGNARE UBI SINGULAE IN
SUPERFICIE IACEANT ET AD QUAM CAETERARUM PARTIUM CONIUNGANTUR); SIMILITER AUTEM
ET SUPERFICIEI PARTES HABENT ALIQUAM POSITIONEM (SIMILITER ENIM DESIGNABUNTUR
SINGULAE UBI IACENT, ET QUAE AD SE INVICEM CONIUNGUNTUR). ET SOLIDITATIS QUOQUE
ET LOCI SIMILITER. Rursus digerit quantitatis differentias. Sunt enim
quantitatis aliae quidem quae ex habentibus positionem ad seinvicem suis
partibus constant, aliae vero quae nullam partium habent positionem. Positionem
vero partium retinere dicuntur, quarum triplex ista natura est: primum ut eius
partes alicubi sint, deinde ne pereant, tertio vero ut sese partes ipsae
coniungant et propria se ordinatione continvent, ut est linea. Posita enim
linea in superficie possis agnoscere ubi partes ipsius sint, caput quidem
lineae esse ac dexteram, medium medio loco, extremitatem vero ad sinistram, et
haec manentibus ipsis partibus dicuntur, partes enim lineae non pereunt sed in
loco in quo sunt permanent. Possis quoque monstrare quae pars lineae cui parti
continventur, id est ad quam partem caput alterius partis extremitasque
coniungitur, ut dices haec pars, verbi gratia medietas, lineae hic finitur,
locum ubi desinat monstrans, alia rursus pars lineae totius hic incipit. Ergo
linea posita in superficie qualibet et locum aliquem partes eius retinent, et
partes ipsae non pereunt, et posset quilibet agnoscere ubi extremitas partium
coniungatur, et quo ad se invicem loco continventur. Hoc quoque idem in
superficie evenit, partes enim superficiei in aliquo loco sunt, et ipsae quoque
non pereunt, et ubi pars parti coniungatur ostenditur, idem quoque soliditas
habet, et loci quoque partes continuantur ad eas scilicet partes ad quas
corporis partes sibimet continuantur, sicut iam supra dictum est. Quocirca
eiusdem naturae erit et locus, cuius tota soliditas erit. Ergo et locus ex
eodem genere quantitatis est, quo est et soliditas, id est ex habentibus ad se
invicem positionem suis partibus constans. Locus igitur et ipse ex habentibus
suis partibus positionem ad se invicem constat. Ergo tria haec (sicut supra
dictum est) consideranda sum, ut ad se invicem positionem partes habere
videantur, id est locum in quo partes ipsae sint positae, ut partes illae non
pereant, ut sit partium continentia atque continuatio. Quod si quis dicat hanc rem loco deesse, eo quod in
loco non sit, in loco enim cuncta sunt, locus autem in loco esse ipse non
poterit. Dicendum est quoniam
idcirco superficies et soliditas et linea habere positionem partium dicuntur,
quod in loco siut, et partes permaneant, et sint continuae. Quare multo magis
ipse locus, cuius neque partes pereunt, et sibi perpetue continuatimque coniunctae
sunt, habere positionem partium dicitur. Et de his quidem quae ex habentibus
positionem ad se invicem suis partibus constant haec dicta sint; quae vero non
habent positionem ipse rursus adiecit. IN NUMERO VERO NULLUS HABET PERSPICERE
QUEMADMODUM PARTES HABEANT AD SE INVICEM ALIQUAM POSITIONEM VEL UBI IACEANT VEL
QUAE AD QUAM CONIUNGANTUR; AT VERO NEC TEMPORIS; NIHIL ENIM PERMANET EX
PARTIBUS TEMPORIS, QUOD AUTEM NON EST PERMANENS, QUOMODO HOC HABEBIT ALIQUEM
POSITIONEM? SED MAGIS ORDINEM QUENDAM DICES RETINERE IDCIRCO QUOD TEMPORIS HOC
QUIDEM PRIUS EST, ILLUD VERO POSTERIUS. ET IN NUMERO QUOQUE EO QUOD PRIUS
NUMERETUR UNUS QUAM DUO ET DUO QUAM TRES; ET SIC HABEBUNT ALIQUEM ORDINEM,
POSITIONEM VERO NON MULTUM ACCIPIES. ET ORATIO SIMILITER; NIHIL ENIM EIUS
PARTIUM PERMANET SED DICTUM EST ET NON EST ULTRA HOC SUMERE, QUARE NON ERIT
ULLA POSITIO EIUS PARTIUM CUIUS PERMANET NIHIL. IGITUR ALIA EX HABENTIBUS AD SE
INVICEM PARTIBUS POSITIONEM CONSTANT, ALIA VERO EX NON HABENTIBUS POSITIONEM. Haec
scilicet idcirco nullam positionem ad se invicem partium retinent, quod his
aliquid de supradictis rebus deesse manifestum est. Numerus enim ipse discretus
est, nec partes eius ad se invicem coniunguntur sed omnino discretae sunt.
Atque idcirco non est ex iis quae habent ad se invicem aliquam partium
positionem, nec vero possis ostendere qui numerus quo loco iaceat: habere autem
positionem dicitur, quod (ut dictum est) et in loco aliquo positum est, et ipsa
positio manentibus partibus constat, et ad se invicem coniunuatisque, ut
ubiquaeque iaceat, et quae ad quam continvetur possit ostendi; in numero vero
nihil horum est. Nam neque in aliquo loco esse positus demonstratur, nec eius
partes coniunctae sunt. Quocirca numero ex tribus his quae diximus duae res
desunt, loci positio et partium continuatio, tempus etiam quamquam sint eius
partes continuae, tamen quoniam non permanent sed semper moventur, semperque
praetereunt, habere positionem partium non dicitur. Semper enim veloci
agitatione torquetur, et currentis aquae more in nulla unquam statione
consistit, quod quia partes eius non permanent, ex habentibus ad se invicem
positionem suis partibus constare non dicitur. Sed haec quamquam positione in
partium habere non possunt, tamen habent ordinem quemdam, quem praeter
positionem partium tantum retinent. Dicimus enim priorem esse binarium
quamternarium, atque hunc quam quaternarium, et intempore nimirum idem ordo
reuertitur. Posterius enim futurum praesente, praesensque praeterito. Quocirca
etsi haec non habent aliquam partium positionem, retinent tamen ordinem. Quod vero dicit, positionem vero non multo accipies,
tales est ac si diceret, penitus non accipias. Multum enim pro omnino videtur
adiunctum, ac si diceret positionem vero non omnino accipies, idcirco quod ipsa
quidem continuatio dat aliquam imaginem, quod possit habere aliquam partium
positionem sed hoc minime est, idcirco quod quamvis sint continuae quantitates,
si tamen uno careant ex his quae superius dicta sunt, positionem partium habere
non possunt. Nam aqua quam fistula euomit, dum cadit quidem retinet positionem;
cum vero iam effusae undae se miscuerit, pcsitionem partium perdit: et fluuius
quoque quando in pelagus fluit, et positionem videtur habere partium et esse
continuus, cum nondum marinae aquae fluuii superficies ipsa permista est; cum
vero extremitas amnis marina alluuione contingitur, totam sine dubio positionem
videtur amittere. Oratio quoque similiter sese habet; nam nec ipsa ullo loco
posita est, nec eius partes ad aliquam coniunguntur sed a seinvicem illae
discretae sunt, nec cum eius partes dictae sunt, permanent, atque hoc est quod
ait. Sed dictum est, et non est ultra hoc sumi. Mox enim dicitur sermo, mox
praeterit, nec ullaratione poterit permanere, quare mox ut aliquid dictum sit,
eius partes ostendi et demonstratione sumi non possunt. Constat igitur orationem quoque
ex his esse quae positionem partium non habent, de ordine vero dubium est. Nam
si quis sermo aliquid significet, ut est Cicero, est in eo quidam ordo quod ci
syllaba primum dicitur, secunda vero ce, tertia ro, et potius ex significatione
ordinem sumit; si vero nihil significet, nec ordinem dicitur habere, ut scindapsus
nihil quidem significat; sed sive secundam syllabam primam ponas, sive ultimam
primam, sive quomodolibet syllabarum ordinem seriemque permisceas, idem erit:
in significativis enim vocibus idcirco esse dicitur, quod illo ordine permutato
vis significationis euertitur, hic vero, ubi nulla est significatio, nihil
interest quomodolibet iaceant partes. Quare
oratio in aliquibus quidem habet ordinem partium, in aliis vero nec ordo ipse
poterit inveniri. An fortasse oratio dici non potest quae nihil significat, et
nulla est oratio, quae ordinem non habeat? Ergo secundum priorem quantitatis
divisionem, ubi dicebatur quantitatis alia esse continua, alia vero discreta,
quinque sunt continua, duo vero discreta. Continua quidem linea, superficies,
soliditas, locus, tempus. Discreta vero numerur, et oratio. In hac vero secunda
divisione qua dicit alias quantitates ex habentibus ad se invicem positionem
constare partibus, quattuor quidem sunt qua, retinent positionem, id est linea,
superficies, corpus, locus; tria vero quae positionem non habent sed ex his duo
semper ordinem retinent, tempus scilicet et numerus. Oratio vero si quid
significet, habet ordinem; si vero nihil significet, inordinata est; si tamen
oratio nihil significans dici possit, his dictis ipse concludit dicens: Igitur
alia ex habentibus ad se invicem partibus positionem constant, alia vero ex non
habentibus positionem. Hac igitur divisione finita 209A transit ad caetera
monstrans quae proprie quantitates nuncupatur, quae secundum accidens. PROPRIE
AUTEM QUANTITATES HAE SOLAE SUNT QUAS DIXIMUS, ALIA VERO OMNIA SECUNDUM
ACCIDENS SUNT; AD HAEC ENIM ASPICIENTES ET ALIAS DICIMUS QUANTITATES, UT MULTUM
DICITUR ALBUM EO QUOD SUPERFICIES MULTA SIT, ET ACTIO LONGA EO QUOD TEMPUS
MULTUM ET LONGUM SIT, ET MOTUS MULTUS; NEQUE ENIM HORUM SINGULUM PER SE
QUANTITAS DICITUR; UT, SI QUIS ASSIGNET QUANTA SIT ACTIO, TEMPORE DEFINIET,
ANNUAM VEL SIC ALIQUO MODO ASSIGNANS, ET ALBUM QUANTUM SIT ASSIGNANS SUPERFICIE
DEFINIET (QUANTA ENIM FVERIT SUPERFICIES, TANTUM ESSE ALBUM DICET); QUARE SOLAE
PROPRIE ET SECUNDUM SE IPSAE QUANTITATES DICUNTUR QUAE DICTAE SUNT, ALIORUM
VERO NIHIL PER SE SED, SI FORTE, PER ACCIDENS. Principaliter aliquid esse
dicitur, quod per se tale est quale esse demonstratur. Secundum accidens vero
illud quod non per se sed per aliud tale est quale esse dicitur, ut albedini
per se inest color: secundum naturam enim albi, color esse dicitur albedo; cum
vero homo dicitur coloratus, non per se dicitur, idcirco quod homo in eo quod
homo est, color non est sed quoniam habet colorem, idcirco dicitur coloratus.
Ergo quemadmodum album idcirco color est per se quoniam color naturale quoddam
est genus, homo vero idcirco coloratus dicitur quoniam habet colorem; et
dicitur album quidem per se et principaliter color, homo vero secundum accidens
coloratus. Ita quoque et
quantitates; haec enim omnia quae dicta sunt, id est linea, superficies, corpus,
numerus, oratio, tempus, per se et secundum et propriam naturam quantitates
dicuntur. Si qua vero alia dicuntur secundum aliquam quantitatem, non per se
sed secundum accidens nominantur: ut album dicitur multum, non idcirco quod
albedo sit quantitas sed quoniam multa sit superfieies, in quo illud album sit.
Si enim multum spatium fuerit in quo album sit, multum erit album; quocirca non
quoniam ipsa albedo per se aliquam quantitatem habet sed quoniam in aliqua
quantitate est constituta, id est in superficie, idcirco secundum superficiem
quod est quantitas quas scilicet per se multa est, album multum dicitur, non
secundum se, atque ideo album non per se, nec principaliter sed secundum
accidens multum dicitur. Actio quoque ideo dicitur longa, quod multo tempore
acta sit; multam vero aegritudinem idcirco dicimus, si eadem multo sit tempore;
et motum multum idcirco, quod multo tempore factus sit, ut si quis multo
tempore eurrat. Si quis vero multum cursum illum dicat esse qui sit
velocissimus, ille convenienler sermone non utitur. Velocitas enim non
quantitas sed potius qualitas est, quales enim secundum eam dicimur, id est
veloces, non quanti. Secundum quantitatem vero multum dicitur, hoc autem
monstrat ipsa rerum definitio; si quis enim album multum monstrare desideret,
et proprio termino rationis includere, illi dicendum est multum esse album quod
in multa iaceat superficie, et motum atque actionem multam quae longo tempore
perficiatur; quare quoniam ad proprias quantitates aspicientes, atque ad eas res
caeteras referentes, quantitates vocamus, ut album ad superficiem quae vera est
quantitas, et cursum, et aliquem motum atque actionem ad tempus, quod ipsum
vere quantitas est reducimus, haec non per se quantitates sed per eas quae
proprie quantitates dictae sunt nominantur. Quocirca quoniam quod per se non est, secundum
accidens est, recte caetera omnia praeter ea quae superius in quantitate
numerata sunt per accidens esse, non per se quantitates dicuntur. Solae igitur
proprie et secundum se ipsae quantitates dicuntur, hae quae superius
comprehensae sunt. Aliae vero per se quantitas non sunt sed (ut ipse ait) forte
per accidens. Post divisionem igitur continui atque discreti et habentis
positionem partium et non habentis, et quae sunt per se principaliter, et
rursus per accidens quantitates, solito more viam inveniendi quantitatum
proprietas ingreditur. QUANTITATIBUS VERO NIHIL EST CONTRARIUM (IN HIS ENIM
QUAE DEFINITA SUNT MANIFESTUM EST QUONIAM NIHIL EST CONTRARIUM, UT BICUBITO VEL
TRICUBITO VEL SUPERFICIEI VEL ALICUI TALIUM -- NIHIL ENIM EST CONTRARIUM), NISI
MULTA PAUCIS DICAT QUIS ESSE CONTRARIA VEL MAGNUM MINORI. HORUM AUTEM NIHIL EST
QUANTITAS SED AD ALIQUID; NIHIL ENIM PER SE IPSUM MAGNUM DICITUR VEL PARUUM SED
AD ALIUD REFERTUR; NAM MONS QUIDEM PARUUS DICITUR, MILIUM VERO MAGNUM EO QUOD
HOC QUIDEM SUI GENERIS MAIUS SIT, ILLUD VERO SUI GENERIS MINUS; ERGO AD ALIUD
EST EORUM RELATIO; NAM, SI PER SE IPSUM PARURUM VEL MAGNUM DICERETUR, NUMQUAM
MONS QUIDEM ALIQUANDO PARUUS, MILIUM VERO MAGNUM DICERETUR. RURSUS IN VICO
QUIDEM PLURES HOMINES ESSE DICIMUS, IN CIVITATE VERO PAUCOS CUM SINT EORUM
MULTIPLICES, ET IN DOMO QUIDEM MULTOS, IN THEATRO VERO PAUCOS CUM SINT PLURES.
AMPLIUS BICUBITUM VEL TRICUBITUM ET UNUMQUODQUE TALIUM QUANTITATEM SIGNIFICAT,
MAGNUM VERO VEL PARUUM NON SIGNIFICAT QUANTITATEM SED MAGIS AD ALIQUID; QUONIAM
AD ALIUD SPECTATUR MAGNUM ET PARUUM; QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM HAEC AD
ALIQUID SUNT. AMPLIUS, SIVE ALIQUIS PONAT EA ESSE QUANTITATES SIVE NON PONAT,
NIHIL ILLIS ERIT CONTRARIUM; QUOD ENIM NON EST SUMERE PER SE IPSUM SED AD SOLAM
ALTERIUS RELATIONEM, QUOMODO HUIC ALIQUID ERIT CONTRARIUM? AMPLIUS, SI SUNT
MAGNUM ET PARUUM CONTRARIA, CONTINGIT IDEM SIMUL CONTRARIA SUSCIPERE ET EA IPSA
SIBI ESSE CONTRARIA. CONTINGIT ENIM SIMUL IDEM PARUUM ESSE ET MAGNUM (EST ENIM
AD HOC QUIDEM PARUUM, AD ALIUD VERO HOC IDEM IPSUM MAGNUM); QUARE IDEM PARUUM
ET MAGNUM ET EODEM TEMPORE ESSE CONTINGIT, QUARE SIMUL CONTRARIA SUSCIPIET; SED
NIHIL EST QUOD VIDEATUR SIMUL CONTRARIA POSSE SUSCIPERE; UT SUBSTANTIA, SUSCEPTIBILIS
QUIDEM CONTRARIORUM ESSE vidETUR SED NULLUS SIMUL SANUS EST ET AEGER, NEC ALBUS
ET NIGER SIMUL; NIHILQUE ALIUD SIMUL CONTRARIA SUSCIPIT. ET EADEM SIBI IPSIS
CONTINGIT ESSE CONTRARIA; NAM SI EST MAGNUM ET PARUUM CONTRARIUM, IPSUM AUTEM
IDEM SIMUL EST PARUUM ET MAGNUM, IPSUM SIBI ERIT CONTRARIUM; SED IMPOSSIBILE
EST IPSUM SIBI ESSE CONTRARIUM. NON EST IGITUR MAGNUM PARUO CONTRARIUM NEC
MULTA PAUCIS; QUARE SI QUIS HAEC NON RELATIVA ESSE DICAT, QUANTITAS TAMEN NIHIL
CONTRARIUM HABEBIT. Definita quantitas est quae alicuius termino numeri
coercetur, ut sunt duo, vel tres, et quae ad hunc modum dicuntur, ac si dicas
bicubitum, tricubitum, et caetera. Et quae aliquid propria significatione
definita sunt, ut est superficies et soliditas, quid enim et quae quantitates
dicantur, agnoscitur: quocirca harum, quoniam sunt definitae, nulla ulli
contraria est; neque enim bicubito tricubitum contrarium est, sicut neque
numerus ulli numero, at vero nec superficies soliditati, nec aliquid horum. Sed
quoniam quaedam indefinita imaginem quamdam quantitatis ostendunt ut magnum et
paruam, quae videntur esse contraria, haec sibi Aristoteles opponit dicens non
esse quantitates sed magis ad aliquid, quod ipsius sermonibus astruamus. Sed
non est hoc proprium quantitatis non habere contraria, non enim omnis quantitas
contrariis caret sed nobis per singula quaeque currentibus quae quantitatis
species contraria non habeant, quaeue habeant, considerandum est linea quidem
contrario caret, linea enim lineae contraria non est; sed si quis dicat rectam
lineam curuae lineae esse contrariam, fallitur. Non enim in eo quod linea est,
curua linea recta? Lineae contraria est sed in eo quod curua est, et in his non
lineae videntur esse contrariae sed ipsa rectitudo et curuitas. Quare non in eo
quod quantitas est, linea curua rectae lineae contraria est sed in eo quod
qualis. Nam quoniam curuitas et rectitudo contraria sunt, secundum id quod
curua et recta est linea, non secundum quod lineae sunt, suscipiunt
contrarietatem; quocirca linea in eo quod linea est contrario caret. At vero
nec superficies superficiei contraria est. Sed forte dicat aliquis albam
superficiem nigrae superficici esse contrariam; cui similiter occurrendum est,
in co quod superficies sunt non esse contraria sed in eo quod est in his albedo
utque nigredo, quae contraria esse quis dubitat? Eadem quoquemodo et lenem et
asperam superficiem si quis contrarias dixerit, refellitur, quod non secundum
quantitatem superficici sed secundum qualitatem asperitatis lenitatisque ipsae superficies
contrarium tenent. At vero nec corpori quidquam ullo modo contrarietatis
opponitur, cui si qui dicat incorporale esse contrarium, refutabitur, quod
omnis contrarietas propriis nominibus dicitur, ut bonum malum, album nigrum;
corporale vero et incorporale non secundum contrarietatem sed secundum
privationem habitumque proferuntur. Incorporale enim corporis est privatio. Nec
tempori quoque quidquam contrarium est sed si nox diei videtur opposita, non in
eo quod tempus est sed in eo quod dies est aer lucidus, nox aer obscurus. Aer vero neque tempus neque
quantitas est, lumen quoque et obscuritas qualitates sunt et non quantitates. Oratio etiam quamquam videatur habere contrarium, tamen
contrariam non habet oppositionem, videtur etiam vera oratio esse et falsa,
quae sunt contraria sed oratio vera et falsa in significatione est. Cum enim quod est oratio
significat, vera est; cum vero quod non est designat, tunc falsa est. Oratio vero non secundum id quod significat in
quantitate numeratur sed secundum id quod profertur. Secundum enim id quod
proferimus orationem, longa syllaba brevique componitur, quae omnem orationem
non secundum id quod ipsa significat sed secundum id quod ad prolationem est,
metiantur. Illud quoque manifestum est in numero non esse contraria, duo enim
tribus, vel tres quaternario contrarli non sunt, nec ullus alter numerus cuilibet
alii numero contrarius est. Locus vero habet aliquam contrarietatem, ursum enim et
deorsum contrarium est. Sed quidam volunt non esse quantitatis quod sursum dicitur
et deorsum sed potius habitudines, quas Graeci *skeseis* vocant: quae enim pars
ad caput nostrum est, hunc sursum vocamus; quae pars pedibus subiacet, illa
deorsum dicitur; quocirca secundum habitudinem quamdam quodammodo ad nos ipsos
relata sursum deorsumque praedicamus. Herminius quoque ait sursum et deorsum
non esse loca sed quamdam quodammodo positionem loci. Est enim res sursum atque
deorsum, non est autem idem esse aliquid loci, quod locum, loci enim est
positio in loco, locus vero ipse positio non est. Sed si quis omnem mundi
respiciat figuram, quomodo rerum omnium formam sphaerae ambitus amplectitur, et
terra media est, in sphaera vero nihil est ultimum, nisi quod eiusdem terminum
medietatis obtinuit, quidquid in extremo caeli convexitatis est, illud sursum
esse dicet, quod vero est medium, illud deorsum. Quocirca sunt secundum locum sursum deorsumque
contraria, sursum in caelo, deorsum in terra, idcirco quod a se longe disiuncta
sunt, unde post quoque contraria hoc modo sunt definita. Contraria sunt
quaecumque a se longissime distant: hinc est videlicet tracta definitio, quod
quoniam caelum terraque distant, longissime distare videbantur, et illud esse
sursum, haec vero deorsum, quoniam deorsum aeque sursum non ob aliam causam
contraria dicuntur, nisi quod a se longe disiuncta sunt, quod esse contrarium
longissime diatare definiunt, quod Aristoteles hoc modo pronuntiat. MAXIME
AUTEM CIRCA LOCUM ESSE VIDETUR CONTRARIETAS QUANTITATIS; SURSUM ENIM EI QUOD
EST DEORSUM CONTRARIUM PONUNT, REGIONEM MEDIAM DEORSUM DICENTES PROPTEREA QUOD
MULTA DISTANTIA EST MEDIETATIS AD MUNDI TERMINOS. VIDENTUR AUTEM ET ALIORUM
CONTRARIORUM DEFINITIONEM AB HIS PROFERRE; QUAE ENIM MULTUM A SE INVICEM
DISTANT IN EODEM GENERE CONTRARIA ESSE DEFINIUNT. In omni enim sphaera media
terra est, quod ipsa astrorum demonstrat ordinata vertigo, adiecit quoque
causam cur huiusmodi loca contraria dicantur, quod multa distantia est
medietatis ad mundi terminus. TERMINOS vero MUNDI caeli ultimam convexitatem
dicit; ex hac igitur loci contrarietate et caetera definita esse contraria sic
demonstrat. Videntur autem et aliorum contrariorum definitionem ab his
proferre, quae enim multum a se distant in eodem genere contraria esse
definiunt. Sed quoniam ne ordo contrarietate quantitatis impediretur, idcirco
superioribus, in quibus singulis quantitatibus nihil esse contrarium dicebamus,
has loci contrarietates adiecimus, et quaedam in medio praetermissa sunt,
rursus ad superiora redeamus, ut expositionis ordo sese ipse continvet. Ait
enim superius, cum quantitati nihil esse contrarium proponeret, bicubito,
veltricubito, vel superficiei, vel aliqui talium nihil posse esse contrarium.
Definitis enim his quantitatibus, contrarium nihil esse videtur, ut duobus vel
tribus sed quadam cum sint indefinita, nec quantitates et contraria videantur,
haec rursus adiecit. Nisi multa paucis dicat quis esse contraria, vel magnum
paruo. Horum autem nihil est quantitas sed ad aliquid, nihil enim per seipsum
magnum dicitur vel paruum sed ad aliquid refertur. Nam mons quidem paruus
dicitur, milium vero magnum, eo quod hoc quidem sui generis maius sit, illud
vero sui generis minus. Ergo ad aliud est eorum relatio, nam si per seipsum
paruum vel magnum diceretur, nunquam mons quidem aliquando paruus, milium vero
nunquam magnum diceretur. Rursus in vico quidem plures homines esse dicimus, in
civitate vero paucos, cum tamen sint eis multo plures, et in domo quidem
multos, in theatro vero paucos, cum sint plures. Amplius bicubitum et
tricubitum et unumquodque talium quantitatem significat, magnum vero vel paruum
non significat quantitatem sed magis ad aliquid, quoniam ad aliquid spectatur
magnum et paruum; quare manifestum est quod haec ad aliquid sunt. Quemadmodum
definitae quantitates contrariis non tenentur, ipse superius comprobavit dicens
bicubito vel superficiei nihil esse contrarium, indefinitae vero, ut est magnum
et paruum, multa et pauca, dant imaginem contrarietatis. Sed illud occurrit,
has non esse quantitates. Omnis enim quantitas per se dicitur, bicubitum enim
et tricubitum, et duo, et tres, et superficies ad nihil aliud refertur, magnum
vero vel paruum sine aliis dici non possunt. Cum enim dicis magnum, ad alicuius
alterius comparationem atque aequationem refertur. Eodem quoque modo et paruum,
quod ipsa Aristotelica probat inductio. Si enim magnum et paruum per se
dicerentur ad alterius relationem, nunquam diceremus montem paruum et milium
magnum. Si enim magnum paruumque non ad relationem alterius diceretur, mons
semper magnus, semperque paruum milium diceretur. Sed aliquem collem ad
Atlantis altitudinem conferentes, dicimus paruum montem, et rursus milium ad
minora alia grana milii conferentes, magnum milium nominanus, et simpliciter
quidquid magnum vel paruum dicitur ad eiusdem generis speciem referentes, magnum
paruumque nominamus, ut monti montem comparamus, milium vero milio, et alia
huiusmodi. Multa et pauca eodem modo dicuntur; dicimus enim, si fuerint homines
centum in vico, plures esse homines. At vero si in civitate sint, paucos
dicimus, nunc ad paruitatem vicorum, nunc ad magnitudinem civitatum
conferentes. Rursus si sint in domo quinquaginta multi sunt si in theatro
pauci, ideo quod tunc in theatro esse paucos dicimus cum ad eos quanti in
theatro esse debebant comparamus. Amplius: quoniam consistit magnum paruumque
referri semper ad alterum, singulas vero quantitates nihil ad aliud
comparantes, suas ac proprias nominamus, ut tres, duo, quator, lineam,
superficiem, magnum paruumque, multa et pauca, a quantitatis divisione
disiunota sunt. Sunt enim ista non quantitates sed potius relativa. Amplius:
sive aliquis ponat eas esse quantitates, sive non ponat, nihil illis erit contrarium,
quod enim non est sumere per seipsum sed ad solam alterius relationem, quomodo
huic aliquid erit contrarium. Hoc quoque validissimo argumento probatur
quantitatibus his quae praedictae sunt nihil esse contrarium, nisi soli
forsitan loco. Nam si quis magnum et paruum, vel multa et pauca in
quantitatibus ponat, etiam hoc si concedatur, tamen quoniam semper referuntur
ad aliud, contrariis non tenentur. Omne enim contrarium per se consistit, ne
illud ad alterius comparationem relationemque profertur, ut bonum non dicitur
mali bonuum, nec rursus malum boni malum sed ipsum in propria natura et
prolatione consistit. Quaecumque sunt contraria, eodem modo sunt. Magnum vero
et paruum quoniam non per se constant sed ad alterius relationem referuntur, contraria
esse non possunt. Amplius: si sunt magnum et paruum coniraria, contingit idem
simul contraria suscipere et ea ipsa sibi esse contraria. Contingit enim simul
idem paruum esse et magnum. Est enim aliquid ad hoc quidem paruum, ad aliud
vero hoc idem ipsum magnum. Quare idem paruum et magnum et eodem tempore esse
contingit, quare simul contraria suscipiet sed nihil est quod videatur simul contraria
posse suscipere, ut substantia, susceptibilis quidem contrariorum videtur esse
sed non suscipit in uno eodem tempore, nam nullus simul est sanus et aeger, nec
albus et niger simul, nihilque aliud simul contraria suscipiet. Et eadem sibi
ipsi contingit esse contraria. Nam si est magnum paruo contrarium, ipsum autem
idem simul est paruam et magnum, ipsum sibi erit contrarium, sed impossibile
est ipsum sibi esse contrarium. Non est igitur magnum paruo contrarium. Constat
hoc et immutabile in propria ratione consistit, unam eamdemque rem uno eodemque
tempore contraria non posse suscipere, ut substantia susceptibilis quidem contrariorum
est. Homo namque cum substantia sit, et aegritudinem suscipiet et salutem sed
non eodem tempore, et albedinem et nigredinem capit sed alio atque alio
tempore, ut vero uno eodemque tempore contraria utraque suscipiat, fieri
nequit, quodsi magnum paruo aliquis contrarium ponat, eveniet quoddam
impossibile, ut una atque eadem res eodem tempore utrasque suscipiat
contrarietates, et eadem ipsa sibi possint esse contraria. Ponamus enim magnum
paruo esse contrarium sed una atque eadem res, uno eodemque tempore potest
magna esse et parua, ut si sit decem pedum mensura collata ad duorum pedum
magnitudinem, magna est ad centum vero cubitorum magnitudinem mansuramque
collata, eadem parua est. Potest ergo eadem res eodem tempore et magnitudinis esse
susceptibilis et paruitatis. Eadem
enim res uno eodemque tempore ad maiorem minoremque collata eadem magna et
parua est. Quod si magnum paruo contrarium est, eadem vero res eodem tempore et
magnitudinem suscipit et paruitatem, eodem tempore contingit ut eadem res
contraria utraque suscipiat sed hoc impossibile est. Quocirca quoniam res eadem
eodem tempore contrariorum susceptibilis non est, potest vero una atque eadem res
magnitudinem paruitatemque suscipere, magnitudo et paruitas contraria non sunt.
At vero si quis magnum paruo contrarium ponat, eadem ratione unam eamdemque rem
sibi ipsi dicit esse contrariam. Nam si paruum magno est contrarium, eadem vero
res (ut docui) parua et magna potest esse ad aliud et ad aliud scilicet
comparata. Res quae parua et
magna est, eadem sibi potest esse contraria, paruum enim et magnum contrarium
dictum est sed est impossibile. Quocirca paruum et magnum contraria non sunt. Post
huiusmodi vero rationem et argumentationis firmissimae propositionem de
contrarietate disserit loci, de qua superius iam diximus, quocirca praetereunda
est, ne repetitae expositionis iteratio, fastidio sit potius quam doctrinae. NON
VIDETUR AUTEM QUANTITAS SUSCIPERE MAGIS ET MINUS, UT BICUBITUM (NEQUE ENIM EST
ALIUD ALIO MAGIS BICUBITUM); NEQUE IN NUMERO, UT TERNARIUS QUINARIO (NIHIL ENIM
MAGIS TRIA DICENTUR, NEC TRIA POTIUS QUAM TRIA); NEC TEMPUS ALIUD ALIO MAGIS
TEMPUS DICITUR; NEC IN HIS QUAE DICTA SUNT OMNINO ALIQUID MAGIS ET MINUS
DICITUR. QUARE QUANTITAS NON SUSCIPIT MAGIS ET MINUS. Aliud proprium rursus
apposuit quod quamvis quantitatis proprium non sit, cur tamen non sit ipse
reticuit, nobis tamen est demonstrandum; quod autem dicit tale est: quantitas
magis et minus non suscipit, nullus enim numerus alio numero nec magis nec minus
est numerus. Nam ternarius si quinario comparetur, nec magis nec minus est
numerus, et rursus ipsi tres sibi ipsis comparati, nec magis nec minus sunt
tres, nec tempus quoque habet aliquid magis et minus, ut magis aliud tempus sit
alio tempore, longius quidem tempus tempore esse potest, ut vero dicatur magis
tempus alio tempore vel minus fieri nequit. Hoc quoque etiam in substantia
demonstratum est, homo namque alio homine non est magis homo, nec minus. Idem
quoque evenit etiam in quantitate. Quod quia etiam in substantia est, proprium
quantitatis hoc non est, habet hoc quoque quantitas ut in sequenti ordine ipse
monstravit. Quocirca quoniam prius hoc de substantia dixerat, nunc vero idem de
quantitate proposuit, idcirco non esse hoc proprium quantitatis, commemorare
neglexit. Cuius enim esset alterius non suscipere magis et minus, tunc dixit cum
de substantia disputaret. Ait enim quod substantia nunquam magis minusue
suscipient, quocira ad maxima propria solita constituendi ratione regressus
est. PROPRIUM AUTEM MAXIME QUANTITATIS EST QUOD AEQUALE ET INAEQUALE DICITUR.
SINGULUM ENIM EARUM QUAE DICTAE SUNT QUANTITATUM ET AEQUALE DICITUR ET
INAEQUALE, UT CORPUS AEQUALE ET INAEQUALE, ET NUMERUS AEQUALIS ET INAEQUALIS
DICITUR, ET TEMPUS AEQUALE ET INAEQUALE; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS QUAE DICTA
SUNT E SINGULIS AEQUALE ET INAEQUALE DICITUR. IN CAETERIS VERO QUAE QUANTITATIS
NON SUNT, NON MULTUM VIDEBITUR AEQUALE ET INAEQUALE DICI, NAMQUE DISPOSITIO
AEQUALIS ET INAEQUALIS NON MULTUM DICITUR SED MAGIS SIMILIS, ET ALBUM AEQUALE ET
INAEQUALE NON MULTUM SED SIMILE. QUARE QUANTITATIS PROPRIUM EST AEQUALE ET INAEQUALE
NOMINARI. Quantitatis proprium apertissime designat esse, quod secundum
quantitatem aequalitas et inaequalitas nuncupatur. Singulae enim quantitates
aequales atque ivaequales dicuntur, ut aequalis linea lineae, et rursus
inaequalis, et superficiei superficies aequalis atque inaequalis dicitur, et
corpus aequale et inaequale dicitur. Numerus quoque et tempus et locus aequalis
atque inaequalis dicitur. In aliis autem quae quantitates non sunt, non est
facile ut aequalitas vel inaequalitas nominetur dispositiones ergo quae
affectiones appellantur, non dicuntur aequales vel inaequales sed magis similes
et dissimiles. Dispositio autem vel affectio est ad aliquam rem accommodatio et
applicatio, ut si quis grammaticam legens, qui nondum perdidicit, habet ad eam
aliquam dispositionem, id est, ea affectus est, et habet aliquid accommodatum,
et quasi propinquum. Possunt autem
similiter esse duo dispositi et affecti, aequaliter vero minime, ut duo
similiter esse albi, aequaliter vero non. Nam si quis de duobus similiter
albis aequaliter esse albos dicat, recta nominis nunc usurpatione non utitur.
Omne enim aequale et inaequale, in mensura et in quantitate perficitur. Simile
vero et dissimile quemadmodum de quantitate non dicitur, ita nec de alia
qualibet re nisi de quantitate, recte aequalitas et inaequalitas nuncupantur.
Quare proprium est quantitatis aequale et inaequale nominari. Sed quoniam de
quantitate dictum est, ad relativorum ordinem transeamus. Post quantitatis
tractatum tertium praedicamentum de relativis ingreditor, quare relativa hoc
modo definit. AD ALIQUID VERO TALIA DICUNTUR QUAECUMQUE HOC IPSUM QUOD SUNT
ALIORUM DICUNTUR, VEL QUOMODOLIBET ALITER AD ALIUD, UT MAIUS HOC IPSUM QUOD EST
AD ALIUD DICITUR (ALIQUO ENIM MAIUS DICITUR), ET DUPLEX AD ALIUD DICITUR HOC
IPSUM QUOD EST (ALICUIUS ENIM DUPLEX DICITUR); SIMILITER AUTEM ET QUAECUMQUE
ALIA TALIA SUNT. Cur autem de his quae sunt ad aliquid disserat, omisso interim
de qualitate tractato, haec causa est, quod posita quantitate magis minusue
esse necesse est. Quare cum quantitatem continuo ad aliquid consequatur, recte
post quantitatem relativorum series ordinata est. Illud quoque est in causa,
quod superius com de quantitate tractaret, relativorum mentio facta est, cum de
magno paruoque diceretur, ut ergo continens et non esset operis interrupta
distinctio, ideo quantitate finita de relatione, proposuit. Quod autem ait, ad
aliquid vero talia dicuntur, hoc monstrat, quod non sicut quantitas per se et
singulariter intelligi potest, eodem quoque modo substantia et qualitas, et
unumquodque aliorum praedicamentorum, sicut per se constat, ita etiam per se et
singulariter intelligitur: sic ad aliquid per se et singulariter capi
intellectu non potest, ut dicamus esse ad aliquid singulariter. Quidquid enim
in natura relationis agnoscitur, id cum alio necesse est consideretur; cum enim
dico dominus, per seipsum nihil est, si seruus dicit. Quocirca cum unius
relativi nuncupatio mox secum etiam aliud trahat ad aliquid, unum esse per se
non potest, atque ideo non dixit Aristoteles: Ad aliquid vero tale dicitur sed,
plurali numero, talia dicuntur, inquit, demonstrans relativorum intelligentiam
non in simplicitate sed in pluralitate consistere; non esse autem quamdam per
se relativorum naturam sine coniunctione aliqua alterius subsistente, ipse
Aristoteles monstrat, qui dicit ea esse relativa, quaecumque hoc ipsum quod
sunt aliorum dicuntur. Docet enim aliqua coniunctione alterius relativa
formari, hoc ipsum enim quod sunt aliorum dicuntur. Quod enim est dominus, hoc
alterius dicitur, id est serui. Sive autem relativa dicamus, sive ad aliquid,
nihil interest. Ad aliquid enim dicitur quod ipsum quidem cum per se nihil sit,
relatum tamen ad aliud constat, ut dominus, sit desit id ad quod dicitur, id
est, seruus, non est, dicitur enim ad seruum; munifestum ergo est si seruus
desit, dominum dici non posse, quare dominus ad aliquid dicitur, id est ad
seruum. Relativa quoque dicuntur idcirco, quod
eorum nuncupatio semper ad aliquid referatur, ut domini ad seruum, quare nihil
interest quolibet modo dicatur. Huiusmodi autem definitio Platonis esse
creditur, quae ab Aristotele paulo posterius emendatur. Relativorum autem alia
eisdem casibus referuntur, alia diversis, alia vero omni sunt casu carentia.
Qued scilicet monstrans addidit, vel quomodolibet aliter ad aliud. Quid autem
est, ipsius pene textus sermone moustratur. Cum enim dico dominus serui
dominus, ad genitivum casum reddidi nominativum, et rursus ad eumdem si
convertero. Dico enim seruus domini seruos, et hic quoque nominativus ad
genitivum relatos est. Eodem quoque modo sese habet pater filii pater, et
filios patris filius, et magister discipoli magister, et discipulus magistri
discipulos, haec ergo id quod sunt, similiter aliorum dicuntur. Nam quod
aliorum dicuntur secundum gentiivum redditur casum, alia vero non secundum
eumdem casum consequentiam reddunt. Sensus enim ad aliquid est, sensibilis enim rei est
sensus. Quod enim sensibile est sentiri potest, quod senliri potest, sensibile
est, et nunc quidem sensus sensibilis rei sensus genitivo accommodatus est.
Huius enim rei sensibilis dictum est, at si convertas, 218A fiet. Sensibilis
res sensu sensibilis est. Sed cum sic casui septimo redditur nominativus in hac
relatione, quae dicit sensibile sensu sensibile est, non eodem casu quo
superius dictum est convertitur. Dicimus enim sensus sensibilis rei sensus est,
et hic nominativus redditur ad genitivum. Haec enim relatio ad septimum casum
se aptari non patitur. Scientia quoque scibilis rei scientia est, siquidem hoc
scitur quod sciri potest et quod sciripotest, scibile est sed non eadem
ratione, nec ad eumdem casum relatio ista convertitur. Dicimus enim scibilis
res scientia scibilis est. Est enim prima relatio ad genitivum, secunda
conversio ad septimum. Haec quoque relatio secundum eosdem convertitur casus,
cum dicimus maius minore esse maius, et minus maiore esse minus. Duplum quoque et medium relativa sunt sed et
eisdem casibus convertuntur. Duplum namque dimidii duplum est, dimidium vero
dupli dimidium est. Sunt autem alia quoque relativa quae ipse sic addidit. AT
VERO SUNT ETIAM ET HAEC AD ALIQUID, UT HABITUS, AFFECTIO, SCIENTIA, SENSUS,
POSITIO; HAEC ENIM OMNIA QUAE DICTA SUNT HOC IPSUM QUOD SUNT ALIORUM DICUNTUR
ET NON ALITER; HABITUS ENIM ALICUIUS HABITUS EST, ET SCIENTIA ALICUIUS
SCIENTIA, ET POSITIO ALICUIUS POSITIO, ET ALIA QUIDEM SIMILITER. De sensu
quidem et scientia dictum est superius, nunc vero de habitu, dispositione, et
positione dicendum est. Dispositio est ad aliquam rem mobilis applicatio, ut si
quisquam flammae propinquus calcat, ille dispositus dicitur ad calorem, id est,
habens aliquam applicationem coniunctionemque ad calorem. Idem vero est
affectio quod dispositio, ne nouo nomine error oriatur: et ideo dispositio cum
eit quaedam ad aliam rem coniunctio, vel ab alia affectio, facile mobilis est,
celerius etenim permutatur. Habitus autem est dispositionis vel affectionis
firma et non facile permutabilis accessio, ut si quisquam in sole ambulans
fuscior fiat, dispositus ad nigredinem dicitur et nigredine affectus. Sin autem
illa nigredo fortius et immutabiliter corpus infecerit, habitus nominatur:
quocirca habitus est inveterata affectio. Unde omnis habitus dispositio vel
affectio est, non autem omnis dispositio vel affectio habitus. Et ne multa
dicenda sint, hoc quoque constat in habitu et dispositione, quod habitus
immutabilis passio est, dispositio vero non similiter sed affectio quaedam est,
et ad aliquam rem coniunctio, quae potest facile permutari. Positio vero est
alicuius rei collocatio, ut est statio, sessio, inclinatio, accubatio, et alia
huiusmodi. Nam et qui stat quodammodo positus esse dicitur et collocatus. et
qui sedet, et qui accumbit, et qui secundum caeteras positiones est positus
appellatur. Quocirca et statio et sessio et accubatio positiones erunt. Sed
quoniam quid essent dictum est, nunc si sunt ad aliquid videamus, habitum
relative dici ea res probat, quae aliis quoque rebus documento fuit esse
relativis, ut est in sensu atque in scientia. Idcirco enim dictum est sensum
sensibilis rei esse sensum, quod res sensibilis est quae sentiri potest; est
ergo habitus habilis rei habitus. Habilis enim res est quae haberi potest,
illius enim rei habitus est quae haberi potest. Quocirca erit habitus habilis
rei habitus sed res quoque habilis habitu erit habilis, ipso enim habita res
quae haberi possunt habemus. Dispositio quoque eodem modo. Dispositio namque
dispositae rei dispositio est, et disposita res dispositione disposita est.
Caloris enim dispositio calentis, id est, ad calorem dispositi, dispositio est.
Eodem modo dispositus ad calorem caloris dispositione dispositus est: velut si
hoc modo sit dictum, omnis affectio affecti affectio est, et omne affectum
affectione affectum est. Et calor calentis fit calor, et calens calore fit
calidum. Positio quoque relativa est, nam positio positae rei positio est, et
posita res positione posita est, et hoc intelligi convenit secundum priorem
habitus et dispositionis modum. Illa quoque res probat positionem esse ad
aliquid, quod eius species relativae sunt; statio enim stantis rei statio est,
et qui stat statione stat; et de sessione quidem et de accubitu idem dici potest.
Quocirca et habitus et dispositio vel affectio, et positio relativa sunt, et
haec omnia vel similibus vel dissimilibus convenientibus tamen praedicationi
casibus convertuntur. Eorum autem quae secundum casus convertuntur, alia sunt
quae eodem nomine praedicantur, alia vero quae dispari: cum enim dico simile
simili simile est, et aequale aequali aequale est, et dissimile dissimili
dissimile est, eisdem vocabulis 219C eisdemque nominibus tota fit praedicatio.
Cum autem dico duplum medii duplum, vel maius minore maius, disparibus
vocabulis facta est praedicatio. Quoniam vero relativorum definitionem ita
proposuit, ut diceret: ad aliquid vero talia dicuntur quaecumque hoc ipsum quad
sunt aliorum dicuntur, vel quomodolibet, aliter ad aliud; quid esset hoc ipsum
quod sunt aliorum dicuntur, iam diximus nunc quid sit; quod ait, vel
quomodolibet aliter ad aliud, requirendum est. Quod ipse Aristoleles couvenientibus
in ordine probat exemplis; ait enim: AD ALIQUID ERGO SUNT QUAECUMQUE ID QUOD
SUNT ALIORUM DICUNTUR VEL QUOMODOLIBET ALITER AD ALIUD; UT MONS MAGNUS DICITUR
AD MONTEM ALIUM (MAGNUM ENIM AD ALIQUID DICITUR), ET SIMILE ALICUI SIMILE
DICITUR, ET OMNIA 219D TALIA SIMILITER AD ALIQUID DICUNTUR. EST AUTEM ET
ACCUBITUS ET STATIO ET SESSIO POSITIONES QUAEDAM, POSITIO VERO AD ALIQUID EST;
IACERE AUTEM VEL STARE VEL SEDERE IPSA QUIDEM NON SUNT POSITIONES, DENOMINATIVE
VERO EX HIS QUAE DICTAE SUNT POSITIONIBUS NOMINANTUR. Quoniam accubitus et
statio et sessio positiones dicuntur, et quonism omnis positio ad uliquid est,
sufficienter superius comprehensum est. Nunc vero quid sit quod ait, vel
quomodolibet aliter ad aliud, expediemus, in relatione per quam dicimus filius
patris filius, nulla coniunctio mista est, nisi tantum sola casuum vis
praedicationis huius membra coniungit. Cum autem dico montem magnum, ad alium
referens paruam, ita propono, mons magnus, ad montem paruum, et mons paruus ad
magnum, hic nullorum casuum vis: quamquam enim accusativus videtur esse
permistus, tamen ille huius relationis vim non tenet sed praepositio quae ad
accusativum datur; cum enim dico, mons magnus ad paruum montem, praepositio
sola est quae vim huius continet relationis, ut si quis dicat magnus mons
paruum montem, nihil significet definitum. Quocirca quamvis accusativus casus
in hac propositione sit, non tamen hic vim casus tenet sed praepositio; atque
hoc est quod ait, vel quomodolibet aliter ad aliud, ut quoniam superius secundum
casus relationes fieri dixerat, erant autem quaedam relationes quae nullis
casibus tenerentur, adiecit hoc, vel quomodolibet aliter ad aliud, ac si
diceret: Omnis relatio aut casibus fit, quod per hoc demonstravit quod ait,
quaecumque id quod sunt aliorum dicuntur, aut praeter casus sunt, quod haec
sententia docet, vel quomodolibet aliter ad aliud, atque haec hactenus. Sed cum
positio sit ad aliquid, et sint species eius relativae (sessio enim et statio
relativa sunt) sedere et stare nulla relatio est. Stare namque et sedere de
statione et sessione denominative dicuntur. Omnis autem denominatio non est id
quod est ea res de qua nominatur, ut grammaticus, non enim idem est quod
grammatica de qua nominatus est. Quocirca
si sedere de sessione, et stare de statione denominativum est, sessio vero et
stati relativa sunt sedere et stare, quae a relativis denominativa sunt,
relativorum genere non tenentur. Et universaliter, quidquid ex quibuslibet
positionibus 220C denominatur, illud non ad relativa sed ad praedicationem quae
situs dicitur reduci potest. INEST AUTEM ET CONTRARIETAS IN RELATIONE, UT VIRTUS
MALITIAE CONTRARIUM EST, CUM SIT UTRUMQUE AD ALIQUID, ET SCIENTIA INSCIENTIAE.
NON AUTEM OMNIBUS RELATIVIS INEST CONTRARIETAS; DUPLICI ENIM NIHIL EST
CONTRARIUM, NEQUE VERO TRIPLICI NEQUE ULLI TALIUM. Quemadmodum in substantia
vel quantitate si eorum esset proprium contraria suscipere rimatus est, ita
quoque nunc in relativis de contrarietate considerat, utrum relativorum sit
proprium contraria posse suscipere, et quoniam virtus et vitia utraque sunt
habitus, virtus enim est mentis affectio in bonam partem, et difficile
commutabilis, vitium affectio in malam partem, ipsa quoque difficile mobilis et
diuturnitate perdurans: quoniam igitur et vitium et virtus habitus sunt, omnis
autem habitus ad aliquid esse monstratus est (habilis enim rei habitus est)
erunt virtus atque vitium relativa sed haec contraria sunt, igitur relativa
contraria suscipere non recusant. Sed si dicat quis: quid causae est ut
virtutem atque vitium ipsumque habitum paulo post inter qualitates numeret?
Atqui ut alia significatione una res diversis generibus supponatur, nihil
prohibet, Socrates namque in eo quod est Socrates substantia est, in eo quod
pater vel filius ad aliquid; ita ad aliud atque ad aliud ducta praedicatione
eamdem rem sub diverso genere nihil poni prohibet. Habitus quoque et virtus et
vitium eodem modo est. Potest enim in 221A qualitate poni habitus quod ex eo
quales homines nuncupentur, habentes enim dicimus aliquos rei habitus retinentes.
Virtus quoque qualitas est idcirco quod ex eo boni homines dicuntur et secundum
illam qualitatem, id est bonitatem, quales homines, id est bonos homines
nuncupamus; similiter autem et vitium. Ipse quoque habitus ad aliam
praedicationem dictus fit iterum relativus: quod enim habitus habilis rei
habitus est, ad aliquid est; et quod alicuius virtus est, ad aliquid virtus
est, et quod alicuius vitium est, ad aliquid quoque ipsum est. Ergo nihil
impedit easdem res ad aliud atque aliud versas diversae praedicationi
substitui. Ipsum vero ad aliquid praeter ullum aliud praedicamentum intelligere
non possumus, ut patrem et filium, dominum et servam secundum 221B substantiam
consideramus. Nam et qui dominus et qui seruus est, substantia est. Duplum et
triplum secundum quantitatem, haece nim in quantitate consistunt, scientia vero
et inscientia secundum qualitatem. Secundum enim has quales dicimur, scientes
scilicet atque inscii. Quocirca quoniam praeter aliud praedicamentum per se
relativa nullus intelliget, secundum ea praedicamenta de quibus intelligitur
relatio, secundum ea dicitur contraria posse suscipere: ut Socrates ipse quidem
substantia est sed substantia contrarium non recipit. Pater vero alque filius secundum substantiam
praedicatur, non est enim pater atque filius nisi in substantia sit. Quocirca
quoniam secundum substantiam dicitur, contrarietate caret. Rursus duplum vel
dimidium secundum quantitatem dicitur, quantitas vero contraria non habere monstrata
est; igitur nec duplum atque dimidium contrariis pugnat. Qualitas vero recipit
contrarietatem; bonum enim et malum secundum qualitatem opponuntur, bonum
igitur et malum contrariis non carent. Igitur secundum quae praedicamenta
relativa dicuntur, si illa suscipiunt contraria, et relatio suscipit. Sin vero
illa prius repudiant contrarietatem, nec illud ad aliquid quod secundum ea
dicitur ulla unquam contrarietate dividitur. Quare habere contraria relationis
proprium non est, nam neque in sola relatione est (habet enim hoc quoque
qualitas), nec in omnibus ad aliquid considerari potest. Quae enim secundum
talia praedicamenta dicuntur ad aliquid quae non recipiunt contrarietatem, ut
secundum substantiam pater et filius, vel secundum quantitatem duplum et
medium, in talibus relativis contraria nullo modo reperiuntur. Quod vero neque
soli neque omnibus inest, hoc proprium non est; non est igitur proprium
relationis habere contraria. VIDENTUR AUTEM ET MAGIS ET MINUS RELATIVA
SUSCIPERE; SIMILE ENIM MAGIS ET MINUS DICITUR, ET INAEQUALE MAGIS ET MINUS
DICITUR, CUM UTRUMQUE SIT RELATIVUM (SIMILE ENIM ALICUI SIMILE DICITUR ET
INAEQUALE ALICUI INTEQUALE). NON AUTEM OMNIA SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS; DUPLEX ENIM
NON DICITUR MAGIS ET MINUS DUPLEX, NEC ALIQUID TALIUM. Quaeritur nunc an
relationis sit proprium suscipere magis et minus; sed in hoc illa ratio
servatur, quemadmodum in contrariis dictum est. Quoniam quaecumque secundum ea dicuntur quae
contraria non recipiunt, ipsa quoque contrariis carent. In hoc vero cum secundum
quantitatem dicatur aequale et inaequale, suscipit et magis et minus. Dicitur
enim magis aequale et minus aequale. Eodem modo et simile, magis simile et
minus simile dicitur. Sed si forte quis dicat: cur cum quantitatis sit dici
aequale et inaequale, et quantitas magis atque minus non suscipiat, aequale et
inaequale et intensione crescat et remissione minuatur? Dicendum est quoniam
quemadmodum substantia ipsa per se in eo quod substantia est non est proprium,
ipsi tamen proprium est contraria posse suscipere, ita et in quantitate
consideratur, proprium enim est, non hoc ipsum cuius est proprium sed quaedam
alia extrinsecus qualitas passioque. Passio enim qualitatis est, et quaedam
qualitas aequale et inaequale dici potest: quod quoniam non est idem proprium
quod est illud cuius est proprium, et aequale vel inaequale dici, non est
quantitas cuius est proprium sed quaedam qualitas et passio quantitatis. Haec
autem dicitur ad aliquid, ipsum enim quod est alterius dicitur, aequale enim
aequali aequale dicimus, et similiter simile similis simile. Sed non capiunt
omnia relativa magis et minus. Nullus enim potest dicere magis et minus duplum
esse aliquid: nam sive denarius ad quinarium comparetur, sive quaternarius ad
binarium, aeque uterque duplus est, aeque uterque medietas. Qualitas quoque
recipit magis et minus, dicimus enim magis album et minus album. Quare quoniam
neque omni relationi neque soli inest suscipere magis et minus, et per
qualitatem relatio suscipit et magis et minus, relationis proprium non est
suscipere magis et minus. OMNIA AUTEM RELATIVA AD CONVERTENTIA DICUNTUR, UT
SERUUS DOMINI SERUUS DICITUR ET DOMINUS SERUI DOMINUS, ET DUPLUM DIMIDII DUPLUM
ET DIMIDIUM DUPLI DIMIDIUM, ET MAIUS MINORE MAIUS ET MINUS MAIORE MINUS;
SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS. SED CASU ALIQUOTIENS DIFFERT SECUNDUM LOCUTIONEM,
UT SCIENTIA SCIBILIS REI DICITUR SCIENTIA ET SCIBILE SCIENTIA SCIBILE, ET
SENSUS SENSIBILIS SENSUS ET SENSIBILE SENSU SENSIBILE. Clara haec est
proponentis et non inuoluta sententia. Dicit enim omnia relativa ad
convertentia dici, quod ipse propriis patefecit exemplis. Omne enim ad aliquid
ita ad aliud praedicatur, ut illud ad quod praedicatur videatur posse converti,
et hoc est quod ait: OMNIA RELATIVA AD CONVERTENTIA DICUNTUR. Converti autem
est, ut si prima res dicitur ad secundam, secunda rursus dicatur ad primam.
Ponatur enim primus pater, secundus filius, et dicatur hoc modo, pater filii
pater est; id rursus converti potest, ut prius ponamus filium, et talis sit
praedicatio, filius patris filius. Ergo pater ad talem dicitur, id est ad
filium qui convertitur: et filius qui dicitur ad patrem, ad talem rem dicitur,
quae ipsa quoque convertitur, ut de filio praedicetur. Omniaque relativa hoc modo sunt, omne enim relativum
ad tale aliquid praedicatur quod ipsum in praedicatione converti possit. Sed
nec omnia dicuntur secundum eamdem vocis prolationem. Alia enim sunt quae
eisdem casibus convertuntur, ut dictum est, pater enim filii pater est, et
filius patris filius est. Alia vero quae non eisdem, ut scientia scibilis rei
scientia est: hic genitivus est medius. Scibile autem scientia scibile est: hic
septimus praedicationem tenet. Alia vero nullo (ut supra dictum est) casu
coniuncta sibimet convertuntur, ut mons magnus ad paruum dicitur, et paruus ad
magnum. Ergo OMNIA RELATIVA AD CONVERTENTIA DICUNTUR, quamvis non eisdem
casibus convertantur, quod ipse ait dicens: SED CASU ALIQUOTIENS DIFFERT
SECUNDUM LOCUTIONEM. Quod vero addidit nimis diligenter adiectum est. AT VERO
ALIQUOTIENS NON VIDEBITUR CONVERTERE NISI CONVENIENTER AD QUOD DICITUR
ASSIGNETUR SED PECCET IS QUI ASSIGNAT; UT ALA SI ASSIGNETUR AVIS, NON
CONVERTITUR UT SIT AVIS ALAE; NEQUE ENIM CONVENIENTER PRIUS ASSIGNATUM EST ALA
AVIS; NEQUE ENIM IN EO QUOD AVIS, IN EO EIUS ALA DICITUR SED IN EO QUOD ALATA
EST (MULTORUM ENIM ET ALIORUM ALAE SUNT, QUAE NON SUNT AVES); QUARE SI
ASSIGNETUR CONVENIENTER, ET CONVERTITUR; UT ALA ALATI ALA, ET ALATUM ALA
ALATUM. ALIQUOTIENS AUTEM FORTE ET NOMINA FINGERE NECESSE ERIT, SI NON FVERIT
POSITUM NOMEN AD QUOD CONVENIENTER ASSIGNETUR; UT REMUS NAVIS SI ASSIGNETUR,
NON ERIT CONVENIENS ASSIGNATIO (NEQUE ENIM IN EO QUOD EST NAVIS, IN EO EIUS
REMUS DICITUR; SUNT ENIM NAVES QUARUM REMI NON SUNT); QUARE NON CONVERTITUR;
NAVIS ENIM NON DICITUR REMI. SED FORTE CONVENIENTIOR ASSIGNATIO ERIT SI SIC
QUODAM MODO ASSIGNETUR, REMUS REMITAE REMUS, VEL ALIQUO MODO ALITER DICTUM SIT
(NOMEN ENIM NON EST POSITUM); CONVERTITUR AUTEM SI CONVENIENTER ASSIGNETUR
(REMITUM ENIM REMO REMITUM EST). SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS, UT CAPUT
CONVENIENTIUS ASSIGNABITUR CAPITATI QUAM SI ANIMALIS ASSIGNETUR; NEQUE ENIM IN
EO QUOD ANIMAL EST CAPUT HABET (MULTA ENIM SUNT ANIMALIUM CAPITA NON HABENTIA).
Supra iam de relativorum conversione proposuit, dixitque quidquid est ad
aliquid, vel eisdem casibus vel dissimilibus, tamen ad convertentia dici: hoc
vero idcirco evenit quod omne ad aliquid esse suum ex alterius habitudine et
comparatione trahit; quodsi utraque secundum ad aliquid sint opposita, ad
aliquid nuncupantur aequam vim vocabuli nuncupationemque sortita. Nam si pater
et filius utrique ad aliquid sunt, si pater ad filium praedicatur, quoniam ad
aliquid est, fllius quoque, quia ad aliquid est, ad quoddam aliud praedicabitur
sed nullius est filius nisi patris. Ergo haec vocabula ex alterutra
nuncupatione principium sumunt. Quocirca quae sibi invicem substantiam donant,
recte ad se invicem praedicantur, et hoc quidem in omnibus relativis constat
intelligi. Sed huiusmodi conversio non uno modo, nec quomodolibet fieri potest;
nisi enim convenienter quaelibet illa res ad id quod dicitur praedicetur,
huiusmodi conversio nulla ratione convertitur. Cum enim dicatur caput animalis
caput dici non potest, animal capitis animal. Ergo ita redditum nulla ratione
convertitur. Atque hoc est quod ait, non videri in omnibus relativis posse
converti, nisi convenienter ad quod dicitur assignetur. Si enim peccet is qui
assignat, ut non convenientem praedicationem faciat, conversio non procedit;
quae tamen est ipsa convenientia qua possint semper relativa converti,
huiusmodi est. Cum enim dico alam avis esse alam, non convertitur, ut avis ala
sit avis, idcirco quod non est convenienter facta praedicatio: non enim in eo
quod avis est, in eo habet alam; multa enim sunt quae habent alam, aves tamen
nullo modo nominantur, ut apes sunt et uespertitiones, et quidquid est aliud
tale, habere quidem dicimus alas, eas tamen aves non dicimus. Quare non in eo
quod avis est, in eo est eius ala sed in eo quod alata est; idcirco enim alam
habet, quoniam alata est: et quidquid fuerit alatum, alas habebit. Quare ita
facta praedicatio illam conversionem retinet atque custodit, ala enim alati ala
est, et alatum ala alatum est. Eodem quoque modo de capite: si quis dicat caput
animalis est caput, non convenienter vim praedicationis aptabit; non enim in eo
quod animal est, in eo habet caput, multa enim sunt animalia quae capite
carent, ut ostrea, et conchylia, et caetera huiusmodi. Igitur dicendum est
caput capitatae rei esse caput, et capita tam rem capite esse capitatam.
Videsne quemadmodum conveniens praedicatio aiternam in se vocabuli conversionem
reuersionemque reddiderit? Ita quoque speculandum est et de alio exemplo quod
ipse proposuit. Remus enim si navis remus dicatur, nullo modo convertitur, ut
navis remi navis esse nominetur. Sunt enim quaedam naves quae remis penitus non
utuntur, ut lintres quas solo subigunt conto, et idcirco non convertitur.
Dicendum est igitur remum remitae rei esse remum, et remitam rem remo esse remitam.
Necesse quoque erit nomen fingere, ei positum non sit: nam quemadmodum filius
patris filius, et pater filii pater, reciproca conversione praedicantur, et
utrumque nomen in usu est, sic, si defuerit nomen, ipse tibi aliquid debebis
effingere, ut in eo quod est, ala alati ala; alatum enim noviter factum est, et
nunquam antedictum. Quo autem modo
possimus nomina ipsa confingere, quoniam necessarium esse posuimus, artem
quoque componendi sequenti ordine demonstremus. Sed hoc faciendum est, si prius
illud purgavero, quod quidam contra Aristotelem culpandi studio ponunt. Aiunt
enim non esse solius relationis ad convertentiam dici. Si quis enim sic dicat:
cum sol super terram est, dies est, et cum dies est super terram, sol est,
recipiunt haec quoque conversionem, quae confessa, a relativorum definitione
segregata sunt. Non igitur in solis relativis, inquiunt, cadit ista conversion Sed
Iamblicus duas huius rei protulit solutiones, unam peruacuam, aliam vero
perforem. Ait enim nihil officere ad Aristotelis sententiam, si et alia
convertantur; non enim inquit Aristoteles solis hoc relativis esse sed, omnibus
namque hoc relativis inest, nec ulla ratione negari potest: quocirca quoniam
non dixit Aristoteles solis hoc inesse relativis, illorum quaestio huius
praeclari philosophi sententiam non moratur. Sed hoc potius accidentis est quam
naturae, et ad aliud quodammodo refugium concurrentis potius quam ex ipsa
Aristotelis auctoritate dictorum eius aliquod propugnaculum comparantis. Aliam
vero attulit causam prorsus gravem: ait enim proprium esse hoc relativorum, non
secundum suam nuncupationem sed secundum aliquam habitudinem, eodem modo
converti. Qui enim dicit cum
sol est super terram, dies est, et cum dies est, sol est super terram: nullam
habitudinem monstrat sed tantummodo consequentiam ostendit. Consequitur enim
super terram solem esse cum dies est, et cum sol super terram cursus agat, diem
esse; cum vero aliquis dicit filius patris filius, et pater filii pater,
habitudinem et comparationem et quodammodo continentiam utrorumque declarat.
Atque hoc quoque in alia quavis relatione spectare licet. Quocirca quoniam
omnia ad aliquid secundum quamdam ad se invicem habitudinem continentiamque
dicuntur, secundum continentiam quoque et habitudinem eorum conversio facienda
est, qua in re nos quoque graviter dicentis Iamblici auctoritati concedimus. Nunc vero quae sit ars fingendi nomina sicubi desunt,
dicendum videtur, quam ipse Aristoteles his verbis tradit. SIC AUTEM FACILIUS
FORTASSE SUMETUR QUIBUS NOMEN NON EST POSITUM, SI AB HIS QUAE PRIMA SUNT ET AB HIS
AD QUAE CONVERTUNTUR NOMINA PONUNTUR, UT IN HIS QUAE PRAEDICTA SUNT AB ALA
ALATUM, A REMO REMITUM. OMNIA ERGO QUAE AD ALIQUID DICUNTUR, SI CONVENIENTER
ASSIGNENTUR, AD CONVERTENTIA DICUNTUR. Quoniam sunt quae ita dicuntur ad
aliquid, ut nisi convenienter aptentur conversio nulla sit, in omnibus autem ad
aliquid conversionem exspectari necesse est, quae sit haec convenientia, et
quemadmodum assignari relationes oporteat, ipse demonstrat. Si quid enim
dicitur ad aliquid quod converti non possit, ab ipso quod dicitur si
denominatio fit, mox convertitur: ut ala dicitur avis, et recta quidem est haec
praedicatio sed ad naturam relationis incongrua. Nunc igitur quoniam dici non
potest avis alae, dicitur autem ala avis, ab ipsa praedicatione, quae ad aliud
praedicatur, si denominatio fit, mox redit consueta conversio relativis. Nam
cum dicitur ala avis, ut dicatur avis alae, inconveniens est; si vero ex ala fiat
denominatio, ut dicatur ala alati, sic conversio manet. Alatum enim ala alatum
esse dicimus, sicut alam alati esse alam. Et hoc idem in remo evenit. Nam
quoniam remus navis dicitur, et remi navis ut sit ulla ratione convertitur, si
ex remo sit denominatio, statim reddit ex more conversio. Dicimus enim esse remum remitae
rei esse remum, et hoc illi convertitur. Remita enim res remo remita est. Ergo
ex eo quod prius dicitur, nomen fingendum est, sicut ex eo quod est ala,
quoniam prius ad avem non dicitur, quia avis ad alam non convertitur,
denominatio facta est, ut diceretur alatum. Atque hoc est quod ait, si ab his
quae prima sunt his ad quae convertuntur nomina ponantur. Prima namque
praedicatio est ab ala. Dicimus enim alam avis, et hoc quaerimus ut ad alam
praedicatio convertatur. Ergo ab eo quod prius dicitur, illi ad quod
convertitur nomen fingendum est, ut ea quae prius dicitur ala, rei ad quam
convertitur sic ut convenienter aptetur, fingendum est nomen alatum, quod ipsum
ex ala denominatum est, atque hoc idem et in caeteris relativis licet
intelligi. NAM SI AD QUODLIBET ALIUD ASSIGNENTUR ET NON AD ILLUD DICANTUR, NON
CONVERTUNTUR. DICO AUTEM QUONIAM NEQUE IN HIS QUAE CONFESSE CONVERSIM DICUNTUR
ET IN QUIBUS NOMEN EST POSITUM, NIHIL CONVERTITUR, SI AD ALIQUID EORUM QUAE
SUNT ACCIDENTIA ASSIGNETUR ET NON AD ILLUD DICATUR; UT SERUUS SI NON DOMINI
ASSIGNETUR SED HOMINIS VEL BIPEDIS VEL ALICUIUS TALIUM, NON CONVERTITUR (NON
ENIM ERIT CONVENIENS ASSIGNATIO). Aliud quoque argumentum dedit, si relatione
convenieiiter non reddantur, non posse converti. Fortasse enim quis dicat alam
et caput non esse ad aliquid: quod si quis hoc quoque concedat, illud tamen
nullus negare poterit, quin seruus aut filius semper ad aliud praedicentur.
Ergo in hac quoque re, quas confessae relativa est, perit relationis propria
conversio, si non convenienter et ad illud ad quod proprie dicitur assignetur.
Nam cum sit ad aliquid seruus, nisi domini reddatur, id est, ad id ad quod
convenienter dicitur, nulla hac ratione conversio est. Dicatur ergo seruus
hominis, vel seruus bipedis, non convertitur, ut dicat quis bipedem esse serui,
aut hominem esse serui. Eodem quoque modo
de filio. Ergo quaecumque sunt extrinsecus, si ad ea id quod est ad aliquid
praedicetur, nulla conversio est. Quod autem ait accidentia, non quod homo sit
accidens, aut bipes, differentia hominis accidenter insit sed interdum
consuetudinis Aristotelicae est, quae secundo loco et extrinsecus praedicantur,
dicere secundum accidens praedicari. Seruus autem prius ad hominem est, secundo
vero loco ad hominem. Idcirco enim quod dominus homo est, ideo seruus ad
hominem dicitur. Et idcirco quia
dominus bipes est, ideo seruus bipedis dicitur. Ergo secundum accidens dixit secundo loco, volens
ostendere extraneam et non convenientem fieri praedicationem, si quis ad
hominem vel bipedem servam et non ad dominum referat. Manifestum igitur est
quoniam in bis quoque quae confessa, sunt ad aliquid, et in quibus nomina sunt.
Nomen enim et serui et domini in usu est, non quemadmodum in remo aut in ala,
ubi neque alatum neque remitum nomen fuit, nisi ipse fingeret Aristoteles. Cum
ergo haec ita sint, manifestum est quoniam si non convenienter aptarentur,
conversionem praedicatio non teneret. AMPLIUS, SI CONVENIENTER ASSIGNETUR AD ID
QUOD DICITUR, OMNIBUS ALIIS CIRCUMSCRIPTIS QUAECUMQUE ACCIDENTIA SUNT, RELICTO
VERO SOLO ILLO AD QUOD ASSIGNATUM EST, SEMPER AD IPSUM DICETUR; UT SI SERUUS AD
DOMINUM DICITUR, CIRCUMSCRIPTIS OMNIBUS QUAE SUNT ACCIDENTIA DOMINO, UT ESSE
BIPEDEM VEL SCIENTIAE SUSCEPTIBILEM VEL HOMINEM, RELICTO VERO SOLO DOMINUM
ESSE, SEMPER SERUUS AD ILLUD DICETUR; SERUUS ENIM DOMINI SERUUS DICITUR. SI
AUTEM NON CONVENIENTER REDDATUR AD ID QUOD DICITUR CIRCUMSCRIPTIS OMNIBUS
ALIIS, RELICTO VERO SOLO AD QUOD REDDITUM EST, NON DICETUR AD ILLUD; ASSIGNETUR
ENIM SERUUS HOMINIS 227A ET ALA AVIS, ET CIRCUMSCRIBATUR AB HOMINE ESSE
DOMINUM; NON ENIM IAM SERUUS AD HOMINEM DICITUR (CUM ENIM DOMINUS NON SIT,
SERUUS NON EST); SIMILITER AUTEM ET DE AVI, CIRCUMSCRIBATUR ALATAM ESSE; NON
ENIM IAM ERIT ALA AD ALIQUID (CUM ENIM NON SIT ALATUM, NEC ALA ERIT ALICUIUS).
QUARE OPORTET ASSIGNARE AD ID QUOD CONVENIENTER DICITUR; ET SI SIT NOMEN
POSITUM, FACILIS ERIT ASSIGNATIO; SI AUTEM NON SIT, FORTASSE ERIT NECESSARIUM
NOMEN FINGERE. QUOD SI ITA REDDANTUR, MANIFESTUM EST QUONIAM OMNIA RELATIVA
CONVERSIM DICUNTUR. Aliud quoque validum addidit argumentum in omni secundum ad
aliquid, praedicatione solam esse assignationis convenientiam requirendam. Quo
enim permanente cunctis aliis pereuntibus relativorum praedicatio constat, et
quo pereunte cunctis aliis permanentibus, ad aliquid praedicatio non manet,
illud est ad quod convenienter nominis relatio referatur. Qui enim dominus est, idem ei
homo est, idemque bipes, idem quoque scientiae perceptibilis. Ad quodlibet
igitur horum seruus non praedicabitur, si dominus non sit; quod si dominus sit,
etiamsi quodlibet horum pereat, nihil impedit praedicationem. Praedicetur enim
seruus ad dominum, et ab eo caetera perimantur. Pereant enim ab eo quod est
homo, ac bipes, quod scientiae perceptibilis, his omnibus pereuntibus, dominus
solus permaneat; caeteris igitur pereuntibus, seruus tamen nihilominus dicitur
ad dominum, ad hominem vero non dicitur, pereunte enim domini nomine, serui ad
hominem nulla praedicatio est, quod si ad dominum seruus non referatur,
pereatque domini nomen, omnibus aliis manentibus, non erit praedicatio.
Auferatur enim dominus maneat homo, et bipes, et scientiae perceptibilis, non
potest dici seruus hominis, vel seruus bipedio. Domino enim non manente seruus
interit: quare manente domino ad quod seruus convenienter aptatur, cunctis
aliis pereuntibus, praedicatio manet; sublato vero domino, ad quem est
conveniens praedicatio, cunctis aliis manentibus praedicatio non est. Eodem
modo etiam de ala; nisi enim ad alatum referatur, cunctis aliis manentibus
integra praedicatio non est. Adeo non solum non convertitur sed nec praedicatio
ulla erit, nisi relatio ei ad quod convenienter dicitur assignetur. Simul etiam
haec quoque ars est et via noscendi, cum in naturamulta sunt, ad quod
potissimum relatio praedicetur. Nam cum in domino sit, et homo, et animal, et
disciplinae perceptibile, et bipes, in seruo quoque idem, ad quod horum aut
domini nomen aut serui referre possimus, sic ostenditur. Qua enim re manente
sublatis caeteris praedicatio valet, et qua re sublata creteris manentibus,
intercipitur praedicatio ad illud relatio rectissime praedicatur. His igitur
positis totius argumenti vim sententiumque concludit, ait enim: omnia
quaecumque ad aliquid sunt aequa praedicatione converti: hoc autem huiusmodi
est. Quaecumque enim ad se invicem aequaliter praedicantur, et conversione
facta retorquentur, illa aequali natura et dimensione fundata sunt, ut sunt
propria et species. Relativa quoque ut convertantur, aequalia esse oportet. Nam
si una res amplior, alia fuerit minor, conversionem non habent, nam in eo quod
est ala avis, minus est avis ala, multa enim sunt quae alas habent, et aves non
sunt, atque ideo conversio non fit. Et in eo quod est remus navis, maior est navis
remo, multae enim naves sunt quarum remi non sunt; quare in his nulla potest
esse conversio. Si vero sint aequalia ut filius alque
pater, conversio non fugit. Nunquam enim est filius nisi patris, et rursus nunquam
pater est nisi filii. Quocirca aequalia
esse oportet quaecumque ad aliquid praedicantur. Horum vero si nomen sit
pusitum, positis nominibus uti oportet. Si vero nomen positum non sit, ex his
quae in prima praedicatione sunt (ut superius dictum est) nomen oportet
effigere. Quod si ita reddantur ut omne ad aliquid convenienter ad quod dicitur
praedicetur, et aequalis erit praedicatio, et mox conversionis reciproca natura
subsequitur. Constat igitur omnia relativa ad convertentia dici. His aliud
proprium iungit. VIDETUR AUTEM AD
ALIQUID SIMUL ESSE NATURA. ET IN ALIIS QUIDEM PLURIBUS VERUM EST; SIMUL ENIM
EST DUPLUM ET DIMIDIUM, ET CUM SIT DIMIDIUM DUPLUM EST, ET CUM SIT SERUUS
DOMINUS EST; SIMILITER AUTEM HIS ET ALIA. SIMUL AUTEM HAEC AUFERUNT SESE
INVICEM; SI ENIM NON SIT DUPLUM NON EST DIMIDIUM, ET SI NON SIT DIMIDIUM DUPLUM
NON EST; SIMILITER ET IN ALIIS QUAECUMQUE TALIA SUNT. Illa simul esse dicuntur
quaecumque talia sunt, ut uno posito quolibet aliud necessario subsequatur, st
uno quolibet perempto aliud modis omnibus interimatur, ut pater et filius. Nam
cum pater est, filium quoque esse necesse est; cum sit filius, pater est.
Rursus si pereat filius, patrem quoque perire manifestum est, non quod pareat
ipsa substantia, ut pereunte Hectore Priamus pereat sed perit ipsa relatio. Ergo quoniam vel interempto patris nomine, filii
nomen perit, sublato quoque filli nomine nomen patris perit. Posito etiam patre
in substantiaque constituto, filii quoque nomen infertur, et posito filii
nomine sequitur patris et a patris nomine nunquam separatur, idcirco pater et
filius simul esse dicuntur. Ergo simul ea sunt quae se invicem vel interimunt vel
inferunt, et de his quidem ipse posterius tractat. Nunc autem hoc quoque inesse
relativis exposuit, dicens relativis quoque esse ut simul sint; nam cum duplum
sit, dimidium est, et cum dimidium, duplum. Huius autem argumentum est, quod
interempto duplo dimidium perit. Rursus quoque duplo constituto, dimidium
constituitur. Igitur quoniam duplum atque dimidium relativa sunt, et haec simul
sunt natura, id est ipsa essentia, et hoc manifestum est quoque relativis
accidere, ut simul natura ease videantur. Idem quoque est in eo quod est seruus
et dominus. Nam quoniam alterutris interemptis uterque deperit, et alterutro
constituto uterque subsistit, constat seruum atque dominum cum sint ad aliquid
simul esse natura. Sed haac ita
sunt, ut sint quidem in relativis sed omnibus his quae sunt ad aliquid non
aequentur. Sunt enim quaedam relativa quorum unum prius natura sit, quod ipse
rursus adiecit. NON AUTEM IN OMNIBUS RELATIVIS VERUM VIDETUR ESSE SIMUL
NATURALITER; SCIBILE ENIM SCIENTIA PRIUS ESSE VIDEBITUR; NAMQUE IN PLURIBUS
SUBSISTENTIBUS IAM REBUS SCIENTIAS ACCIPIMUS; IN PAUCIS ENIM VEL IN NULLIS HOC
QUISQUE PERSPICIET, SIMUL CUM SCIBILI SCIENTIAM FACTAM. Proposuit non in omnibus
relativis esse hoc, ut videantur simul esse natura; hoc autem probat ex his,
quod quoniam scientia ad aliquid est (scibilis enim rei scientia dicitur), non
poterit esse scientia, nisi sit res aliqua quae sciri possit. Hanc autem primam
esse necesse est, ut in matheseos disciplina. 229B Scimus enim triangulum tres
interiores angulos duobus rectis angulis aequos habere. Unde necesse est prius fuisse quod sciri posset,
postea vero ad hanc rem aptam fuisse notitiam. Atque hoc est quod ait: NAMQUE
IN PLURIBUS SUBSISTENTIBUS REBUS SCIENTIAS ACCIPIMUS. Prius enim rebus
constitutis et quasi praepositis scientiae ratio sequitur. Quare non est in
omnibus relativis simul esse natura. Nam cum scientia et scibile relativa sint,
antiquius est scibile quam scientia. Quod vero interposuit, in pauois enim vel
nullis hoc quis perspiciet simul cum scibili scientiam factam, tale est.
Quasdam namque res animus sibi ipse confingit, ut chimeram, vel centaurum, vel
alia huiusmodi, quae tunc sciuntur, cum ea sibi animus finxerit. Tunc autem esse incipiunt, quando primum in 229C
opinione versantur. Tunc igitur sciuntur, cum in opinione versata sint, et haec simul habent
esse et sciri. Nam quoniam in opinione nascuntur, mox esse incipiunt sed cum in
ratione sunt, tunc eorum scientia capitur. Igitur mox ut fuerint, mox sciuntur,
et est eorum scientia cum eorumdem essentia coniuncta. Namque antequam chimera fingeretur, sicut ipsa in
nulla opinione fuerat, ita quoque eius scientia non erat. Postquam vero ipsa
animarum imaginatione constituta est, eius quoque cum ipsa imaginatione
scientia consecuta est: atque ideo ait in paucis hoc posse perspici, ut simul
cum scientia scibile sit, ut in hac eadem chimera, quae cum sit scibilis, cum
scientia nata est. Sed quoniam nihil quod in substantia non permanet, neque in
veritate consistit, sciri potest (scientia enim est rerum quae sunt
comprehensio veritatis), et quidquid sibi animus flngit, vel imaginatione
reperit, cum in substantia atque veritate constitutum non sit, illud posse
sciri non dicitur, atque ideo non est eorum scientia ulla quae sola
imaginatione subsistunt. Idcirco itaque dubitans dixit, in paucis enim vel
nullis. Haec enim ipsa pauca ita quisque reperiet, ut si ad veram rationem
examinationemque contenderit, nulla esse perpendat. Quod si quisquam chimerae
aliqua esse scientiam dicat, quae non est, quamquam hoc falsum sit, tamen hoc
quoque concesso pauca erunt in quibus scientia cum scibili simul natura sit. Multis enim antepositis et
constitutis scientia nascitur. Quocirca non in omnibus relativis verum est, ut
simul esse natura dicantur: et sicut falsum illud est, in nullis hoc esse
relativis, ita falsum est rursus in omnibus. Sed hunc tractatum longius lexit. AMPLIUS
SCIBILE SUBLATUM SIMUL AUFERT SCIENTIAM, SCIENTIA VERO NON SIMUL AUFERT
SCIBILE; NAM, SI SCIBILE NON SIT, NON EST SCIENTIA, SI SCIENTIA VERO NON SIT,
NIHIL PROHIBET ESSE SCIBILE; UT CIRCULI QUADRATURA SI EST SCIBILE, SCIENTIA
QUIDEM EIUS NONDUM EST, ILLUD VERO SCIBILE EST. Diximus illa esse simul,
quaecumque alterutro constituto, vel alterutro interempto, simul utraque
constituerentur, vel etiam perimerentur. Constituto enim ut sit pater,
constituetur esse filius, et pater simul infert substantiam filii. Eodem quoque
modo filius simul infert vocabulum patris, non est enim filius nisi patris.
Eodem quoque modo altero interempto utrumque perire necesse est, alterum autem
altero prius multis dicitur modis; sed quod nunc quaerimus tale est. Nam priora
illa esse dicuntur, quae ipsa quidem peremptares alias tollunt, ipsa vero
illata atque constituta simul res alias non inferunt, ut est unus atque duo.
Interempto enim uno, duo quoque pereunt. Unde enim est unius in duobus
geminatio, si unus intereat? Constituto vero atque posito ut sit unus, nondum
duo sunt. Nondum est enim facta unius geminatio.
Ergo dicuntur illa priora esse quaecumque alia simul quidem illata non inferunt
sed perimunt interempta. Scibile ergo et scientiam non esse simul illa res probat,
quod si quis rem scibilem tollat, scientiam quoque sustulerit. Nulla potest enim scientia permanere, si res quae
sciri possit intereat. At si scibile esse constituas, non omnino scientia
consequitur. Infantibus enim ea nobis quae nunc novimus erant, et in suae
naturae substantia permanebant sed eorum apud nos scientia non erat. Multae quoque sunt artes quas
esse quidem in suae naturae ratione perspicimus, quarum neglectus scientiam
sustulit. Multumque ego ipse iam metuo ne hoc
verissime de omnibus studiis liberalibus dicatur. Quocirca si et scientiam
sublatum scibile perimit, et illatum scibile scientiam non infert, neque
constituit, prius est id quod sciri potest quam illud quod comprehendere videlicet
atque complecti notitia. Ipse autem ad hanc rem obscurissimum commodavit
exemplum. Solet enim in geometria huiusmodi esse propositio. Iubemur enim
proposito quattuor laterum spatio, aequale triangulum constituere, et facimus
hoc modo. Sit quattuor laterum spatium a b, oportet ergo a b spatio aequale
triangulum constituere, et ut sit duplum a b spatio c d e f spalium. Ducatur
angularis c t, dico quoniam c d f triangulum aequale est a b spatio, quoniam c
d e f spatium duplum est a b spatio: ab igitur c d e f spatii medietas est,
angularis enim f c totum c d e f spatium medium dividit. Quae autem eiusdem
sunt media, sibi aequalia sunt, c d t igitur et c e f triangulum a b spatio
aequale est. Proposito igitur spatio a b, aequum triangulum constitutum est c d
f, quod oportebat facere. Eodem quoque modo quaesitum est si sit propositum
circulo aequum fieri quadratum. Quadratum ergo est quod aequalibus lateribus
omnes quattuor angulos aequos habet, id est rectos, et Aristotelis quidem
temporibus non fuicse inventum videtur. Post vero repertum est, cuius quoniam longa demonstratio
est, praetermittenda est. Atque hoc est quod ait: VELUT CIRCULI QUADRATURA: nam
sicut manente quadrato, linea per obliquum ducta triangula figura producitur;
ita circulo non mutato circumpositis angulis, qui et ipsius circuli laleribus;
aequaliter diriguntur, quadrati forma consurgit, quod (ut potuimus) coniectura
depinximus. Cum enim alicui circulo aequum quadratum
constituitur, in quadraturam circuli illius mensura redigitur. Nunc ergo hoc
est quod dicit: UT CIRCULI QUADRATURA, id est aequi quadrati ad circulum
constitutio si fieri potest, et si res est quae sciri possit, scientia quidem
eius nondum inventa est. Nondum enim quisquam sub Aristotele equum quadratum
circulo constituerat. Quod si est aliqua eius scientia quae nondum reperta est,
certe prius est quod sciri possit, post vero scientia. Nam cum posset
Aristotele vivo sciri circuli quadratura, nulla tamen adhuc eius scientia reperta
est, atque ideo prius erat quod sciri posset, quam ipsius rei ulla notitia. AMPLIUS
ANIMALI QUIDEM SUBLATO NON EST SCIENTIA, SCIBILIUM VERO PLURIMA ESSE CONTINGIT.
Addit aliud validius argumentum, prius esse scibile scientia. Illud enim notum
est si per desidiam disciplina depereat, interire quidem scientiam sed scibile permanere.
Scibile autem dico quod sciri possit. Quod si omnino animal non sit, cum quis
scire possit omnino non fuerit, scientia quidem ipsa funditus interibit: nihil
tamen probibet esse ea quae permanente animali possit inquirentis animus
scientim ratione complecti. SIMILITER AUTEM HIS SESE HABENT ET QUAE IN SENSU
SUNT; SENSIBILE ENIM PRIUS SENSU ESSE VIDETUR; SUBLATUM ENIM SENSIBILE SIMUL
AUFERT SENSUM, SENSUS VERO SENSIBILE NON SIMUL AUFERT. SENSUS ENIM CIRCA CORPUS
ET IN CORPORE SUNT; SENSIBILI ERGO SUBLATO AUFERTUR CORPUS (SENSIBILIUM ENIM ET
CORPUS EST), CUM AUTEM CORPUS NON SIT SUBLATUS EST SENSUS; QUARE SIMUL AUFERT
SENSIBILE SENSUM. SENSUS VERO SENSIBILE NON; SUBLATO ENIM ANIMALI SUBLATUS EST
SENSUS, SENSIBILE AUTEM PERMANET, UT CORPUS, CALIDUM, DULCE, AMARUM, ET ALIA
OMNIA QUAECUMQUE SUNT SENSIBILIA. Id namque proponit sensibus inveniri. Dicit
enim sensu prius esse sensibile, quod communi priorum definitione probabile
esse constituit. Dictum est namque illa esse priora quae simul quidem
interempta perimerent, non autem simul aliis inferemptis ipsa deperire, ut
orbem solis prius dicimus proprio lumine, Sublato enim orbe, lumen illud quod
ab eo est penitus non manebit; subluto lumine solis, orbis manebit. Ita quoque
nunc in sensibilibus, atque in ipso sensu esse proposuit, sublato quod sentiri
possit, sensus omnino sublatus est. Neque enim esse poterit sensus, cum quod
possit sentire non invenit. Quod si sensus omnino depereat, sensibile permanebit; et
hoc evidentibus firmat exemplis. Nam cum ea quae sunt in rebus, vel incorporea
sint, vel certe corporea, et quidquid ad corporis materiam referri potest, hoc
sensuum varietati subiaceat, quidquid ad incorporalia intellectus ratione et speculatione
teneatur. Cum sit sensus omnis in corpore, si corpus intereat, cum omnino
corpus non sit, quoniam quae sunt incorporea sentiri non possunt, et quae
sentiri poterant interempta sunt, omnino sensus euertitur. Sed si sensus
auferatur, sensibilia permanebunt: et quoniam sensus animalium effectivus est,
aequa est utrorumque perditio; sive enim sustuleris animal, sensus peribit,
sive sensus euertantur, animalia quoque sublata sunt. Sed euersis atque
interemptis animalibus cum propriis sensibus, permanent corpora quae anima non
utuntur, quod si sublatis animalibus sensibusque deperditis, corpora inanimata
subsistunt, cum corpora sint quae sentiri possunt, animalia quae sentire
valeant si interempta sint, manente sensibili sensus euersus est. Non igitur
sicut sensibilis interemptio sensus interimit, sic sensuum perditionem
exstinctio sensibilium comitatur. Id vero etiam hoc probabitur argumento, ante
enim quam actu ipso aliquid sentiamus, sensus non est. Nam priusquam dulce
aliquid degustemus, gustatio ipsa dulcedinis non est; quod autem gustari
possit, id est, mel, vel quodlibet aliud propriae naturae ratione consistit.
Quocirca prius esse quod sentiri possit, post vero sensus Aristotele auctore
firmatur. AMPLIUS SENSUS QUIDEM SIMUL CUM SENSATO FIT (SIMUL ENIM ANIMAL FIT ET
SENSUS), SENSIBILE VERO ANTE EST QUAM ESSET SENSUS (IGNIS ENIM ET AQUA ET ALIA
HUIUSMODI, EX QUIBUS IPSUM ANIMAL CONSTAT, ANTE SUNT QUAM ANIMAL SIT OMNINO VEL
SENSUS); QUARE PRIUS QUAM SENSUS SENSIBILE ESSE VIDEBITUR. In compositis rebus
atque ex aliis iunctis priores sunt hae res quae componunt aliquid ipsa
substantia quam componunt. Namque cum corpus animalis sit ex igne, aere, aqua
et terra, priora haec esse necesse est quam ipsum sit animal quod illa elementa
coniungunt. Hoc quoque etiam in aliis patet, nam cum sit liber ex versibus,
prior est versuum natura quam libri. Cumque versus constet verbis atque
nominibus, et caeteris quas grammatici partes orationis vocant, haec ex quibus
ipse versus constat versu ipso priora esse necesse est. Quocirca sensus quoque
ipsis, iam compositis animalibus supervenit. Nam cum animal constet ex quattuor
elementis, et cum sensus semper naturam animalium comitetur, cum ipsis
animalibus sensus fieri et nasci necesse est. Quodsi cum animalibus, id est compositis
rebus, sensus nascitur, sicut animali propria sunt ea ex quibus ipsum animal
constat, sic quoque sensu qui cum animali nascitur, illa priora sunt, ex quibus
animalis natura coniungitur. Coniungitur
autem animal atque componitur ex quattuor elementis. Quattuor igitur elementa
sensu priora sunt sed quattuor elementa corpora sunt, corpus vero omne
sensibile est. Prius igitur sensibile quam sensus est. Sensus enim cum re
composita nascitur, illa vero quae componunt et sensibilia sunt, et priora ipso
composito. Universaliter enim si quae duae res sint simul, cum quaelibet res
una earum prior sit, et altera prior erit, ut animal atque sensus, cum utraque
simul sunt, simulque nascuntur, cum quattuor elementa quae sunt sensibilia priora
sint quam animal, sensu quoque esse priora necesse est, quocirca conclusit
dicens: QUARE PRIUS QUAM SENSUS SENSIBILE ESSE VIDETUR. Sed quidam, quorum
Porphyrius quoque unus est, astruunt in omnibus verum esse relativis, ut simul
natura sint, veluti ipsum quoque sensum et scientiam non praecedere scibile
atque sensibile sed simul esse, quam quoniam brevis est oratio, non grauabor
opponere. Ait enim: Si cuiuslibet scientia non sit, ipsum quod per se poterit
permanere scibile esse non poterit, ut si formarum scientia pereat, ipsae fortasse
formae permaneant, atque in priore natura consistant, scibiles vero non sint.
Cum enim scientia quae illud comprehendere possit, non sit, ipsa quoque sciri
non potest res. Namque omnis res scientia scitur, quae si non sit sciri non
possit. Porro autem res quae sciri non potest scibilis non est. Hoc idem de
sensu gustantis si gustus enim pereat, mel forsitan permanebit, gustabile autem
non erit. Ita quoque omnino si sensus pereat, res quidem quae sentiri poterant
sint, sensibiles vero non sint sensu pereunte. Et fortasse neque scientia neque
sensus secundum sentientes speculandus est sed secundum ipsam naturam quae
sensu valeat comprehendi. Namque res quaecumque per naturam sensibilis est, eam
quoque in natura sua, proprium sensum quo sentiri possit, habere necesse est.
Et quodcumque sciri potest per naturam, nunquam possit addisci, nisi quaedam
eius in natura scientia versaretur. Haec Porphyrius. Sed nos ad Aristotelis
ordinem textumque veniamus. Namque ille adiecit quoque alias quaestiones. HABET
AUTEM DUBITATIONEM AN ULLA SUBSTANTIA AD ALIQUID DICATUR, QUEMADMODUM VIDETUR,
AN HOC QUIDEM CONTINGIT SECUNDUM QUASDAM SECUNDARUM SUBSTANTIARUM. NAM IN
PRIMIS QUIDEM SUBSTANTIIS VERUM EST; NAM NEQUE TOTAE NEQUE PARTES AD ALIQUID
DICUNTUR; NAM ALIQUIS HOMO NON DICITUR ALICUIUS ALIQUIS HOMO, NEQUE ALIQUIS BOS
ALICUIUS ALIQUIS BOS. SIMILITER AUTEM ET PARTES; QUAEDAM ENIM MANUS NON DICITUR
ALICUIUS QUAEDAM MANUS SED ALICUIUS 234A MANUS, ET QUODDAM CAPUT NON DICITUR
ALICUIUS QUODDAM CAPUT SED ALICUIUS CAPUT. SIMILITER AUTEM ET IN SECUNDIS
SUBSTANTIIS, ATQUE HOC QUIDEM IN PLURIBUS; UT HOMO NON DICITUR ALICUIUS HOMO,
NEC BOS ALICUIUS BOS, NEC LIGNUM ALICUIUS LIGNUM SED ALICUIUS POSSESSIO
DICITUR. ATQUE IN HUIUSMODI QUIDEM MANIFESTUM EST QUONIAM NON EST AD ALIQUID;
IN ALIQUIBUS VERO SECUNDIS SUBSTANTIIS HABET ALIQUAM DUBITATIONEM; UT CAPUT
ALICUIUS CAPUT DICITUR ET MANUS ALICUIUS MANUS DICITUR ET SINGULA HUIUSMODI;
QUARE HAEC ESSE FORTASSE AD ALIQUID VIDEBUNTUR. Contra ea quae superius
disputata sunt huiusmodi nodum quaestionis opposuit, quoniam enim prima
definitio relativorum fuerat, illa esse relativa quaecumque hoc ipsum quod
essent aliorum dicerentur, secundum hanc definitionem possunt quaedam
substantiae videri esse relativae: quod si sit, substantiae in definitionem
accidentium transeunt. Nam cum sint accidentia relativa, si quas substantias
relativas esse concedimus, in accidentium numero ponendas esse censebimus sed
hoc contrarium est. Si enim substantia in subiecto non est, accidens autem in
subiecto est, qui fieri potest ut idem et in subiecto sit et in subiecto non
sit? Utrum autem possit quaedam substantia accidentium suscipere rationem, hoc
modo quaerendum est. Primae namque substantiae ipsae quidem ad aliquid non
dicuntur, neque partes primarum substantiarum quas ipsas quoque in primis
substantiis numeramus. Socrates enim non dicitur alicuius aliquis Socrates, nec
homo alicuius aliquis homo, nec bos alicuius aliquis bos, neque partes primarum
substantiarum quae ipsae quoque sunt primae substantiae. Caput enim non dicitur
alicuius aliquod caput sed tantum alicuius caput, et manus non dicitur alicuius
aliqua manus sed tantum alicuius manus. Quare neque primae substantiae, neque
primarum substantiarum partes ad relationem dici poterunt. Quod si secundas
quoque substantias speculemur, nec ipsae quoque ad aliquid dicentur. Neque enim
dicitur animal alicuius esse animal, aut homo alicuius esse homo. Quod si quis
dicat posse esse animal alicuius, ut equum meum, vel quodlibet aliud, non in eo
quod animal est sed in eo quod est possessio dicitur alicuius, et sic non
dicitur animal alicuius animal sed animalis possessio, alicuius possessio. Ergo
neque primae substantiae, neque partes primarum substantiarum, neque secundae
substantiae ad aliquid dicuntur. Partes autem secundarum substantiarum ad
aliquid hoc ipsum quod sunt dicuntur. Caput enim alicuius caput dicitur, si quidem capitati
caput dicemus, et manus alicuius manus. Si quidem ex manu nomen fingere
volumus, ad quod manus referri possit, sicut caput ad capitatum, et in aliis
quidem rebus eodem modo. Sed si partes secundarum substantiarum accidentes
sint, et ipsae secundae substantiae accidentes erunt, aut si hoc non placet,
constabunt secundae substantiae ex partibus accidentibus, quod fieri nequit. Quid
igitur dicendum est? aut enim definitio relativorum reprehendenda est, aut
aliter soluenda dubietas. Sed posita atque constituta priori'definitione, quae
dicit illa esse relativa quae id quod sunt aliorum dicuntur, hic quaestionis
nodus solvi non poterit, quod ipse Aristoteles hac adiunctione testatur. SI
IGITUR SUFFICIENTER EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID DEFINITIO ASSIGNATA EST, AUT
NIMIS DIFFICILE AUT IMPOSSIBILE EST SOLVERE QUONIAM NULLA SUBSTANTIA EORUM QUAE
SUNT AD ALIQUID DICITUR; SI AUTEM NON SUFFICIENTER SED SUNT AD ALIQUID QUIBUS
HOC IPSUM ESSE EST AD ALIQUID QUODAM MODO HABERE, FORTASSE ALIQUID CONTRA ISTA
DICETUR. PRIOR VERO DEFINITIO SEQUITUR QUIDEM OMNIA RELATIVA, NON TAMEN HOC EIS
EST QUOD SINT AD ALIQUID QUOD EA IPSA QUAE SUNT ALIORUM DICUNTUR. Proposita ergo atque firmata priore relativorum
definitione difficile defendi poterit, aut fortasse nunquam, quasdam
substantias non esse relativas. Nam si ad aliquid illa sunt, quaecumque id quod
sunt aliorum dicuntur, ut id quod est caput capitati dicitur caput, habebit
igitur substantia quae est caput ad aliquid relationem, et ita erit substantia
relativa atque accidens, quod est impossibile. Quare quoniam proposita atque
constituta priore definitione haec incommoditas in dispositione consequitur, ut
constet ratio non integrae definitionis, assignatio permPombaur. Ait enim non
esse integram definitionem quae supra sit reddita, nec magis illa esse ad
aliquid, quae id quod sunt aliorum dicuntur, potiusquam ea quibus ipsum esse
est ad aliquid quodammodo se habere. Sed fortasse videatur quibusdam inconsulte
legentibus et minime considerantibus, id quod definiri oportuerat, hoc in
definitione esse sumptum, quod est vitiosissimum. Si enim idcirco definitio
sumitur, ut res de qua quaeritur assignetur, quae magis est apertior definitio,
si re ipsa quam definit in assignatione definitionis utatur? Definitio namque
idcirco redditur, ut res de cuius quidem esse dubitatur, definitione patefiat.
Quod si rem ipsamquam definit, in definitione protulerit, nihilo planior definitio
sit, ut si quis hominem definire volens dicat, hoc ipsum esse hominem quod
hominem. Ita quoque non considerantibus, Aristoteles relativorum definitionem
reddidisse videbitur. Ait enim esse ad aliquid, quibus hoc ipsum esse est ad
aliquid quodammodo se habere, ac si diceret: Ea sunt ad aliquid, quae se ad
aliquid quodammodo habent. Sed minutius atque scutius considerantibus, vis
integra definitionis prompte atque veraciter apparebit; non enim in eo quod est
dici, ad aliquid consideramus sed in eo quod est esse; ea namque sunt relativa,
quae in quadam comparatione et relationis habitudine consideramus, ut
quaternarius numerus, et hoc ipsum quod est esse dicitur, id est quattuor, et
aliud quoddam, id est duplum, ut si ad binarium conferatur. Sed quod de
quaternario numero dicimus, quaternarium hoc ad ipsius quaternarii numeri
naturam refertur. Quod vero duplum, non est hoc quaternarii sed duorum ad quod
duplum dicitur, et ad quod propria relatione duplum est. Binarius quoque
numerus et binarius est, et medietas, binarius quidem secundum suam naturam,
medietas vero secundum quaternarius relationem. Quocirca in comparatione quadam
atque in habitudine ea quae sunt ad aliquid speculamur; quaternarius enim in eo
quod quaternarius est ad aliquid non dicitur, in eo vero quod est duplus,
duorum relativus est, scilicet ad binarium comparatus. Binarius quoque in eo
quod sunt duo, ad aliquid non refertur sed in eo quod est medietas, scilicet ad
quaternarium comparatus. Ergo, ut sit duplus quaternarius, non duobus sed
medietate eget, ut si medietas biniarius, non quaternario sed duplo opus est.
Videsne ut habitudine quadam et comparatione res aliud in natura retinentes,
aliud tamen ad se invicem sint? et hoc non ex propria sed ex invicem natura
mutuentur, nam quod est duplus numerus ex medio trahit, quod est medietas ex
duplo, atque hoc iis quae sunt ad aliquid extra evenit, et ideo nihil
patientibus neque permutatis ipsis quae ad aliquid referuntur, ipsa ad aliquid
fiunt, nihil enim permutato de quaternario duplus ipse est, sit ad binarium
referatur, et nihil de binario permutato, medietas est binarius, si ad
quaternarium dicitur. Ergo relativorum hoc est esse, id est haec eorum natura
atque substantia est, ut id quod sunt ad aliquid referantur, id est non solum
referri dicantur sed etiam referuntur. Atque hoc est quod ait sed sunt ad
aliquid quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se babere, ac si
diceret quorum substantia est ad aliquid aliud referri, et qua ita sunt ut ipsa
id quod sunt ad aliud referantur, et esse eorum sit ad aliquid aliud referri, sed
non omnia quae dicuntur ad aliud, et esse de alio mutuantur. Illa namque
definitio prior, maius est, definitionem namque relativorum supergressa est,
includit enim ea quoque quae relativa non sunt, et quemadmodum hominem cum
dico, mortalem eum esse necesse est, cum dico mortalem, non necesse est esse
hominem, ita quoque ea quae hoc ipsum quod sunt ex altero trahunt, et esse
habent ad alterius relationem, et esse suum ad alterius referunt nuncupationem.
Quae vero ad aliud tantum dicuntur, non necesse est, ut esse suum ad aliquid
habeant relatum, quo posteriorem definitionem suscipiant, et ista sententia
breviter includatur, ut quaecumque hanc definitionem susceperint, ut hoc ipsum
esse sit ad aliquid quodammodo se habere, habeant eam quoque definitionem, quae
est relativa esse quaecumque id quod sunt aliorum dicuntur, quae vero hanc
habuerint definitionem illam non necessario habeant, ut ea quae sunt ad
aliquid, etiam ad aliquid dicantur. Sed ea quae dicuntur ad aliquid, non omnino
ad aliquid sint, quod si ista definitio posterior recipiatur, quae dicit ea
esse ad aliquid, quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere,
poterit superior solvi dubitatio, quod dicamus id quod ipse posteriore
disputatione secutus est. Quod autem ait: Prior vero definitio sequitur quidem
omnia relativa, non tamen hoc eis est esse, quod sint ad aliquid, quod ea ipsa
quae sunt aliorum dicuntur, hoc est quod non idcirco aliquid relativum esse
dicitur, quoniam alterius esse 237A dicitur. Sed tunc merito res aliqua
relationis nomine continebitur, quoties non solum ad aliquid dicitur sed hoc
ipsum esse eius ad aliquid est quodammodo se habere. Quare quid hanc
definitionem proprium consequatur, ipse addidit. EX HIS ERGO MANIFESTUM EST
QUOD, SI QUIS ALIQUID EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID DEFINITE SCIET, ET ILLUD AD
QUOD DICITUR DEFINITE SCITURUS EST. SI MANIFESTUM QUIDEM ETIAM EX IPSO EST; NAM
SI QUIS NOVIT QUONIAM HOC EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID EST, RELATIVIS AUTEM HOC
EST ESSE, AD ALIQUID QUODAMMODO HABERE, ET ILLUD NOVIT AD QUOD HOC ALIQUO MODO
HABET. Proprium relativis secundum eam quae superius dicta est definitionem hoc
esse confirmat, quod si quis id quod est ad aliquid definite scit, quoniam 237B
relativam est, et illud ad quod referri potest, definite sciturus est quid sit,
nam relativa easunt quibus hoc est esse ad aliquid quodammodo se habere,
quoniam ut sit quaternarius duplum a binario trahit. Si quis novit esse
quaternarium numerum duplum, et binarium necessario sciturus est esse dimidium,
ad quem quaternarius duplus est fieri; enim nullo modo potest, ut cum quis
noverit aliquam rem esse relativam definite, non illud quoque sciat ad quod
illa res dicitur definite; huius autem rei una probatio est quae ex definitione
venit. Definita enim sunt illa esse ad aliquid, quorum ea esset substantia, ut
quodammodo se ad aliquid haberent, quod si scio quaternarium numerum esse
duplum, eo quod ad binarium quodammodo coniungatur, nullus quaternarium duplum
237C esse poterit scire, nisi qui sciet medietatem esse binarium, et hoc quidem
in omnibus consideretur. Nam si nesciat quis ad quid aliquid referatur eorum
quae relativa sunt, illud quoque ignorabit, utrum ommino ad aliquid referatur,
quod his verbis Aristoteles dicit: NAM SI OMNINO NESCIT AD QUOD ALIQUO MODO
HABET, NEC SI AD ALIQUID QUODAMMODO HABET SCITURUS EST. ET IN PARTICULARIBUS
HOC MANIFESTUM EST; UT, SI HOC AD ALIQUID SCIT DEFINITE QUONIAM DUPLUM EST, ET
CUIUS DUPLUM EST DEFINITE NOVIT (NAM SI NULLIUS DEFINITE NOVIT ILLUD ESSE DUPLUM,
NEC SI OMNINO DUPLUM EST NOVIT); SIMILITER AUTEM ET HOC AD ALIQUID SI NOVIT
QUONIAM MELIUS EST, ET QUO MELIUS ERIT DEFINITE EUM SCIRE NECESSE EST PROPTER
HAEC IPSA QUAE DICTA SUNT (NON AUTEM INFINITE QUONIAM HOC EST PEIORE MELIUS,
OPINIO ENIM IAM FIT HUIUSMODI, NON SCIENTIA; NEQUE ENIM SCIET INTEGRE QUONIAM
EST PEIORE MELIUS; NAM FORTASSE CONTINGIT NIHIL EO ESSE PEIUS); QUARE
MANIFESTUM EST QUONIAM NECESSE EST QUOD QUIS NOVERIT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID
DEFINITE, ETIAM ILLUD AD QUOD DICITUR SCITURUM ESSE DEFINITE.Huius quoque rei
exempla persequitur dicens: Si duplum ad aliquid esse novimus, scimus quoque id
cuius duplum est; quod si nescimus id cuius est duplum, duplum autem esse
cuiuslibet rei ex hoc est, quod ei sit medietas, ipsam quoque rem quae dupla
sit, utrum dupla sit scire non possumus. Si igitur definite novimus quamlibet
illam rem esse duplam, etiam cuius dupla est definite nos scire necesse est. Ut
si novit quis Anchisem patrem definite esse Aeneae, et Aeneam definite filium
esse agnoscet, vel si indefinite novit quoniam pater est, indefinite etiam
sciturus est quoniam filii pater est. Et rursus si Aeneam quis indefinite novit quoniam filius
est, sciturus quoque est indefinite quoniam patris est filius. Manifestum est ergo quoniam ea quae sunt ad aliquid,
si definite ad aliquid esse sciantur, etiam illud definite sciendum est ad quod
illa referuntur. Quod in substantiis non eodem modo esse Aristotele probamus
auctore, qui huius quaestionis serierm ita concludit. CAPUT VERO ET MANUM ET
EORUM SINGULA QUAE SUBSTANTIAE SUNT, HOC IPSUM QUIDEM QUOD SUNT POTEST SCIRI
DEFINITE, AD QUOD AUTEM DICANTUR NON NECESSE EST; CUIUS ENIM HOC CAPUT VEL
CUIUS HAEC MANUS NON EST 238B DICERE DEFINITE; QUARE HAEC NON ERUNT EORUM QUAE SUNT
AD ALIQUID; QUOD SI NON SUNT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID, VERUM ERIT NULLAM ESSE
SUBSTANTIAM RELATIVAM In capite, inquit, et in manu, et in aliis substantiis
non est verum, quoniam si quis aliquid horum alicuius esse novit, et ad aliquid
aliud referri, idcirco et ad quam referatur definite scituras est. Si quis enim
operto capite atque omnibus membris manum foras exerat, manifestum est quoniam
manus illa alicuius manus est, cuius autem manus sit, dici definite non potest.
Similiter quoque opertis oculis, facieque velata si cuiuslibet caput aspicias,
illud quidem caput alicuius esse non dubitas, cuius autem sit definite non
proferes. Quare quoniam haec huiusmodi sunt, ut si quis ea definite sciat esse
alicuius, cuius sint, definite scire non poterit, a relativorum definitione,
quorum si una res quaelibet definite sciatur esse ad aliquid, illa quoque res
ad quam dicitur, definite scitur, substantiae segregantur. Subiiciendum tamen
est illud quoque, quod omnino verum est, in definitionibus rem ipsam quae
diflinitur sumi non oportere. Multa enim sunt quae aliter proferuntur et
definiuntur, et aliter accipiuntur, ut si quis dicat album esse colorem nigro
contrarium, potest hoc et in corpore accipi, namque et color album dicitur, et
corpus quod albo participat, album nominatur. Quocirca ne quis pPomba tale
album esse definitum, quod ad participationem albi et corporis referatur, ita
dicendum est: Album est quod cum in aliquibus est, tum color nigro contrarium.
Atque ita rem ipsam in sua definitione sumimus, quod scilicet Aristoteles, id
est rem ipsam qua definitur in definitione sumi non oportere, inter verisimilia
topicorum posuit argumenta. Nunc autem post relativorum disputationem, ad
maiorem nos de his rebus tractatum studiosus doctor hortatur, dicene: FORTASSE
AUTEM DIFFICILE SIT DE HUIUSMODI REBUS CONFIDENTER DECLARARE NISI SAEPIUS
PERTRACTATA SINT; DUBITARE AUTEM DE SINGULIS NON ERIT INUTILE. Quod scilicet
nunquam diceret, nisi nos ad maiorem acuminis exercitationem considerationemque
reuocaret. Quod quoniam eius
est adhortatio, nos quoque in aliis de his rebus dubitationes solutionesque
ponere minime grauabimur. Consueta in principio quaestio est cur post
relationis predicamentum disputationem qualitatis aggressus est, quod nimis
curiosum est. Mirabile enim fuerat cur post quantitatis ordinem non statim de
qualilate coepisset sed quoniam quantitati quaedam relationis admiscuit, et
disputationem de relatione continuavit, idcirco non est mirabile post expeditam
relationis interpositionem ad qualitatis eum ordi nem reuertisse, quamquam
etiam ex hoc quoque recta sit series. Nam post magnum paruumque statim
proportio et quaedam ad aliud comparatio consequitur, ut sit aut maius aut
minus, aut aequale vel inaequale, quae sunt ad aliquid. Post haec autem innasci
quasque necesse est passiones, quae a qualitatis natura non discrepant, ut album,
vel nigrum, vel calidum vel frigidum, vel quaecumque his sunt consimilia, quae
praedicatio qualitatis includit. Est vero titulus huius propositi de quali et
de qualitate. Quaeritur enim cur ei non aut de quali
dixisse, aut de qualitate suffecerit, quod hoc modo solvitur. Dicimus enim
quale non uno modo, qualitatem vero simpliciter. Quale enim dicimus et ipsam
qualitatem, et illam rem quae qualitate illa participat, ut albedo quidem
qualitas est, qui vero participat albedinem albus dicitur. Sed et albedinem
ipsam communiter quale dicimus, id est ipsam proprie qualitatem, et album
dicimus quale, illud scilicet quod superius comprehensa qualitate participat.
Ita ergo et ipsam qualitatem et rem quae qualitate participat, qualia
communiter appellamus, qualitas vero simpliciter dicitur. Res enim ipsa quae
participari potest, sola qualitas nominatur. Res vero quae participat,
qualitatis vocabulo non tenetur, ut, albedo qualitas quidem est, albus vero
qualitas non est. Differunt ergo hoc quod dicimus quale et qualitas, quod illud
dupliciter, illa simpliciter appellatur. Quocirca quamquam quidam negent hunc
titulum Aristotelis esse, idemque confirment posteriores adiectione signatum, nos
tamen dicimus proprer quamdam nominum similitudinem demonstrandam utrumque
posuisse, ut nihil distare videatur utrum quale an qualitas, id quod appositum
est praedicamentum dicatur; quale enim ipsam aliquoties rem (ut diximus)
qualitatemque significat. Sit ergo ex rebus sumpta definitio qualitatis. Quod
vero inquam definitionem, quodque superius in aliis quoque praedicamentis,
eodem sumus usi vocabulo, nullus arbitretur generalem me definitionem voluisse
signare sed definitionis nomen in rem descriptionis accipiat. In his enim qua
generalissima genera sunt, definitio quaeri non debet sed descriptio quaedam
naturae, non enim potest inveniri definitio eius rei quae genus ipsa sit, et
quae genus nullum habeat. Quocirca his propositis, atque antea constitutis,
incipiendum est de qualitate. QUALITATEM VERO DICO SECUNDUM QUAM QUALES QUIDAM
DICIMUR. Hic quaeritur cur omnium in disceptatione doctissimus tam culpabili
qualitatem termino definitionis incluserit. Volentibus enim nobis quid sit
qualitas scire, illa respondet: qualitas est secundum quam quales quidam
dicuntur. Nihil enim minus erit obscurius atque ignorabilius quod ait: SECUNDUM
QUAM QUALES DICUNTUR, quam si de ipsa sola qualitate dixisset. Nam si illi sunt
quales, qui qualitatem habent, ut sciantur quales, prius qualitas cognoscenda
est. Amplius quoque nihil differt dixisse eam qualitatem secundum quam quales
quidem dicuntur, tanquam si diceret eam esse qualitatem quae qualitas sit. Nam
sic qualitatem definire volens ait: secundum quam quales quidam sunt. Rursus si
quis quales aliquos definire voluerit, eodem modo dicere poterit, qui in se
retinent aliquam qualitatem. Quod
si qualitas quidem quid sit per quale, quid autem sit quale, superiore
qualitate monstratur, nihil intererit dicere qualitatem esse, qualitatem, quam
qualitatem esse, secundum quam quales dicuntur. Sed si ordinata definitio
generalis et in hoc generalissimo genere poni potuisset, recte culpabilis
determinatio videretur. Nunc autem frustra contenditur, cum iam (ut saepe
dictum est) descriptionis potius loco hunc terminum quam alicuius definitionis
addiderit. Quocirca si designatio tantum quaedam, et quodammodo adumbratio rei
eius de qua quaeritur, et non definitio est, absurda calumnia est, rebus
notioribus res ignotiores probantem non ante perspecta descriptionis ratione
culpare. Illud autem quis
dubitet notiores esse eos qui quales sunt, illa ipsa ex qua quales dicuntur
qualitate, ut quilibet albus notior est ipsa albedine? Nam si albedo qualitas
est, albus vero ab albedine, id est a qualitate, denominatus est, albus erit
qualis nominatus ab albedine qualitate. Quod si, ut dictum est, notior albus
est albedine, qualis notior erit qualitate, sicut grammaticus quoque notior est
grammatica. Grammaticus quoque qualis est denominatus, scilicet a grammatica
qualitate. Omnia enim quae sensibus subiecta sunt notiora sunt nobis quam ea
quae sensibus non tenentur. Quare nihil impedit describentem et quodammodo
naturam rei eius de qua quaeritur designantem, res ignotiores notioribus
approbare. EST AUTEM QUALITAS EORUM QUAE MULTIPLICITER DICUNTUR. ET UNA QUIDEM
SPECIES QUALITATIS HABITUS AFFECTIOQUE DICANTUR. DIFFERT AUTEM HABITUS
AFFECTIONE QUOD PERMANENTIOR ET DIUTURNIOR EST; TALES VERO SUNT SCIENTIAE VEL
VIRTUTES; SCIENTIA ENIM VIDETUR ESSE PERMANENTIUM ET EORUM QUAE DIFFICILE
MOVEANTUR, SI QUIS VEL MEDIOCRITER SCIENTIAM SUMAT, NISI FORTE GRANDIS
PERMUTATIO FACTA SIT VEL AB AEGRITUDINE VEL AB ALIQUO HUIUSMODI; SIMILITER AUTEM
ET VIRTUS, ET IUSTITIA VEL CASTITAS ET SINGULA TALIUM NON VIDENTUR FACILE POSSE
MOVERI NEQUE FACILE PERMUTARI. AFFECTIONES VERO DICUNTUR QUAE SUNT FACILE
MOBILES ET CITO PERMUTABILES, UT CALOR ET INFRICTIO ET AEGRITUDO ET SANITAS ET
ALIA HUIUSMODI; AFFECTUS EST ENIM QUODAMMODO CIRCA EAS HOMO, CITO AUTEM
PERMUTATUR UT EX CALIDO FRIGIDUS FIAT ET EX SANITATE IN AEGRITUDINEM; SIMILITER
AUTEM ET IN ALIIS, NISI FORTE IN HIS QUOQUE CONTINGIT PER TEMPORIS LONGITUDINEM
IN NATURAM CUIUSQUE TRANSLATA ET INSANABILIS VEL DIFFICILE MOBILIS, QUAM IAM
QUILIBET HABITUDINEM VOCET. Proponit
qualitatem multipliciter dici, quae res traxit aliquos in errorem, ut eis
suspicio nasceretur Aristotelem credere qualitatem aequivoce nominari. Nam si
omnis aequivocatio multipliciter dicitur, qualitas autem secundum Aristotelem
ipsa quoque multipliciter appellatur, secundum Aristotelem nomen qualitatis
aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE est. Nos vero defendimus multipliciter dici, esse
non una tantum significatione nominari. Dicitur enim aliquid multipliciter
dici, cum et aequivoce dicitur, et diverso modo de suis speciebus multipliciter
praedicatur. Et communis est multiplex appellatio, etiam in his nominibus quae
veluti genera de speciebus dicuntur, velut aequivoca de subiectis. Namque et
animal multipliciter dicitur. Nam si multae sint species quae animali subiectae
sunt, ipsum quoque multipliciter quodammo denominatur. Istam autem
multiplicationem, non ad aequivocationem retulisse Aristotelem sed potius ut
qualitatem genus esse proponeret, illa res monstrat, quod ait, et una quidem
species qualitatis habitus affectioque dicitur. Nam qui speciem dicit esse
qualitatis habitum et affectionem, quis eum dubitet ipsam qualitatem vim
obtinere generis arbitrari? Cur vero dicit unam speciem esse qualitatis, cum
geminas proposuerit, habitudinem scilicet et affectionem, quaeritur. Nam si unum
idemque sit habitus et aflectio, superflua est eiusdem rei repetita propositio,
sin vero differact, quare differant investigandum est. Genere enim ne distent, illa res praevenit, quod
utraque sub qualitate constituit. Restat ergo ut aut specie discrepent, aut
numero; sed si specie discreparent, non ab Aristotele pro una specie
ponerentur. Reliquum est igitur ea neque genere neque specie differre sed
numero. Habitus namque dispositio idem est secundum speciem sed numero tantum
et propria quadam qualitate dissentiunt. Dispositionem vero indiscrete idem
quod affectionem voco. Nam sicut Socrates a Platone nihil quidem secundum ipsam
humanitatis speciem discrepat, sola tamen propriae personae qualitate disiuncti
sunt, ita quoque dispositio atque habitus, nec potius hoc modo distant; sed
quemadmodum ipse Socrates dum esset paruulus, post vero pubescens a seipso
distabat, eodem quoque modo habitus et dispositio: namque habitus firma est
dispositio, affectio infirmus est habitus, ut quemadmodum distat albus color ab
albo colore, si in pictura hic quidem permaneat, ille vero statim periturus
sit, nisi quod is qui permanentior est, in habitu est, ille vero qui facile
periturus est, in affectione, ita nihil aliud interest inter habitum atque
dispositionem. Nam quamvis permanentior sit habitus, facile vero mobilis
dispositio, non nisi tantum dinturnitate differunt permanendi. Unde fit ut genere et specie
habitus a dispositione non discrepet. Quocirca
recte quae numero solo distabant, non specie sub unius speciei nuncupatione
utraque sunt ab Aristotele proposita sed est horum propria differentia, quod
habitus diutissime permanentes dispositiones sunt. Dispositio autem facile mobilis
habitus sed si borum exempla quaeramus, haec poterunt inveniri. Habitudines
sunt ut artes, disciplinae, virtutes. Nam ars non facile mobilis videtur et
diutissime permanet. Hoc enim ars ipsa meditatur ut usu atque exercitatione non
pereat. Quis enim est qui sciens recte grammaticam nulla vi interveniente
validioris passionis amisit? Fertur enim quidam summus orator aegritudine
febribusque decoctus, omnem litterarum amisisse doctrinam, in aliis vero rebus
sanus ac sibi constans et in omni re uegetus permansisse. Disciplina quoque
etiam ipsa est in permutatione difficilis. Quis enim sciens triangulum, duobus
directis angulis, tres interiores similes habere angulos, hanc scientiam
praeter vim (ut dictum est) fortioris passionis amisit? Virtutes quoque in
eodem genere ponendae sunt. Virtus enim nisi difficile mutabilis non est, neque
enim quod semel iuste iudical iustus est, neque qui semel adulterium facit, est
adulter sed cum ista voluntas cogitatioque permanserit. Aristoteles enim
virtutes non putat scientias, ut Socrates sed habitus in Ethicis suis esse
declarat. Quocirca constat esse habitus stabiliter permanentes, difficileque
mutabiles, hoc tantum excepto, ut non eas vis aliqua maior alicuius
permutationis impellat et destruat. Affectionis vero species sunt, ut
calefactio atque perfrictio, et aegritudo atque sanitas, cum ad eas quodammodo
sit homo dispositus atque affectus, non tamen immutabiliteraut caloris
qualitatem habeat aut frigoris, sicut nec perpetuo sanitatis aut perpetuo
aegritudinis. Quin etiam si qua sunt quae per longi temporis aegritudinem
corporibus immutabiliter indurantur, ut ea iam in naturam quodammodo corporis
cuiusque transierint, ut si quis percussus cicatricem faciat insanabilem, illi
ex dispositione et 242D affectione quidam factus est habitus. Quocirca recte
dictum est dispositiones inveteratas habitus facere. Nam cum quaelibet
dispositio permanens et difficilc mobilis facta sit, illa iam non dispositio
aut affectio sed habitus vocandus est. MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM HAEC VOLUNT
HABITUS NOMINARI, QUAE SUNT DIUTURNIORA ET DIFFICILE MOBILIA; NAMQUE IN
DISCIPLINIS NON MULTUM RETINENTES SED FACILE MOBILES DICUNT HABITUM NON HABERE,
QUAMVIS SINT AD DISCIPLINAM PEIUS MELIUSUE DISPOSITI. QUARE DIFFERT HABITUS
AFFECTIONE, QUOD HOC QUIDEM FACILE MOBILE EST, ILLUD VERO DIUTURNIUS ET
DIFFICILE MOBILE. Habitus esse qualitates difficile mobiles et diuturnissime
permanentes hoc argumento confirmat, quod eos quibus quaelibet scientia
traditur, si ab eis non fortiter addiscatur, eius rei quam discunt habitum
retinere non dicimus. Qui enim litteras discens nondum soluto cursu sermonis
sed syllabatim quodammodo atque intercise per imperitiam legerit, eum quidem
dispositum esse atque affectum dicimus ad scientiam litterarum, non tamen adhuc
illum habitum retinere. Quare idem quoque est in aliis rebus. Omnes enim
quicumque ad aliquam rem dispositi, eius rei qua sunt aliquo modo affecti, non
diuturnam in se receptionem habent, eos ad illam rem dispositos quidem esse
arbitramur, habitum vero habere non dicimus. Recte igitur habitus diuturnior,
et permanentior, dispositio vero facile mobilis deque perdurabilis ab
Aristotele proponitur. SUNT AUTEM HABITUS ETIAM AFFECTIONES, AFFECTIONES VERO
NON NECESSARIO HABITUS; QUI ENIM RETINENT HABITUM ET QUODAMMODO AFFECTI SUNT AD
EA VEL PEIUS VEL MELIUS; QUI AUTEM AFFECTI SUNT, NON OMNINO RETINENT HABITUM. Sensus
quidem talis est, quod omnis quicumque habeat habitum, habet quoque in eodem
habitu dispositionem. Si quis vero habeat dispositionem, non necesse sit eum
etiam habitum retinere. Habitus ab habendo dictus est. Idcirco quod ab aliquo
immutabiliter vel difficile immutabilitur habeatur, ut glauci oculi, vel
aduncae nares, vel alicuius artis scientia atque doctrina, quae si quis habeat,
etiam dispositus ad ea esse dicitur. Si quis autem dispositus ad aliquam rem
sit, non eum necesse est etiam habitum habere, ut si quis negligentius opertus
algore quatiatur, dispositus quidem tunc ad frigus est, non tamen eius retinet
habitum. Videtur autem eamdem similitudinem servare genus. Nam genus amplius
praedicatur, et ubicumque species sit, mox quoque nomen generis praesto est.
Ubi autem sit genus, non necessario speciei vocabulum consequitur, ut si quis
est homo, eum animal esse necesse est. Si quis est animal, non statim homo
dicitur. Quocirca cum quidquid est habitus, dispositio sit, quidquid dispositio
non omnino sit habitus, videtur genus esse quoddam habitus dispositio sed illud
verius, ubi intentio est atque remissio, genus intentionis, remissione esse non
posse. Num sicut in eo quod est album et magis album, magis albi genus album
esse non potest, idem namque est album et magis album, nisi forte quod sola
discrepant intentione, quod magis album quadam quasi intentione augmentoque
crescit atque porrigitur, sic etiam habitus atque dispositio cum idem sint,
utraque sola differunt intentione, quod auctior quodammodo, et incremento
quodam permanentior firmiorque est habitus dispositione; quocirca dispositio
habitus genus non est, eodem quoque modo nec dispositionis species, habitus.
Sed nunc quidam ita est habitus, ut non per dispositionem creuerit, neque per aliquam
nondum durabilem qualitatem ad perfectum venerit statum, ut est nasi curuitas,
vel caecitas oculorum, si subita facta sit. Haec enim ab ipso habitu nulla
praecedente dispositione coeperunt; forte enim nunquam ad ea dispositiis fuit
aliquis, qui adhuc non haberet. Alii vero habitus intentione fiunt atque
inveteratione dispositionis, ut ea quae in artibus doctrinisque versantur.
Prius enim quis ad ea dispositus est, post vero habitum capit, alia vero non
intentione sed quadam permutatione ad habitum veniunt, ut lac quod ex liquido
defigitur et constipatur in caseum, et vinum quod ex dulci atque suavi in
acidum gustum saporemque convertitur; neque enim plus tunc vinum est quam fuit
ante cum esset suave sed cum quadam permutatione in aliam qualitatem habitudinemque
transgressum est. Ac de prima quidem qualitatis specie sufficienter est dictum.
ALIUD VERO GENUS QUALITATIS EST SECUNDUM QUOD PUGILLATORES U EL CURSORES VEL
SALUBRES VEL INSALUBRES DICIMUS, 244B ET SIMPLICITER QUAECUMQUE SECUNDUM
POTENTIAM NATURALEM VEL IMPOTENTIAM DICUNTUR. NON ENIM QUONIAM SUNT AFFECTI
ALIQUO MODO, UNUMQUODQUE HUIUSMODI DICITUR SED QUOD HABEANT POTENTIAM NATURALEM
VEL FACERE QUID FACILE VEL NIHIL PATI; UT PUGILLATORES VEL CURSORES DICUNTUR
NON QUOD SINT AFFECTI SED QUOD HABEANT POTENTIAM HOC FACILE FACIENDI, SALUBRES
AUTEM DICUNTUR EO QUOD HABEANT POTENTIAM NATURALEM UT NIHIL A QUIBUSLIBET
ACCIDENTIBUS PATIANTUR, INSALUBRES VERO QUOD HABEANT IMPOTENTIAM NIHIL
PATIENDI. SIMILITER AUTEM ET DURUM ET MOLLE SESE HABENT; DURUM ENIM DICITUR
QUOD HABEAT POTENTIAM NON CITIUS SECARI, MOLLE VERO QUOD EIUSDEM IPSIUS HABEAT
IMPOTENTIAM. Secundam vero speciem qualitatis esse commemorat, quae ex quadam
naturali potentia impotentiaque proveniat; hoc autem huiusmodi est, ut cum
aliquos validi corporis intuemur nondum pugiles, neque huius peritia artis
imbutos sed sic eos pugillatores dicimus, non in eo quod iam sint pugiles sed
eo quod esse possint, et si quorum leue corpus aspicimus, surasque non magnas,
eos facile moveri cursuque veloces existimamus, quamquam nondum ad cursus
certamen aspirent, nec sint cursores, eos tamen cursores secundum potentiam
nominamus, non quod iam currant sed quod possint currere, non absurde
vocabimus. Eodem quoque modo eos vocamus salubres vel insalubres, quos valenti
corpore vel fragiliore, vel ad sanitatem aptos, vel ad aegritudinem credimus.
244D Unde fit ut quosdam aegrotos possimus salubres vocare, quosdam vero sanos
insalubres dicere: non enim, quod iam actu vel sani vel aegroti sint, salubres
vel insalubres dicuntur sed quod vel sani diutius esse possint vel aegroti. Sed
quaestio est cur cum de qualitatis speciebus propositum sit, secundum genus
dixerit qualitatis et non speciem; ita enim ait: Aliud vero genus qualitatis
est secundum quod pugillalores vel cursores, vel salubres et insalubres
dicimus. Sed qui hoc quaerunt ignorare videntur illud esse solum genus, quod
super se aliud genus non habeat. Illud veros solum speciem, quod sub se nullas
species claudat, illa vero quae inter genera generalissima speciesque specialissimas
sunt, communi posse generis et speciei nomine nuncupari. Quocirca quoniam de ea
specie qualitatis Aristoteles tractat, quae nondum sit species specialissima
sed magis generis prima species, et huiusmodi species quaa possit esse et
genus, nihil absurdum est eamdem et speciei et generis loco ponere. Sed ut sunt
quaedam qualitates, a quibus denominatione quadam facta quaelibet illa res
dicitur, ut ab albedine album, vel a luxuria luxuriosum, vel quidquid huiusmodi
est, in his quae sunt secundum potentiam naturalem non ita est. Ars enim ipsa pugillatoria non est proposita, a qua
pugillatores dicamus. Pugillatores enim non dicuntur ab eo quod usum
pugillatoriae artis exerceant sed ab eo quod ad eam secundum potentiam
naturalem affecti sunt; quocirca quos dicimus pugillatores a pugillatoria dicti
non sunt, neque ab ea denominari possunt sed magis a pugillatoria arte pugiles
appellantur. Pugilis enim est qui
pugillatoria arte utitur, atque hoc idem in caeteris licet videre. In his ergo nulla certa qualitas est a qua caetera
nominentur. Sed si qua tamen invenienda atque exprimenda sit, talis est quam
ipse Aristoteles hoc modo denuntiat, quae sit secundum potentiam aliquid
faciendi, vel impotentiam aliquid patiendi. Pugillatores enim et cursores
idcirco dicimus, quod habeant potentiam faciendi, id est currere atque esse
pugiles. Salubres vero denominamus, quod et ipsi habeant aliquam quodammodo im
potentiam aliquid patiendi; qui enim minus ab extrinsecus accidentibus patitur,
hic de sanitate securus est, et qui de sanitate securus est, illum salubrem
esse re vera possumus praedicare. Alia vero est qualitas quae secundum nihil
patiendi impotentiam dicitur, ut eos quos insalubres vocamus; hi enim
impotentiam habent nihil patiendi, idcirco quod habeant potentia mali quid cito
patiendi: quod si quis est qui ab extrinsecus accidentibus aliquid facile patiatur,
ille potens est facillime aegritudini subiacere, secundum quam potentiam
insalubres dicimus, etiamsi sint sani. Eodem quoque modo durum dicitur et
molle. Durum enim est quod habet potentiam non citius secari, quod enim durum
est, difficillime aliqua sectione dividitur. Molle autem quod habeatimpotentiam difficilius
secari, quod quoniam molle secatur facile, secundum impotentiam difficilius
secari molle dicimus. Et haec est secunda species qualitatis. Nunc transeamus ad tertiam. TERTIUM
VERO GENUS QUALITATIS EST PASSIBILES QUALITATES ET PASSIONES. SUNT AUTEM
HUIUSMODI UT DULCEDO VEL AMARITUDO ET OMNIA HIS COGNATA, AMPLIUS CALOR ET
FRIGUS ET ALBEDO ET NIGREDO. ET QUONIAM HAE QUALITATES SUNT, MANIFESTUM EST;
QUAECUMQUE ENIM ISTA SUSCEPERINT QUALIA DICUNTUR SECUNDUM EA; UT MEL, QUONIAM
DULCEDINEM SUSCEPIT, DICITUR DULCE, ET CORPUS ALBUM QUOD ALBEDINEM SUSCEPERIT;
SIMILITER AUTEM SESE HABET ETIAM IN CAETERIS. Tertium genus qualitatis
proponit, quod nos in partem qualitatis speciemque convertimus passibiles
qualitates et passiones. Haec autem a se plurimum distant, tamen cum utraque
qualitates sint, utraque prius docet, post vero quae eorum distantia esse
videatur edisserit, et prius eorum convenientia proponit exempla. Nam quid sint
passibiles qualitates docens ait. ut dulcedo vel amaritudo, calor et frigus,
nigredo et albedo, et alia his cognata, haec quae superius comprehensa sunt
qualitates esse illa ratione confirmat, quam in primordio de qualitatis
disputatione ipsius qualitatis esse reddiderat. Definitionem enim qualitatis
esse praedixerat, secundum quam quales vocamur. Quod si secundum qualitatis
quales vocamur, ab amaritudine vero vel a dulcedine amarum vel dulce dicitur. A
nigredine atque albedine nigrum atque album, quis dubitet has esse qualitates in
quibus qualitatis convenit definitio? Illa enim semper eiusdem naturae esse creduntur,
quaecumque eiusdem descriptionis finibus terminantur, ut si qua res
definitionem hanc, quae est animal rationale mortale susceperit, eam hominem
esse manifestum est. Quocirca si hae quas passibiles qualitates vel passiones
dixerat, suscipiunt qualitatis defnitionem, eo quod qualia dicuntur quae illa
susceperint, has etiam constat esse qualitates. PASSIBILES VERO QUALITATES
DICUNTUR NON QUO EA QUAE ILLAS SUSCEPERINT QUALITATES ALIQUID PATIANTUR; NEQUE
ENIM MEL, QUONIAM ALIQUID PASSUM SIT, IDCIRCO DICITUR DULCE, NEC ALIUD ALIQUID
HUIUSMODI; SIMILITER AUTEM HIS ET CALOR ET FRIGUS PASSIBILES DICUNTUR NON QUO
EA QUAE EAS SUSCIPIUNT QUALITATES ALIQUID PATIANTUR SED QUONIAM SINGULUM EORUM
QUAE DICTA SUNT SECUNDUM SENSUS QUALITATUM PASSIONIS PERFECTIVA SUNT,
PASSIBILES QUALITATES DICUNTUR; DULCEDO ENIM PASSIONEM QUANDAM SECUNDUM GUSTUM
EFFICIT, ET CALOR SECUNDUM TACTUM; SIMILITER AUTEM ET ALIA. Passibilium
qualitatum exempla constituerat dulcedinem vel amaritudinem, frigus atque
calorem, albedinem atque nigredinem, quae cum passibiles qualitates sint, non
tamen uno eodemque modo passibiles qualitates dicuntur; sed longe distant
rationes quibus haec omnia qualitates passibiles appellantur, ut prius dulcedo
vel amaritudo, calor et frigus passibiles qualitates dicuntur, non quod ea quae
sunt dulcia aliquid extrinseous patiantur, vers quod ea quae sunt amara, ex
aliqua passione saporem asperum amaritudinemque susceperint. Neque enim mel aliquid
passum est, ut ei dulcedo esset in natura, nec vero absinthium ab ulla aliqua
extrinsecus passione amaritudinis horror infecit; quocirca haec atque his
similia non idcirco dicuntur esse passibiles qualitates, quod ipsae aliquid
passae sint sed quod ex his passiones quaedam in sensibus dimittantur. Namque
ex melle quod dulce est, dulcedo quaedam in gustu relinquitur, simulque etiam
calor et frigus passionem quamdam sensibus facinat. Patimur dulcedinem, cum
aliquid dulce gustamus, simulque secumlum caloris et frigoris qualitatem,
talium sensuum passionem subimus. Quocirca calor et frigus, amaritudo atque
dulcedo, idcirco passibiles qualitates dicuntur, quod secundum sensuum
qualitatem, aliquam in nobis efficiunt passionem, non quod ipsa extrinsecus
aliquid patiantur. ALBEDO AUTEM ET NIGREDO ET ALII COLORES NON SIMILITER HIS
QUAE DICTA SUNT PASSIBILES QUALITATES DICUNTUR SED HOC QUOD HAE IPSAE AB ALIQUIBUS
PASSIONIBUS INNASCUNTUR. Quoniam vero passibiles qualitates etiam colores esse
dicuntur, id est albedo et nigredo. Non autem eodem modo passibiles qualitates
dicuntur, quemadmodum amaritudo atque dulcedo, calor et frigus, nunc quae eorum
distantiae esse possint, exponit. Amaritudo enim atque dulcedo non quod ipsa
aliquid extrinsecus paterentur sed quod ipsa efficerent passiones, passibiles
qualitates vocabantur, albedo vero et nigredo contrarie. Non enim quod ipsae
aliquas 247B sensibus passiones importent sed quod ex aliis quibusdam
passionibus innascantur. Hoc autem videtur Aristoteles eo quodammodo considerasse,
quod post proposuit hoc modo: QUONIAM ERGO FIUNT PROPTER ALIQUAM PASSIONEM
MULTAE COLORUM MUTATIONES, MANIFESTUM EST; ERUBESCENS ENIM ALIQUIS RUBICUNDUS
FACTUS EST ET TIMENS PALLIDUS ET UNUMQUODQUE TALIUM. Hoc autem ex non longi
temporis passionibus ad passibiles qualitates et diutissime permanentes,
acutissima consideratione transfertur, fit enim rationis probabilitas hoc modo.
Monstrantur enim colorum qualitates ex passionibus nasci, quod cum verecundia passio
quaedam sit, ex ea rubor ex oritur, et cum timor loco passionis habeatur, ab ea
pallor metuentis 247C uultum atque ora defigit. Quare quoniam hi colores ex quadam passione videntur
innasci, etiam in naturali colore eamdem verisimile est evenisse rationem. Nam
quoniam cum verecundia fit, in os omnis sanguis egreditur, et velut delictum
tecturus effunditur, ita quoque fit rubor ex sanguinis progressione, atque in
apertum effusione. Quocirca si hoc ex innaturali passione contigerit, naturali
facies rubore perfunditur. Pallor vero fit, quoties a facie sanguis ad
praecordiorum interiora ingreditur. Quod si haec quoque naturalis passio det,
verisimile est eodem infectum calore procreari. Quocirca sive per aegritudinem
pallor fit, quod naturale non est, sive per aliquem naturalem euentum passionis
accidat, caeteraque ad eumdem modum, passibiles qualitates dicuntur, eo quod ex
aliquibus passionibus sint, quod ipse Aristoteles hao voce testatur: QUARE VEL
SI QUIS NATURALITER ALIQUID TALIUM PASSIONUM PASSUS EST, SIMILEM COLOREM EUM
HABERE OPORTET; QUAE- ENIM AFFECTIO NUNC AD VERECUNDIAM CIRCA CORPUS FACTA EST,
ET SECUNDUM NATURALEM CONSTITUTIONEM EADEM AFFECTIO FIT, QUARE NATURALITER
COLOR SIMILIS FIT. Nam sive aliquis vel nondum natus aliquid patiatur, quo
faciem sanguis reiinquat, sive quolibet alio modo sanguis ex infantis uultu ad
interiora migravit, faciem naturalis infecit pallor, et quae nunc non naturales
passiones dispositionesque sunt, ut cum hi colores faciem vel totum corpus
inficiunt, hi si naturaliter contigerint eisdem, similibus signatus coloribus
uultus aspicietur. Nunc enim cum aestus in superficie uultus sanguinem
impositum decoxerit, nigredinis perusti sanguinis rubor reddit colorem. Quodsi
idem aliqua passione in faciem nondum geniti infantis acciderit, eamdem
verisimile est affectionem coloris corpus suscipientis inficere. Quare quae in
coloribus sunt idcirco passibiles qualitates dicuntur, non quod ipsae aliquid
paliantur sed quod ex aliquibus passionibus in cuiuslibet corpus atque ora
proveniunt. QUAECUMQUE IGITUR TALIUM CASUUM AB ALIQUIBUS PASSIONIBUS DIFFICILE
MOBILIBUS ET PERMANENTIBUS PRINCIPIUM CEPERUNT, QUALITATES DICUNTUR; SIVE ENIM
VEL SECUNDUM NATURALEM SUBSTANTIAM PALLOR AUT NIGREDO FACTA EST, QUALITAS
DICITUR (QUALES ENIM 248B SECUNDUM EAS DICIMUR), SIVE PROPTER AEGRITUDINEM
LONGAM VEL PROPTER AESTUM CONTINGIT VEL NIGREDO VEL PALLOR, ET NON FACILE
PRAETERIT ET IN VITA PERMANET, QUALITATES ET IPSAE DICUNTUR (SIMILITER ENIM
QUALES SECUNDUM EAS DICIMUR). Dat quoddam signum quo perspecto valeamus
agnoscere, quas harum omnium quae supradictae sunt, qualitates oporteat
appellari. Si enim ita vel casu aliquo, vel natura hae qualitates euenerint, ut
eorum sit tardus exitus permutatioque difficilis, qualitates vocantur. Si quis
enim vel per aegritudinem, vel per naturam pallidus fiat, sitque in eius
corpore permanens pallor, tunc qualitas appellatur, et hoc non in corporalibus
solum vitiis sed etiam in animi quoque affectionibus invenitur. Si quis enim vel
per naturam, vel quolibet alio postea casu assiduis comessationibus delectetur,
et hoc illi quodammodo in ipsa mentis dissolutione per maneat, ab eoque
difficile moveatur, passibilis qualitas effecta est, idcirco quod secundum eam
quales dicuntur quibus illa provenerit. Niger enim dicitur in quo nigredo
permanserit; comessator, cui voluptas perpetuo comessandi est. Est ergo signum in passibilibus
qualitatibus hoc eas esse immobiles et permanentes. Quae autem huiusmodi sunt
quae facillime permutantur, et temporali statu sunt, de his talis Aristotelis
videtur esse sententia. QUAECUMQUE VERO EX HIS QUAE FACILE SOLUUNTUR ET CITO
TRANSEUNT FIUNT, PASSIONES DICUNTUR; NON ENIM DICIMUR SECUNDUM EAS QUALES;
NEQUE ENIM QUI PROPTER VERECUNDIAM RUBICUNDUS FACTUS EST RUBICUNDUS DICITUR,
NEC CUI PALLOR PROPTER TIMOREM venIT PALLIDUS SED MAGIS QUOD ALIQUID PASSUS
SIT; QUARE PASSIONES HUIUSMODI DICUNTUR, QUALITATES VERO MINIME. SIMILITER
AUTEM HIS ET SECUNDUM ANIMAM PASSIBILES QUALITATES ET PASSIONES DICUNTUR.
QUAECUMQUE ENIM MOX IN NASCENDO AB ALIQUIBUS PASSIONIBUS FIUNT, QUALITATES
DICUNTUR, UT DEMENTIA VEL IRA VEL ALIA HUIUSMODI; QUALES ENIM SECUNDUM EAS
DICIMUR, ID EST IRACUNDI ET DEMENTES. SIMILITER AUTEM ET QUAECUMQUE
ALIENATIONES NON NATURALITER SED AB ALIQUIBUS ALIIS CASIBUS FACTAE SUNT
DIFFICILE PRAETEREUNTES ET OMNINO IMMOBILES, ETIAM HUIUSMODI QUALITATES SUNT;
QUALES ENIM SECUNDUM EAS DICIMUR. QUAECUMQUE ENIM EX HIS QUAE 249A CITIUS
PRAETEREUNT FIUNT, PASSIONES DICUNTUR, UT SI QUIS CONTRISTATUS IRACUNDIOR EST;
NON ENIM DICITUR IRACUNDUS QUI IN HUIUSMODI PASSIONE IRACUNDIOR EST SED MAGIS
ALIQUID PASSUS; QUARE PASSIONES QUIDEM HUIUSMODI DICUNTUR, QUALITATES VERO
MINIME. Quid de his affectionibus iudicaret, quae ad prasens tempus atque ad
momentum animis vel corporibus inhaererent, ipse non obscura oratione uulgavit.
Nam cum prius eas esse passibiles qualitates pronuntiaret, quae ex aliquibus
passionibus gignerentur, et tamen in subiectis immutabiliter permanerent, nunc
illas affectiones quae ita sunt in subiectis ut cito praetereant, non
qualitates sed passiones vocat. Si quis enim propter verecundiam rubore
infectus est, quoniam rubor ille non permanet, rubeus von vocatur; 249B qui si
rubeus discerelur, esset quoque ipse rubor passibilis qualitas, quoniam in
subiecto corpore diutissime permaneret. Nunc autem quoniam nullo modo rubeus
dicitur, cui a verecundia rubor venit, qualitates autem sunt secundum quas
quales vocamur, verecundiae rubor non qualitas sed quaedam passio est; nam si
esset qualitas, ab eo rubore rubei dicerentur, id est quales sed hoc non ita
est. Non igitur huiusmodi affectiones quae haud multo durant tempore qualitates
vocantur sed potius passiones. Passus enim aliquid dicitur, qui propter
verecundiam rubeus fit. Eadem ratio est etiam in animi passionibus. Nam si ad
momentum quis iratus est, non idcirco eum iure aliquis iracundum vocet sed si
huiusmodi vilium in cuiuslibet animo constanter inhaeserit. Nam si quis vel per
naturam vel per aegritudinem sit laesus corpore, ut vel perpetuam dementiam,
vel immobilem incurrat iracundiam, ille vel demens vel iracundus dicitur. Et
quaecumque alienationes (ut ipse ait) vel secundum naturam, vel per casum
permanentes fuerint, illae in passibili qualitate numerantur, idcirco quod
secundum eas quales dicimur. Quae autem (ut dictum est) non permanent sed
facile transeunt, eas non qualitates sed solum vocamus passiones. Sed quoniam
tres species qualitatis enumeravit, unam secundum quam habitus dispositionesque
dicerentur, alteram secundum quam naturalis potentia vel impotentia ad aliquid
faciendum vel patiendum subiectarum rerum naturas paruret, tertiam secundum
quam passibiles qualitates dicerentur, et hanc tali duplicitate partitus est,
ut alias idcirco diceret passibiles esse qualitates, quod ipsae aliquas
gignerent passiones, alias vero quod ab aliquibus ipsae passionibus
nascerentur. Quaeri potest quomodo hae quoque passibiles qualitates distenta
prima illa specie qualitatis, quae secundum habitum dispositionemque posita
est. Nam si quis calorem frigusque persenserit, habet quidem qualitatem
passibilem sed tamen in eiusdem ipsius dispositione atque affectione versatur;
dispositus namque est ad eumdem calorem atque frigus, quem sumpsit atque
habuit, quod scilicet ipse Aristoteles videns calorem frigusque in utraque
specie numeravit; namque et dispositionem dixit calorem atque frigus, et
passibilem qualitatem. Huius quaestionis talis solutio est. Nihil impedit,
secundum aliam scilicet atque aliam causam, unam eamdemque rem gemino generi
speciei suae supponere, ut Socrates in eo quod pater est ad aliquid dicitur, in
eo quod homo, substantia est, sic in calore atque frigore, in eo quod quis
secundum ea videtur esse dispositus, in dispositione numerata sunt; secundum
vero quod ex aliquibus passionibus innascuntur, passibiles qualitates dictae
sunt. Ipsae vero ab habitu distant, id est passibiles qualitates, quod in
plurimis ad habitus rebus per artes atque scientias pervenitur, ita ut ipse
habitus ordine et filo quodam perficiatur. Passibiles vero qualitates eo modo minime. Quo vero
distent hae passibiles qualitates a secunda specie, qua secundum naturalem
potentiam vel impotentiam dicitur, quaeritur, cuius perplana distantia est.
Dicimus enim secundum potentiam naturalis speciem aliquid dici, non secundum
praesentem actum sed secundum id quod ad hoc esse potest; frigus vero calorque,
et dulcedo vel amaritudo non secundum quod possit esse sed secundum id quod iam
sit consideratur; quocirca distat haec tertia species a secunda, quod hic
secundum possibilitatem dicitur, tertia vero secundum actum. Sed quod dudum promiscue
passiones affectionum nomine vocabamus, haec quoque non longa quaestio alia
est. Sic enim inveniemus quod passio ab affectionibus discrepare videatur. Si
qua enim corpora ita calefacta sint, ut ex se quoque ipsa aliquem calorem
emittere valeant, illa ad calorem affecta nuncupantur. Si qua vero tantum
calorem momento susceperint, passiones dicimus, et ab affectionibus segregamus,
ut hic sit integrum passionum affectionum quae habitus augmentum, ut
amplificata passio in affectionem transeat, augmentata affectio in habitum
permatetur. Et haec quidem de tertia specie qualitatis pronuntiasse sufficiat;
nunc quarte speciei vim naturamque veracissima disputatione confirmat usque quo
progressa qualitatis distributio conquiescit. Nobis quoque disputationum
prolixitas moderanda est. Providendum quoque est ut sufficiens brevitas ordini
expositionis adhibeatur, ne aut brevitatem comitetur obscuritas, aut planitiem
minus moderata oratio, odioso fastidio et longinquitate deformet. QUARTUM VERO
GENUS QUALITATIS EST FORMA ET CIRCA ALIQUID CONSTANS FIGURA; AD HAEC QUOQUE
RECTITUDO VEL CURUITAS, ET SI QUID HIS SIMILE EST; SECUNDUM ENIM UNUMQUODQUE
EORUM QUALE QUID DICITUR; QUOD ENIM EST TRIANGULUM VEL QUADRATUM QUALE QUID
DICITUR, ET QUOD EST RECTUM VEL CURUUM. ET SECUNDUM FIGURAM VERO UNUMQUODQUE
QUALE DICITUR. Quarta est species qualitatis quae secundum unamquamque formam
figuramque perspicitur. Est autem figura, ut triangulum vel quadratum, forma
autem ipsius figurae quaedam qualitas est, ut figura quidem est triangulum vel
quadratum, forma autem ipsius trianguli vel quadrati quaedam qualitas, unde
etiam formosos homines dicimus. Figura enim quaedam vel 251A pulchrior, vel
mediocris, vel alio quodammodo constituta, qualitas formaque nominatur. Has
autem esse qualitates nullus dubitat. Siquidem et a figura dicitur figuratus,
et a forma formosus. Amplius quoque triangulum etiam a triangulatione
denominatum est, et quadratum a quadratura. Quod si illae sunt qualitates,
secundum quas quale aliquid appelletur, non est qui dubitet formam figuramque
esse qualitates, quoniam omnia quae his participant ex ipsis qualia nominantur
sed quoniam in continuae quantitatis speciebus et triangulum et superficies
enumerata est, ipsa quidem superficies quantitas est, ipsius vero superficiei
compositio qualitas, est enim figura (ut geometrici definiunt) quae sub aliquo
vel aliquibus terminis continetur. Sub aliquo quidem, ut circulus, sub
aliquibus vero, ut triangulus vel quadratus. Quare spatium quidem ipsum, quod a
supra dictis lineis continetur, superficies dicitur, quae est quantitas.
Superficies namque quoniam in dilatione quadam et spatio constat, quantitas est
sed compositio ipsius superficiei, qualitas. Nam quoniam tres lineae
convenienter in se iunctis terminis unum spatium conclusere, quod tribus
angulis a tribus lineis continetur, hoc ipsum spatium quod concludunt ad
quantitatem referri potest, quod vero tribus lineis, hoc est qualitas, figura
enim est triangula. Hoc idem quoque dici potest etiam in linea: nam quoniam
longitudo sive latitudine est, quantitas dicitur, quod recta sive curua est,
redditur rursus ad qualitatem. RARUM VERO ET SPISSUM VEL ASPERUM VEL LENE
PUTABITUR 251C QUIDEM QUALITATEM SIGNIFICARE, VIDENTUR AUTEM ALIENA ESSE
HUIUSMODI A QUALITATIS DIVISIONE; QUANDAM ENIM QUODAMMODO POSITIONEM VIDETUR
PARTIUM UTRUMQUE MONSTRARE; SPISSUM QUIDEM EO QUOD PARTES SIBI IPSAE PROPINQUAE
SINT, RARUM VERO QUOD DISTENT A SE INVICEM; ET LENE QUIDEM QUOD IN RECTUM SIBI
PARTES IACEANT, ASPERUM VERO CUM HAEC QUIDEM PARS SUPERET, ILLA VERO SIT
INFERIOR. ET FORTASSE ALII QUOQUE APPAREANT QUALITATIS MODI SED QUI MAXIME
DICUNTUR HI SUNT. QUALITATES ERGO SUNT HAEC QUAE DICTA SUNT, QUALIA VERO QUAE
SECUNDUM HAEC DENOMINATIVE DICUNTUR, VEL QUOMODOLIBET AB HIS. Quaedam sunt quae
videntur esse qualitates, quoniam ex his aliqua denominative dicuntur, ut lene
quoniam dicitur alenilate, et asparum quoniam dicitur 251D ab asperitate,
spissum quoque et rarum a raritate et spissitate nominantur; videntur ergo haec
quoque in qualitatibus posse numerari. Sed rectam rationem perspicientibus nec
solum auribus quae dicuntur sed etiam mente atque animo iudicantibus, in
qualitatibus haec poni non oportere manifestum est. Nam quod dicimus rarum,
positio quaedam partium est, non qualitas. Nam quia ita partes a se separatae
distant, ut inter eas alieni generis corpus possit admitti, ideo rarum vocatur,
ut spongiae pumicesque, quoniam in eorum cavernis surculus vel aliud aliquid
immitti potest, ita ut inter rimas partium sit, idcirco rarum dicitur. Porro
autem spissum, quoniam ita sibi partes vicinae sunt atque ad se invicem
strictae, ut intereas nullum corpus possit incidere, atque ideo spissum vocatur,
ut est ferrum vel adamas. Positio ergo quaedam partium his inest, non qualitas,
nec vero illud quoque distat, quod dicitur lene. Nam quoniam partes ita sunt
positae, et neutra superet, neutra sit minor sed aequalibus extremitatibus
iunctae sunt, idcirco quaedam lenitas est, ut adducta manus illam quae ex
aequalitate iunctis partibus nata est, sentiat lenitatem, ut est argentum.
Asperitas vero est partium non aequalis positio sed aliarum eminentium, aliarum
vero depressarum, ut lima cuius aliae partes eminent, aliae vero depressae
sunt. Ergo secundum
unamquamque partium positionem, vel raritas, vel spissitudo, vel asperitus, vel
lenitas, corporibus est. Non igitur haec secundum qualitatem dicuntur sed
potius secundum positionem. Positio autem in relationis genere nominata est.
Non igitur hae qualitates sed potius relativa sunt, et enumerationes quidem
specierum qualitatis Aristoteles hic terminat Non sunt tamen putandae solum
esse qualitates quas supra posuit. Ipse enim testatur esse quoque alias
qualitates, quas modo omnes enumerare neglexit sed cur neglexerit multae sunt
causae. Prima quod elementi vicem hic obtinet liber, nec perfectam scientiam
tradit sed tantummodo aditus atque pons quidam in altiora philosophiae
introitum pandit. Quocirca si hoc ita est, tantum dicere
oportuit, quantum ingredientibus salis esset, ne eorum animos nondum ad
scientiam firmos multiplici doctrina, subtilitate confunderet. Quae vero hic
desunt in libris qui *Meta ta physika* inscribuntur apposuit. Perfectis namque
opus illud non ingredientibus praeparabitur. Est quoque alia causa ut nos ad
exquirendas alias qualitates, non solum propriorum doctorum sed etiam nostrorum
aliquid inveniendi incitator, admitteret. Quocirca concludit eas quae maxime
dicerentur, quas supra proposuit, esse qualitates; illa vero dici qualia, quae
secundum praedictas qualitates dicerentur: sed quoniam addidit, vel
quomodolibet ab his quae sit huiusce propositionis sententia, prius appositis
Aristotelis verbis sequens expositionis ordo contexit. IN PLURIBUS QUIDEM ET
PAENE IN OMNIBUS DENOMINATIVE DICUNTUR, UT AB ALBEDINE ALBUS ET A GRAMMATICA
GRAMMATICUS ET A IUSTITIA IUSTUS, SIMILITER AUTEM ET IN CAETERIS. IN ALIQUIBUS
VERO PROPTEREA QUOD QUALITATIBUS NOMINA NON SUNT POSITA IMPOSSIBILE EST AB HIS
DENOMINATIVE DICI, UT CURSOR VEL PUGILLATOR, SI SECUNDUM POTENTIAM NATURALEM
DICITUR, A NULLA QUALITATE DENOMINATIVE DICITUR; NEQUE ENIM POSITUM EST NOMEN
ILLIS POTESTATIBUS: SECUNDUM QUAS ISTI QUALES DICUNTUR, QUEMADMODUM ETIAM IN
DISCIPLINIS SECUNDUM QUAS VEL PUGILLATORES VEL PALAESTRICI SECUNDUM AFFECTIONEM
DICUNTUR (PUGILLATORIA ENIM DISCIPLINA DICITUR ET PALAESTRICA, QUALES VERO AB
HIS DENOMINATIVE QUI AD EAS SUNT AFFECTI DICUNTUR). ALIQUANDO AUTEM ET POSITO
NOMINE DENOMINATIVE NON DICITUR ID QUOD SECUNDUM IPSAM QUALE QUID DICITUR, UT A
VIRTUTE PROBUS DICITUR; HOC ENIM QUOD HABET viRTUTEM PROBUS DICITUR SED NON
DENOMINATIVE A VIRTUTE; NON EST AUTEM HOC IN MULTIS. QUALIA ERGO DICUNTUR
QUAECUMQUE EX HIS QUAE DICTAE SUNT QUALITATIBUS DENOMINATIVE DICUNTUR VEL
QVOLIBET ALIO AB IPSIS MODO. Multae, inquit, sunt qualitates, quibus positis et
proprio nomine nuncupatis, ab his alia denominative dicuntur, ut ea quae ipse
planissime adiecit exempla. Nam cum albedo cuiusdam nomen sit qualitatis, ab eo
dicitur albus. Eodem quoque modo et grammatica, cum rei sit nomen, ab ipso
quales dicuntur. Grammatici enim a grammatica nominantur, atque hoc est in
pluribus, ut posito nomine si quid secundum ipsas qualitates quale dicitur,
exhis ipsis qualitatibus appellatio derivetur. Aliae vero qualitates sunt, in
quibuscum nomen positum non sit, tamen quales dicuntur, quales quidem quia alia
qualitate participant, sed non secundum eam qualitatem quales dicuntur, ex qua
si his esset qualitatibus nomen impositum poterant appellari, ut in ea
qualitate quae secundum potentiam naturalem dicitur. Illi enim quamquam quales dicantur, hi qui secundum
ipsam potentiam nominantur, ipsi tamen (ut dictum est) nullo proprio nomine
nuncupantur. Nam qui pugiles appellantur ab arte pugillatoria, idcirco ab ea
pugiles dicuntur, quod ad eamdem ipsam artem pugillatoriam quodammodo affecti
eunt. Hi enim pugiles ab arte pugillatoria praedicantur. Qui vero nondum
pugiles sunt sed esse possunt, non secundum ipsam artem, id est pugillatoriam
sed secundum potentiam pugillatoriae artis, pugillatores vocantur. Ipsi autem
potentiae nomen proprium positum non est. Nam quemadmodum a cursu cursores, a
palaestra palaestrici, a pugillatoria pugiles, distinctis qualitatum vocabulis,
appellantur, non eodem modo est etiam in uniuscuiusque rei potentia naturali,
cursus enim potentia naturalis secundum quam cursores vocamus, et rursus
potentia pugillandi, vel potentia palaestrizandi, suo nomine distincta non est.
Cur enim dicitur
cursor, si interrogemur de eo qui nondum est cursor? Dicimus secundum potentiam
naturalem. Cur palaestricus? Eodem quoque modo naturalem potentiam respondemus.
Quare pugillator qui nondum est pugillis, ab eadem quoque potentia naturali nominatur.
Si igitur haberet haec naturalis potentia proprium nomen, ita, distinctis
vocabulis, appellaretur, ut in his qualitatibus in quibus proprienomen est
positum, ut in cursu, palaestra et arte pugillatoria, et hoc est quod ait. In aliquibus vero propterea quod qualitatibus nomina
non sunt posita, impossibile est ab his aliquid denominative dici. Ut hoc
scilicet demonstraret cursorem quidem qui iam curreret a cursu esse dictum,
cursorem vero qui secundum potentiam currendi diceretur non vocari a cursu sed
tantum a potentia, cuius potentiae nomen proprium non esset positum. Quare haec
omnia quae secundum potentiam naturalem dicuntur, a nulla qualitate denominativa
sunt. Idcirco quod hae qualitates a quibus denominari possunt, propriis
nominibus carent, quae vero ita sint, ut non ex potentia sed ex affectione
dicantur, ab his qualitatibus ad quas sese aliquo modo habent, denominative dicuntur,
quod Aristoteles hoc protulit modo dicens: Non ita esse secundum potentiam
naturalem, quemadmodum et iam in disciplinis secundum quas, vel pugillatores,
vel palaestrici secundum affectionem dicuntur. Pugillatoria enim disciplina
dicitur et palaestrica, quales vero ab his denominative, qui ad eas sunt
continentes, dicuntur. Docuit igitur omniaquae a quibusdam qualitatibus dici
putarentur, vero quoque a qualitatibus non praedicari, ut in his qualitatibus
quibus nomen proprium non est. Illud quoque monstravit hoc in pluribus evenire,
ut de propositis qualitatibus qualia denominative dicerentur. Restat ergo quod
reliquum est, ut dicat esse quasdam qualitates, quarum cum nomen sit positum,
ab his ipsis tamen quae illarun rerum participant denominative non dici, ut
virtus; nam cum virtus qualitas sit (est enim habitus quidam, omnis vero
habitus qualitas), ergo quicumque virtute participat, non secundum eam
denominative dicitur. In denominatione enim quaerendum est ut semper idem
permaneat nomen. In eo autem qui virtute participat, nulla virtutis denominatio
est, ut qui bonitate participat bonus dicitur, qui iustitia, iustus, et alia
huiusmodi. Qui vero virtute participat, aut probus nominatur, aut sapiens; sed
neque probus, neque sapiens a virtute denominativa sunt, idcirco quod utrumque
nomen a virtute longe dissimile est, quod ipse sic ait: Aliquando autem posito
nomine denominative non dicitur id quod secundum ipsum quale dicitur. Et eius
rei proponere non omisit exemplum sed hoc in multis non potest inveniri, pauca
enim sunt (ut ipse ait) in quibus posito qualitatis nomine quae his
participant, a superiori qualitate qualia non dicantur. Dat autem his qualitatibus
pluralitatis calculum, ex quibus qualia nominantur ea quae his participant. Nam
(ut ipse ait superius) in pluribus et pene in omnibus denominative dicuntur.
Quocirca recta definitio est et proprio ordine constituta. Namque in principio hoc solum dictum est, esse
qualitatem secundum quam qualia dicerentur. Sed quoniam sunt quaedam quorum
qualitates ipsae propriis nominibus carent, quae vero his participant suis
vocabulis appellantur, ut in naturali potentia. Et rursus sunt quaedam quae in
qualitatibus quidem habeant propria nomina, in his vero quae ad eas ipsas
qualitates essent affecta, nulla ex propositis qualitatibus denominatio fieret,
hoc addidit, ab omnibus qualitatibus aut denominative dici qualia, quae illis
qualitatibus participaret, aut quomodolibet, aliter, id est sive posito nomine
qualitatis de eo non dicerentur, quae illa partieiparent, ut in eo quod est virtus,
sive ipsi qualitati positum nomen non esset, ut in eo quod est potentia
naturalis. Quare quoniam in his duabus qualitatis, in quibus vel posito nomine
non secundum nomen quae sunt, qualia denominative dicuntur, vel eum ipsis
qualitatibus nomen positum non sit, neutra ipsorum praedicatio denominative
fit. Ad concludendum omnem terminum qualitatis ait, aut denominative qualia a
qualitatibus appellari, aut quomodolibetaliter ab ipsis, ut non denominative
sed aliquoties quidem secundum potentiam, aliquoties vero secundum eamdem
qualitatem virtutis; eamdem enim qualitas est virtutis et sapientiae. Quocirca
concludit, ita qualia dici quaerumque ex his qualitatibus denominative
dicerentur, vel quomodolibet alio ab ipsis modo. Digestis in ordine prius
omnibus qualitatibus et eorum conclusione reperta, consueto ordine unaquaeque
proprietas uestigatur. INEST AUTEM ET CONTRARIETAS SECUNDUM QUALITATEM, UT
IUSTITIA INIUSTITIAE CONTRARIUM EST ET ALBEDO NIGREDINI ET ALIA SIMILITER; ET
SECUNDUM EAS QUALIA QUAE DICUNTUR, UT IUSTUM INIUSTO ET ALBUM NIGRO. NON AUTEM HOC IN OMNIBUS EST;
RUBEO ENIM ET PALLIDO ET HUIUSMODI COLORIBUS NIHIL EST CONTRARIUM CUM
QUALITATES SINT. Dicit in qualitatibus quaedam esse contraria, atque hoc probat
exemplis, albedo namque et nigredo contraria sunt, et quaecumque albedine
nigredineque participant; hoc est enim quod ait, et secundum eas qualia quae
dicuntur; nam sicut albedo nigredini contraria est, ita quoque albus nigro; sed
hoc qualitatis proprium non est, nam cum rubrum et pallidum qualitates sint,
aliique etiam colores huiusmodi, in his contrarium non est; nullus enim dicit
aliquid rubro vel pallido esse contrarium: nam quoniam album et nigrum
extremitates quaedam colorum sunt, et longissime a se distant, contraria sunt,
medietates vero contraria non habent: Namsi quis ponat rubrum nigro esse
contrarium, longissimeque distant quae sunt contraria, longissime igitur
nigredo a rubore distabit, et rursus albedo a nigredine plurimum distat; igitur
nigredini rubor est atque albedo contraria, uniusque rei duo contraria
inveniuntur, quod fieri non potest. Non est igitur nigredi contrarius rubor.
Similiter autem monstrabimus et in aliis mediis coloribus contrarium non esse.
Quocirca si huiusmodi coloribus contrarium nihil est, non in omni qualitate contrarietas
reperietur; quod si ita est, suscipere contraria qualitatis proprium non est. At vero nec in ipsis quoque formis quae manifeste
qualitates sunt, contrarietas invenitur; nam neque ciroulus quadrato, neque
quadratus triangulo, nec ulla figura ulli figurae potest esse contraria.
Quocirca manifestum est, suscipere contrarium non esse proprium qualitatis. Sed
quoniam sunt quaedam in qualitate quae sibimet videantur esse contraria, ut
iustitia et iniustitia, hinc quaedam quaestio solet oriri. Dicunt enim quidam
iustitiae iniustitiam non esse contrariam, putant enim quod dicitur iniustitia
privationem esse iustitiae, non tamen contrarietatem. Contraria enim propriis
nominibus, non contrarii privatione nominari, ut album nigro, habere tamen
iustitiam aliquam contrarietatem, cuius adhuc proprium nomen non sit inventum,
quod omnino falsum est. Multae enim habitudines privationis vocabulo
proferuntur, ut illiberalitas et imprudentia, quae nunquam virtutibus
opponerentur, quae sunt habitus, nisi ipsae quoque habitus essent, et in animis
habentium immutabiliter permanerent. At vero neque illud verum est, omnes
privationes negatione proferri. Surditas enim, cum sit auditus privatio, sine
negatione profertur; eodem quoquemodo caecitas. Nullus enim dicit inauditio,
neque inuisio, nec aliquid huiusmodi sed tantum surditas caecitasque nominantur
propriis nominibus, cum sint illa in habitu, visus, auditus, illa in privatione
ponenda. Igitur iustitia iniustitiae contraria est. Tradit ergo regulam, ea
quae contraria sunt, sub quo genere convenienter aptentur, quam regulam his
verbis ipse praescribit: AMPLIUS: SI EX CONTRARIIS UNUM FVERIT QUALE, ET
RELIQUUM ERIT QUALE. HOC AUTEM MANIFESTUM EST OMNIA ALIA PRAEDICAMENTA
PROFERENTI, UT SI EST IUSTITIA INIUSTITIAE CONTRARIUM, QUALITAS EST AUTEM
IUSTITIA, NIHILOMINUS QUALITAS ERIT INIUSTITIA; NULLUM ENIM ALIUD
PRAEDICAMENTUM CONVENIT INIUSTITIAE, NEC QUANTITAS NEC RELATIO NEC UBI NEC
OMNINO ALIQUID HUIUSMODI, NISI SOLA QUALITAS; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS SECUNDUM
QUALITATEM CONTRARIIS. Si ex duobus, inquit, contrariis manifestum fuerit unum
eorum contrariorum sub qualitate poni, simul manifestum erit quod etiam eius
contrarium convenienter qualitati supponatur, simulque demonstrat iniustitiam
esse qualitatem. Nam si iustitia apertissime qualitas est idcirco quod neque
qualitas, neque ad aliquid, neque ubi, nec quando, nec aliud ullum
praedicamentum est, nec sub ullo alio genere poni potest, nisi sub sola
qualitate, cum ei contraria sit inustitia, non est dubium iniustitiam quoque
qualitati subnecti, quod ipse quoniam 256C planius dixit, ut ipsa exemplorum
luce uulgavit, ad aliud nobis est transeundum. SUSCIPIT AUTEM QUALITAS MAGIS ET
MINUS; ALBUM ET ENIM MAGIS ET MINUS ALTERUM ALTERO DICITUR, ET IUSTUM ALTERUM
ALTERO MAGIS. ET IDEM IPSUM SUMIT INTENTIONEM (ALBUM ENIM CUM SIT, CONTINGIT
ILLUD FIERI ALBIUS); HOC AUTEM IN OMNIBUS NON EST SED IN PLURIBUS; DUBITABIT
ENIM QUIS AN IUSTITIA MAGIS ESSE IUSTITIA DICATUR; SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS
AFFECTIONIBUS. QUIDAM VERO IN HOC DUBITANT; DICUNT ENIM IUSTITIAM IUSTITIA NON
NIMIS MAGIS VEL MINUS DICI, NEC SANITATEM SANITATE; MINUS AUTEM HABERE ALTERUM
ALTERO SANITATEM DICUNT, ET IUSTITIAM MINUS ALTERUM ALTERO HABERE, SIMILITER ET
GRAMMATICAM ET ALIAS DISCIPLINAS. SED SECUNDUM EAS QUALIA QUAE DICUNTUR
INDUBITATE SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS; MAGIS ENIM GRAMMATICUS ALTER ALTERO
DICITUR ET IUSTIOR ET SANIOR, ET IN ALIIS SIMILITER. Aliud quoque proprium
protulit, quod tractata ratione ab integra proprietate qualitatis exclusit. Ait
enim qualitates posse vel intendi vel minui. Posse enim dicit alterum altero
plus album appellari, ut nix argento, et quae candidiora sunt marmora, et
iustum alterum altero magis et minus dicimus. Namque iustius aliquid factum,
necnon etiam iustissimum est. In quibus autem comparationes sunt, in his magis
minusque dici manifestum est; hoc quoque modo ipsum album, vel alia qualitas
non solum contra alterum eiusdem speciei comparata intentione crescit, et
relaxatione minuitur sed etiam a seipsa recipit comparationem: Dicitur enim
nunc quidem argentum candidius esse quam antea, cum fuerit detersum. Sed cum
haec ita sint, non est magis minusque suscipere proprium qualitatis; neque enim
sola qualitas magis minusque suscipit, haec enim intentio et relaxatio in his
quoque quae sunt ad aliquid invenitur, ut in eo quod est aequale et inaequale
possumus dicere plus aequale vel minus, et in caeteris huiusmodi; nec vero
omnes qualitates suscipiunt magis et minus, quod ipse sic ponit: Non autem in
omnibus hoc est sed in pluribus. Dubitabit enim quis an iustitia magis esse
iustitia dicatur, similiter autem et in aliis affectionibus. Quidam vero in hoc
dubitant: dicunt enim iustitiam iustitia non magis vel minus dici, nec
sanitatem sanitate; minus autem habere alterum altero sanitatem dicunt, et
iustitiam minus alterum altero habere. In hoc tres fuere sententiae. Quidam
namque dicebant, in omnibus secundum materiae habitudinem reperiri posse magis
et minus. Proprium namque esse materiae corporumque
intentione crescere et minui relaxatione, quae quorumdam Platonicorum sententia
fuit. Alia vero quae secundum certissimas verissimasque artes atque virtutes
non diceret esse magis et minus, secundum autem medias dici posse, ut haec ipsa
grammatica atque iustitia non dicitur magis grammatica neque magis iustitia.
Esse autem quasdam alias mediocres artes, in quibusidipsum posset evenire.
Tertia est de qua Aristoteles loquitur, quod ipsas quidem habitudines nulla
intentione crescere, nec diminutione decrescere putat sed eorum participantes
posse sub examine compositionis venire, ut de his magis minusue dicatur.
Sanitatem namque ipsam et iustitiam, alteram altera magis minusue non esse.
Neque enim quispiam dicit magis esse sanitatem alia sanitate. Sed hoc solum
dicere possumus magis habere sanitatem aliquem, id est esse saniorem, et magis
sanum, et minus sanum. Dicimus ergo quod ipsae quidem qualitates non suscipiunt magis et minus.
Qui vero secundum eas quales dicuntur, ipsi sub comparatione cadunt, ut
iustior, et sanior, et grammat. cior. Namque ipsa grammatica, id est
litteratura, non suscipit magis et minus, nullus enim dicit alteram altera
magis esse grammaticam sed eum qui grammatica ipsa participat. Dicimus
litteratum, quem a litteratura scilicet denominamus, litteratus autem suscipit
magis et minus, ut Donatus grammaticus plus erat aetate iam provecta
grammaticus, id est litteratus, quam cum primum ad huiusmodi studia devenisset.
Sed quamquam se haec ita habeant, tamen invenimus aliquas qualitates quibus
indubitate comparatio inveniri non possit, ut sunt quas ipse supposuit. TRIANGULUM VERO ET QUADRATUM NON VIDETUR MAGIS
SUSCIPERE, NEC ALIQUID ALIARUM FORMARUM. Haec enim quae ex quarta specie
qualitatis dicta sunt, magis minusue nullaratione suscipiunt, nullus enim dicit
plus esse alium circulum quam alium, nec magis esse illud triangulum quam
illud, dicitque fortasse maiorem, magis
autem non dicit. Huius autem rei haec ratio est, ut cum sit trianguli
definitio, figura quae sub tribus rectis lineis continetur, si qua sunt quae hanc
definitionem in se suscipiant, ut et ipsa tribus rectis lineis contineantur,
proprie triangulae formae sunt, eodem quoque modo et circulus ita definitur:
Circulus est figura plana, quae sub una linea continetur, ad quam ex uno puncto
qui intra ipsam est, omnes quae excunt lineae aequae sibi sunt. Rursus quadrati defnitio talis
est: Quadratum est quod quattuor aequalibus lineis et quattuor rectis angulis
continetur. Quaecumque igitur vel circuli
definitionem suscipiunt, vel quadrati, aequaliter vel circuli vel quadratae
formae sunt; si qua vero non suscipiunt, nullo modo sunt. Si qua vero sunt quae
neque quadrati suscipiunt definitionem, neque circuli, neque quadrati sunt,
neque circuli ut est figura quae parte altera longior dicitur. Illa enim ita
definitur, parte altera longior figura est quae sub quattuor lineis continetur,
rectisque angulis, quam quattuor lineae aequae sibi quidem non sunt, contra se
vero positae binae sibi aequae sunt. Ergo quia huiusmodi figura neque circuli
definitionem capit, neque quadrati aequaliter, neque circulus, neque quadratus
est. Si qua enim cuiuslibet forma definitionem suscipiunt, omnino eadem sunt.
Ut qui circuli circulus, qui quadrati quadratus, qui trianguli triangulus, qui
parte altera longioris, parte altera longior, et in caeteris eodem modo. Si qua
vero non suscipiunt, ut triangulum, circuli definitionem non capit neque omnino
circulus est, nec potest dici inter quadratum et triangulum, 258C quoniam
utraque circuli definitionem non capiunt, quadratum quidem plus esse circulum,
triangulum vero minus, omnino enim utraque a circuli ratione disiuncta sunt,
quod his verbis ab Aristotele tractatur: QUAECUMQUE ENIM DEFINITIONEM TRIANGULI
SUSCIPIUNT ET CIRCULI, OMNIA SIMILITER TRIANGULA VEL CIRCULI SUNT, DE HIS AUTEM
QUAE NON SUSCIPIUNT NIHIL MAGIS ALTERUM ALTERO DICITUR; NIHIL ENIM QUADRATUM
MAGIS QUAM PARTE ALTERA LONGIOR FORMA CIRCULUS EST; NULLUM ENIM IPSORUM
SUSCIPIT CIRCULI RATIONEM. SIMPLICITER AUTEM, SI UTRAQUE NON SUSCIPIUNT
PROPOSITI RATIONEM, NON DICITUR ALTERUM ALTERO MAGIS. NON IGITUR OMNIA QUALIA
SUSCIPIUNT MAGIS ET MINUS. EX HIS ERGO QUAE DICTA SUNT NIHIL EST PROPRIUM
QUALITATIS. Nam si hoc definitio facit, ut demonstret rationem cuiusque
substantiae, quaecumque definitione discrepant, illa etiam ipsa natura
substantiae discrepabunt. Recte igitur si quae cuiuslibet rei propositae sive
trianguli, sive quadrati definitionem non capiunt, ab eiusdem natura disiuncta
sunt. Quocirca neque triangulum, neque quadratum, neque circulus, neque
quidquid horum est, suscipiant magis et minus. Sed cum haec qualitates sint,
non omnes qualitates aeque magis minusue suscipiunt. Quod si neque in omni qualitate intentio diminutioque
provenit, neque in sola, quod haec eadem in relatione reperias, non est magis
minusue suscipere proprium qualitatis. Quodnam igitur qualitatis proprium esse dicendum est, id
ipse planissime subterposuit. SIMILE AUTEM ET DISSIMILE SECUNDUM SOLAS DICUNTUR
QUALITATES; SIMILE ENIM ALTERUM ALTERI NON EST SECUNDUM ALIUD NISI SECUNDUM HOC
QUOD QUALE EST. QUARE PROPRIUM ERIT QUALITATIS SECUNDUM EAM SIMILE ET DISSIMILE
DICI. Simile inquit et dissimile solae retinent qualitates. Nam quamvis simile
ad aliquid sit, tamen hoc ipsum quod dicimus, simile non dicimus, nisi quod
quale est. Nam si eadem qualitas sit in duobus, illa in quibus est similia
sunt, nec est aliud praedicamentum quod secundum simile et dissimile dici
possit, et de aiiis quidem omnibus notum est, quoniam de nullo dicitur. Quod si
quis de quautitate affirmet, dici posse secundum eam simile atque dissimile,
monstratum est secundum quantitatem non simile et dissimile sed aequale et
inaequale praedicari. Quocirca quoniam
per singula quaeque pergentibus, et in omnibus idem qualitatibus invenitur, et
in nullo alio predicamento esse perspicitur, recte hoc proprium qualitatis esse
firmavit. Sed quoniam cum de his quae referuntur ad aliquid tractaretur, affectus
atque habitus in his quae sunt ad aliquid numeravit, nunc vero eosdem quoque
qualitati supposuit, ipse sibi quamdam obiecit quaestionem, cur si prius sub
iis quae ad aliquid referuntur, ista subiecerit, nunc sub qualitatibus ea ipsa
posuerit. Superius namque monstravit ea quae essent a se diversa, easdem
species habere non posse, cum dicit diversorum generum et non subalternatim
positorum diversae species et differentiae sunt. Quocirca cum relatio atque
qualitas diversa sint genera, easdem utrique supponi species non oportet, hoc
est enim quod dicit: AT VERO NON DECET CONTURBARI NE QUIS NOS DICAT DE
QUALITATE PROPOSITIONEM FACIENTES MULTA DE RELATIVIS INTERPOSUISSE; HABITUDINES
ENIM ET AFFECTIONES EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID ESSE DIXIMUS. PAENE ENIM EA QUAE
SUNT IN OMNIBUS HIS GENERIBUS AD ALIQUID DICUNTUR, EORUM VERO QUAE SUNT
SINGULATIM NIHIL; SCIENTIA ENIM, QUAE GENUS EST, HOC IPSUM QUOD EST ALTERIUS DICITUR
(ALICUIUS ENIM SCIENTIA DICITUR), SINGULORUM VERO NIHIL HOC IPSUM QUOD EST
ALTERIUS DICITUR, UT GRAMMATICA NON DICITUR ALICUIUS GRAMMATICA NEC MUSICA
ALICUIUS MUSICA SED SI FORTE SECUNDUM GENUS PROPRIUM ET ISTAE DICUNTUR
ALICUIUS; UT GRAMMATICA ALICUIUS DICITUR SCIENTIA, NON 259D ALICUIUS
GRAMMATICA, ET MUSICA ALICUIUS SCIENTIA, NON ALICUIUS MUSICA; QUARE SINGULA NON
SUNT RELATIVA. Quam quaestionem validissima argumentatione dissolvit, his
scilicet verbis: Pene enim ea quae sunt in omnibus his generibus ad aliquid
dicuntur. Eorum vero quae sunt singulatim, id est epecies, nihil huiusmodi
sunt. Haec enim est argumentatio quam Graeci *epikeirema* vocant. In huiusmodi
affectionibus atque habitudinibus, quae inter ea sunt genera, eas solas ad
aliquid posse reduci, quae vero species essent illorum generum posse in
relativis sed in qualitatibus numerari, ut scientia cum sit habitudo 260A habet
sub se alias habitudines, grammaticam et geometriam. In hoc igitur scientia
ipsa quod genus est, ad aliquid semper refertur, dicimus enim scientiam
alicuius scientiam. Grammaticam vero quae eius species est, nullus dicit
alicuius esse grammaticam; dicatur enim si fieri potest grammaticam, Aristarchi
esse grammaticam. Sed omnia quaecumque dicuntur ad aliquid, convertuntur. Dicitur
ergo et Aristarchus, grammaticae Aristarchus, quod fieri non potest. Non igitur
grammatica Aristarchi, ut ad aliquid dicitur. Est etiam argumentum, non species
sed huiusmodi genera, ad aliquid appellari, ut cum ipsae quidem species ad
aliquid non dicantur, ut grammatica non dicitur alicuius grammatica, si quando
tamen est ut species ad aliquid referatur, id non secundum se sed 260B secundum
genus, ut grammaticae quoniam genus est scientiae quae relativa est, si quis
grammaticam ad aliquid referre contendat, non potest secundum ipsam
grammaticam, eam ad aliquid praedicare sed secundum scientiam, id est secundum
genus suum. Non enim dicitur grammatica alicuius grammatica sed fortasse
grammatica alicuius scientia. Non ergo grammatica secundum grammaticam ad
aliquid dicitur sed secundum scientiam. Et hoc est quod ait, ut grammatica non
dicitur aliovius grammatica, nec musica sed fortasse secundum genus proprium
istae dicuntur alicuius, ut grammatica alicuius dicitur scientia, non alicuius
grammatica. Ergo singularum specierum nihil est quod aliqua relatione
praedicetur. Genera vero harum specierum relativa sunt, quae paulo superius
dixi; quod enim ait: Pene enim in 260C omnibus qualitatibus genera ad aliquid
dicuntur, non autem aliquid eorum quae sunt singula, hoc demonstrare voluit,
genera ipsa habitudinem dispositionumque esse relativa, species vero generum
quas singulatim esse dixit, ad aliquid nullo modo praedicari. Quas idcirco esse
singulatim vocavit, quia grammatica una est, et rursus musica una; scientia
vero non una. Recte igitur species scientiae singulatim esse nominavit. Constat
igitur quod genera huiusmodi habitudinem dicantur ad aliquid, species vero ad
nihil aliud propria praedicatione referanlur. Quocirca quoniam huiusmodi
species relativas non esse demonstravit, nunc quod reliquum est qualitates esse
confirmat. DICIMUR AUTEM QUALES SECUNDUM SINGULA; HAEC ENIM ET HABEMUS
(SCIENTES ENIM DICIMUR QUOD HABEMUS SINGULAS SCIENTIAS); QUARE HAEC ERUNT ETIAM
QUALITATES, QUAE SINGULATIM SUNT, SECUNDUM QUAS ET QUALES DICIMUR; HAEC AUTEM
NON SUNT EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID. Illas esse qualilates superius confirmatum
est ex quibus aliqui quales vocarentur, nos autem idcirco grammatici dicimur,
non quod universalem scientiam sed quod ipsam grammaticam habeamus, et hoc vere
dicitur, idcirco nos dici scientes, quia grammatici sumus, potius quam idcirco
grammaticos quod aliquam scientiam retinemus. Nullus enim a generali scientia
grammaticus, aut sciens, nisi a singulatim scientia sciens, grammaticusque
perhibetur. Igitur quoniam ex his habitudinem speciebus quales vocamur, ipsae
species in qualitate numerandae sunt. Sed cum quis grammatica participat, de ea
etiam genus dicitur, et secundum eam non solum ad grammaticam sed ad scientiam
quoque coniungitur. Dicitur enim idcirco sciens. Ergo quoniam habens
grammaticam, et sciens, et grammaticus dicitur, non potest ulla scientia
participare, qui singulas non habuerit. Qui enim cunctis speciebus caret, illi quoque genere ipso
carendum est. Quare quoniam has species hahemus et secundum eas quales dicimur,
a grammatica scientes et grammatici nuncupamur, has autem ipsas species
monstratum est ad aliquid non referri. Recte igitur huiusmodi habitudines quae
in alterius relativis species sunt, in qualitate numeratae sunt. Quod si quis
hoc quoque inuitus accipiat, aliud addit quo totum quaestionis vinculum
soluetur; ait enim: AMPLIUS SI CONTINGAT IDEM ET QUALE ESSE ET RELATIVUM, NIHIL
EST INCONVENIENS IN UTRISQUE HOC GENERIBUS ANNUMERARE. Nam cum sit verum unam
eademque rem duobus diversis generibus suppositam esse non posse, illud tamen
convenit secundum aliud atque aliod unam eamdemque speciem duobus generibus
posse subnecti, ut in eo quod supra iam dictum est, cum Socrates substantia sit,
pater vero ad aliquid, cumque substantia discrepet atque relatio, nihil tamen
est inconveniens eumdem ipsum Socratem in eo quod homo est, substantiae
supponi, in eo quod habet filium, relationi. Quocirca si secundum aliam atque
aliam rem duobus generibus eadem res quaelibet diversissimis supponatur, nihil
inconveniens cadit. Ita quoque et habitudines in eo quod alicuius rei
habitudines sunt, in relatione ponuntur, in eo quod secundum eas quales aliquid
dicuntur, in qualitate numerantur. Quare nihil est inconveniens unam atque
eamdem rem, secundum diversas natura, suae potentias, geminis et si contingat
pluribus, annumerare generibus Qnocirca quoniam de qualitate tractatum est, nos
quoque orationis cursum ad reliqua praedicamenta vertamus. DE FACERE ET PATI SUSCIPIT
AUTEM ET FACERE ET PATI CONTRARIETATEM ET MAGIS 261D ET MINUS; CALEFACERE ENIM
ET FRIGIDUM FACERE CONTRARIA SUNT, ET CALEFIERI ET FRIGIDUM FIERI, ET DELECTARI
ET CONTRISTARI; QUARE SUSCIPIT CONTRARIETATEM FACERE ET PATI. ET MAGIS AUTEM ET
MINUS; EST ENIM CALEFACERE ET MAGIS ET MINUS, ET CALEFIERI MAGIS ET MINUS, ET
CONTRISTARI. SUSCIPIUNT ERGO ET MAGIS ET MINUS FACERE ET PATI. AC DE HIS QUIDEM
HAEC DICTA SUNT. Decursis quattuor praedicamentis quae
aliqua quaestione et consideratione ergo videbantur, tenuiter caetera
breviterque perstringit. Et de facere quidem et pati nihil in hoc libro, nisi
quod contraria suscipiant, et intentionem imminutionemque ab Aristotele est
disputatum, in aliis vero eius operibus plene ab eo perfecteque tractata sunt,
ut hoc ipsum de facere et pati in his libris quos *Peri geneseos kai phthopas*
inscripsit, de aliis quoque praedicamentis non illi minor in aliis operibus
disputatio fuit, ut de eo quod est ubi et quando in physicis, et de omnibus
quidem altius subtiliusque in libris quos *Meta ta physika* vocavit,
exquiritur. Ac de fecere quidem et pati ipse planissime posuit posse ea
suscipere contrarietates. Dicimus enim ignem calefacere et frigefacere, quod
scilicet ad faciendum refertur. Dicimus aquam calefieri et frigefieri, quod
nihilominus ad patiendi ducitur praedicamentum. Magis quoque et minus suscipere,
apertissimis demonstrat exemplis. Sic enim magis calefacere et minus, et magis
calefieri et minus dicitur. Atque haec hactenus, ipse enim haec apertissime
posuit. Est autem horum descriptio talis, quod in faciendo quidem, actus quidam
a quolibet in aliam rem veniens, consideratur a quo veniat. In patiendo autem in eo ille actus consideratur, in
quem venit. Actus enim et passio
simul in physicis esse monstrata sunt. Ac de facere quidem ac pati, ad praesens
tempus haec dicta sufficiant. DICTUM EST AUTEM ET DE SITU IN RELATIVIS, QUONIAM
DENOMINATIVE A POSITIONIBUS DICITUR. DE RELIQUIS VERO, ID EST QUANDO ET UBI ET
HABERE, PROPTEREA QUOD MANIFESTA SUNT, NIHIL DE HIS ULTRA DICITUR QUAM QUOD IN
PRINCIPIO DICTUM EST, QUOD HABERE SIGNIFICAT CALCIATUM ESSE VEL ARMATUM, UBI
VERO IN LYCIO, VEL ALIA QUAECUMQUE DE HIS DICTA SUNT. IGITUR DE HIS GENERIBUS
QUAE PROPOSUIMUS SUFFICIENTER DICTUM EST. Positio quidem quoniam ipsa est
alicuius, in iis quae sunt ad aliquid, numerata est sed quoniam omnis res quae
ab alio denominatur, aliud est quam id ipsum a quo denominata est, ut aliud
est, qui est grammaticus, atque grammatica, quamvis grammaticus a grammatica
denominelur. Ita cum sit positio relativa, quidquid
denominative a positionibus dicitur, hoc relativorum genere non tenetur.
Positio autem ipsa relativa est, positum vero est a positione denmninatum.
Statio enim cuiusdam statio est. Stare vero quoniam a statione denominatum est,
non ponitur in eo genere in quo statio fuit. Quare sub relatione hoc praedica
nentum non invenitur. Sed quoniam nihil est ad quod hoc reducere genus atque
aptare possimus, dicendum est suum esse genus. Ut accumbere ab accubitu, stare
a statione, et caetera quidem quae idcirco se Aristoteles exsequi denegat,
quoniam planissima sunt; ait enim: De reliquis vero id est, quando, et ubi, et
habere; propterea quia manifesta sunt, nihil de his ultra dicitur, quam quod in
principio dictum est, et eorum praedicta ponit exempla. Dicendum autem est breviter de
praedicatione quae est ubi et quando. Sicut ipsum ad aliquid per se esse non
potest nisi ex alio aliquo naturam trahat, ita et quando et ubi, esse non
potest, nisi locus ac lempus fuerit. Locum enim ubi, tempus vero quando,
comitatur. Non est autem idem tempus, et quando, nec ubi et locus sed proposito
prius loco si qua res in eo sit posita, ubi esse dicitur. Rursus si certa res
in tempore est, quando esse perhibetur, ut Apollinares ludi, oum sint in
tempore, quando eos esse dioimus. Habent autem haec quoque proprias
diversitates, ubi quidem, quod aliquoties infinite dicitur. Alicubi enim esse
dicimus aliquem, ut Socratem, aliquoties autem definite, ut in Lyceo vel in
Academia. Habet quoque ubi, secundum ipsum locum in quo est, aliquas
contrarietates. Sursum enim esse, et deorsum ubi esse dicitur. Temporum quoque
varietates in eo praedicamento, quod est quando, esse manifestum est. Futura enim et praesentia praeteritaque in quando
praedicamento veniunt. Dicimus enim fuisse aliquando Scipionem consulem
Romanum, nunc esse Orientis imperatorem, qui nunc Anastasius appellatur.
Futurum autem esse aliquem, quae scilicet secundum quando praedicamentum
dicuntur. Habere autem est quoddam extrinsecus veniens, neque innatum ei a quo
habetur, aliudque quam est illud ipsum a quo habetur, in se retinere, ut
armatum esse vel uestitum esse. Habere enim est uestes atque arma tenere, quae
cum eo nata non sunt, neque aliqua cum eo qui habet, communi natura
proprietateque iunguntur; sed quoniam de his Aristoteles tacuit, nobis quoque
nunc eorum longior tractatus omittendus est. Expeditis omnibus praedicamentis,
cur praeter propositum operis in hanc oppositorum disputationem sit ingressus,
a multis ante quaesitum est sed Andronicus hanc esse adiectionem Aristotelis
non putat, simulque illud arbitratur, idcirco ab eo fortasse hanc adiectionem
de oppositis, et de his quae simul sunt, et de priore, et de motu et de
aequivocatione, habendi non esse factam, quod hunc libellum ante Topica
scripserit, quodque haec ad illud opus non necessaria esse putaverit, sicut
ipse Categoria possunt ad sensum Topicorum, non ignorans scilicet quod
sufficienter in Topicis, quantum ad argumenta pertinebat, et de his omnibus
quae adiecta eunt, et de praedicamentis fuisse propositum. Sed haec Andronicus.
Porphyrius vero hanc adiectionem uacare et carere ratione non putat. Cuius hanc
prodidit causam. Ut enim multa sunt quae quod communibus animi conceptionibus
esse suggererent, in huius libri principiis ab Aristotele praedicta sunt, ut de
aequivocis, et univocis, et denominativis, et de his omnibus, quaecumque usque
ad substantiae disputationem ad ipsorum praedicamentorum utilitatem
cognitionemque praedicta sunt, ita quaedam fuisse quae essent quidem in
communibus sensibus, egerent tamen subtilioris divisionis modo, haec diligenter
supposita sunt, ut quid essent proprie teneretur, ne falsis opinionibus
traductus non firmus animus luderetur. Docet autem hoc, inquit, etiam ipse ordo
congruus rationique conveniens titulorum, hanc adiectionem fuisse perutilem
atque necessariam. Prius enim de oppositis, post vero de his quae simul sunt, et de his quae
posteriora sunt. Post autem de motu, ad postremum de habendi aequivocatione
sermonem faciens, libri seriem terminavit. Idcirco quod in omnibus quidem
praedicamentis ante quaesivit, utrum possint habere contraria. In his vero quae sunt ad aliquid, dixit magnum paruo
non posse esse contrarium sed oppositum. Quid vero esse oppositum dicere
praetermisit, ne ordo disputandi continuus rumperetur. Hic igitur recte quod
illic praetermiserat, prius edocuit. In relativis quoque de his quae sunt
prius, quaeque simul natura gignuntur, strictim tetigit, quod nunc diligenter
explicat. Faciendi vero patiendique praedicamenta sunt, in quibus quidam quasi
motus agitatioque consideratur; necesse igitur fuit motu dicere, qui naturam
faciendi atque patiendi vellet ostendere. Quis autem dubitet cuiuslibet
sermonis aequivocationem monstrare, esse perutile? Quare quoniam habere quoque
praedicamentum est, non fuit inconveniens neque perfluum de habendi aequivocatione
tractasse. DE OPPOSITIS QUOTIENS
SOLENT OPPONI, DICENDUM EST. DICITUR AUTEM ALTERUM ALTERI OPPONI
QUADRUPLICITER, AUT UT AD ALIQUID, AUT UT CONTRARIA, AUT UT HABITUS ET
PRIVATIO, AUT UT AFFIRMATIO ET NEGATIO. OPPONITUR AUTEM UNUMQUODQUE ISTORUM, UT
SIT FIGURATIM DICERE, UT RELATIVA UT DUPLUM MEDIO, UT CONTRARIA UT BONUM MALO,
UT SECUNDUM PRIVATIONEM ET HABITUM UT CAECITAS ET VISUS, UT AFFIRMATIO ET
NEGATIO UT SEDET Ñ NON SEDET. Illud quoque quaeritur utrum oppositionis nomen
aequivoce praedicetur. Dicimus enim quattuor modis opponi, aut ut contraria,
aut ut aliquid, aut ut habitum et privationem, aut ut affirmationem et
negationem. Hic ergo contenditur utrum aequivocatio quaedam circa has quattuor
diversitates sit, an id ipsum quod dicimus oppositum generis vice praedicetur,
ut sit univocum. Sed in hoc Stoicorum Peripateticorumque
diversa sententia fuit, et ut ipsi inter se Peripatetici, diverse sectati sunt.
Stoicorum quoniam longa sententia est, praetermittatur, aliis autem
Peripateticis placet nomen hoc oppositi de subiectis aequivoce praedicari, ita
affirmantibus, quoniam Aristoteles ita dixit: De oppositis quoties solent
opponi dicendum est hoc, id est quoties ad multiplicitatem pertinet aequivocationis.
Sed qui melius iudicavere, si oppositionis nomen generis loco dicunt debere
praedicari, idcirco quod cum nomen opposilionis de subiectis quattuor
oppositionibus praedicetur, ab his quoque definitio non oberret. Sunt enim
opposita quae in eodem, secundum idem, in eodem tempore, circa unam eamdemque
rem, simul esse non posunt, quod per singula quaeque pergentibus in singulis
oppositis invenitur. Namque album et nigrum, quae sunt contraria, unu eodemque
tempore circa unum idemque corpus partemque corporis simul esse non possunt,
nec seruus atque dominus eiusdem, eodem tempore idem seruus idem dominus est,
nec habitus et privatio; quis enim dicat in eodem oculo uno eodemque tempore et
visum posse esse et caecitatem? Iam vero affirmatio et negatio quam repugnantes
sint, quamque in eodem simul esse non possint, nulli dubium est. Quare si ea
quae sub oppositione ponuntur oppositionis nomen definitionemque suscipiunt,
quid est dubium oppositionem non aequivoce praedicari? His igitur positis, ad
eorum distantias differentiasque veniamus. QUAECUMQUE IGITUR UT RELATIVA
OPPONUNTUR, EA IPSA QUAE SUNT OPPOSITORUM DICUNTUR, AUT QUOMODOLIBET ALITER AD
EA; UT DUPLUM MEDII, HOC IPSUM QUOD EST, DICITUR DUPLUM; ET SCIENTIA SCIBILIS
REI SCIENTIA UT AD ALIQUID OPPONITUR, ET DICITUR SCIENTIA, HOC IPSUM QUOD EST,
SCIBILIS; ET SCIBILE, HOC IPSUM QUOD EST, AD OPPOSITUM DICITUR, SCILICET
SCIENTIAM (SCIBILE ENIM ALIQUA SCIENTIA SCIBILE DICITUR). QUAECUMQUE ERGO
OPPONUNTUR UT AD ALIQUID, EA IPSA QUAE SUNT OPPOSITORUM VEL ALIO QVOLIBET MODO
AD SE INVICEM DICUNTUR. Ea quidem huius oppositionis quae secundum relationem
dicuntur, et per seipsa plana atque uulgata sunt et superiori relationis
disputatione iam cognita. Illa enim sunt ad aliquid quaecumque id quod sunt
aliorum dicuntur, vel quomodolibet aliter ad ea, ut seruus domini seruus, et
dominus serui dominus, et magnum ad paruum dicitur, et rursus paruum refertur
ad magnum. Quod si hoc in relativis omnibus invenitur, nulla est dubitatio quin
etiam in his hoc deprehendi possit, quae secundum ad aliquid opponuntur, ut ea
ipsa id quod sunt oppositorum dicantur vel quomodolibet aliter ad opposita, ut
si est seruus domino oppositus, dominus serui dicatur, id est oppositi sui, et
rursus si dominus seruo oppositus est, domini seruus dicatur. Paruum vero ad
magnum, et magnum ad paruum, id est ad oppositum sibi. Atque hoc quidem in
omnibus secundum ad aliquid oppositionibus inveniri necesse est. Quocirca sit
haec proprietas eorum quae secundum ad aliquid opponuntur, quod ea ipsa quae
sunt ad opposita referuntur, et ipsorum esse dicuntur. His ergo ante
constitutis docet differentiam qua inter se ea quae secundum contrarietatem
dicuntur, vel ea quae secundum ad aliquid, discrepant atque dissentiunt; ait
enim. ILLA VERO QUAE UT CONTRARIA, IPSA QUIDEM QUAE SUNT NULLO MODO AD INVICEM
DICUNTUR, CONTRARIA VERO SIBI INVICEM DICUNTUR; NEQUE ENIM BONUM MALI DICITUR
BONUM SED CONTRARIUM; NEC ALBUM NIGRI ALBUM SED CONTRARIUM. QUARE DIFFERUNT ISTAE
OPPOSITIONES INVICEM. Dictum est in his quae secundum ad aliquid opponuntur,
quod ea ipsa id quod sunt ad id quod sibi est oppositum dicerentur. Contraria
vero et ipsa quidem opponuntur sibi sed id quod sunt ad opposita non dicuntur,
contraria autem dicuntur. Hoc autem huiusmodi est. Bonum malo contrarium dicimus
esse, et rursus malum bono. Nigrum quoque albo contrarium putamus, nihilominus
quoque album nigro. Sed cum hoc arbitramur, non tamen dicimus ea id quod sunt
esse oppositorum. Si enim diceremus ea id quod est bonum
esse oppositi sui, non diceretur bonum malo esse contrarium sed bonum esse mali
bonum. Nec ila praedicationem quis faceret nigrum albo esse contrarium sed
nigrum albi esse nigrnm. Hoc est enim id quod est nigrum dici ad oppositum
suum, si quis dicat nigrum albi esse nigrum; quod quoniam non dicitur, ea ipsa
quae sunt non dicuntur oppositorum, ea scilicet quae sibi ut contraria videntur
opponi. Sed quoniam dicimus bonum malo contrari uni, et nigrum albo contrarium,
quamquam id quod sunt oppositorum non dicantur, tamen ad opposita ut contraria
nominantur. Atque hoc est quod ait: Ipsa quidem quae sunt nullo modo ad
seinvicem dicuntur. Contraria vero sibi invicem dicuntur. Non enim dicitur
bonum mali bonum, hoc est enim id quod est opposili praedicare sed dicimus bonum
malo cootrarium. Quocirca differunt ea quae similiter ad aliquid opponuntur his
quae secundum contrarietatem sibi sunt opposita, quod ea quidem quae secundum
relationem opposita sunt id quod sunt oppositorum dicuntur. Illa vero quae ut
contraria, ipsa quidem quod sunt oppositorum nomine minime sed tantum contraria
praedicantur, ut bonum contrarium esse dicatur oppositi sui non boni. Dicimus
enim bonum malo contrarium, eum non dicamus bonum mali bonum. Sed quoniam
differentiam secundum ad aliquid oppositionis contrariorumque monstravit,
ipsorum inter se contrariorum differentiam discrepantiamque persequitur. QUAECUMQUE
VERO CONTRARIORUM TALIA SUNT UT IN QUIBUS NATA SUNT FIERI ET DE QUIBUS
PRAEDICANTUR, NECESSARIUM SIT ALTERUM IPSORUM INESSE, NIHIL EORUM MEDIUM EST
(QUORUM AUTEM NON EST NECESSARIUM ALTERUM INESSE, HORUM OMNIUM EST ALIQUID
MEDIUM); UT AEGRITUDO ET SANITAS IN CORPORE ANIMALIS NATA EST FIERI, ET NECESSE
EST ALTERUM IPSORUM INESSE ANIMALIS CORPORI, AUT AEGRITUDINEM AUT SANITATEM; ET
PAR QUIDEM ET IMPAR DE NUMERO PRAEDICATUR, ET NECESSE EST HORUM ALTERUM NUMERO
INESSE, VEL PAR VEL IMPAR; ET NON EST HORUM ALIQUID MEDIUM, NEQUE AEGRITUDINIS
NEQUE SANITATIS, NEQUE IMPARIS NEQUE PARIS. QUORUM AUTEM NOR EST NECESSARIUM
ALTERUM INESSE, HORUM EST ALIQUID MEDIUM; UT ALBUM ET NIGRUM IN CORPORE NATUM
EST FIERI, ET NON EST NECESSE ALTERUM EORUM INESSE CORPORI (NON ENIM OMNE
CORPUS VEL ALBUM VEL NIGRUM EST); ET PROBUM ET IMPROBUM DICITUR QUIDEM DE
HOMINE ET DE ALIIS PLURIBUS, NON EST AUTEM NECESSE ALTERUM INESSE HIS DE QUIBUS
PRAEDICATUR; NON ENIM OMNIA AUT PROBA SUNT AUT IMPROBA. ET EST ALIQUID HORUM
MEDIUM, UT ALBI ET NIGRI venETUM VEL PALLIDUM VEL QUICUMQUE ALII COLORES SUNT,
FOEDI VERO ET PULCHRI QUOD NEQUE PULCHRUM EST NEQUE FOEDUM. IN ALIQUIBUS QUIDEM
MEDIETATIBUS POSITA SUNT NOMINA, UT ALBI ET NIGRI venETUM ET PALLIDUM; IN
ALIQUIBUS VERO NON EST NOMINE ASSIGNARE MEDIETATEM, UTRIUSQUE VERO NEGATIONE
DEFINITUR, UT NEC BONUM NEC MALUM, NEC IUSTUM NEC INIUSTUM. Brevis contrariorum
partitio hoc modo facienda est. Contrariorum alia sunt habentia medietatem,
alia vero non habentia, et eorum quorum est aliquid medium, in aliis plures
medietates, in aliis vero una tantum medietas invenitur. Atque horum aliquae
medietates propriis nominibus appellantur in aliquibus 267B vero ipsae quidem
medietates propriis appellationibus carent, contrariorum vero negatione
signantur. Sed haec quae dicta sunt a primordio repetentes propriis probemus
exemplis. Illa vero contraria quae medio carent talia sunt, ut necesse sit
alterum eorum proprio inesse subiecto, ut est aegritudo et sanitas. Omne enim corpus in quo
aegritudo sanitasque versatur, aut aegrum aut sanum est. Atque ideo quoniam
aegritudo et sanitas medietate carent, alterutrum eorum inerit ei subiecto, in
quo utraque nata sunt fieri, et de quo praedicantur. Nam quoniam in corpore
animalis sanitas et aegritudo fieri nata est, id est ita fieri solet, et ita
omne natum est aninial, ut aut sanum esse possit aut aegrum. Et quoniam de
animalis corpore aut sanum, aut aegrum praedicatur, necesse est quoniam haec
medio carent in omni corpore animalis aut aegritudinem, aut sanitatem esse. Quocirca eorum quae medio carent, necesse alterum
interesse subiecto, et quaecumque talia sunt, ut alterum ipsorum subiecto
inesse necesse sit, nulla inter ea medietas clauditur. Illa vero contraria in
quibus aliqua medietas est non sunt talia, ut eorum necesse sit alterum inesse
subiecto. Nam in illis quae medio carent idcirco alterutrum subiecto inesse
necesse est, quod eorum medietas nulla est quae possit interea subiectae inesse
substantiae, ut in numero quoniam paritas et imparitas medium nihil habenti
(omnis enim numerus aut par aut impar est nec est quod propterea numero inesse
possit), ideo omnis numerus aut par aut impar est. In his vero quae inter se
medietatem aliquam complectuntur, non est necesse semper alterum contrariorum
inesse. Potest namque inesse medietas, ut in colore, quoniam album atque nigrum
contrarietatis vice diversa sunt, habent autem medium quod est rubrum vel
pallidum, idcirco non omne corpus vel album vel nigrum est, quoniam potest
aliquando in subiectis corporibus albi atque nigri medietas inveniri. Videmus
namque rubrum corpus, ut rosam multosque praeterea flores, quos verni temporis
clementia parturit. Recte igitur dictum est, eorum quorum non sunt aliquae
medietates, alterum semper inesse subiectis, et in quibus necesse est alterum
inesse, fieri non posse quin illic medietas ulla sit. Eodem quoque modo et quae
medietates habent, non necessario alterutra subiectis inesse, et quae non est
necesse alterutra subiectis inesse, non est dubium quin illic quaedam possit
esse medietas sed in aliquibus quidam plures, in aliquibus autem una est
medietas, ut in colore inter album alque nigrum plures medietates sunt. Est
enim (ut dictum est) rubrum, et quoque pallidum, eodem quoque modo venetum, et
multa praeterea huiusmodi. In calido vero atque frigido una medietas est, quae
dicitur tepor. Horum autem quibus una medietas est, in aliis nornen est
positum, in aliis non. Et positum quidem nomen est, ut inter calidum frigidumque, hanc enim
medietatem tepidum esse praedicamus. Non est vero positum in eo quod
Aristoteles ipse sic dixit: Improbi vero et probi, quod neque probum est, neque
improbum. Nam quoniam bonum atque in ulum sibi sunt contraria, non autem
necesse est omne quod boni malive susceptibile est, vel bonum esse vel malum,
idcirco dixit bonum malumque, cum sint contraria, habere quamdam medietatem,
cui nomen positum quidem non sit sed nihilominus eam quis inter has
contrariorum naturas inveniet. Nam quod dictum est a posterioribus inter bonum
malam qua esse ea quae dicantur indifferentia, ut interest virtutem atque
turpitudinem, quae utraque sibi sunt contraria, divitiae et pulchritudo, quae
(ut Stoici putant) neque mala neque bona sunt, atque idcirco indifferentia
nominavere sed hoc ipsum quod dicimus indifferens apud priores nomen non erat,
et a posterioribus inventum est. Aristoteles autem qui hoc nomine usus nunquam est,
ait probum atque improbum habere quidem aliquam medietatem, verumtamen eam
nullo nomine nuncupari sed eam utriusque contrarii negotiatione definivit. Ait
enim medietatem probi atque improbi esse, quod neque probum esset neque
improbum, ut iusti atque iniusti medietas est, quod neque iustum, neque
iviustum est. Sed ne videatur inconveniens aliquid
negationibus definiri, ipse ait: In aliquibus vero non est nomine assignare
medietatem, utriusque vero negatione definitur. Namque ubi est una medietas, si
utraque contraria sint remota, sola tantum medietas permanebit, ut in eo quod
est bonum et malum, quoniam his una medietas est, sublato bono atque malo,
solum quod neque bonum, neque malum est relinquitur. Quocirca tota rursus
divisio breviter assumenda est. Eorum quae sunt contraria quorum necesse est
semper alterum inesse in his, in quibus ea secundum propriam naturam inesse
contingunt, ea nullam inter se retinent medietatem, ut in corpore sanitas et
aegritudo, in numero paritas atque im paritas. Quaecumque vero in his in quibus
esse possunt, non ita sunt, ut eorum necesse si alterum inesse, haec aliquam
inter se qualitatem medietatis amplectuntur, ut albedo atque nigredo, rubrum,
frigidum atque calidum teporem. Horum autem alia sunt quae unam solam continent
medietatem, alia vero quae multas, et multas, ut inter album atque nigrum,
pallidum, venetum, quae medietates sunt. Inter calidum atque frigidum una sola
est medietas, tepor. Horum autem quae unam retinent medietatem, in aliis nomina
sunt posita, ut in eo ipso calore ac frigore. Est enim tepor medietas caloris
atque frigoris. In aliquibus vero nomen positum non est, ut in eo quod est
bonum atque malum, iustum atque in iustum. In his enim medietas nomen positum
non habet sed utrorumque contrariorum negationibus definitur, ut dicamus eam
esse boni atque mali medietatem, quod neque bonum est malum, eamque esse iusti
et iniusti medietatem, quae utraque contrarietate summota, utrorumque negatione
relinquitur, ut est neque iustum, neque iniustum. PRIVATIO VERO ET HABITUS
DICUNTUR QUIDEM CIRCA IDEM ALIQUID, UT VISIO ET CAECITAS CIRCA OCULUM;
UNIVERSALITER AUTEM DICERE EST IN QUO NASCITUR HABITUS FIERI, CIRCA HOC DICITUR
UTRUMQUE EORUM. Ordine tertiam speciem propositae oppositionis exsequitur eam
quae secundum habitum privationemque dicitur, atque in ea unam similitudinem
posuit quae illi est cum contrarietate coniuncta. Nam sicut ea quae sunt
contraria circa idem sunt, ut album, quoniam semper in corpore est, nigrum
quoque semper est in corpore, et iustitia, quoniam semper animo inserta est,
iniustitia quoque mentis est vitium, ita quoque ea quae secundum privationem
habitumque dicuntur, circa idem semper necesse est inveniri, ut quoniam visus
habitus est (habemus enim visum) et visus est in oculos circa oculum, caecitas
quoque, quae privatio visus est, praeter oculum non est. Auditus etiam, qui
habitus est, quoniam circa aures est, eius quoque privatio quae surditas dicitur,
ab auribus non recedit; ita quoque et circa quod fuerit habitus, circa idem
ipsum illius habitus privatio consideratur. Atque hinc regulam dat.
Universaliter enim dicit in quo sit in eo fieri privationem. Quid vero sit
privari, continuata dispositione subiunxit: PRIVARI VERO TUNC DICIMUS
UNUMQUODQUE HABITUS SUSCEPTIBILIUM, QUANDO IN QUO NATUM EST INESSE VEL QUANDO
NATUM EST HABERE NULLO MODO HABET. Quid sit privatio hac Aristoteles
definitione conclusit. Neque enim quaecumque non habent visum, caeca dicuntur,
nec vero surdum est omne quod non sentit auditum, nemo enim neque parietem
caecum dixerit, nec surdum lapidem, neo quidquid huiusmodi est. Sed ea sola privari
dicimus habitu, quaecumque aut habuere habitum eoque caruere, aut habere
potuere et non habent. Parietem autem idcirco non dicimus caecum, quod in eo
visus naturaliter venire non potuit. Paruos vero catulos quibus visus non est,
non satis digne aliquis caecos esse pronuntiet. Eo enim tempore nondum
naturaliter visum habere possunt. Si vero exhaustis diebus quibus his oculi patefieri et
lucem haurire naturaliter possunt, non habeant visum, eos caecos esse
manifestum est. At vero neque ostrea dicuntur edentula, quoniam naturaliter non
habeant dentes sed nec infantulos quibus adhuc nondum huiusmodi aetas est, ut
habeant dentes, vocamus edentulos sed si aut is qui ante habuit, dentes amiserit,
aut quo iam tempore habere naturaliter debet, dentes non habet, ut si quis
puerorum septimo anno omnino nullum creaverit, illos iure edentulos appellamus,
atque hoc est, quod ait: EDENTULUM ENIM DICIMUS NON QUI NON HABET DENTES, NEC
CAECUM QUI NON HABET VISIONEM SED QUI, QUANDO CONTIGIT HABERE, NON HABET (MULTA
ENIM EX NATIVITATE NEQUE DENTES HABENT NEQUE VISIONEM SED NON DICUNTUR EDENTULA
NEQUE CAECA). Hoc est, non omne quod non videt caecum, nec quod dentes non
habet edentulum appellamus. Plura enim sunt quae aut omnino aut certo tempore
naturaliter haec habere non possunt sed est illa privatio quoties si habitum
non habet, qui habere naturaliter potest, et eo tempore cum iam per naturam
illius 270B esse compos habitus possit, vel si habens quis retinensque habitum,
illum cuiuslibet incursione casus amiserit, ut in pueris iam adultis si non
habeant dentes. Nam quoniam homines sunt, possunt habere; quod si habentes
amiserint, edentuli dicuntur; si vero omnino non creuerint dentes, quoniam iam
pueris aeque adultis ut dentes haberent, naturaliter poterat evenire, id quo
casu aliquo vel aegritudine officiente factum est, eos edentulos et habitudentium
privatos esse nominamus. PRIVARI VERO ET HABERE HABITUM NON EST HABITUS ET
PRIVATIO; HABITUS ENIM EST VISUS, PRIVATIO VERO CAECITAS, HABERE AUTEM VISUM
NON EST viSUS, NEC CAECUM ESSE CAECITAS (PRIVATIO ENIM QUAEDAM EST CAECITAS,
CAECUM VERO ESSE PRIVARI, NON PRIVATIO EST). Hic verissima ratione monstratur
utrum ea que sub privatione atque habitu cadant privationes sint atque habitus
an minime: nam quoniam habitus est visus, privatio vero caecitas, sub habitu
vero est habere visum, et sub privatione esse caecum, utrum habere visum idem
sit quod ipse qui habetur visus, et utrum idem sit caacum esse quod caecitas,
perspicaciter intuentibus aliud quoddam est habere aliquid quod habetur. Tres
namque res sunt in eo in quo est habitus, is qui habet ea res quae habetur, et
habere, ut est is qui videt, et ipse visus, et hoc ipsum quod ex utrisque, fit
ex eo scilicet qui videt et visu, quod est videre. Distat autem et videre ab eo
qui videt, et hoc ipsum videre rursus a visu. Aliud est enim id quod fit quam
is qui facit. Videre autem videns operatur, aliud est igitur videre quam
videns. Distat autem videre etiam a visu, aliud namque est id quod fit quam id
per quod aliquid geritur, videre autem per visum fit. Distat ergo videre ab eo
ipso (qui ipsum videre efficit) visu sed videre visum habere est, visum autem
habere habitum retinere est, et visus habitus est. Non est igitur idem habitus
et quid est sub habitu, id est quemlibet habitum retinere. Eodem quoque modo
etiam in privatione, et illic quoque tres sunt res, is qui privatur, hoc ipsum
quod fit, id est privari, et ipsum quo quis privatur, id est ipsa privatio.
Quod si distat is qui habet eo ipso quod est habitum habere, distat et is qui privatur
eo quod est privari. Quod si etiam distat quod est habere habitum illo ipso habitu qui habetur. Distat
necessario id quod est privati illa ipsa scilicet privatione qua quisque
privatur. Quare neque id quod sub habitu est habitus appellari potest neque id
quod sub privatiove privatio. Recte igitur dictum est habitum habere non esse
habitum privarique non esse privationem: cui rei aliqua quaedam validior vis
argumentationis adiungitur, quam Aristoteles ita pronuntiat. NAM SI IDEM ESSET
CAECITAS ET CAECUM ESSE, UTRAQUE DE EODEM PRAEDICARENTUR; NUNC VERO MINIME SED
CAECUS QUIDEM DICITUR HOMO, CAECITAS VERO NULLO MODO DICITUR. Si idem inquit
esset caecitas quod est esse caecum, de quocumque caecum esse diceretur, de eo
quoque caecitas praedicaretur sed caecum dicimus esse hominem, caecitatem vero
ipsum hominem nullus dicit: quare quoniam in utrisque diversa est praedicatio,
et de quo caecitas dicitur, non de eo dicitur caecum, rursumque de quo caecum
esse praedicatur, is caecitas dici non potest, non est dubium quin aliud sit
caecum esse quam caecitas, id est privationem esse aliud quam privari: sed
quamvis distent, aequali tamen oppositionis vice funguntur, quod ipse loquitur
sic: OPPONI QUIDEM ET ISTA VIDENTUR, PRIVARI SCILICET ET HABERE HABITUM,
QUEMADMODUM PRIVATIO ET HABITUS; IDEM ENIM MODUS EST OPPOSITIONIS; Aequa namque
proportione sibi privatio atque habitus opponuntur, et ea quae sub privatione
habituque clauduntur. Cur enim si privatio atque habitus, id est visus et
caecitas sibi sunt opposita, non etiam videre atque esse caecum eodem modo
invicem sibimet opponantur. Quare quamquam haec distent, tamen modus in his
oppositionis aequalis est. NON EST AUTEM NEC QUOD SUB AFFIRMATIONE VEL
NEGATIONE EST NEGATIO VEL AFFIRMATIO; AFFIRMATIO ENIM ORATIO EST AFFIRMATIVA ET
NEGATIO ORATIO NEGATIVA, EORUM VERO QUAE SUNT SUB AFFIRMATIONE YEL NEGATIONE
NIHIL EST ORATIO. DICUNTUR AUTEM ET ISTA SIBI OPPONI UT AFFIRMATRO ET NEGATIO;
NAM ETIAM IN HIS MODUS OPPOSITIONIS IDEM EST; QUEMADMODUM ENIM AFFIRMATIO AD
NEGATIONEM OPPONITUR, UT SEDET - NON SEDET, SIC RES QUAE SUB UTRISQUE EST SIBI
OPPONITUR SEDERE ET NON SEDERE. Ad quartam oppositionis speciem transitum
fecit, quae secundum affirmationem negationemque dicitur. Affirmatio autem est
quae aliquam rem alicui quadam participatione coniungit, negatio vero quae
aliquam rem ab aliqua re quadam separatione disiungit, ut est: Omnis homo est
animal animal enim ad hominem haec oratio iungit. Participat enim homo proprio genere, scilicet animal,
negatio vero: Homo lapis non est. Disiungit enim naturam lapidis ab humanitate
qui negat sed multa de his in libro de interpretatione dicenda sunt. Quare plenior
horum disputatio in tempus aliud differatur. Aristoteles vero simplicissime et
pene incuriose propter eos qui instituuntur definitiones affirmationis
negationisque signavit, dicens negationem affrmationemque, affirmativas esse
negativasque orationes. Quod si examinatius ac subtilius definisset,
affirmationem per affirmativam orationem non definiret. Nam si dubium est quid
sit affirmatio, nihilo magis clarum atque perspicuum est quid sit affirmativa
oratio. Idcirco quod si quis nescit quid sit affirmatio, idem sine dubio
nesciturus est quid oratio sit affirmativa. Sed idcirco hic indulgentius
terminavit, quod in libro Perihermeneias utriusque veram plenamque vim
definitionis aptavit. Eadem quoque in his ratio est qua sunt sub affirmatione
et negatione, quae in his quae sub privatione atque habitu ponebantur, nam
sicut non est idem habitus atque privatio quod habere habitum atque privari,
ita non idem est affirmationem et negationem esse quod est sub affirmatione et
negatione. Affirmatio est, verbi gratia sedet Socrates, negatio vero, non sedet
Socrates. Sub affirmatione autem hoc ipsum sedere Socratem, id est hoc quod sub
affirmatione dicit facere. Sub negatione vero non sedere Socratem, id est non
facere id quod negatio submovet. Hoc autem ita probatur, quod omnis affirmatio
omnisque negatio orationes sunt, sicut eorum supradicta definitio
determinatioque monstravit. Sedere autem et non sedere, id est facere et non
facere, orationes non sunt, quod si affirmatio et negatio orationes sunt,
dicitur id quod sub affirmatione et negatione est, ea ipsa affirmatione et
negatione distare. Sed in hoc servant illam quoque similitudinem quod ea ipsa
sibi sunt opposita, quae secundum affirmationem negationemque dicuntur. Sicut
enim ipsa affirmatio quae dicit sedet Socrates, et quae dicit, non sedet
Socrates, ita quoque id ipsum quod est sedere Socratem, et non sedere, certa
ratione similitudinis opponuntur. Sed quoniam quattuor species oppositionis
dictae sunt, nunc Aristotelis uestigia persequentes, earum differentias colligamus,
quae sunt numero sex: nam si quae res sint quattuor, easque differre a se ac
distare volumus, sex solas differentias invenimus. Cum enim primam differre a
secunda ac tertia atque quarta ponimus, tres sunt differentiae. Item secundam
rem a prima re differre ostendere atque demonstrare superfluum est. Cum enim
primae rei ad secundam distantiam colligeremus, quid secunda distaret a prima
docuimus. Relicta igitur primae ad secundam rem differentia, secundae et
tertiae, item secundae quartaeque differentiae monstrabuntur, quae sunt duae,
quae tribus superioribus iunctae quinque solas efficiunt. Restat tertiae rei
quartaeque distantia. Nam primae ad secundam atque tertiam demonstrata est
discrepantia, cum prima a secunda distaret, atque eodem modo a tertia
monstrabamus. Id his probatur exemplis. Nam cum oppositio ea quae est secundum
ad aliquid, ab his oppositionibus quae sunt secundum contrarietatem,
privationem atque habitum, atque affirmationem et negationem, distare
proponitur, tres sunt differentiae. Cum vero ea quae secundum privationem atque
habitum oppositio est, a contrariis et ab affirmatione negationeque discrepat, duae
sunt differentiae quae iunctae superioribus quinque perficiunt. Idcirco enim
quid distaret habitus atque privatio, ea oppositione quae relativa est
praetermisimus, quoniam prius monstravimus quid relativa oppositio ab habitu
privationeque differret; non est enim dubium aequam esse in utrisque
differentiam, cum una ab alia discrepaverit. Restat una sola differentia, quae
est contrariorum ad affirmationem scilicet et negationem; praetermissa namque
est contrariorum differentia, de relativa scilicet et secundum habitum
privationemque oppositione, quid haec superius a contrarietate distaret,
monstratum est. Quare quoniam quot sunt horum differentiae cognitum est, ad
sequentis operis ordinem veniamus. QUONIAM AUTEM PRIVATIO ET HABITUS NON SIC
OPPONUNTUR UT AD ALIQUID, MANIFESTUM EST; NEQUE ENIM DICITUR HOC IPSUM QUOD EST
OPPOSITI; VISUS ENIM NON EST CAECITATIS VISUS, NEC ALIO ULLO MODO AD IPSUM
DICITUR; SIMILITER AUTEM NEC CAECITAS DICITUR CAECITAS VISUS SED PRIVATIO VISUS
CAECITAS DICITUR. AMPLIUS OMNIA QUAECUMQUE AD ALIQUID DICUNTUR CONVERSIM
DICUNTUR, QUARE ETIAM CAECITAS, SI ESSET EORUM QUAE SUNT AD ALIQUID,
CONVERTERETUR ILLUD AD QUOD DICITUR; SED NON CONVERTUNTUR; NEQUE ENIM DICITUR
VISUS CAECITATIS. Et caetera quidem quae sunt differentia perspicue superius in
contrariorum differentia relativa oppositione ante praemissa sunt. Unam namque
differentiam contrariorum relativorumque dixit esse, quod contraria non ita ut
ea quae sunt ad aliquid converterentur. Neque enim quis pronuntiat malitiam
bonitatis esse malitiam, neque bonitatem malitiae esse bonitatem, velut filium
patris esse filium, rursusque patrem filii patrem. Eadem quoque et in his quae
secundum privationem habitumque redduntur, dicitur differentia. Nam sicut ea
qua sunt ad aliquid opposita, adversum semetipsa redduntur, et omnia ad
opposita praedicantur, non eodem modo in habitu atque privatione est. Nullus enim dicit caecitatis
esse visum, nec rursus visus esse caecitatem. Quocirca si ea quae sunt relativa
ad opposita praedicantur, conversimque dicuntur -- cum enim sit oppositus filio
pater, pater filii dicitur, scilicet ad oppositum, rursusque convertitur ut
patris filius appelletur -- quoniam hoc in his quae sunt secundum privationem
et habitum non dicitur. Neque enim cum sit visus oppositus caecitati, secundum
privationem atque habitum dicitur visus caecitatis, id est nunquam secundum
hanc oppositionem aliquid oppositi praedicatur neque convertitur, neque enim
dicitur caecitas visus, recte privatio atque habitus non in eadem qua relativa
sed in alia specie numerata sunt. QUONIAM AUTEM NEQUE UT CONTRARIA OPPONUNTUR
EA QUAE SECUNDUM PRIVATIONEM ET HABITUM DICUNTUR, EX HIS MANIFESTUM EST. QUORUM
ENIM CONTRARIORUM NIHIL EST MEDIUM, NECESSE EST, IN QUIBUS NATA SUNT FIERI AUT
DE QUIBUS PRAEDICARI, ALTERUM IPSORUM INESSE SEMPER; HORUM ENIM NIHIL ERAT
MEDIUM, QUORUM NECESSE ERAT ALTERUM INESSE EORUM SUSCEPTIBILI, UT IN
AEGRITUDINE ET SANITATE ET IMPARI ATQUE PARI. QUORUM AUTEM EST ALIQUID MEDIUM
NUNQUAM NECESSE EST OMNI INESSE ALTERUM; NAM NEQUE ALBUM AUT NIGRUM NECESSE EST
OMNE ESSE EORUM SUSCEPTIBILI, NEC FRIGIDUM NEC CALIDUM (NIHIL ENIM PROHIBET
ALIQUAM IPSORUM INESSE MEDIETATEM); ERAT ETIAM ISTORUM MEDIETAS, QUORUM NON
NECESSE ESSET ALTERUM INESSE EORUM SUSCEPTIBILI, NISI FORTE ALIQUIBUS
NATURALITER CONTIGERIT UNUM IPSORUM INESSE, UT IGNI CALIDUM ESSE ET NIVI ALBUM
(IN HIS AUTEM NECESSE EST DEFINITE UNUM IPSORUM INESSE, ET NON HOC AUT ILLUD;
NEQUE ENIM POTEST IGNIS ESSE FRIGIDUS NEC NIX ESSE NIGRA); QUARE NON NECESSE
EST OMNIBUS EORUM SUSCEPTIBILIBUS ALTERUM HORUM INESSE SED SOLIS HIS QUIBUS
NATURALITER UNUM INEST, ET HIS DEFINITE UNUM, NON AUTEM HOC AUT ILLUD. Prolixitatem
textus idcirco contraxi quod et ea ipsa quae dicuntur supra iam dicta sunt, nec
longior ordo possit aliquod creare fastidium, quod nos hac textus divisione
seiunximus. Et prius quidem proponit ante oculos omnes inter se contrariorum
differentias, quas ipse quantum potero brevissime commemorabo; ait enim
contrariorum quae mediis carent semper alterum inesse ei quod illas
contrarietates 274C suscipere potest, ut aegritudo et sanitas, quoniam semper
in animalis corpore reperitur, et ea sine ullo est adversus suum contrarium
medio. Idcirco omne corpus animalis semper aut aegrotat aut sanum est, et
semper alterum aut sanitatis aut aegritudinis inest ei quod has suscipit
contrarietates. Eorum vero contrariorum quae habent aliquam medietatem, non
necesse est semper alterum inesse ei cui accidunt, ut album atque nigrum, cum
sint utraque contraria, quoniam habent aliquam medietatem, ut rubrum, veniunt
autem semper in corpora, non necesse est omne corpus fieri, aut album aut
nigrum, quoniam potest aliquando contingere ut illa eorum medietas corpori
cuilibet eveniat. Atque hoc ita est in iis quae medio non carent, quae ipsa
mediata vocamus, exceptis his quibus una contrarietas est insita per naturam,
ut nix alba est, ignis calidus. In his enim unam semper necesse est evenire non
aliam, nec utrumlibet sed definite unam. Id enim non venit in ignem, ut
aliquando sit calidum, aliquando frigidum, aliquando vero quod horum medietas
est tepidum sed semper naturali calore succenditur; nec nix aliquando fit
nigra, nec rursus rubea, nec ullis aliis coloribus permutatur sed solum semper
alba est. Cum haec ita sint, ea quae secundum habitum privationemque
opponuntur, si et ab his contrariis distare monstrata sint quae mediis carent,
et ab his quae intra se quamdam medietatem qualitatis includunt, et ab his
quoque quae, cum mediate sint, tamen definite alicui insunt, perfecte
monstratum est ea quae secundum habitum et privationem sunt a contrariis
discrepare. Quare quid distent Aristotele teneamus auctore. IN PRIVATIONE VERO
ET HABITU NEUTRUM VERUM EST EORUM QUAE DICTA SUNT, NEQUE ENIM SEMPER EORUM
SUSCEPTIBILI NECESSE EST ALTERUM IPSORUM INESSE; QUOD ENIM NONDUM NATUM EST
HABERE VISUM NEQUE CAECUM NEQUE viSUM HABERE DICITUR, HABENS VISUM DICITUR; ET
HORUM NON DEFINITE ALTERUM SED AUT HOC AUT ILLUD (NEQUE ENIM NECESSE EST AUT
CAECUM AUT HABENTEM VISUM ESSE SED AUT HOC AUT ILLUD); IN CONTRARIIS VERO,
QUORUM EST MEDIETAS, NUMQUAM NECESSE EST OMNI ALTERUM INESSE SED ALIQUIBUS, ET
HIS DEFINITE UNUM. QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM SECUNDUM NEUTRUM MODUM QUEMADMODUM
CONTRARIA OPPONUNTUR ITA SIBI SUNT EA QUAE SUNT SECUNDUM PRIVATIONEM ET HABITUM
OPPOSITA. Dat primo differentias quibus ea quae sunt secundum habitum et
privationem opposita, ab iis quae sunt immediata contrariis distent. In his
enim contrariis quae medium non habent, semper necesse est ipsorum alterum
inesse ei quod his ipsis subiectum est. In habitu vero et privatione non ita
est. Non enim semper quaelibet res aut habitum habet aut privationem sed est tempus
quando utrumque non habeat, ut catuli quibus nondum per naturam oculi patent.
Illos enim nec habere habitum dicimus, quoniam non vident, nec privatos visu,
quoniam paruuli adhuc visum per naturam habere non possunt Igitur horum quae
sibi secundum privationem habitumque sunt opposita, non semper alterum subiecto
inest eorum. Sed eorum quae sunt contraria immediata,
id est medio carentia, semper alterum susceptibili inest. Distat igitur ea quae
secundum habitum et privationem est oppositio, iis quae secundum contraria
putantur opponi. Sed quoniam sunt quaedam contraria quae insunt alicui per
naturam, ut nivi album, igni calidum, coruo nigrum, etiam ab his discrepat
oppositio privationis et habitus. Ea enim quae per naturam insunt definita sunt
et nullo modo permutantur, ut est album nivi. Non enim nix aut alba aut nigra
est sed tantum alba, et coruus non aut albus aut niger sed solum niger. In
privatione vero et habitu una res esse non potest definita sed semper aut
privatio contingit, aut habitus, et hoc est quod ait, et horum non definite
alterum sed aut hoc aut illud. Neque enim necesse est aut caecum esse aut
habentem visum definite subaudiendum est, catulus enim qui per naturam non dum
videt, aut habitum habiturus est, id est visum, aut eo privandus est, ut sit
caecus sed non definite unum sed aut hoc aut illud indefinite contingit. Distat
igitur haec oppositio his contrariis quae aliquibus per naturam immutabiliter
accidunt. Restat igitur ut his contrariis quae mediata sunt hanc oppositionem
differre doceamus. In illis enim non semper necesse erit contraria inesse
subiecto, idcirco quod eorum medietates possint subiectis evenire substantiis,
ut album vel nigrum quod non est alicui per naturam sed tantum secundum
accidens. Possunt enim utraque non esse in corporibus, quoniam his vel rubrum
vel pallidum, quae sunt eorum medietates eveniunt. In privatione vero id et
habitu non est. Quando enim poterit per naturam habere habitum, utrisque quae
ea suscipiunt, carere non possunt. Catulus enim cum per naturam videre
potuerit, aut habitum habere dicitur, et est videns, aut privationem, si fuerit
caecus. Ita semper ab eo tempore 276B quo illi per naturam utrumlibet habere
concessum est, alterutrum retinebit, id est aut privationem retinebit, aut
habitum. Quocirca si in his contrariis quae medio non carent, potest fieri ut
utraque contraria in subiecto non sint, in privatione vero et habitu ab eo
tempore quo per naturam potest utrumque retinere, fieri non potest nisi eorum
habeat alterum, distant haec quoque mediata ab his quae secundum vim
privationis atque habitus opponuntur. Sed ante monstratum est et his contrariis
quae per naturam essent, et iis quae medio carerent, hanc oppositionem esse
dissimilem. Recte igitur positum est privationis atque habitus oppositionem ab
his quae opponuntur ut contraria, discrepare. AMPLIUS IN CONTRARIIS, CUM SIT
EORUM SUSCEPTIBILE, POTEST FIERI IN ALTERNA MUTATIO, NISI 276C CUI NATURALITER
UNUM INSIT, UT IGNI CALIDO ESSE; QUOD ENIM SANUM EST POTEST AEGRESCERE, ET
ALBUM NIGRUM FIERI, ET FRIGIDUM CALIDUM, ET EX PROBO IMPROBUM ET EX IMPROBO
PROBUM FIERI POTEST (IMPROBUS ENIM IN MELIOREM CONSUETUDINEM SERMONEMQUE
PERDUCTUS VEL PARUM SESE DABIT IN MELIUS; SIN VERO VEL SEMEL PARUAM INTENTIONEM
SUMAT, MANIFESTUM EST QUONIAM AUT PERFECTISSIME PERMPOMBAUR AUT MAGNAM SUMAT
INTENTIONEM; SEMPER ENIM MOBILIOR AD VIRTUTEM FIT, SI QUAMLIBET A PRINCIPIO
SUMPSERIT INTENTIONEM, QUARE ERIT POSSIBILE MAIOREM ILLUM INTENTIONEM SUMERE;
ET HOC SAEPIUS FACTUM PERFECTE IN CONTRARIAM HABITUDINEM CONSISTERE, NISI
TEMPORE PROHIBEATUR). IN PRIVATIONE VERO ET HABITU IMPOSSIBILE EST AD INVICEM
FIERI MUTATIONEM; AB HABITU ENIM AD PRIVATIONEM FIT PERMUTATIO, 276D A
PRIVATIONE VERO AD HABITUM IMPOSSIBILE EST; NEQUE ENIM FACTUS ALIQUIS CAECUS
RURSUS vidIT, NEC CALUUS RURSUS CRINITUS FACTUS EST, NEC EDENTULUS DENTES
CREAVIT. Aliam rursos contrariorum et huius oppositionis quae secundum habitum
privationemque dicitur, discrepantiam ponit. Ea enim quae contraria sunt, possunt in alterna
variatis vicibus permutari. Quod enim calidum est potest effici frigidum, rursusque
quod frigidum est potest in caloris verti qualitatem. His tamen (ut dictum est)
solis exceptis, quibus una quaelibet res contrariorum naturaliter insita est,
in his enim solis fieri non potest alterna mutatio: in his vero quae accidenter
et non per naturam subiectis eveniunt, fit semper in contraria permutatio, ut
ex sano aegrum, ex aegro rursus sanum corpus efficitur animalis. Iam vero illud verum est, ex bono proclivior semper
semita videtur ad malum, et facillima esse ex probitate ad malitiam permutatio,
quod Terentiano docetur exemplo: A labore proclivem ad libidinem. Sed quamquam
difficilis sit transitus ad virtutes a turpitudine vitiorum, Aristoteles tamen
fieri posse hunc transitum confirmat. Huius enim philosophi sententia est,
virtutes non esse scientias, ut Socrates ait, neque ut Stoici naturaliter eas
esse sed discibiles, et per quamdam boni consuetudinem hominum mentibus
inseriri. Atque ideo si quis sit quibuslibet prioribus vitiis obnoxius, si eum
melior sermo susceperit, et sapientium consuetudine confabulationeque comatur,
aliquid ex ante actis vitiorum illecebris emendabitur, et sese aliquantulum
exuet, et paululum liberior ad meliora procedet. Ita ut sit primo quidem minus
malus, post vero non malus, deinde iam iamque aliquantulum bonus. Cui si
huiusmodi intensio frequentissime fiat, nec paruitate temporis praeveniatur,
aut ei terminus mortis offecerit, non est dublum illum ex pessimo per probas
consuetudines confabulationesque sapientum, in perfectam virtutis habitudinem
permutari. Est igitur ex bono in malum, et ex malo in bonum rursus permutatio,
atque hoc quidem fit in contrariis. In habitu vero et privatione non fit, est
namque permutatio sed haec una tantum, nulla ratione sese convertens; ait enim:
Ab habitu ad privationem 277C permutatio, a privatione vero ad habitum
impossibile est. Et hoc planissime docet exemplis. Quis enim unquam ex caeco
factus est videns? quis aliquando caluus crinitus efficitur? cui amissis aetate
dentibus rursus alii procreantur? Quare si in contrariis fit alterna mutatio,
in privatione vero atque habitu non fit, distat haec oppositio ab ea scilicet
oppositione quae fit secundum contrarias qualitates. QUAECUMQUE VERO UT
AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPONUNTUR, MANIFESTUM EST QUONIAM SECUNDUM NULLUM MODUM
EORUM QUI DICT SUNT OPPONUNTUR; IN HIS ENIM SOLIS NECESSE EST HOC QUIDEM ESSE
VERUM ILLUD VERO FALSUM. NAM NEQUE IN CONTRARIIS NECESSE EST SEMPER ALTERUM
ESSE VERUM, ALTERUM VERO FALSUM, NEC IN RELATIVIS, NEQUE IN HABITU ET PRIVATIONE;
UT SANITAS ET AEGRITUDO CONTRARIA SUNT SED NEUTRUM IPSORUM NEQUE VERUM NEQUE
FALSUM EST; SIMILITER AUTEM ET DUPLUM ET MEDIUM QUAE UT AD ALIQUID OPPONUNTUR,
NON EST EORUM ALTERUM FALSUM ALTERUM VERUM; NEC VERO EA QUAE SECUNDUM HABITUM
ET PRIVATIONEM SUNT, UT VISUS ET CAECITAS. OMNINO AUTEM NIHIL EORUM QUAE
SECUNDUM NULLAM COMPLEXIONEM DICUNTUR AUT VERUM AUT FALSUM EST; OMNIA AUTEM
QUAE DIXIMUS SINE COMPLEXIONE DICUNTUR. Expositis his differentiis quibus vel
contrariis relativa, vel privatio et habitus relativis, vel rursus privatio et
habitus contrariis discreparent, nunc sequitur quid his omnibus secundum
affirmationem negationemque opposita distent, et dat signum proprium affirmationis
et negationis, ut eas semper quaeramus agnoscere, ut si qua sint quae hoc signo
minime teneantur, illa ab affirmationis negationisque oppositione deferre
dicamus. In affirmatione enim et negatione fieri
non potest, ut si affirmatio vera sit, statim falsa negatio non sit; si negatio
vera, aftirmatio mendacii nota carere possit, ut si qu is dicat. Socrates ambulat, Socrates non
ambulat. Si verum est Socratem ambulare, falsum est non ambulare, et rursus si
verum est non ambulare, falsum est ambulare. Hanc autem veri falsique
divisionem nullus unquam in aliis oppositionibus poterit invenire. Nam in his
quae sunt ad aliquid non solum non est necesse oppositionem ipsam sibi verum
falsumque dividere sed in his nulia omnino neque veritas, neque falsitas
invenitur. Si quis enim dicat hoc tantum, pater, vel rursus, filius, neque
verum aliquid neque falsum pronuntiat. Et in contrariis quoque idem est, nam
cum bono malum sit contrarium, si quis nominet bonum, et si quis rursus
simpliciter pronuntiet malum, nulla in hac praedicatione neque falsitas, neque
veritas est. Eodem quoque se modo habet etiam in his quae secundum habitum
privationemque dicuntur. Similiter evim nihil neque verum, neque falsum est, si
quis visum nominet vel caecitatem, hoc autem idcirco evenit, quia omnia,
quaecumque sunt, in quibus aut falsitas, aut veritas invenitur, secundum
aliquam complexionem dicuntur. Ea vero quae simpliciter proferuntur, veri atque
falsi prolatione carent, ut ipse ait, cum in principio omnia praedicamenta
numeraret, dicens singula eorum quae essent dicta in nulla affirmatione dici,
quadam vero complexione inter se horum praedicamentorum veritatem falsitatemque
gigni, de quibus Aristoteles edocuit praeter complexionem aliquam in sermonibus
veritatem falsitatemque inveniri non posse. Si quidem exemplo quoque hoc
manifestum est. Si enim dixero, Socrates homo est, aut verum aut falsum est.
Quod si hoc tantum dicam Socrates, aut rursus, homo, nihil in eo neque
veritatis neque falsitatis est. Quocirca quoniam omnis affirmatio cum
complexione profertur, potest in ea, aut veritas, aut falsitas inveniri. Ea
vero quae sunt ad aliquid simpliciter et sine ulla complexione dicuntur.
Similiter autem et contraria, et ea quae sunt secundum habitum privationemque
sibimet opposita, ut est pater filius, bouum malum, visus caecitas, qua,
quoniam sine complexione dicuntur (ubi autem complesio non est, illic nec
falsitas neque veritas est. In affirmationibus vero solis et negationibus quae
secundum complexionem dicuntur, aut veritas aut falsitas reperitur, secundum
affirmationem et negationem oppositio a cunctis aliis superioribus distat. AT
VERO MAGIS HOC VIDETUR CONTINGERE IN HIS QUAE SECUNDUM COMPLEXIONEM DICUNTUR
(SANUM ENIM ESSE SOCRATEM ET AEGROTARE SOCRATEM CONTRARIA SUNT) SED NEC IN HIS
QUOQUE NECESSE EST SEMPER ALTERUM VERUM ESSE, ALTERUM AUTEM FALSUM; CUM ENIM
279A SIT SOCRATES, EST HOC QUIDEM VERUM ILLUD VERO FALSUM, CUM AUTEM NON SIT,
UTRAQUE FALSA SUNT; NAM NEQUE AEGROTARE NEQUE SANUM ESSE VERUM EST CUM IPSE
SOCRATES NON SIT OMNINO. IN PRIVATIONE VERO, CUM NON SIT, NEUTRUM VERUM EST, ET
CUM SIT, NON SEMPER ALTERUM VERUM EST; VISUM ENIM HABERE SOCRATEM ET CAECUM
ESSE SOCRATEM OPPONUNTUR UT HABITUS ET PRIVATIO, ET CUM SIT, NON EST NECESSE
ALTERUM VERUM ESSE VEL FALSUM (QUANDO ENIM NON EST NATUS UT HABEAT, UTRAQUE
FALSA SUNT), CUM AUTEM NON SIT OMNINO SOCRATES, SIC QUOQUE UTRAQUE FALSA SUNT,
ET HABERE EUM VISUM ET EUM ESSE CAECUM. Quoniam videntur quaedam contraria
secundum complexionem dici, in quibus aut falsitas reperitur aut veritas sed
neque ut affirmatio sit neque ut negatio, de his quoque dicit, quid distent his
complexionibus, quae secundum affirmationem negationemque dicuntur. Nam sicut
aegritudo est contraria sanitati, ita quoque aegrotum esse Socratem, ei quod
est sanum esse contrarium est. Oratio quoque quae dicit Socrates sanus est,
contraria est ei quae pronuntiat Socrates aegrotat. In his ergo et veritas
invenitur et falsitas. Quod igitur haec distant ea oppositione quae secundum
vim affirmationis aut negationis opponitur, hoc scilicet quod subsistente re,
de qua utraque dicuntur, utrumlibet eorum verum est, si tamen ea contraria
praedicantur, quae mediis carent, nam vivente et subsistente Socrate, quoniam
aegritudo et sanitas immediata contraria sunt, si quis de Socrate dicat:
Socrates sanus est, rursusque alius pronuntiet: Socrates aegrotat, unam veram,
unam falsam esse necesse est. Socrates enim vivens aut aegrotat aut sanus est,
et si verum est eum aegrotare, sanum esse falsum est, et si falsum est
aegrotare, sanum esse verum est; si vero Socrates ipse non subsistat neque
omnino sit, utrumque de eo falsum est dicere, quoniam aegrotat et sanus est.
Qui enim omnino non est, neque omnino poterit aegrotus esse nec sanus. Ergo in
contrariis subsistente re de qua praedicantur, semper una praedicatio vera est,
alia falsa, in his scilicet contrariis quae secundum complexionem dicuntur et
carent medio. Non subsistente autem re, contrarietates utraeque sunt falsae. Illa
vero quae secundum privationem habitumque dicuntur, si cum complexione
praedicentur, et subsistat res, non necesse est aliam veram esse, aliam falsam,
et eum res omnino non sit, utraeque sunt falsae. Socrates enim cum sit iam in
suae matris aluo, et nondum sit genitus in lucem quidem editus non est, ipse
tamen est atque vivit sed tunc neque videns est neque caecus, et videns quidem
non est; quoniam nondum in lucem est editus. Caecus vero idcirco non dicitur, quoniam adhuc videre
non poterat. Ergo cum sit atque subsistat res de qua habitus et privatio
praedicantur, potest fieri ut de ea falsa utraque praedicentur; si vero res de
qua dicitur non sit, omnino utrasque falsas esse necesse est, ut cum Socrates
omnino non est, falsum est eum dicere vel videntem 280A esse vel caecum. Ille enim videt atque caecus est
qui vivit atque subsistit, cum vero de quo dicitur non sit omnino, utraque de
eo falso dicuntur. In catulis quoque idem est, nam cum iam sunt editi,
subsistunt quidem; sed neque caeci sunt neque videntes, quia nondum per naturam
visum habere potuerunt. Sin vero omnino non sint, rursus falsum est de his
utrumque praedicari. In affirmatione vero et negatione non ita est, ut ipse
pronuntiat. IN AFFIRMATIONE VERO VEL NEGATIONE SEMPER, VEL SI SIT VEL SI NON
SIT, ALTERUM IPSORUM VERUM, ALTERUM FALSUM ERIT; AEGROTARE ENIM SOCRATEM ET NON
AEGROTARE SOCRATEM, CUM SIT IDEM IPSE, MANIFESTUM EST QUONIAM ALTERUM EORUM
VERUM VEL FALSUM EST, CUM NON SIT, SIMILITER (NAMQUE AEGROTUM ESSE, CUM NON
SIT, FALSUM EST, NON AEGROTARE VERO VERUM EST). QUARE IN SOLIS HIS ERIT SEMPER
ALTERUM IPSORUM VERUM ESSE VEL FALSUM, QUAECUMQUE UT AFFIRMATIO ET NEGATIO
OPPONUNTUR. In affirmatione, inquit, et negatione sive res subiecta subsistat,
sive non sit omnino, semper in una veritas, in alia falsitas inveniuntur. Non esse enim idem dicere aegrotare aliquem quod non
esse sanum, neo idem caecum esse quod non videre perspicacissime docet. Nam qui
aegrotat nisi subsistat non potest aegrotare. Non esse autem sanum, non ita
est, nam etiamsi non sit omnino aliquis, potest de eo qui non est haec negatio
praedicari. Quod enim omnino non est, sanum esse non potest, quod sanum esse
non potest non est utique sanum. Eodem quoque modo est et de caecitate et de
visu, neque enim idem est dicere caecum esse aliquem quod non videre; qui enim
caecus est, subsistit vivitque, ut sit caecus, non videre vero etiam de omnino
non subsistente dici potest. Qui enim non subsistit omnino videre non potest,
et qui videre non potest non videt. Quocirca in affirmatione et negatione sive
sit de quo dicitur sive non sit, una semper vera est, altera falsa. Nam cum sit Socrates et vivat,
si de eo verum est dicere, quoniam videt, falsum est dicere, quoniam non videt,
et si de eo verum est dicere, quoniam sanus est, falsum est dicere de eo
quoniam non est sanus. Si negationes
verae sunt, falsae sunt affirmationes. Si vero res subiecta non subsistat
omnino, de ea quidem affirmatio falsa est, negatio semper vera. Nostro enim tempore cum Socrates
non est neque subsistit, si quis dicat Socrates videt, et alius dicat Socrates
non videt, falsum quidem est de eo dicere, quoniam videt, verum autem quoniam
non videt. Qui enim omnino non est, videre non potest, qui videre non potest,
non videt. Ita firmum immutabileque semper manet in affirmationibus et
negationibus alteram semper veram, alteram falsam in praedicatione constitui.
Quocirca quoniam in contrariis et in iis quae secundum privationem habitumque
sunt, si cum complexione utraque dicantur de re non subsistente, falsa sunt
utraque quae praedicantur. Cum hoc idem in affirmationibus et negationibus non
sit, omnes caeterae oppositiones ab affirmatione et negatione dissentiunt. Monstratae
sunt igitur oppositiones quattuor et sex differentiae: una quidem contrariorum
et eius quae est ad aliquid; secunda contrariorum et eorum quae sunt secundum
habitum et privationem; tertia contrariorum et eius oppositionis quae est
secundum affirmationem et negationem; quarta relativorum et eius quae est
secundum habitum et privationem; quinta relativorum et eius quae est
affirmationis et negationis; sexta privationis et habitus ad negationem et
affirmationem. Sed post has oppositionum differentias quaedam de contrariis ad
multas proficientia quaestiones ab Aristoteles traduntur. CONTRARIUM AUTEM EST
BONO QUIDEM EX NECESSITATE MALUM (HOC AUTEM MANIFESTUM EST EX UNAQUAQUE
INDUCTIONE, UT SANITATI AEGRITUDO ET IUSTITIAE INIUSTITIA ET FORTITUDINI 281B
TIMIDITAS, SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS), MALO VERO ALIQUOTIENS BONUM CONTRARIUM
EST, ALIQUOTIENS MALUM (DIMINUTIONI ENIM, QUAE MALA EST, SUPERFLUITAS QUAE ET
IPSA MALA EST CONTRARIUM EST). IN PAUCIS AUTEM HOC ALIQUIS VIDEBIT, IN PLURIBUS
AUTEM SEMPER MALO BONUM CONTRARIUM EST. Hoc loco monstratur quod omne bonum
semper malo contrarium est, non autem omni malo semper bonum, nam quodcumque
fuerit bonum, solum illi malum contrarium est, malo autem et bonum potest esse
contrarium et malum. Sanitati enim
quae bona est, aegritudo quae est mala, contraria est. Rursus felicitati quae est bona,
infelicitas quae ipsa quoque est mala, contraria est. Est autem invenire malum
quod duas habet contrarietates, boni scilicet et alterius mali. Nam cum ea sunt
contraria quae a se plurimum distent, cum sit timiditas habitus animi pessimus,
duas habet contrarietates, temeritatem scilicet et fortitudinem, nam qui omnia
timet et est timidus et qui nihil timet omnino in quo est temeritas, longe a
sese distant et discrepant, quocirca sibi contraria sunt, cum utraque sint
mala. Rursus quoniam bonum malo contrarium, et fortitudo bona est, timiditas mala
erit, et erit fortitudini contraria oppositaque timiditas. Duae igitur
contrarietates opponuntur timiditati, temeritas et fortitudo; sed temeritas
contraria est secundum longissimam distantiam quantitatemque discrepantis
habitus atque contrarii. Timiditas
vero fortitudini videtur opposita, secundum qualitatem bonitatis atque
malitiae. Quare sufficienter est demonstratum bona semper malis esse contraria,
mala vero etiam malis. Inductio autem est singulorum exemplorum collectio, et
ad universalem per ea cognitionem collectionemque reductio, ut si quis dicat
qui musicam novit musicus est, et ab ea denominatur, et medicus qui medicinam,
rursus qui grammaticam grammaticus, et ex his singulis rebus colligat
universaliter, et quicumque aliquam artem novit eiusdem denominatione signatur,
ut a grammatica grammaticus, a medicina medicus, et caetera huiusmodi. Quocirca
hoc quod supra diximus de contrariis, Aristoteles exemplorum planissima
inductione 282A firmavit Illud quoque addidit mala posse malis esse contraria,
in paucissimis inveniri, semper autem mala bonis esse contraria. Nam et in his
ipsis in quibus mala malis contraria sunt, inest tamen ut etiam simul bonis
contraria esse videantur, ut timiditas, quoniam temeritati contraria est, simul
est etiam fortitudini contraria. Sed non necesse est, ut quodcumque malum bono
est contrarium, mox etiam mali esse contrarium, ut aegritudo sanitati quidem,
quod est bonum contraria est, alii vero malo contraria non est. Recte igitur
dictum est, malum malo contrarium in paucioribus inveniri. AMPLIUS IN
CONTRARIIS NON EST NECESSE, SI ALTERUM FVERIT, ET RELIQUUM ESSE; SANIS ENIM
OMNIBUS, SANITAS QUIDEM ERIT, AEGRITUDO VERO MINIME; SIMILITER ET ALBIS OMNIBUS
ALBEDO QUIDEM ERIT, NIGREDO VERO NON ERIT. AMPLIUS SI SOCRATEM SANUM ESSE ET
SOCRATEM AEGROTARE CONTRARIUM EST, ET NON CONTINGIT SIMUL EIDEM UTRAQUE INESSE,
NUMQUAM CONTINGET, CUM ALTERUM CONTRARIORUM SIT, RELIQUUM ESSE; NAM CUM SIT
SANUM ESSE SOCRATEM, NON ERIT AEGROTARE SOCRATEM. Dictum est in relatione,
quaedam relativa simul esse naturaliter, ut cum sit filius, pater est, cum vero
sit pater, sine filio esse non posse. Quocirca simul semper sunt pater et
filius, hoc vero in contrariis non est. Ait enim non necesse est simul semper
esse contraria. Si enim nullus aegrotet et sint omnes sani, cum sit sanitas,
non erit aegritudo, et una contrarietate manente, alia omnino non erit, ut si
quis hoc idem dicat de cygnis, etenim omnes cygni sunt albi, in cygnis nigredo
non erit. Atque hoc idem ad universalia referendum est. Nam si omnia quae sunt
alba sunt, omnino nigredo non erit. Tractum autem hoc videtur esse sigillatim a
partibus. Nam quod duo contraria in eodem uno eodemque tempore esse non
possunt, ut Socrates cum sanus est, aegrotus non est, et cum sanus est, manente
sanitate, non esse poterit aegritudo. Et non erit necessarium uno contrario
posito, mox subsequi alterum. Nam si necesse esset uno contrario constituto,
mox aliquid sequi, posset idem Socrates uno eodemque tempore, et sanus esse et
aeger, quod fieri non potest. Non est igitur necesse cum sit una contrarietas
mox aliam sequi. Quocirca fieri potest ut cum unum contrarium sit, 282D aliud
non sit. Idque in singularibus etiam necesse est, ut in eo quod est Socratem
esse sanum, non est Socratem aegrotare, quod Socratis sanitati est contrarium
Socrates enim quamquam contrariorum susceptibilis sit, quoniam substantia est,
tamen uno eodemque tempore contraria utraque non suscipit. MANIFESTUM EST AUTEM
QUONIAM CIRCA IDEM VEL SPECIE VEL GENERE NATA SUNT FIERI CONTRARIA; AEGRITUDO
NAMQUE ET SANITAS CIRCA CORPUS ANIMALIS, ALBEDO VERO ET NIGREDO SIMPLICITER
CIRCA CORPUS, ET IUSTITIA ET INIUSTITIA IN ANIMA. Docet circa quae semper
possint esse contraria. Ait enim circa eas res quae aut genere eadem sint aut
specie, ut est corpus quidem animalis unum secundum genus, omnium enim
animalium unum genus est, et circa hoc aegritudo vel sanitas invenitur. Similiter et circa corpus omne
indiscrete, vel animalia vel inanimati, albedo et nigredo est, quod scilicet
omne corpus et ipsum secundum genus est, unum, namque his genus est substantia.
Iustitia quoque et iniustitia in anima est. Omnis autem anima quae iustitiam
iniustitiamque suscipit, rationalis est, id est hominis; sed omnes homines idem
sunt secundum speciem, omnes igitur animae eaedem secundum speciem sunt;
iustitia ergo et iniustitia circa easdem res secundum speciem reperiuntur.
Quocirca recto iam conclusum est, omnia contraria circa easdem res vel secundum
genus, vel secundum speciem iveniri. NECESSE EST AUTEM OMNIA CONTRARIA AUT IN
EODEM GENERE ESSE AUT IN CONTRARIIS GENERIBUS, VEL IPSA ESSE GENERA; ALBUM
QUIDEM ET NIGRUM IN EODEM GENERE (COLOR ENIM IPSORUM GENUS EST), IUSTITIA VERO
ET INIUSTITIA IN CONTRARIIS GENERIBUS (HUIUS ENIM VIRTUS, HUIUS VITIUM GENUS
EST); BONUM VERO ET MALUM NON SUNT IN ALIQUO GENERE SED IPSA SUNT GENERA. Monstrat
id quod reliquum est, id est ubi possunt remper contraria uestigari, omnia enim
quae sunt contraria, aut sub eodem genere sunt, aut sub contrariis generibus,
aut ipsa sunt genera. Sub eodem genere sunt contraria, ut album et nigrum sub
uno genere, id est colore, color enim albedinis et nigredinis est genus. Haec igitur sub uno sunt genere. Alia vero contraria
in contrariis generibus inveniuntur, ut iustitia et iniustitia. Iustitiae enim
genus est bonum, iniustitia a vero malum, malum vero bono contrarium est,
iustitiae ergo et iniustitia sub contrariis generibus sunt. Rursus alia ipsa
sunt genera, ut bonum et malum, utraque sunt genera sub se malorum bonorumque
positorum, et non hoc nunc dicitur quod bonitas et malitia nulli alii generi
subduntur, ponuntur enim sub qualitate. Sed particularium bonorum et malorum
non esse alia genera, nisi ipsum bonum et malum generaliter. Recte igitur bonum
et malum aliorum particularium bonorum, malorumque genera sunt numerata. Quare
rectissime dictum est omnia contraria, aut sub eodem esse genere, ut album et nigrum
sub colore, aut in contrariis generibus, ut iustitia atque iniustitia sub bono
et malo, aut ipsa esse genera, ut est ipsum bonum et malum, qua genera
iustitiae atque iniustitiae numerata sunt. DE MODIS PRIORIS. PRIUS ALTERUM
ALTERO DICITUR QUADRUPLICITER. PRIMO QUIDEM ET PROPRIE SECUNDUM TEMPUS,
SECUNDUM QUOD SCILICET ANTIQUIUS ALTERUM ALTERO ET SENIUS DICIMUS (EO ENIM QUOD
PLUS EST TEMPORIS LONGAEVIUS ET ANTIQUIUS DICITUR). Postquam vero de oppositis
disputationem quantum ad praesens tempus attinebat explicavit, nunc quae priora
dici possint, quae posteriora disserit. Et ait, primo quidem et proprie, et
quod in usu prius 284A dicimus, hoc est quando aliquam rem alia res tempore
praecedit, et superat, et dum proprie loquimur secundum temporis praecessionem,
aliud antiquius dicimus, aliud senius. Antiquius quidem in iis quae inanimata
sunt, ut Porphyrio placet, senius vero in iis quae anima non carent: ut si quis
dicat antiquius fuisse bellum Thebanorum atque Graecorum Troiae excidio,
idcirco quod tempore praecedat, filii namque ducum qui Thebano perire praelio,
Troiae praeliis interfuerunt, ut Diomedes Tydaei filius, et Stenelus filius
Capanei. Atque hoc quidem ita, quoniam est et in rebus inanimatis quod antiquius
dicitur, ut eum dicimus antiquiorem esse dominationem regum in civitate Romana,
quam consulum et magistratuum. In rebus vero animatis senius vocamus. Seniorem
namque dicimus Pythagoram Socrate, Socratem Aristotele, idcirco quod se
temporibus antecedant. Ergo prius alterum altero dicitur proprie secundum
tempus, prioris autem quattuor fuere distantiae, ut ipse Aristoteles dicit, cum
ait: Prius alterum altero dicitur quadrupliciter. Easque sigillatim breviter
enumerat, ad quae ipse addidit quintam, quae priscis philosophis esset
incognita. Et quoniam de primo prioris modo dictum est, de secundo dicemus. SECUNDO
QUOD NON CONVERTITUR SECUNDUM SUBSISTENDI CONSEQUENTIAM, UT UNUS DUOBUS PRIUS
EST (CUM ENIM DUO SINT, CONSEQUITUR MOX UNUM ESSE, CUM VERO SIT UNUM NON EST
NECESSE DUO ESSE; QUARE NON CONVERTITUR AB UNO CONSEQUENTIA ALTERIUS
SUBSISTENTIAE); PRIUS AUTEM VIDETUR ESSE ILLUD A QUO NON CONVERTITUR
SUBSISTENTIAE CONSEQUENTIA. Secunda, inquit, significatio prioris est quae non
tempore intelligitur sed natura, et hoc ait a quo non convertitur subsistendi
consequentia. Nam si duae res ita sint oppositae, ut si una sit necesse sit
esse aliam, et si alia sit non necesse sit esse aliam, illa prior est qua
posita ut sit, non est aliam esse necesse, et hoc quidem universaliter dictum
est. Planius vero his fiet exemplis. Binarius enim numerus et unitas eam
retinet naturam, ut si quis duo esse proponat, unum quoque esse monstraverit,
unum enim in ipsis duobus concluditur, nec praeter duas unitates poterit esse
binarius. Quocirca si quis binarium numerum esse posuerit, unum quoque esse consequitur,
idcirco binarius ut sit indiget unitate. At vero si quis ponat esse unitatem,
nondum necesse est esse binarium. Ergo ab unitate subsistendi consequentia non
convertitur. Posita enim unitate necesse non fuit binarii numeri subsequi
quantitatem, idcirco quod binario non indiget unitas, sicut indigens erat
unitate binarius. Quare prior est unitas binario: quod si ita est, et quidquid
ita fuerit, ut ab eo subsistendi consequentia non convertatur, prius Aristotele
auctore probabitur, ut in eo quod est homo et animal. Cum dico hominem, mox
dixi animal; cum animal dixero, nihil adhuc de homine dictum est. Omnis enim
homo animal est, non omne animal homo. TERTIO VERO SECUNDUM QUENDAM ORDINEM
PRIUS DICITUR, QUEMADMODUM ET IN DISCIPLINIS ET IN ORATIONIBUS; IN
DEMONSTRATIVIS ENIM DISCIPLINIS INEST PRIUS ET POSTERIUS SECUNDUM ORDINEM
(ELEMENTA ENIM PRIORA SUNT DESCRIPTIONIBUS SECUNDUM ORDINEM, ET IN GRAMMATICA
ELEMENTA PRIORA SUNT SYLLABIS), ET IN ORATIONIBUS SIMILITER (EXORDIUM ENIM
NARRATIONE PRIUS EST ORDINE). Ponit tertiam prioris significationem, ut in
geometria priora sunt, inquit, elementa descriptionibus. Elementa vero ait quos
terminos appellamus, id est ubi quid punctum sit, quid linea, quid figura
praedicitur. His enim cognitis et fideliter animo apprehensis, postea omnes
geometriae descriptiones fiunt, quae problemata et tbeoremata nuncupantur. Ergo
quoniam prius discuntur elementa, post ad descriptiones est transitum, priora
sunt elementa descriptionibus, ordine scilicet, quoniam ut descriptio possit
intelligi, prius elementa traduntur, et in grammatica quoque prius singulae
traduntur litterae quam quae ex his syllabae coniungitur, quocirca ipso quoque
ordine prior ea sunt syllabis. Rhetores vero non saepe a narratione sed ab
exordio agere causas incipiunt, ideo quod exordia narrationibus priora sunt
ordine, quare tertius modus prioris iste est qui secundum nexum cuiusdam
ordinis in qualibet arte est constitutus. AMPLIUS PRAETER HAEC OMNIA, QUOD
MELIUS ET HONORABILIUS EST, PRIUS NATURA ESSE VIDETUR; SOLENT AUTEM PLURES
HONORATIORES MAGIS ET QUOS IPSI MAXIME venERANTUR PRIORES ESSE DICERE; EST
AUTEM HIC MODUS PAENE ALIENISSIMUS. ATQUE HI QUIDEM QUI DICUNTUR MODI PRIORIS
ISTI SUNT. Dicit prius videri, quod neque secundum tempus aliquoties neque
secundum subsistendi consequentiam nec secundum ordinem sit sed quodcumque
pretiosius fuerit, prius esse videatur, ut sol, luna prior est, et anima
corpore, et animus anima. Hoc vero tali argumento probat, quod hi qui aliquos
venerantur, et honorabiliores existimant, dicant eos apud se esse priores, et
hi qui in rebus publicis plurimum possunt, priores dicuntur ab his qui eos
maxime venerantur. Sed ut ipse ait, alienissimus est a significatione prioris
hic quartus in nunc est dictus modus, etenim de his melius dici potest, ut
dicantur venerabiliores et honorabiles, ut vero priores dicantur, abusio potius
quam ulla proprietas est. Quintus modus quem ipse addidit huiusmodi est: VIDETUR
AUTEM PRAETER EOS QUI DICTI SUNT ALTER ESSE PRIORIS MODUS; EORUM ENIM QUAE
CONVERTUNTUR SECUNDUM ESSENTIAE CONSEQUENTIAM, QUOD ALTERIUS QUOMODOLIBET CAUSA
EST DIGNE PRIUS NATURA DICITUR. QUONIAM AUTEM SUNT QUAEDAM TALIA, MANIFESTUM
EST; NAM ESSE HOMINEM CONVERTITUR SECUNDUM SUBSISTENTIAE CONSEQUENTIAM AD VERUM
DE EO SERMONEM; NAM, SI EST HOMO, VERUS SERMO EST QUO DICIMUS QUONIAM EST HOMO,
ET CONVERTITUR (NAM, SI VERUS EST: SERMO QUO DICIMUS QUONIAM EST HOMO, HOMINEM
ESSE NECESSE EST); EST AUTEM VERUS SERMO NULLO MODO CAUSA SUBSISTENDI REM, RES
AUTEM VIDETUR QUODAMMODO CAUSA ESSE UT SERMO VERUS SIT; NAM, QUONIAM EST RES
VEL NON EST, VERUS SERMO VEL FALSUS DICITUR. QUARE SECUNDUM QUINQUE MODOS PRIUS ALTERUM ALTERO
DICITUR. Novimus quasdam res in praedicatione posse converti. Quod si una earum
quae convertuntur alteri causa est, et veluti naturalem subsistentiam
subministrat, illa naturaliter prius esse perhibetur. Ipse autem aptissimo quod
proposuit affirmavit exemplo. Nam si est aliqua res, verum est de ea dicere,
quoniam est. Rursus si de ea verum est dicere quoniam est, illam ipsam rem esse
necesse est: ut quoniam est homo, verum est dicere quoniam est homo. Quod si
verum est dicere quoniam est homo, nulla est dubitatio quin homo sit. Ergo
quoniam duo haeo sibimet convertuntur, respiciamus nunc quae sit harum causa
alteri, ut subsistere valeat, atque ut essa possit. Video autem rem dicto vero
subsistentiae dare principium, nam quia homo est, idcirco verum est dicere de
eo quoniam est sed non idcirco homo est, quoniam de eo vere dici potest,
quoniam est. Res enim ut veritas adsit, dicto principium est sed non ut res
subsistat, vero efficitur dicto. Quocirca prius est, esse hominem, posterius,
verum de eo esse dictum. Idcirco
quoniam quamvis convertantur, tamen una harum rerum alteri subsistendi causa
est. Ait enim id esse prius inter ea quae convertuntur secundum essentiae
consequentiam, quod alterius quomodolibet causa est. Ut in hoc ipso sermone de
homine, convertuntur utraque quidem sed homo ut sit sermo verus, causa est
atque principium. Quod Aristoteles ita ait: Est autem verus sermo nullo modo
causa subsistendi rem. Res autem videtur quodammodo causa esse ut sermo verus
sit. Neque enim idcirco res est, quoniam sermo est sed idcirco verus est sermo,
quoniam res ipsa subsistit. Quocirca quinque hi prioris modi sunt, quorum
superius quattuor dixit, secundum tempus, scilicet secundum id quod non
convertitur ad subsistendi consequentiam, secundum ordinem, secundum
reuerentiam, et secundum conversionem, cum altera res alii subsistendi causa
est. Sed quoniam de
priori dictum est, nunc de his quae simul sunt incipit. DE MODIS SIMUL SIMUL
AUTEM DICUNTUR SIMPLICITER ET PROPRIE 286D QUORUM GENERATIO IN EODEM TEMPORE
EST; NEUTRUM ENIM NEUTRO PRIUS EST AUT POSTERIUS; SIMUL AUTEM SECUNDUM TEMPUS
ISTA DICUNTUR. Cum de prioribus disputaret, illa propria priora esse
contenderat, quae secundum vim praecedentis temporis dicerentur, quare cum de
his quae simul sun. disputat, idem reuocat, et recte. Nam si maximum modum
prioris solum efficiet tempus, cur quoque non simul editam naturam tempus
efficiet? Ait ergo, et simpliciter et proprie dici simul esse ea, quae unius
temporis ortu prolata sint, ut si illa sint antiquiora atque priora, quaecumque
non aequali sed praecedenti tempore proferuntur, quae se temporibus non
praecedunt, rectissime simul esse ponuntur. Quae enim uno tempore edita atque
prolata sunt, illa secundum tempus simul esse dicuntur, id est simul naturale
principium substantiamque sortitu, atque haec quidem secundum tempus simul esse
dicuntur. Secundum naturam vero simul esse perhibentur, quaecumque invicem ad
se convertuntur, cum altera res alteri subsistendi, neque causa sit, neque
principium, ut sunt huiusmodi, duplum et medium: nam cum sit duplum, medium
est; cum rursus sit medium, duplum est. Seruus quoque et dominus eodem modo
sunt, filius quoque et pater. Haec enim quaecumque illata quidem inferunt alia,
sublata vero aut erunt simul, sibimet semper invicem convertuntur: nam si dicam
patrem, filium quoque intelligi necesse est; si dixero filium, pater mox sub intelligentiam
cadit. Quod si alterum sustulero, utraque
perimo: nam si tollam filium, pater non est; si patrem abstulero, filium quoque
perire necesse est. Atque haec ita sibimet ipsa convertuntur, ut tamen altera
res alteri causa penitus non sit: nam quoniam pater filio in praedicatione convertitur
manifestum est sed neque pater fiiio causa est ut sit, nec filius patri, hoc
autem huiusmodi est. Si Aeneas habuit Ascanium filium, non dicimus, quoniam non
fuit Aeneas causa ut esset Ascanius sed non fuit pater causa ut esset filius.
Nam quod dico Ascanius, quaedam propria substantia est, quod dico filius, esse
non potest, nisi ad aliquid referatur, et cum Aeneam nomino, substantiam dixi,
si patrem appello, nulla ratione constat, nisi ad filium referatur. Igitur causa fuit Aeneas ut esset Ascanius sed non est
causa pater ut esset filius. Pater namque tunc fit cum filius fuerit. Quod si
haec tempore ipso priora non sunt, causa autem cuiuslibet rei prior est quam
illa cuius causa est, ut oriatur, nulla dubitatio est, quin pater atque filius,
quae utraeque praedicationes aequales sunt tempore, neutra neutri causa sit,
cum tamen substantiae ipsae sibi ut sint, causa sint praedicationis. Nec ullo
modo simile debet videri ei quod paulo ante dictum est de homine, esse verum de
eo sermonem, scilicet quoniam est. Illic enim cum res esset, tunc poterat esse
verus de ea sermo. Prius enim est ut sit aliquid, post vero ut de eo verum
aliquid esse dicatur. Nunc vero non ita est ut prius aliquis sit pater, post
vero filius. Mox enim ut pater est, filium esse necesse est, mox ut est filius,
patris sine dubio praedicatio consequitur, quemadmodum ergo iste modus fit, qui
scilicet simul secundum naturam est, Aristoteles ita pronuntiat. NATURALITER
AUTEM SIMUL SUNT QUAECUMQUE CONVERTUNTUR QUIDEM SECUNDUM SUBSISTENDI CONSEQUENTIAM,
SI NULLO MODO ALTERUM ALTERI SUBSISTENDI CAUSA SIT, UT DUPLUM ET MEDIUM;
CONVERTUNTUR ENIM ISTA (NAM CUM SIT DUPLUM EST MEDIUM, ET CUM SIT MEDIUM EST
DUPLUM), NEUTRUM VERO NEUTRI SUBSISTENDI CAUSA EST. In his quae ita priora esse
dicebatur, ut couuerterenlur, quamvis secundum essentiam eorum consequentia
esset, tamen quia in his alia res alii causa atque principium est, hoc erat
quod una prior esse 288A videretur, ea quidem cuius causa erat. Quod distat ab
iis quae convertuntur, et se invicem auferunt, quae cum neutra neutri causa
sit, et tamen convertuntur, digne simul naturaliter esse perhibentur.ET EA QUAE
EX EODEM GENERE IN CONTRARIUM DIVIDUNTUR SIMUL NATURA ESSE DICUNTUR. IN
CONTRARIUM VERO DIVIDI DICUNTUR SECUNDUM EANDEM DIVISIONEM, UT VOLATILE,
GRESSIBILE ET AQUATILE; HAEC ENIM IN CONTRARIUM DIVIDUNTUR, CUM EX EODEM GENERE
SINT; ANIMAL ENIM DIVIDITUR IN VOLATILE, GRESSIBILE ET AQUATILE, ET NULLUM
HORUM PRIUS EST VEL POSTERIUS SED SIMUL HAEC VIDENTUR ESSE NATURA. Tertium
modum eorum quae simul sunt hunc addidit, illa quoque simul esse, quae aequali
divisione sub genere ponantur, ut si ponat quis animal genus hominis et equi,
hominem vero et equum a genere, id est ab animali dividat, homo vero et equus
quoniam sub eodem genere sunt, simul esse natura dicuntur. Et conveniens regula
est in omnibus quibuscumque generibus, cum enim specierum divisiones fiunt, illic
species natura simul sunt, et si sub his ipsis speciebus quaedam alia ponantur,
inter se etiam ipsa simul esse natura dicuntur. Dividatur enim genus, id est
animali in volatile atque in gressibile, et quoniam sunt sub eodem genere,
simul natura sunt. Et si quid horum in subiectas partes speciesque solvatur, ut
volutile quidem in his avibus quae seminibus uescuntur, et in iis quae carnibus,
et in his quae herbis, hae tres species rursus, quae sub volatili sunt, simul
esse naturaliter appellantur, quod Aristoteles ita dicit. DIVIDITUR AUTEM ET
UNUMQUODQUE EORUM IN SPECIES ITERUM SECUNDUM EANDEM DIVISIONEM, UT GRESSIBILE
ANIMAL ET VOLATILE ET AQUATILE. ERUNT IGITUR ET ILLA SIMUL NATURA, QUAECUMQUE
EX EODEM IPSO GENERE SECUNDUM EANDEM SUBDIVISIONEM SUNT, GENERA AUTEM SEMPER
PRIORA SUNT; NON ENIM CONVERTUNTUR SECUNDUM SUBSTANTIAE CONSEQUENTIAM, UT
AQUATILE QUIDEM CUM SIT EST ANIMAL, ANIMAL VERO CUM SIT, NON NECESSE EST ESSE
AQUATILE. SIMUL ERGO NATURA ESSE DICUNTUR QUAECUMQUE CONVERTUNTUR QUIDEM
SECUNDUM ESSENTIAE CONSEQUENTIAM, NULLO AUTEM MODO ALTERUM ALTERI SUBSISTENDI
CAUSA EST, ET EX EODEM GENERE QUAE IN CONTRARIUM SIBI DIVIDUNTUR; SIMPLICITER
AUTEM SIMUL SUNT QUORUM GENERATIO IN EODEM TEMPORE EST. Atque idcirco fieri non
potest ut genus habeat unam speciem. Nam si quaecumque sub genere sunt, simul
sunt. Simul autem nisi plura esse non possunt, genus igitur sub se unam speciem
habere non potest Si enim una fuerit, fieri non potest ut simul esse dicatur,
quia illud est, quod eub eodem genere quaedam res solent quae simul sint
naturaliter inveniri. Sed haec de speciebus. Genera autem semper priora sunt,
non enim convertuntur secundam subsistentiae consequentiam. Prioris unus modus
est secundum quem illa priora esse dicerentur quaecumque ad subsistendum nullo
modo converterentur, quod hoc idem in generibus cadit. Genera enim non convertuntur ad eubsistentiae
consequentiam hoc modo. Sit enim animal genus, homo vero species. Cum vero dico
hominem esse, animal quoque esse consequitur. Si animal dixero, ad hominem
subsistentiae consequentia non convertitur. Potest enim esse animal, non tamen
homo. Quocirca ab animali ad hominem non convertitur subsistentiae
consequentia. Quod si posito homine animal constat, animali vero nominato non
est necesse hominem esse, animal est prive homine. Illa quoque priorum
descriptio est, quod ea quae sunt priora sublata quidem auferunt, illata non
inferunt Animal enim sublatum secum quoque hominem tollet, illatum vero ut
dicatur esse animal, non secum statim hominem infert. Posteriora vero et
diverso sunt. Illata enim simul inferunt, sublata non auferunt. Dictus quidem
homo, simul secum animal infert, omnis namque homo animal est. Quod si homo
substantialiter auferatur, non est necesse animal quoque autem, quod hoc nomen
animalis in pluribus speciebus valet aptari. Quod si ita contingit, sublato
homine permanebit animal. Quocirca concludit tres esse species eorum quae simul
sunt secundum tempus, secundum naturam cum ulraque ita convertuntur, ut neutra
neutri causa sit. Tertium genus est secundum eamdem sub eodem genere
divisionem. Quoniam in faciendo atque patiendo inerat quidam motus, facere
autem et pati praedicamentis ad iunxerat, idcirco nunc de motibus tractat, et
sex numero esse pronuntiat. DE SPECIEBUS MOTUS MOTUS VERO SUNT SPECIES SEX:
GENERATIO, CORRUPTIO, CREMENTUM, DIMINUTIO, COMMUTATIO, SECUNDUM LOCUM
TRANSLATIO. ALII QUIDEM MOTUS MANIFESTUM EST QUONIAM A SE INVICEM DIVERSI SUNT;
NEQUE ENIM EST GENERATIO CORRUPTIO, NEC CREMENTUM DIMINUTIO NEC SECUNDUM LOCUM
TRANSLATIO; SIMILITER AUTEM ET CAETERAE. In physicis Aristoteles motus species alia ratione
partitus est. Ait enim aliud esse permutationem, aliud motum, et permutationis
quidem duas esse species ait generationem et corruptionem. Motus verotres
secundum quantitatem, secundum qualitatem, secundum locum. Igitur, quoniam hic
liber ad introductionem quodammodo factus est, noluit nimis divisionis
attenuare rationem, ne ingredientium animos subtiliori divisione confunderet:
facit igitur divisionem motus hoc modo. Est enim una species motus secundum
substantiam, alia secundum quantitatem, alia secundum qualitatem, alia secundum
locum. Et secundum substantiam quidem est generatio et corruptio, haec enim
utraque in substantia fiunt. Nam et secundum substantiam generatur aliquid, et
secundum substantiam corrumpitur. Secundum quantitatem vero, ut crementum et
diminutio. Etenim secundum quantitatem vel aucta crevisse, vel detracta
diminuta esse dicuntur. Secundum qualitatem vero quae dicitur commutatio,
secundum aliquas scilicet passiones, quas qualitates esse manifestum est.
Secundum locum vero, ut intus in longitudinem, vel in curuaturam flexus; et
intus quidem in longitudinem est ut a sursum in deorsum, a prioribus retrorsum,
a dextra in sinistram; et rursus si haec convertas et in directum pergas, idem
motus 290A erunt. Illud quoque verum est has esse omnes species motus, nullo
namque sibi participant, nisi solo generis nomine, quod motus dicuntur nam
neque generatio idem est quod corruptio, namque generatio est in substantia
ingressus, corruptio vero ex substantia egressus. Nec diminutio idem quod
crementum, nec secundum locum translatio alicui superiorum consimilis est. Commutatio
autem habet forte aliquam dubitationem, quod non videatur a superioribus
discrepare, quam quaestionem ita proposuit. IN COMMUTATIONE VERO EST ALIQUA
DUBITATIO, NE FORTE NECESSE SIT QUOD COMMUTATUR SECUNDUM ALIQUEM RELIQUORUM
MOTUUM COMMUTARI. HOC AUTEM NON EST VERUM; PAENE ENIM SECUNDUM OMNES PASSIONES
VEL 290B MULTAS COMMUTARI NOBIS CONTINGIT NULLO ALIORUM MOTUUM COMMUNICANTE;
NAM NEQUE CRESCERE NECESSE EST QUOD SECUNDUM PASSIONEM MOVETUR NEC DIMINUI,
SIMILITER AUTEM ET IN ALIIS: QUARE DIVERSUS ERIT MOTUS AB ALIIS COMMUTATIONIBUS
(NAM SI IDEM ESSET, OPORTERET OMNE QUOD COMMUTATUR MOX AUT CRESCERE AUT MINUI
AUT ALIQUEM ALIORUM MOTUUM CONSEQUI; SED NON EST NECESSE). SIMILITER AUTEM ET
QUOD CRESCIT VEL SECUNDUM QUEMLIBET ALTERUM MOTUM MUTATUR. In commutatione vero
est aliqua dubitatio, ne forte necesse sit quod commutatur secundum aliquem
reliquorum motaum commutari. Nam si omne quod commutatur, aut generatur, aut
corrumpitur, aut minuitur aut crescit, aut id secundum locum transferri 290C
necesse est, dubium non est nihil a superioribus caeteris hanc differe speciem,
qua secundum commutationem dicitur; quod Aristoteles respuit, dicens: HOC AUTEM
NON EST VERUM. Sed quoniam quod oommutatur non omnino neque generatur, neque
corrumpitur: ut qui in sole diutius stetit, si ex candido niger est factus,
commutatus quidem secundum colorem dicitur, non tamen generatus est aut
corruptus, nec vero illi aliquod vel crementum factum est vel diminutio sed nec
loci translatio nulla est, potest enim aliquis uno eodemque loco consistens,
aliquibus extrinsecus venientibus passionibus permutari, potest quoque et
crescere et decrescere, praeter qualitatis commutationem: quod ipse Aristoteles
ita pronuntiat. SED SUNT QUAEDAM QUAE CRESCUNT ET NON COMMUTANTUR, UT QUADRATUM
CIRCUMPOSITO GNOMONE CREVIT QUIDEM SED COMMUTATUM NON EST; SIMILITER AUTEM ET
IN ALIIS HUIUSMODI. QUARE A SE INVICEM
MOTUS ISTI DIVERSI SUNT. Quod dicit tale est: Si quadrato, inquit, addatur
gnomo, crescit quidem quadratus, non tamen commutatur. Ideoque sublato gnomone
quadratus diminuitur sed non commutatur. Si enim quadratus a b c d, et ducatur
ei angularis b c, et dividantur quattuor latera a c, a b, b d, a c, in aequalia
g e h f punctis, et ducantur g h f e lineae. Divisus igitur quadratus a d in
quattuor quadratos qui sunt e g, f g, e h, h f, quorumlibet tres qui circa
eamdem angularem sunt si demantur, figura ipsa gnomo vocatur. ut si quis tollat
hos tres, e g, g f, f h, invenitur m n 291A gnomo, qui m n gnomo separatur a b
e h quadrato. Totus quidem a d
quadratus imminutus est, qui ex tam magno factus est paruus, non tamen formam
tetragoni commutavit. Quod si e h tetragonus solus sit, et ei circumponatur
gnomo, qui est m n, crevit quidem tetragonus, et maior factus est sed non
commutatus est. Omnes enim tetragoni sibi sunt propria qualitate consimiles.
Quod si commutatio huiusmodi motus esset, ut non omnino a superioribus
separaretur, nulla esset dubitatio quin semper oporteret quidquid commutatur
secundum aliquem priorum motuum modum commutari. Ita ut aut nasceretur, aut
corrumperetur, aut minveretur, aut cresceret, aut secundum locum fieret aliqua
permutatio. Quod quoniam non est, ab omnibus superioribus 291B motibus haec
motus species distat. Sed monstratum superius est quinque superiores motus
species a se omni ratione substantia, discrepare. Quocirca distant a se
similiter hi sex motus, atque diversi sunt. SIMPLICITER AUTEM MOTUS QUIETI
CONTRARIUS EST; SINGULIS VERO MOTIBUS, GENERATIONI QUIDEM CORRUPTIO, DIMINUTIO
VERO CREMENTO, SECUNDUM LOCUM TRANSLATIONI SECUNDUM LOCUM QUIES. MAXIME AUTEM
VIDETUR OPPONI IN CONTRARIUM LOCUM PERMUTATIO, UT DE EO QUOD EST DEORSUM AD ID
QUOD EST SURSUM ET DE EO QUOD EST SURSUM AD ID QUOD EST DEORSUM. Nunc iam
motuum contrarietates exsequitur, et ipsi 291D quidem generi, id est motui,
dicit quietem esse contrariam, habet enim motus quietem contrariam. Singulis
vero speciebus motuum motus ipsi contrarii sunt, ut generationi corruptio, et
cum generatio sit motus atque corruptio, utraque tamen sibimet contraria sunt,
cremento quoque diminutio contraria est. Quare diverso modo hae species motus
contrarietstem habent, quam genus dudum babere monstravimus: motus enim ipse
habet quietem contrariam. Specierum vero motibus non quies tantum sed alii
motus contrarii sunt, ut generationi corruptio et cremento diminutio, secundum
vero locum translationis contrarietas similis est generi. Nam et ipsa habet
contrariam secundum locum quietem, contrarium namque est moveri de loco in
locum, et 292A non moveri, et est non moveri quidem secundum locum quies,
moveri vero secundum locum translation. Maxime
autem, inquit, secundum locum mutationi, contraria est in contrarium locum
permutatio. Ut si qua res sursum sit atque ibi maneat, et sit quieta, postea
sit ei motus talis, ut deorsum moveatur, quamquam ipsi superiori motui quies
contraria sit, multo magis quidem huiusmodi motus, qui in contrarium fit locum,
illi superiori motui contrarius est. Atque hoc quidem et in aliis motibus
accidit: ut si quis sit ad dexteram, si ei in sinistram motus sit, in
contrarium locum factus dicitur motus. Atque hoc idem id aliis motibus licet
videre; sed Aristoteles dubitat si reliquo motui, id est commutationi, aliquid
possit esse contrarium, quam quaestionem ita proponit: RELIQUO VERO DE HIS QUI
ASSIGNATI SUNT MOTUI NON EST FACILE ASSIGNARE QUID SIT CONTRARIUM, VIDETUR
AUTEM NEQUE ESSE ALIQUID EI CONTRARIUM, NISI QUIS OPPONAT SECUNDUM QUALITATEM
QUIETEM SECUNDUM QUALITATEM TRANSLATIONI QUAE IN CONTRARIUM, QUEMADMODUM ETIAM
IN EA QUAE EST SECUNDUM LOCUM TRANSLATIONE SECUNDUM LOCUM QUIETEM VEL IN
CONTRARIUM LOCUM TRANSLATIONEM (EST ENIM COMMUTATIO TRANSLATIO SECUNDUM
QUALITATEM). Ex similitudine motuum contrarietates quoque colligimus. Nam
quoniam superius motui secundum locum contrariam reperit secundum locum
quietem, et quoniam omnis commutatio quae secundum aliquam passionem fit
secundum qualitatem commutatur, 292C motus eius contrarietatem posuit secundum
qualitatem quietem: ut si lapis cum frigidus est, si ita permaneat, qualitas
illa mansit et quievit, quod si tepeat, qualitas illa commutat est, et est ipsa
commutatio contraria, et factus est quidem motus, et in tepore lapidis secundum
qualitatem facta est permutatio, fuit autem in frigore quies secundum eamdem
qualitatem. Quocirca licet videatur hic motus quidem omnino contrarium non
habere, tamen, sicut superius dictum est secundum locum translationi contrariam
esse secundum locum quietem, cur non quoque secundum qualitatem commutationi
dicatur quies secundum qualitatem esse contraria? Definitio namque commutationis
est translatio secundum qualitatem, cum enim qualitas cuiuslibet rei movetur,
fit translatio, scilicet secundum qualitatem. Quod si maxime videatur secundum
locum translationi esse contraria, non solum secundum locum quies sed etiam in
contrarium locum translatio, secundum qualitatem quoque mutationi non solum
erit contraria secundum qualitatem quies sed maxime in contrariam qualitatem
commutatio: ut ei quid cum est album, si rubrum fiat, quieti quidem ei quae in
albo colore poterat permanere contraria fuit qualitatis ipsa mutatio, ut ex
albo in rubrum mutaretur; si quid enim ex albo vertatur in nigrum, illud maxime
permutatur, et illud superiori mutationi contrarium est, quoniam permutatum est
in contrariam qualitatem. Atque hoc est quod ait: QUARE OPPONITUR EI SECUNDUM
QUALITATEM QUIES VEL IN CONTRARIUM QUALITATIS TRANSLATIO, UT ALBUM FIERI QUOD
EST NIGRUM; COMMUTATUR ENIM, IN CONTRARIUM QUALITATIS FACTA TRANSLATIONE. Id
quoque apertissimo uulgatur exemplo. Quare quoniam de motibus expeditum est,
habendi aequivocationem quae sequitur explicemus. DE MODIS HABERE HABERE
SECUNDUM PLURES MODOS DICITUR AUT ENIM UT HABITUM VEL AFFECTIONEM VEL ALIAM
ALIQUAM QUALITATEM (DICIMUR ENIM SCIENTIAM HABERE ET VIRTUTEM); AUT UT
QUANTITATEM, UT QUAM QUISQUE HABET MAGNITUDINEM (DICITUR ENIM BICUBITAM VEL
TRICUBITAM HABERE MAGNITUDINEM); AUT CIRCA CORPUS UESTITUM AUT TUNICAM; AUT IN
PARTE (UT IN MANU ANULUM); AUT PARTEM (UT MANUM VEL PEDEM); AUT IN UASE (UT
MODIUS TRITICUM VEL DOLIUM VINUM; VINUM ENIM DOLIUM HABERE DICITUR, ET MODIUS
TRITICUM; HAEC IGITUR HABERE DICUNTUR UT IN VASE); VEL UT POSSESSIONEM (HABERE
ENIM DOMUM VEL AGRUM DICIMUR). DICIMUR VERO ET HABERE UXOREM ET UXOR VIRUM;
VIDETUR AUTEM ALIENISSIMUS ESSE HABENDI MODUS QUI NUNC DICTUS EST; NIHIL ENIM
ALIUD HABERE UXOREM SIGNIFICAT QUAM COHABITARE. FORTASSE AUTEM ET ALII HABENDI
MODI vidEBUNTUR; QUI AUTEM SOLENT DICI PAENE OMNES SUNT ANNUMERATI. Aequivocum ÆQVIVOCVM
GRICE esse habendi modum manifestum est, 293C habere enim ita multis dicitur
modis, ut tamen aequivoce praedicetur. Dicimur enim habere aliquam qualitatem,
ut habitum vel dispositionem. Dicimur quoque habere scientiam vel virtutem;
quantitatem quoque habere perhibemur, dicimur enim in mensura habere quinque
vel quattuor pedes. Necnon etiam in ipsis partibus corporis aliquid, et ipsas
partes habere praedicamur, dicimur enim et habere digitos, et in digito
annulos. Circa corpus quoque aliquid habere dicimur, ut tunicam, vel quodlibet
aliud uestimentum. Necnon etiam in uase haberi aliquid dicitur, ut triticum in
modio, et vinum in dolio; haec, scilicet, ita haberi dicuntur, ut in uase.
Dicitur etiam quis habere uxorem, quae, scilicet significatio nulli supradictae
communis est sed (ut ipsi Aristoteli videtur) longe diversa est haec significatio
ab habendi praedicamento; non enim proprie habemus uxores sed quod habere quis
dicatur uxorem, hoc significat habitare cum eo uxorem, habere enim habitare
dicimus, ut est Socratem habent, id est cum Socrate habitant atque eum colunt.
Quare ipse quoque Aristoteles inquit esse aliquos fortasse praeter eos qui
dicantur habendi modos, hortaturque nos ad ulteriorem aliquam inquisitionem, ut
nos quoque quaeramus per quos, praeter priores dictos modos, alios possit
habere praedicari. Et de hac aequivocatione quidem habendi sufficienter dictum
est. Sed forte quis dubitet cur cum habere superius in genere nominaverit, nunc
id ipsum aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE ponat sed haec quaestio ita solvitur. Non
absurdum est idem praedicamentum nunc univoce, nunc aequivoce praedicari.
Univoce quidem ut superius cum eiusdem specierum exempla proposuit, ut est
calceatum esse vel armatum, horum enim talium genus est. Aequivoce vero ut in
his modis quos superius exposuimus. Quod si et habet aliquas proprias species
habendi praedicatio, dicitur autem et ipsum nomen multipliciter, nihil est
incongruum in genere numerari, sufficit enim ad demonstrandum genus esse et
habendi praedicationem quod sub se aliquas partes speciesque contineat. EXPLICIT
FELICITER. Alexander in commentariis suis hac se impulsum causa
pronuntiat sumpsisse longissimum expositionis laborem, quod in multis ille a
priorum scriptorum sententiis dissideret: mihi maior persequendi operis causa
est quod non facile quisquam vel transferendi vel etiam commentandi continuam
sumpserit seriem – nisi quod Vetius Praetextatus priores ƿ postremosque
analyticos non vertendo Aristotelem Latino sermoni tradidit sed transferendo
Themistium, quod qui utrosque legit facile intellegit; Albinus quoque de isdem
rebus scripsisse perhibetur, cuius ego geometricos quidem libros editos scio,
de dialectica vero diu multumque quaesitos reperire non valui, sive igitur ille
omnino tacuit, nos praetermissa dicemus, sive aliquid scripsit, nos quoque
docti viri imitati studium in eadem laude versabimur. Sed quamquam multa sint
Aristotelis quae subtilissima philosophiae arte celata sint, hic tamen ante
omnia liber nimis et acumine sententiarum et verborum brevitate constrictus
est. Quocirca plus hic quam in decem praedicamentis expositione sudabitur. Prius
igitur quid vox sit definiendum est. Hoc enim perspicuo et manifesto omnis
libri patefiet intentio. Vox est aeris per linguam percussio quae per quasdam
gutturis partes, quae arteriae vocantur, ab animali profertur. Sunt enim quidam
alii soni, qui eodem perficiuntur flatu, quos lingua non percutit, ut est
tussis. Haec enim flatu fit quodam per arterias egrediente sed nulla linguae
impressione formatur atque ideo nec ullis subiacet elementis, scribi enim nullo
modo potest. Quocirca vox haec non dicitur sed tantum sonus. Illa quoque potest
esse definitio vocis, ut eam dicamus sonum esse cum quadam imaginatione
significandi. Vox namque cum emittitur, significationis alicuius causa
profertur. Tussis vero cum sonus sit, nullius significationis causa subrepit ƿ
potius quam profertur. Quare quoniam noster flatus ita sese habet ut si ita
percutitur atque formatur ut eum lingua percutiat, vox sit: si ita percutiat ut
terminato quodam et circumscripto sono vox exeat, locutio fit quae Graece
dicitur *lexis*. Locutio enim est articulata vox – neque enim hunc sermonem (id
est *lexin*) dictionem dicemus, idcirco quod *phasin* dictionem interpretamur,
*lexin* vero locutionem – cuius locutionis partes sunt litterae, quae cum
iunctae fuerint unam efficiunt vocem coniunctam compositamque, quae locutio
praedicatur. Sive autem aliquid quaecumque vox significet, ut est hic sermo
'homo'; sive omnino nihil; sive positum alicui nomen significare possit, ut est
'blityri' (haec enim vox per se cum nihil significet, posita tamen ut alicui
nomen sit significabit); sive per se quidem nihil significet, cum aliis vero
iuncta designet, ut sunt coniunctiones – haec omnia locutiones vocantur, ut sit
propria locutionis forma vox composita quae litteris describatur. Ut igitur sit
locutio, voce opus est – id est eo sono quem percutit lingua, ut et vox ipsa
sit per linguam determinata in eum sonum qui inscribi litteris possit. Sed ut
haec locutio significativa sit, illud quoque addi oportet, ut sit aliqua
significandi imaginatio, per quam id quod in voce vel in locutione est
proferatur: ut certe ita dicendum sit: si in hoc flatu, quem per arterias
emittimus, sit linguae sola percussio, vox est; sin vero talis percussio sit ut
in litteras redigat sonum, locutio; quod si vis quoque quaedam imaginationis
addatur, ƿ illa significativa vox redditur. Concurrentibus igitur his tribus:
linguae percussione, articulato vocis sonitu, imaginatione aliqua proferendi
fit interpretatio. Interpretatio namque est vox articulata per se ipsam
significans. Quocirca non omnis vox interpretatio est. Sunt enim caeterorum
animalium voces, quae interpretationis vocabulo non tenentur. Nec omnis locutio
interpretatio est, idcirco quod (ut dictum est) sunt locutiones quaedam quae
significatione careant et cum per se quaedam non significent, iunctae tamen cum
aliis significant, ut coniunctiones. Interpretatio autem in solis per se significativis et
articulatis vocibus permanet. Quare convertitur, ut quidquid sit interpretatio,
illud significet, quidquid significat, interpretationis vocabulo nuncupetur. Unde
etiam ipse quoque Aristoteles in libris quos de poetica scripsit locutionis
partes esse syllabas vel etiam coniunctiones tradidit, quarum syllabae in eo
quod sunt syllabae nihil omnino significant, coniunctiones vero consignificare
quidem possunt, per se vero nihil designant. Interpretationis vero partes hoc
libro constituit nomen et verbum, quae scilicet per se ipsa significant,
nihilominus quoque orationem, quae et ipsa cum vox sit ex significativis
partibus iuncta significatione non caret. Quare quoniam non de oratione sola
sed etiam de verbo et nomine, nec vero de sola locutione sed etiam de
significativa locutione quae est interpretatio hoc libro ab Aristotele
tractatur, idcirco quoniam in ƿ verbis atque nominibus et in significativis
locutionibus nomen interpretationis aptatur, a communi nomine eorum, de quibus
hoc libro tractabitur, id est ab interpretatione, ipse quoque "De
interpretatione" liber inscriptus est. (Cuius expositionem nos scilicet
quam maxime a Porphyrio quamquam etiam a caeteris transferentes Latina oratione
digessimus; hic enim nobis expositor et intellectus acumine et sententiarum
dispositione videtur excellere.) Erunt ergo interpretationis duae primae partes
nomen et verbum. His enim quidquid est in animi intellectibus designatur; his
namque totus ordo orationis efficitur. Et in quantum vox ipsa quidem
intellectus significat, in duas (ut dictum est) secatur partes, nomen et
verbum, in quantum vero vox per intellectuum medietatem subiectas intellectui
res demonstrat, significantium vocum Aristoteles numerum in decem praedicamenta
partitus est. Atque hoc distat libri huius intentio a praedicamentorum in
denariam multitudinem numerositate collecta, ut hic quidem tantum de numero
significantium vocum quaeratur, quantum ad ipsas attinet voces, quibus
significativis vocibus intellectus animi designentur, quae sunt scilicet
simplicia quidem nomina et verba, ex his vero compositae orationes:
praedicamentorum vero haec intentio est: de significativis rerum vocibus in
tantum, quantum eas medius animi significet intellectus. Vocis enim quaedam
qualitas est nomen et verbum, quae nimirum ipsa illa decem praedicamenta
significant. Decem namque praedicamenta numquam sine aliqua verbi qualitate vel
nominis proferentur. Quare erit libri huius intentio de significativis vocibus
in tantum, quantum conceptiones ƿ animi intellectusque significent. De decem
praedicamentis autem libri intentio in eius commentario dicta est, quoniam sit
de significativis rerum vocibus, quot partibus distribui possit earum
significatio in tantum, quantum per sensuum atque intellectuum medietatem res
subiectas intellectibus voces ipsae valeant designare. In opere vero de poetica
non eodem modo dividit locutionem sed omnes omnino locutionis partes apposuit
confirmans esse locutionis partes elementa, syllabas, coniunctiones, articulos,
nomina, casus, verba, orationes. Locutio namque non in solis significativis
vocibus constat sed supergrediens significationes vocum ad articulatos sonos
usque consistit. Quaelibet enim syllaba vel quodlibet nomen vel quaelibet alia
vox, quae scribi litteris potest, locutionis nomine continetur, quae Graece
dicitur *lexis*. Sed non eodem modo interpretatio. Huic namque non est satis,
ut sit huiusmodi vox quae litteris valeat annotari sed ad hoc ut aliquid quoque
significet. Praedicamentorum vero in hoc ratio constituta est, in quo hae duae
partes interpretationis res intellectibus subiectas designent. Nam quoniam
decem res omnino in omni natura reperiuntur, decem quoque intellectus erunt,
quos intellectus quoniam verba nominaque significant, decem omnino erunt
praedicamenta, quae verbis atque nominibus designentur, duo vero quaedam id est
nomen et verbum, quae ipsos significent intellectus. Sunt igitur elementa
interpretationis verba et nomina, propriae vero partes quibus ipsa constat
interpretatio sunt orationes. Orationum vero aliae sunt perfectae, aliae
imperfectae. Perfectae sunt ex quibus plene id quod dicitur valet intellegi;
imperfectae in quibus aliquid adhuc plenius animus exspectat audire, ut est:
Socrates cum Platone nullo enim addito orationis intellectus pendet ac
titubat et auditor aliquid ultra exspectat audire. Perfectarum vero orationum
partes quinque sunt: deprecativa ut: Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris
ullis, Da deinde auxilium, pater atque haec omina firma imperativa ut:
Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis interrogativa ut: Dic
mihi, Damoeta, cuium pecus? An Meliboei? vocativa: O pater, o hominum
rerumque aeterna potestas enuntiativa, in qua veritas vel falsitas
invenitur, ut: Principio arboribus varia est natura serendis. Huius autem
duae partes sunt. Est namque et simplex oratio enuntiativa et composita.
Simplex ut: ‘Dies est’, ‘Lucet’, conposita ut: ‘Si dies est, lux est.’ In hoc
igitur libro Aristoteles de enuntiativa simplici oratione disputat et de eius
elementis, nomine scilicet atque verbo. Quae quoniam et significativa sunt et
significativa vox articulata interpretationis nomine continetur, de communi (ut
dictum est) vocabulo librum de interpretatione appellavit. Et Theophrastus
quidem in eo libro, quem de affirmatione et negatione composuit, de enuntiativa
oratione tractavit. Et Stoici quoque in his libris, quos *Peri axiomaton*
appellant, de isdem ƿ nihilominus disputant. Sed illi quidem et de simplici et
de non simplici oratione enuntiativa speculantur, Aristoteles vero hoc libro
nihil nisi de sola simplici enuntiativa oratione considerat. Aspasius quoque et
Alexander sicut in aliis Aristotelis libris in hoc quoque commentarios
ediderunt sed uterque Aristotelem de oratione tractasse pronuntiat. Nam si
oratione aliquid proferre (ut aiunt ipsi) interpretari est, de interpretatione
liber nimirum veluti de oratione perscriptus est, quasi vero sola oratio ac non
verba quoque et nomina interpretationis vocabulo concludantur. Aeque namque et
oratio et verba ac nomina, quae sunt interpretationis elementa, nomine
interpretationis vocantur. Sed
Alexander addidit imperfecte sese habere libri titulum: neque enim designare,
de qua oratione perscripserit. Multae namque (ut dictum est) sunt orationes;
sed adiciendum vel subintellegendum putat de oratione illum scribere
philosophica vel dialectica, id est qua verum falsumque valeat expediri. Sed qui semel solam orationem
interpretationis nomine vocari recipit, in intellectu quoque ipsius
inscriptionis erravit. Cur enim putaret imperfectum esse titulum, quoniam nihil
de qua oratione disputaret adiecerit? Ut si quis interrogans "Quid est
homo?" alio respondente "Animal" culpet ac dicat imperfecte
illum dixisse, quid sit, quoniam non sit omnes differentias persecutus. Quod si
huic, id est homini, sunt quaedam alia communia ad nomen animalis, nihil tamen
impedit perfecte demonstrasse, quid homo esset, eum qui animal dixit: sive enim
differentias addat quis sive non, hominem animal esse necesse est. Eodem quoque
modo et de oratione, si quis hoc concedat primum, nihil aliud interpretationem
dici nisi orationem, ƿ cur qui de interpretatione inscripserit et de qua
interpretatione dicat non addiderit culpetur, non est. Satis est enim libri
titulum etiam de aliqua continenti communione fecisse, ut nos eum et de
nominibus et verbis et de orationibus, cum haec omnia uno interpretationis
nomine continerentur, supra fecisse docuimus, cum hic liber ab eo de interpretatione
notatus est. Sed quod addidit illam interpretationem solam dici, qua in
oratione possit veritas et falsitas inveniri, ut est enuntiativa oratio,
fingentis est (ut ait Porphyrius) significationem nominis potius quam docentis.
Atque ille quidem et in intentione libri et in titulo falsus est sed non eodem
modo de iudicio quoque libri huius erravit. Andronicus enim librum hunc
Aristotelis esse non putat, quem Alexander vere fortiterque redarguit. Quem cum
exactum diligentemque Aristotelis librorum et iudicem et repertorem iudicarit
antiquitas, cur in huius libri iudicio sit falsus, prorsus est magna
admiratione dignissimum. Non esse namque proprium Aristotelis hinc conatur
ostendere, quoniam quaedam Aristoteles in principio libri huius de
intellectibus animi tractat, quos intellectus animae passiones vocavit, et de
his se plenius in libris de anima disputasse commemorat. Et quoniam passiones
animae vocabant vel tristitiam vel gaudium vel cupiditatem vel alias huiusmodi
affectiones, dicit Andronicus ex hoc probari hunc librum Aristotelis non esse,
quod de huiusmodi affectionibus nihil in libris de anima tractavisset – non
intellegens in hoc libro Aristotelem passiones animae non pro affectibus sed
pro intellectibus posuisse. His Alexander multa alia addit argumenta, cur hoc
opus Aristotelis maxime esse videatur. Ea namque dicuntur hic, quae sententiis
Aristotelis quae sunt de enuntiatione ƿ consentiant; illud quoque, quod stilus
ipse propter brevitatem pressior ab Aristotelis obscuritate non discrepat; et
quod Theophrastus, ut in aliis solet, cum de similibus rebus tractat, quae
scilicet ab Aristotele ante tractata sunt, in libro quoque de affirmatione et
negatione, isdem aliquibus verbis utitur, quibus hoc libro Aristoteles usus est.
Idem quoque Theophrastus dat signum hunc esse Aristotelis librum: in omnibus
enim, de quibus ipse disputat post magistrum, leviter ea tangit quae ab
Aristotele dicta ante cognovit, alias vero diligentius res non ab Aristotele
tractatas exsequitur. Hic quoque idem fecit. Nam quae Aristoteles hoc libro de
enuntiatione tractavit, leviter ab illo transcursa sunt, quae vero magister
eius tacuit, ipse subtiliore modo considerationis adiecit. Addit quoque hanc
causam, quoniam Aristoteles quidem de syllogismis scribere animatus numquam id
recte facere potuisset, nisi quaedam de propositionibus annotaret. Mihi quoque
videtur hoc subtiliter perpendentibus liquere hunc librum ad Analyticos esse
praeparatum. Nam sicut hic de simplici propositione disputat, ita quoque in
Analyticis de simplicibus tantum considerat syllogismis, ut ipsa syllogismorum
propositionumque simplicitas non ad aliud, nisi ad continens opus Aristotelis
pertinere videatur. Quare non est audiendus Andronicus, qui propter passionum
nomen hunc librum ab Aristotelis operibus separat. Aristoteles autem idcirco
passiones animae 'intellectus' vocabat, quod intellectus, quos sermone dicere
et oratione proferre consuevimus, ex aliqua causa atque utilitate profecti
sunt: ut enim dispersi homines colligerentur et legibus vellent esse subiecti
civitatesque condere, utilitas quaedam fuit et causa. Quocirca ƿ quae ex aliqua
utilitate veniunt, ex passione quoque provenire necesse est. Nam ut divina sine
ulla sunt passione, ita nulla illis extrinsecus utilitas valet adiungi. Quae vero sunt passibilia semper aliquam causam atque
utilitatem quibus sustententur inveniunt. Quocirca huiusmodi intellectus, qui
ad alterum oratione proferendi sunt, quoniam ex aliqua causa atque utilitate
videntur esse collecti, recte passiones animi nominati sunt. Et de intentione quidem et de
libri inscriptione et de eo, quod hic maxime Aristotelis liber esse putandus
est, haec dicta sufficiunt. Quid
vero utilitatis habeat, non ignorabit qui sciet qua in oratione veritas constet
et falsitas. In sola enim haec enuntiativa oratione consistunt. Iam vero quae
dividant verum falsumque quaeue definite vel quae varie et mutabiliter
veritatem falsitatemque partiantur, quae iuncta dici possint, cum separata
valeant praedicari, quae separata dicantur, cum iuncta sint praedicata, quae
sint negationes cum modo propositionum, quae earum consequentiae aliaque plura
in ipso opere considerator poterit diligenter agnoscere, quorum magnam
experietur utilitatem qui animum curae alicuius investigationis adverterit. Sed
nunc ad ipsius Aristotelis verba veniamus. [BEGINNING OF SECTION THAT MIGNE
SUBTITLES ‘SIGNUM’ -- Primum oportet CONSTITUERE, QUID NOMEN ET QUID VERBUM,
POSTEA QUID EST NEGATIO ET AFFIRMATIO ET ENUNTIATIO ET ORATIO. Librum inchoans de quibus in
omni serie tractaturus sit ante proposuit. Ait enim prius oportere de quibus
disputaturus est definire. Hic enim CONSTITUERE "definire"
intellegendum est. Determinandum namque est quid haec omnia sint – id est QUID
NOMEN sit, QUID VERBUM et caetera, quae elementa interpretationis esse
praediximus. Sed AFFIRMATIO atque NEGATIO sub interpretatione sunt. Quare nomen
et verbum affirmationis et negationis elementa esse manifestum est. His enim
compositis affirmatio et negatio coniunguntur. Exsistit hic quaedam quaestio
cur duo tantum nomen et verbum se determinare promittat, cum plures partes
orationis esse videantur. Quibus
hoc dicendum est tantum Aristotelem hoc libro definisse, quantum illi ad id
quod instituerat tractare suffecit. Tractat namque de simplici enuntiativa oratione, quae
scilicet huiusmodi est ut iunctis tantum verbis et nominibus componatur. Si
quis enim nomen iungat et verbum ut dicat: Socrates ambulat simplicem
fecit enuntiativam orationem. Enuntiativa
namque oratio est (ut supra memoravi) quae habet in se falsi verique
designationem. Sed in hoc quod
dicimus "Socrates ambulat" aut veritas necesse est contineatur aut
falsitas. Hoc enim si ambulante Socrate dicitur, verum est, si non ambulante,
falsum. Perficitur ergo enuntiativa oratio simplex ex solis verbis atque
nominibus. Quare superfluum est quaerere cur alias quoque quae videntur
orationis partes non proposuerit, qui non totius simpliciter orationis sed
tantum simplicis enuntiationis instituit elementa partiri. Quamquam duae
propriae partes orationis esse dicendae sint, nomen scilicet atque verbum. Haec
enim per sese utraque significant, coniunctiones autem vel praepositiones nihil
omnino nisi cum aliis iunctae designant; participia verbo cognata sunt, vel
quod a gerundivo modo ƿ veniant vel quod tempus propria significatione
contineant; interiectiones vero atque pronomina necnon adverbia in nominis loco
ponenda sunt, idcirco quod aliquid significant definitum, ubi nulla est vel
passionis significatio vel actionis. Quod si casibus horum quaedam flecti non
possunt, nihil impedit. Sunt enim quaedam nomina quae "monoptota"
nominantur. Quod si quis ista longius et non proxime petita esse arbitretur,
illud tamen concedit, quod supra iam diximus, non esse aequum calumniari ei,
qui non de omni oratione sed de tantum simplici enuntiatione proponat, quod
tantum sibi ad definitionem sumpserit, quantum arbitratus sit operi instituto
sufficere. Quare dicendum est Aristotelem non omnis orationis partes hoc opere
velle definire sed tantum solius simplicis enuntiativae orationis, quae sunt
scilicet nomen et verbum. Argumentum autem huius rei hoc est. Postquam enim
proposuit dicens: PRIMUM OPORTET CONSTITUERE, QUID SIT NOMEN ET QUID VERBUM,
non statim inquit QUID SIT ORATIO sed mox addidit ET QUID SIT NEGATIO, QUID AFFIRMATIO,
QUID ENUNTIATIO, postremo vero QUID ORATIO. Quod si de omni oratione
loqueretur, post nomen et verbum non de affirmatione et negatione et post hanc
de enuntiatione sed mox de oratione dixisset. Nunc vero quoniam post nominis et
verbi propositionem affirmationem, negationem et enuntiationem et post
orationem proposuit, confitendum est, id quod ante diximus, non orationis
universalis sed simplicis enuntiativae orationis, quae dividitur in
affirmationem atque negationem, divisionem partium facere voluisse, quae sunt
nomina et verba. Haec enim per se ipsa intellectum
simplicem servant, ƿ quae eadem dictiones vocantur sed non sola dicuntur. Sunt namque dictiones et aliae
quoque: orationes vel imperfectae vel perfectae, cuius plures esse partes supra
iam docui, inter quas perfectae orationis species est enuntiatio. Et haec
quoque alia simplex, alia composita est. De simplicis vero enuntiationis
speciebus inter philosophos commentatoresque certatur. Aiunt enim quidam
affirmationem atque negationem enuntiationi ut species supponi oportere, in
quibus et Porphyrius est; quidam vero nulla ratione consentiunt sed contendunt
affirmationem et negationem aequivoca esse et uno quidem enuntiationis vocabulo
nuncupari, praedicari autem enuntiationem ad utrasque ut nomen aequivocum
ÆQVIVOCVM GRICE, non ut genus univocum; quorum princeps Alexander est. Quorum
contentiones apponere non videtur inutile. Ac prius quibus modis affirmationem
atque negationem non esse species enuntiationis Alexander pPomba dicendum est,
post vero addam qua Porphyrius haec argumentatione dissoluerit. Alexander
namque idcirco dicit non esse species enuntiationis affirmationem et
negationem, quoniam affirmatio prior sit. Priorem vero affirmationem idcirco
conatur ostendere, quod omnis negatio affirmationem tollat ac destruat. Quod si
ita est, prior est affirmatio quae subruatur quam negatio quae subruat. In
quibus autem prius aliquid et posterius est, illa sub eodem genere poni non
possum, ut in eo titulo praedicamentorum dictum est qui de his quae sunt simul
inscribitur. Amplius: negatio omnis, inquit, divisio est, affirmatio compositio
atque coniunctio. Cum enim dico: Socrates vivit vitam
cum Socrate coniunxi; cum dico: Socrates non vivit vitam a Socrate
disiunxi. Divisio igitur quaedam negatio est, coniunctio affirmatio. Compositi
autem est coniunctique ƿ divisio. Prior est igitur coniunctio, quod est
affirmatio; posterior vero divisio, quod est negatio. Illud quoque adicit, quod
omnis per affirmationem facta enuntiatio simplicior sit per negationem facta
enuntiatione. Ex negatione enim particula negative si sublata sit, affirmatio
sola relinquitur. De eo enim quod est:
Socrates non vivit si non particula quae est adverbium auferatur, remanet
Socrates vivit. Simplicior igitur affirmatio est quam negatio. Prius vero sit
necesse est quod simplicius est. In quantitate etiam quod ad quantitatem minus
est prius est eo quod ad quantitatem plus est. Omnis vero oratio quantitas est.
Sed cum dico: Socrates ambulat minor oratio est quam cum dico: Socrates
non ambulat. Quare si secundum quantitatem affirmatio minor est, eam priorem
quoque esse necesse est. Illud quoque adiunxit affirmationem quendam esse
habitum, negationem vero privationem. Sed prior habitus privatione: affirmatio
igitur negatione prior est. Et ne singula persequi laborem, cum aliis quoque
modis demonstraret affirmationem negatione esse priorem, a communi eas genere
separavit. Nullas enim species arbitratur sub eodem
genere esse posse, in quibus prius vel posterius consideretur. Sed Porphyrius
ait sese docuisse species enuntiationis esse affirmationem et negationem in his
commentariis quos in Theophrastum edidit; hic vero Alexandri argumentationem
tali ratione dissolvit. Ait enim non oportere arbitrari, quaecumque quolibet
modo priora essent aliis, ea sub eodem genere poni non posse sed quaecumque
secundum esse unum atque substantiam priora vel posteriora sunt, ea sola sub
eodem genere non ponuntur. Et recte dicitur. Si enim omne quidquid ƿ prius est cum
eo quod posterius est sub uno genere esse non potest, nec primis substantiis et
secundis commune genus poterit esse substantia; quod qui dicit a recto ordine
rationis exorbitat. Sed quemadmodum quamquam sint primae et secundae
substantiae, tamen utraque aequaliter in subiecto non sunt et idcirco esse
ipsorum ex eo pendet, quod in subiecto non sunt, atque ideo sub uno substantiae
genere collocantur: ita quoque quamquam affirmationes negationibus in orationis
prolatione priores sint, tamen ad esse atque ad naturam propriam aequaliter
enuntiatione participant. Enuntiatio
vero est in qua veritas et falsitas inveniri potest. Qua in re et affirmatio et
negatio aequales sunt. Aequaliter enim et affirmatio et negatio veritate et
falsitate participant. Quocirca quoniam id quod sunt affirmatio et negatio
aequaliter ab enuntiatione participant, a communi eas enuntiationis genere
dividi non oportet. Mihi quoque
videtur quod Porphyrii sit sequenda sententia, ut affirmatio et negatio communi
enuntiationis generi supponantur. Longa namque illa et multiplicia Alexandri
argumenta soluta sunt, cum demonstravit non modis omnibus ea quae priora sunt
sub communi genere poni non posse sed quae ad esse proprium atque substantiam
priora sunt illa sola sub communi genere constitui atque poni non posse. Syrianus vero, cui Philoxenus
cognomen est, hoc loco quaerit cur proponens prius de negatione, post de
affirmatione pronuntiaverit dicens: PRIMUM OPORTET CONSTITUERE, QUID NOMEN ET
QUID VERBUM, POSTEA QUID EST NEGATIO ET AFFIRMATIO. Et primum quidem nihil
proprium dixit quoniam in quibus et affirmatio ƿ potest et negatio provenire,
prius esse negatio, postea vero affirmatio potest, ut de Socrate sanus est.
Potest ei aptari talis affirmatio, ut de eo dicatur: Socrates sanus est
etiam huiusmodi potest aptari negatio, ut de eo dicatur: Socrates sanus non
est. Quoniam ergo in eum affirmatio et negatio poterit evenire prius evenit ut
sit negatio quam ut affirmatio. Ante enim quam natus esset: qui enim natus non
erat, nec esse poterat sanus. Huic illud adiecit: servare Aristotelem conversam
propositionis et exsecutionis distributionem. Hic enim prius post nomen et
verbum de negatione proposuit, post de affirmatione, dehinc de enuntiatione,
postremo vero de oratione sed proposita definiens prius orationem, post
enuntiationem, tertio affirmationem, ultimo vero loco negationem determinavit,
quam hic post propositionem verbi et nominis primam locaverat. Ut igitur ordo servaretur conversus, idcirco
negationem prius ait esse propositam. Qua in expositione Alexandri quoque
sententia non discedit. Illud quoque est additum, quod non esset inutile,
enuntiationem genus affirmationis et negationis accipi oportere, quod quamquam
(ut dictum est) ad prolationem prior esset affirmatio, tamen ad ipsam
enuntiationem id est veri falsique vim utrasque aequaliter sub enuntiatione ab
Aristotele constitui. Id etiam Aristotelem probare. Praemisit enim primam
negationem, secundam posuit affirmationem, quae res nihil habet vitii, si ad
ipsam enuntiationem affirmatio et negatio ponantur aequales. Quae enim natura
aequales sunt, nihil retinent contrarii indifferenter acceptae. Est igitur ordo
quo proposuit: primum totius orationis ƿ elementum, nomen scilicet et verbum,
post haec negationem et affirmationem, quae species enuntiationis sunt. Quorum genus (id est
enuntiationem) tertiam nominavit, quartam vero orationem posuit, quae ipsius
enuntiationis genus est. Et horum se omnium definitiones daturum esse promisit,
quas interim relinquens atque praeteriens et in posteriorem tractatum differens
illud nunc addit quae sint verba et nomina aut quid ipsa significent. Quare
antequam ad verba Aristotelis ipsa veniamus, pauca communiter de nominibus
atque verbis et de his quae significantur a verbis ac nominibus disputemus. Sive
enim quaelibet interrogatio sit atque responsio, sive perpetua cuiuslibet
orationis continuatio atque alterius auditus et intellegentia, sive hic quidem
doceat ille vero discat, tribus his totus orandi ordo perficitur: rebus,
intellectibus, vocibus. Res enim ab intellectu concipitur, vox vero
conceptiones animi intellectusque significat, ipsi vero intellectus et
concipiunt subiectas res et significantur a vocibus. Cum igitur tria sint haec
per quae omnis oratio collocutioque perficitur, res quae subiectae sunt,
intellectus qui res concipiant et rursus a vocibus significentur, voces vero
quae intellectus designent, quartum quoque quiddam est, quo voces ipsae valeant
designari, id autem sunt litterae. Scriptae namque litterae ipsas significant
voces. Quare quatuor ista sunt, ut litterae quidem significent voces, voces
vero intellectus, intellectus autem concipiant res, quae scilicet habent
quandam non confusam neque fortuitam consequentiam sed terminata naturae suae
ordinatione constant. Res enim semper comitantur eum qui ab ipsis concipitur
intellectum, ipsum vero intellectum vox sequitur sed voces elementa id est ƿ
litterae. Rebus enim ante propositis et in propria substantia constitutis
intellectus oriuntur. Rerum enim semper intellectus sunt, quibus iterum
constitutis mox significatio vocis exoritur. Praeter intellectum namque vox
penitus nihil designat. Sed quoniam voces sunt, idcirco litterae, quas vocamus
elementa, repertae sunt quibus vocum qualitas designetur. Ad cognitionem vero
conversim sese res habet. Namque apud quos eaedem sunt litterae et qui eisdem
elementis utuntur, eisdem quoque nominibus eos ac verbis (id est vocibus) uti
necesse est; et qui vocibus eisdem utuntur idem quoque apud eos intellectus in
animi conceptione versantur. Sed apud quos idem intellectus sunt, easdem res
eorum intellectibus subiectas esse manifestum est. Sed hoc nulla ratione
convertitur. Namque apud quos eaedem res sunt idemque intellectus, non statim
eaedem voces eaedemque sunt litterae. Nam cum Romanus, Graecus ac barbarus
simul videant equum, habent quoque de eo eundem intellectum quod equus sit et
apud eos eadem res subiecta est, idem a re ipsa concipitur intellectus sed
Graecus aliter equum vocat, alia quoque vox in equi significatione Romana est
et barbarus ab utroque in equi designatione dissentit. Quocirca diversis quoque
voces proprias elementis inscribunt. Recte igitur dictum est apud quos eaedem
res idemque intellectus sunt, non statim apud eos vel easdem voces vel eadem
elementa consistere. Praecedit autem res intellectum, intellectus vero vocem,
vox litteras – sed hoc converti non potest. Neque enim si litterae sint, mox
aliqua ex his significatio vocis exsistit. Hominibus namque qui litteras
ignorant nullum nomen quaelibet elementa significant, quippe quae nesciunt. Nec
si voces ƿ sint, mox intellectus esse necesse est. Plures enim voces invenies
quae nihil omnino significent. Nec intellectui quoque subiecta res semper est.
Sunt enim intellectus sine re ulla subiecta, ut quos centauros vel chimaeras
poetae finxerunt. Horum enim sunt intellectus quibus subiecta nulla substantia
est. Sed si quis ad naturam redeat eamque consideret diligenter, agnoscet cum
res est, eius quoque esse intellectum quod si non apud homines, certe apud eum,
qui propriae divinitate substantiae in propria natura ipsius rei nihil ignorat.
Et si est intellectus, et vox est quod si vox fuerit, eius quoque sunt
litterae, quae si ignorantur, nihil ad ipsam vocis naturam. Neque enim, quasi
causa quaedam vocum est intellectus aut vox causa litterarum, ut cum eaedem
sint apud aliquos litterae, necesse sit eadem quoque esse nomina: ita quoque
cum eaedem sint vel res vel intellectus apud aliquos, mox necesse est
intellectuum ipsorum vel rerum eadem esse vocabula. Nam cum eadem sit et res et
intellectus hominis, apud diversos tamen homines huiusmodi substantia aliter et
diverso nomine nuncupatur. Quare voces quoque cum eaedem sint, possunt litterae
esse diversae, ut in hoc nomine quod est 'homo': cum unum sit nomen diversis
litteris scribi potest. Namque Latinis litteris scribi potest, potest etiam
Graecis, potest aliis nunc primum inventis litterarum figuris. Quare quoniam
apud quos eaedem res sunt, eosdem intellectus esse necesse est, apud quos idem
intellectus sunt, voces eaedem non sunt; et apud quos eaedem voces sunt, non
necesse ƿ est eadem elementa constitui – dicendum est res et intellectus,
quoniam apud omnes idem sunt, esse naturaliter constitutos, voces vero atque
litteras, quoniam diversis hominum positionibus permutantur non esse
naturaliter sed positione. Concludendum est igitur quoniam apud quos eadem sunt
elementa, apud eos eaedem quoque voces sunt et apud quos eaedem voces sunt,
idem sunt intellectus; apud quos autem idem sunt intellectus, apud eosdem res
quoque eaedem subiectae sunt: rursus apud quos eaedem res sunt, idem quoque
sunt intellectus; apud quos idem intellectus, non eaedem voces; nec apud quos
eaedem voces sunt, eisdem semper litteris verba ipsa vel nomina designantur. Sed
nos in supra dictis sententiis elemento atque littera promiscue usi sumus, quae
autem sit horum distantia paucis absolvam. Littera est inscriptio atque figura
partis minimae vocis articulatae, elementum vero sonus ipsius inscriptionis: ut
cum scribo litteram quae est 'a', formula ipsa quae atramento vel graphio
scribitur littera nominatur, ipse vero sonus quo ipsam litteram voce proferimus
dicitur elementum. Quocirca hoc cognito illud dicendum est, quod is qui docet
vel qui continua oratione loquitur vel qui interrogat, contrarie se habet his
qui vel discunt vel audiunt vel respondent in his tribus, voce scilicet,
intellectu et re (praetermittantur enim litterae propter eos qui earum sunt
expertes). Nam qui docet et qui dicit et qui interrogat a rebus ad intellectum
profecti per nomina et verba vim propriae actionis exercent atque officium
(rebus enim subiectis ab his capiunt intellectus et per nomina verbaque ƿ
pronuntiant), qui vero discit vel qui audit vel etiam qui respondet a nominibus
ad intellectus progressi ad res usque perveniunt. Accipiens enim is qui discit
vel qui audit vel qui respondet docentis vel dicentis vel interrogantis
sermonem, quid unusquisque illorum dicat intellegit et intellegens rerum quoque
scientiam capit et in ea consistit. Recte igitur dictum est in voce, intellectu
atque re contrarie sese habere eos qui docent, dicunt, interrogant atque eos
qui discunt, audiunt et respondent. Cum igitur haec sint quatuor – litterae,
voces, intellectus, res – proxime quidem et principaliter litterae verba
nominaque significant. Haec vero
principaliter quidem intellectus, secundo vero loco res quoque designant.
Intellectus vero ipsi nihil aliud nisi rerum significativi sunt. Antiquiores
vero quorum est Plato, Aristoteles, Speusippus, Xenocrates hi inter res et
significationes intellectuum medios sensus ponunt in sensibilibus rebus vel
imaginationes quasdam, in quibus intellectus ipsius origo consistat. Et nunc quidem quid de hac re
Stoici dicant praetermittendum est. Hoc autem ex his omnibus solum cognosci
oportet, quod ea quae sunt in litteris eam significent orationem quae in voce
consistit et ea quae est vocis oratio quod animi atque intellectus orationem
designet quae tacita cogitatione conficitur, et quod haec intellectus oratio
subiectas principaliter res sibi concipiat ac designet. Ex quibus quatuor duas
quidem Aristoteles esse naturaliter dicit, res et animi conceptiones, id est
eam quae fit in intellectibus orationem, idcirco quod apud omnes eaedem atque
immutabiles sint; ƿ duas vero non naturaliter sed positione constitui, quae
sunt scilicet verba nomina et litterae, quas idcirco naturaliter fixas esse non
dicit, quod (ut supra demonstratum est) non eisdem vocibus omnes aut isdem
utantur elementis. Atque hoc est quod ait: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE EARUM
QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE ET EA QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT IN
VOCE. ET QUEMADMODUM NEC LITTERAE OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC VOCES EAEDEM. QUORUM
AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE ET QUORUM HAE
SIMILITUDINES, RES ETIAM EAEDEM. DE HIS QUIDEM DICTUM EST IN HIS QUAE SUNT
DICTA DE ANIMA, ALTERIUS EST ENIM NEGOTII. Cum igitur prius posuisset nomen et
verbum et quaecumque secutus est postea se definire promisisset, haec interim
praetermittens de passionibus animae deque earum notis, quae sunt scilicet
voces, pauca praemittit. Sed cur hoc ita interposuerit, plurimi commentatores
causas reddere neglexerunt sed a tribus quantum adhuc sciam ratio huius interpositionis
explicita est. Quorum Hermini quidem a rerum veritate longe disiuncta est. Ait
enim idcirco Aristotelen de notis animae passionum interposuisse sermonem, ut
utilitatem propositi operis inculcaret. Disputaturus enim de vocibus, quae sunt
notae animae passionum, recte de his quaedam ante praemisit. Nam cum suae
nullus animae passiones ignoret, notas quoque cum animae passionibus non
nescire utilissimum est. Neque
enim illae cognosci possunt nisi per voces quae sunt ƿ earum scilicet notae. Alexander
vero aliam huiusmodi interpositionis reddidit causam. Quoniam, inquit, verba et
nomina interpretatione simplici continentur, oratio vero ex verbis nominibusque
coniuncta est et in ea iam veritas aut falsitas invenitur, sive autem quilibet
sermo sit simplex sive iam oratio coniuncta atque composita ex his quae
significant momentum sumunt (in illis enim prius est eorum ordo et continentia,
post redundat in voces): quocirca quoniam significantium momentum ex his quae
significantur oritur, idcirco prius nos de his quae voces ipsae significant
docere proponit. Sed Herminus hoc loco repudiandus est. Nihil enim tale quod ad
causam propositae sententiae pertineret explicuit. Alexander vero strictim
proxima intellegentia praeteruectus tetigit quidem causam, non tamen
principalem rationem Aristotelicae propositionis exsolvit. Sed Porphyrius ipsam
plenius causam originemque sermonis huius ante oculos collocavit, qui omnem
apud priscos philosophos de significationis vi contentionem litemque retexuit. Ait namque dubie apud antiquorum
philosophorum sententias constitisse quid esset proprie quod vocibus
significaretur. Putabant namque alii res vocibus designari earumque vocabula
esse ea quae sonarent in vocibus arbitrabantur. Alii vero incorporeas quasdam
naturas meditabantur, quarum essent significationes quaecumque vocibus
designarentur: Platonis aliquo modo species incorporeas aemulati dicentis hoc
ipsum homo et hoc ipsum equus non hanc cuiuslibet subiectam substantiam sed
illum ipsum hominem specialem et illum ipsum equum, universaliter et
incorporaliter cogitantes ƿ incorporales quasdam naturas constituebant, quas ad
significandum primas venire putabant et cum aliis item rebus in
significationibus posse coniungi, ut ex his aliqua enuntiatio vel oratio
conficeretur. Alii vero sensus, alii imaginationes significari vocibus
arbitrabantur. Cum igitur ista esset contentio apud superiores et haec usque ad
Aristotelis pervenisset aetatem, necesse fuit qui nomen et verbum significativa
esset definiturus praediceret quorum ista designativa sint. Aristoteles enim
nominibus et verbis res subiectas significari non putat, nec vero sensus vel
etiam imaginationes. Sensuum quidem non esse significativas voces nomina et
verba in opere de iustitia sic declarat dicens: *phusei gar euthus dieretai ta
te noemata kai ta aisthemataquod interpretari Latine potest hoc modo: Natura
enim divisa sunt intellectus et sensus. Differre igitur aliquid arbitratur
sensum atque intellectum. Sed qui passiones animae a vocibus significari dicit,
is non de sensibus loquitur. Sensus enim corporis passiones sunt. Si igitur ita
dixisset passiones corporis a vocibus significari, tunc merito sensus intellegeremus.
Sed quoniam passiones animae nomina et verba significare proposuit, non sensus
sed intellectus eum dicere putandum est. Sed quoniam imaginatio quoque res
animae est, dubitaverit aliquis ne forte passiones animae imaginationes, ƿ quas
Graeci *phantasias* nominant, dicat. Sed haec in libris De anima verissime
diligentissimeque separavit, dicens:*estin de phantasia heteron phaseos kai
apophaseos; symploke gar noematon estin to alethes kai to pseudos. ta de prota
noemata ti dioisei tou me phantasmata einai; e houde tauta phantasmata, all'
ouk aneu phantasmaton.* quod sic interpretamur: Est autem imaginatio diversa
affirmatione et negatione; complexio namque intellectuum est veritas et
falsitas. Primi vero intellectus quid discrepabunt, ut non sint imaginationes?
An certe neque haec sunt imaginationes sed sine imaginationibus non sunt. Quae
sententia demonstrat aliud quidem esse imaginationes, aliud intellectus; ex
intellectuum quidem complexione affirmationes fieri et negationes: quocirca
illud quoque dubitavit, utrum primi intellectus imaginationes quaedam essent.
Primos autem intellectus dicimus qui simplicem rem concipiunt, ut si qui dicat
"Socrates" solum dubitatque utrum huiusmodi intellectus, qui in se
nihil neque veri continet neque falsi, intellectus sit an ipsius Socratis
imaginatio. Sed de hoc quoque aperte quid videretur ostendit. Ait enim an certe
neque haec sunt imaginationes sed non sine imaginationibus sunt – id est quod
hic sermo significat qui est "Socrates" vel alius simplex non est
quidem imaginatio sed intellectus, qui intellectus praeter imaginationem fieri
non potest. Sensus enim atque imaginatio ƿ quaedam primae figurae sunt, supra
quas velut fundamento quodam superveniens intellegentia nitatur. Nam sicut
pictores solent designare lineatim corpus atque substernere ubi coloribus
cuiuslibet exprimant uultum, sic sensus atque imaginatio naturaliter in animae
perceptione substernitur. Nam cum res aliqua sub sensum vel sub cogitationem
cadit, prius eius quaedam necesse est imaginatio nascatur, post vero plenior
superveniat intellectus cunctas eius explicans partes quae confuse fuerant
imaginatione praesumptae. Quocirca
imperfectum quiddam est imaginatio, nomina vero et verba non curta quaedam sed
perfecta significant. Quare recta Aristotelis sententia est: quaecumque in
verbis nominibusque versantur, ea neque sensus neque imaginationes sed solam
significare intellectuum qualitatem. Unde illud quoque ab Aristotele fluentes
Peripatetici rectissime posuerunt tres esse orationes, unam quae scribi possit
elementis, alteram quae voce proferri, tertiam quae cogitatione conecti unamque
intellectibus, alteram voce, tertiam litteris contineri. Quocirca quoniam id
quod significaretur a vocibus intellectus esse Aristoteles putabat, nomina vero
et verba significativa esse in eorum erat definitionibus positurus, recte
quorum essent significativa praedixit erroremque lectoris ex multiplici ueterum
lite venientem sententiae suae manifestatione compescuit. Atque hoc modo nihil
in eo deprehenditur esse superfluum, nihil ab ordinis continuatione seiunctum. Quaerit
vero Porphyrius, cur ita dixerit: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE, et non sic:
sunt ƿ igitur voces; et rursus cur ita et ea quae scribuntur et non dixerit: et
litterae. Quod resolvit hoc modo. Dictum est tres esse apud Peripateticos
orationes, unam quae litteris scriberetur, aliam quae proferretur in voce,
tertiam quae coninugeretur in animo. Quod si tres orationes sunt, partes quoque orationis esse
triplices nulla dubitatio est. Quare quoniam verbum et nomen principaliter
orationis partes sunt, erunt alia verba et nomina quae scribantur, alia quae
dicantur, alia quae tacita mente tractentur. Ergo quoniam proposuit dicens:
PRIMUM OPORTET CONSTITUERE QUID NOMEN ET QUID VERBUM, triplex autem nominum
natura est atque verborum, de quibus potissimum proposuerit et quae definire
velit ostendit. Et quoniam de his nominibus loquitur ac verbis, quae voce
proferuntur, idem ipsum planius explicans ait: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE
EARUM QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE ET EA QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT
IN VOCE, velut si diceret: ea verba et nomina quae in vocali oratione
proferuntur animae passiones denuntiant, illa autem rursus verba et nomina quae
scribuntur eorum verborum nominumque significantiae praesunt quae voce
proferuntur. Nam sicut vocalis orationis verba et nomina conceptiones animi
intellectusque significant, ita quoque verba et nomina illa quae in solis
litterarum formulis iacent illorum verborum et nominum significativa sunt quae
loquimur, id est quae per vocem sonamus nam quod ait: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN
VOCE; subaudiendum est verba et nomina. Et rursus cum dicit: ET EA QUAE
SCRIBUNTUR, idem subuectendum rursus est verba scilicet vel nomina. Et quod
rursus ƿ adiecit: eorum quae sunt in voce, addendum eorum nomimum atque
verborum quae profert atque explicat vocalis oratio. Quod si nihil deesset
omnino, ita foret totius plenitudo sententiae: sunt ergo ea verba et nomina
quae sunt in voce earum quae sunt in anima passionum notae et ea verba et
nomina quae scribuntur eorum verborum et nominum quae sunt in voce. Quod
communiter intellegendum est, licet ea quae subiunximus deesse videantur. Quare
non est disiuncta sententia sed primae propositioni continua. Nam cum quid sit
verbum, quid nomen definire constituit, cum nominis et verbi natura sit
multiplex, de quo verbo et nomine tractare vellet clara significatione
distinxit. Incipiens igitur ab his nominibus ac verbis quae in voce sunt,
quorum essent significativa disseruit. Ait enim haec passiones animae
designare. Illud quoque adiecit quibus ipsa verba et nomina quae in voce sunt
designentur, his scilicet quae litterarum formulis exprimuntur. Sed quoniam non
omnis vox significativa est, verba vero vel nomina numquam significationibus
uacant quoniamque non omnis vox quae significat quaedam positione designat sed
quaedam naturaliter, ut lacrimae, gemitus atque maeror (animalium quoque
caeterorum quaedam voces naturaliter aliquid ostentant, ut ex canum latratibus
iracundia eorumque alia quadam voce blandimenta monstrantur), verba autem et
nomina positione significant neque solum sunt verba et nomina voces sed voces
significativae nec solum significativae sed etiam quae positione designent
aliquid, non natura: non dixit: sunt igitur voces earum quae sunt in anima
passionum notae. Namque neque omnis vox significativa ƿ est et sunt quaedam
significativae quae naturaliter non positione significent. Quod si ita
dixisset, nihil ad proprietatem verborum et nominum pertineret. Quocirca noluit
communiter dicere voces sed dixit tantum ea quae sunt in voce. Vox enim
universale quiddam est, nomina vero et verba partes. Pars autem omnis in toto
est. Verba ergo et nomina quoniam sunt intra vocem, recte dictum est ea quae
sunt in voce, velut si diceret: quae intra vocem continentur intellectuum
designativa sunt. Sed hoc simile est ac si ita dixisset: vox certo modo sese
habens significat intellectus. Non enim (ut dictum est) nomen et verbum voces
tantum sunt. Sicut nummus quoque non solum aes impressum quadam figura est, ut
nummus vocetur sed etiam ut alicuius rei sit pretium: eodem quoque modo verba
et nomina non solum voces sunt sed positae ad quandam intellectuum
significationem. Vox enim quae nihil designat, ut est garalus, licet eam
grammatici figuram vocis intuentes nomen esse contendant, tamen eam nomen
philosophia non putabit, nisi sit posita ut designare animi aliquam
conceptionem eoque modo rerum aliquid possit. Etenim nomen alicuius nomen esse
necesse erit; sed si vox aliqua nihil designat, nullius nomen est; quare si
nullius est, ne nomen quidem esse dicetur. Atque ideo huiusmodi vox id est
significativa non vox tantum sed verbum vocatur aut nomen, quemadmodum nummus
non aes sed proprio nomine nummus, quo ab alio aere discrepet, nuncupatur. Ergo
haec Aristotelis sententia qua ait ea quae sunt in voce nihil aliud designat
nisi eam vocem, quae non solum vox sit sed quae cum vox sit habeat tamen
aliquam proprietatem et ƿ aliquam quodammodo figuram positae signicationis
impressam. Horum vero id est verborum et nominum quae sunt in voce aliquo modo
se habente ea sunt scilicet significativa quae scribuntur, ut hoc quod dictum
est quae scribuntur de verbis ac nominibus dictum quae sunt in litteris
intellegatur. Potest vero haec quoque esse ratio cur dixerit et quae
scribuntur: quoniam litteras et inscriptas figuras et voces, quae isdem
significantur formulis, nuncupamus (ut a et ipse sonus litterae nomen capit et
illa quae in subiecto cerae vocem significans forma describitur), designare
volens, quibus verbis atque nominibus ea quae in voce sunt apparerent, non
dixit litteras, quod ad sonos etiam referri potuit litterarum sed ait quae
scribuntur, ut ostenderet de his litteris dicere quae in scriptione
consisterent id est quarum figura vel in cera stilo vel in membrana calamo
posset effingi. Alioquin illa iam quae in sonis sunt ad
ea nomina referuntur quae in voce sunt, quoniam sonis illis nomina et verba
iunguntur. Sed Porphyrius de utraque expositione iudicavit dicens: id quod ait
ET QUAE SCRIBUNTUR non potius ad litteras sed ad verba et nomina quae posita
sunt in litterarum inscriptione referendum. Restat igitur ut illud quoque
addamus, cur non ita dixerit: sunt ergo ea quae sunt in voces intellectuum
notae sed ita earum quae sunt in anima passionum notae. Nam cum ea quae sunt in
voce res intellectusque significent, principaliter quidem intellectus, res vero
quas ipsa intellegentia comprehendit secundaria significatione per intellectuum
medietatem, intellectus ipsi non sine quibusdam passionibus sunt, quae in
animam ex subiectis veniunt rebus. Passus enim quilibet eius rei proprietatem,
ƿ quam intellectu complectitur, ad eius enuntiationem designationemque
contendit. Cum enim quis aliquam rem intellegit, prius imaginatione formam
necesse est intellectae rei proprietatemque suscipiat et fiat vel passio vel
cum passione quadam intellectus perceptio. Hac vero posita atque in mentis
sedibus collocata fit indicandae ad alterum passionis voluntas, cui actus
quidam continuandae intellegentiae protinus ex intimae rationis potestate
supervenit, quem scilicet explicat et effundit oratio nitens ea quae primitus
in mente fundata est passione, sive, quod est verius, significatione progressa
oratione progrediente simul et significantis se orationis motibus adaequante.
Fit vero haec passio velut figurae alicuius impressio sed ita ut in animo fieri
consuevit. Aliter namque naturaliter inest in re qualibet propria figura, aliter
vero eius ad animum forma transfertur, velut non eodem modo cerae vel marmori
vel chartis litterae id est vocum signa mandantur. Et imaginationem Stoici a
rebus in animam translatam loquuntur sed cum adiectione semper dicentes ut in
anima. Quocirca cum omnis animae passio rei quaedam videatur esse proprietas,
porro autem designativae voces intellectuum principaliter, rerum dehinc a
quibus intellectus profecti sunt significatione nitantur, quidquid est in
vocibus significativum, id animae passiones designat. Sed hae passiones
animarum ex rerum similitudine procreantur. Videns ƿ namque aliquis sphaeram
vel quadratum vel quamlibet aliam rerum figuram eam in animi intellegentia
quadam vi ac similitudine capit. Nam qui sphaeram viderit, eius similitudinem
in animo perpendit et cogitat atque eius in animo quandam passus imaginem id
cuius imaginem patitur agnoscit. Omnis vero imago rei cuius imago est
similitudinem tenet: mens igitur cum intellegit, rerum similitudinem
comprehendit. Unde fit ut, cum duorum corporum maius unum, minus alterum
contuemur, a sensu postea remotis corporibus illa ipsa corpora cogitantes illud
quoque memoria servante noverimus sciamusque quod minus, quod vero maius corpus
fuisse conspeximus, quod nullatenus eveniret, nisi quas semel mens passa est
rerum similitudines optineret. Quare quoniam passiones animae quas intellectus
vocavit rerum quaedam similitudines sunt, idcirco Aristoteles, cum paulo post
de passionibus animae loqueretur, continenti ordine ad similitudines transitum
fecit, quoniam nihil differt utrum passiones diceret an similitudines. Eadem
namque res in anima quidem passio est, rei vero similitudo. Et Alexander hunc
locum: SUNT ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE EARUM QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE
ET EA QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT IN VOCE. ET QUEMADMODUM NEC LITTERAE
OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC VOCES EAEDEM hoc modo conatur exponere: proposuit,
inquit, ea quae sunt in voce intellectus animi designare et hoc alio probat
exemplo. Eodem modo enim ea quae sunt in voce passiones animae significant,
quemadmodum ea quae scribuntur voces designant, ut id quod ait et ea quae ƿ
scribuntur ita intellegamus, tamquam si diceret: quemadmodum etiam ea quae
scribuntur eorum quae sunt in voce. Ea vero quae scribuntur, inquit Alexander,
notas esse vocum id est nominum ac verborum ex hoc monstravit quod diceret et
quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec voces eaedem. Signum namque
est vocum ipsarum significationem litteris contineri, quod ubi variae sunt
litterae et non eadem quae scribuntur varias quoque voces esse necesse est. Haec
Alexander. Porphyrius vero quoniam tres proposuit orationes, unam quae litteris
contineretur, secundam quae verbis ac nominibus personaret, tertiam quam mentis
euolueret intellectus, id Aristotelem significare pronuntiat, cum dicit: SUNT
ERGO EA QUAE SUNT IN VOCE EARUM QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE, quod
ostenderet si ita dixisset: sunt ergo ea quae sunt in voce et verba et nomina
animae passionum notae. Et quoniam monstravit quorum essent voces significativae,
illud quoque docuisse quibus signis verba vel nomina panderentur ideoque
addidisse et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce, tamquam si diceret: ea
quae scribuntur verba et nomina eorum quae sunt in voce verborum et nominum
notae sunt. Nec disiunctam esse sententiam nec (ut Alexander putat) id quod
ait: ET EA QUAE SCRIBUNTUR ita intellegendum, tamquam si diceret: sicut ea quae
scribuntur id est litterae illa quae sunt in voce significant, ita ea quae sunt
in voce notas esse animae passionum. Primo quod ad simplicem sensum nihil addi
oportet, deinde tam brevis ordo tamque necessaria orationis non est
intercidenda partitio, tertium vero quoniam, si similis significatio est
litterarum vocumque, ƿ quae est vocum et animae passionum, oportet sicut voces
diversis litteris permutantur, ita quoque passiones animae diversis vocibus
permutari, quod non fit. Idem namque intellectus variatis potest vocibus
significari. Sed Alexander id quod eum superius sensisse memoravi hoc probare
nititur argumento. Ait enim etiam in hoc quoque similem esse significationem
litterarum ac vocum, quoniam sicut litterae non naturaliter voces sed positione
significant, ita quoque voces non naturaliter intellectus animi sed aliqua
positione designant. Sed qui prius recepit, ut id quod Aristoteles ait: ET EA
QUAE SCRIBUNTUR ita dictum esset, tamquam si diceret: sicut ea quae scribuntur,
quidquid ad hanc sententiam videtur adiungere, aequaliter non dubitatur errare.
Quocirca nostro indicio qui rectius tenere volent Porphyrii se sententiis
applicabunt. Aspasius quoque secundae sententiae Alexandri, quam supra
posuimus, valde consentit, qui a nobis in eodem quo Alexander errore
culpabitur. Aristoteles vero duobus modis esse has notas putat litterarum,
vocum passionumque animae constitutas: uno quidem positione, alio vero
naturaliter. Atque hoc est quod ait: et quemadmodum nec litterae omnibus
eaedem, sic nec voces eaedem. Nam si litterae voces, ipsae vero voces
intellectus animi naturaliter designarent, omnes homines isdem litteris, isdem etiam
vocibus uterentur. Quod quoniam apud omnes neque eaedem litterae neque eacdem
voces sunt, constat eas non esse naturales.Sed hic duplex lectio est. Alexander
enim hoc modo legi putat oportere: QUORUM AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, EAEDEM
OMNIBUS PASSIONES ANIMAE ET QUORUM EAEDEM SIMILITUDINES, RES ETIAM EAEDEM.
Volens enim Aristoteles ea quae positione significant ab his quae aliquid
designant naturaliter segregare hoc interposuit: ea quae positione significant
varia esse, ea vero quae naturaliter apud omnes eadem. Et inchoans quidem a vocibus ad
litteras venit easque primo non esse naturaliter significativas demonstrat
dicens: ET QUEMADMODUM NEC LITTERAE OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC VOCES EAEDEM. Nam
si idcirco probantur litterae non esse naturaliter significantes, quod apud
alios aliae sint ac diversae, eodem quoque modo probabile erit voces quoque non
naturaliter significare, quoniam singulae hominum gentes non eisdem inter se
vocibus colloquantur. Volens vero similitudinem intellectuum rerumque
subiectarum docere naturaliter constitutam ait: QUORUM AUTEM HAEC PRIMORUM
NOTAE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE. Quorum, inquit, voces quae apud
diversas gentes ipsae quoque diversae sunt significationem retinent, quae
scilicet sunt animae passiones, illae apud omnes eaedem sunt. Neque enim fieri
potest, ut quod apud Romanos homo intellegitur lapis apud barbaros
intellegatur. Eodem quoque modo de caeteris rebus. Ergo huiusmodi sententia
est, qua dicit ea quae voces significent apud omnes hominum gentes non mutari,
ut ipsae quidem voces, sicut supra monstravit cum dixit QUEMADMODUM NEC
LITTERAE OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC VOCES EAEDEM, apud plures diversae sint, illud
vero quod voses ipsae significant apud omnes homines idem sit nec ulla ratione
ƿ valeat permutari, qui sunt scilicet intellectus rerum, qui quoniam
naturaliter sunt permutari non possunt. Atque hoc est quod ait: QUORUM AUTEM
HAEC PRIMORUM NOTAE, id est voces, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE, ut
demonstraret voces quidem esse diversas, QUORUM autem ipsae voces significativae
essent, quae sunt scilicet animae passiones, EASDEM APUD OMNES esse nec ulla
ratione, quoniam sunt constitutae naturaliter, permutari. Nec vero in hoc
constitit, ut de solis vocibus atque intellectibus loqueretur sed quoniam voces
atque litteras non esse naturaliter constitutas per id significavit, quod eas
non apud omnes easdem esse proposuit, rursus intellectus quos animae passiones
vocat per hoc esse naturales ostendit, quod apud omnes idem sint, a quibus id
est intellectibus ad res transitum fecit. Ait enim QUORUM HAE SIMILITUDINES,
res etiam eaedem hoc scilicet sentiens, quod res quoque naturaliter apud omnes
homines essent eaedem: sicut ipsae animae passiones quae ex rebus sumuntur APUD
OMNES homines EAEDEM sunt, ita quoque etiam ipsae res quarum similitudines sunt
animae passiones eaedem apud omnes sunt. Quocirca quoque naturales sunt, sicut
sunt etiam rerum similitudines, quae sunt animae passiones. Herminus vero huic
est expositioni contrarius. Dicit enim non esse verum eosdem apud omnes homines
esse intellectus, quorum voces significativae sint. Quid enim, inquit, in
aequivocatione dicetur, ubi unus idemque vocis modus plura significat? Sed
magis hanc lectionem veram putat, ut ita sit: QUORUM AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE,
HAE OMNIBUS PASSIONES ANIMAE ET QUORUM HAE SIMILITUDINES, RES ETIAM HAE: ut
demonstratio videatur ƿ quorum voces significativae sint vel quorum passiones
animae similitudines. Et hoc simpliciter accipiendum est secundum Herminum, ut
ita dicamus quorum voces significativae sunt, illae sunt animae passmnes,
tamquam diceret: animae passiones sunt, quas significant voces, et rursus
quorum sunt similitudines ea quae intellectibus continentur, illae sunt res,
tamquam si dixisset: res sunt quas significant intellectus. Sed Porphyrius de
utrisque acute subtiliterque iudicat et Alexandri magis sententiam probat, hoc
quod dicat non debere dissimulari de multiplici aequivocationis significatione.
Nam et qui dicit ad unam quamlibet rem commodat animum, scilicet quam
intellegens voce declarat, et unum rursus intellectum quemlibet is qui audit
exspectat. Quod si, cum uterque ex uno nomine res diversas intellegunt, ille
qui nomen aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE dixit designet clarius, quid illo nomine
significare voluerit, accipit mox qui audit et ad uuum intellectum utrique
conveniunt, qui rursus fit unus apud eosdem illos apud quos primo diversae
fuerant animae passiones propter aequivocationem nominis. Neque enim fieri
potest, ut qui voces positione significantes a natura eo distinxerit quod easdem
apud omnes esse non diceret, eas res quas esse naturaliter proponebat non eo
tales esse monstraret, quod apud omnes easdem esse contenderet. Quocirca Alexander vel propria sententia vel
Porphyrii auctoritate probandus est. Sed quoniam ita dixit Aristoteles QUORUM
AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, EAEDEM OMNIBUS PASSIONES ANIMAE sunt, quaerit
Alexander: ƿ si rerum nomina sunt, quid causae est ut primorum intellectuum
notas esse voces diceret Aristoteles? Rei enim ponitur nomen, ut cum dicimus homo significamus
quidem intellectum, rei tamen nomen est id est animalis rationalis mortalis.
Cur ergo non primarum magis rerum notae sint voces quibus ponuntur potius quam
intellectuum? Sed fortasse quidem ob hoc dictum est, inquit, quod licet voces
rerum nomina sint, tamen non idcirco utimur vocibus, ut res significemus sed ut
eas quae ex rebus nobis innatae sunt animae passiones. Quocirca propter quorum
significantiam voces ipsae proferuntur, recte eorum primorum esse dixit notas. In
hoc vero Aspasius permolestus est. Ait enim: qui fieri potest, ut eaedem apud
omnes passiones animae sint, cum tam diversa sententia de iusto ac bono sit?
Arbitratur Aristotelem passiones animae non de rebus incorporalibus sed de his
tantum quae sensibus capi possunt passiones animae dixisse. Quod perfalsum est.
Neque enim intellexisse dicetur, qui fallitur, et fortasse quidem passionem
animi habuisse dicetur, quicumque id quod est bonum non eodem modo quo est sed
aliter arbitratur, intellexisse vero non dicitur. Aristoteles autem cum de similitudine
loquitur, de intellectu pronuntiat. Neque enim fieri potest, ut qui quod bonum
est malum esse arbitratur boni similitudinem mente conceperit. Neque enim
intellexit rem subiectam. Sed quae sunt iusta ac bona ad positionem omnia
nuturamue referuntur. Et si de iusto ac bono ita loquitur, ut de eo quod civile
ius aut civilis iniuria ƿ dicitur, recte non eaedem sunt passiones animae
quoniam civile ius et civile bonum positione est, non natura. Naturale vero
bonum atque iustum apud omnes gentes idem est. Et de deo quoque idem: cuius
quamuis diversa cultura sit, idem tamen cuiusdam eminentissimae naturae est
intellectus. Quare repetendum breviter a principio est. partibus enim ad
orationem usque pervenit: nam quod se prius quid esset verbum, quid nomen constituere
dixit, hae minimae orationis partes sunt; quod vero affirmationem et
negationem, iam de composita ex verbis et nominibus oratione loquitur, quae
eaedem rursus partes sunt enuntiationis. Et post enuntiationis propositionem de
oratione loqui proposuit, cuius ipsa quoque enuntiatio pars est. Et quoniam (ut
dictum est) triplex est oratio, quae in litteris, quae in voce, quae in
intellectibus est, qui verbum et nomen definiturus esset eaque significativa
positurus, dicit prius quorum significativa sint ipsa verba et nomina et
inchoat quidem ab his nominibus et verbis quae sunt in voce dicens: SUNT ERGO
EA QUAE SUNT IN VOCE et demonstrat quorum sint significativa adiciens EARUM
QUAE SUNT IN ANIMA PASSIONUM NOTAE. Rursus nominum ipsorum verborumque quae in
voce sunt ea verba et nomina quae essent in litteris constituta significativa
esse declarat dicens ET EA QUAE SCRIBUNTUR EORUM QUAE SUNT IN VOCE. Et quoniam
quatuor ista quaedam sunt: litterae, voces, intellectus, res, quorum litterae
et voces positione sunt, natura vero res atque intellectus, demonstravit voces
non esse naturaliter sed positione per hoc quod ait non easdem esse apud omnes
sed varias, ut est ET QUEMADMODUM NEC ƿ LITTERAE OMNIBUS EAEDEM, SIC NEC VOCES
EAEDEM. Ut vero demonstraret intellectus et res esse naturaliter, ait apud
omnes eosdem esse intellectus, quorum essent voces significativae, et rursus
apud omnes easdem esse res, quarum similitudines essent animae passiones, ut
est QUORUM AUTEM HAEC PRIMORUM NOTAE, SCILICET QUAE SUNT IN VOCE, EAEDEM
OMNIBUS PASSIONES ANIMAE ET QUORUM HAE SIMILITUDINES, RES ETIAM EAEDEM.
Passiones autem animae dixit, quoniam alias diligenter ostensum est omnem vocem
animalis aut ex passione animae aut propter passionem proferri. Similitudinem
vero passionem animae vocavit, quod secundum Aristotelem nihil aliud
intellegere nisi cuiuslibet subiectae rei proprietatem atque imaginationem in
animae ipsms reputatione suscipere, de quibus animae passionibus in libris se
de anima commemorat diligentius disputasse. Sed quoniam demonstratum est,
quoniam et verba et nomina et oratio intellectuum principaliter significativa
sunt, quidquid est in voce significationis ab intellectibus venit. Quare prius
paululum de intellectibus perspiciendum ei qui recte aliquid de vocibus
disputabit. Ergo quod supra passiones animae et similitudines vocavit, idem
nunc apertius intellectum vocat dicens: EST AUTEM, QUEMADMODUM IN ANIMA
ALIQUOTIENS QUIDEM INTELLECTUS SINE VERO VEL FALSO, ALIQUOTIENS AUTEM CUI IAM
NECESSE EST HORUM ALTERUM INESSE, SIC ETIAM IN VOCE; CIRCA COMPOSITIONEM ENIM
ET DIVISIONEM EST FALSITAS VERITASQUE NOMINA IGITUR IPSA ET VERBA CONSIMILIA
SUNT SINE COMPOSITIONE VEL DIVISIONE INTELLECTUI, UT HOMO VEL ALBUM, QUANDO NON
ADDITUR ALIQUID, NEQUE ENIM ADHUC VERUM AUT FALSUM S EST. HUIUS AUTEM SIGNUM
HOC EST: HIRCOCERVUS ENIM SIGNIFICAT ALIQUID SED NONDUM VERUM VEL FALSUM, SI
NON VEL ESSE VEL NON ESSE ADDATUR, VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM TEMPUS. Quoniam
nomen et verbum atque omnis oratio significativa sunt animae passionum, ex
ipsis sine dubio quae designant in eisdem vocibus proprietas significationis
innascitur hic vero est totus atque continuus Aristotelicae ordo sententiae:
quoniam, inquit, ea primum vocibus significantur quae animo et cogitatione
versamus, intellectuum vero alios quidem simplices et sine veri vel falsi
enuntiatione perpendimus, ut cum nobis hominis proprietas tacita imaginatione
suggeritur (nulla namque ex hac intellegentiae simplicitate vel veritatis
nascitur vel falsitatis agnitio), sunt vero intellectus quidam compositi atque
conioncti in quibus inest iam quaedam veritatis vel falsitatis inspectio, ut
cum ad quamlibet simplicem perceptionem mentis adinugitur aliud quod esse
aliquid vel non esse constituat, ut si ad hominis intellectum esse vel non esse
vel album esse vel album non esse copuletur (fient enim cogitabiles orationes
veritatis vel falsitatis participes hoc modo: homo est, homo non est, homo
albus est, homo albus non est, quarum quidem homo est vel homo albus est
compositione dicitur. Nam prior esse atque hominem, posterior hominem albo
composita intellectus praedicatione conectit): sin vero ad hominis intellectum
adiciam quiddam, ut ita sit homo ƿ est vel non est vel albus est aut aliquid
tale, tunc in ipsa cogitatione veritas aut falsitas nascitur: ergo, inquit,
quemadmodum aliquotiens quidam simplices intellectus sunt, qui vero falsoque
careant, quidam vero in quibus horum alterum reperiatur, sic etiam et in voce.
Nam quae voces denuntiant simplices intellectus, ipsae quoque a falsitate et veritate
seiunctae sunt, quae vero huiusmodi significant intellectus in quibus iam vel
veritas vel falsitas constituta est, in ipsis quoque horum alterum inveniri
necesse est. Nam si quis hoc solum dicat HOMO vel ALBUM vel etiam HIRCOCERVUS,
quamquam ista quiddam significent, quoniam tamen significant simplicem
intellectum, manifestum est omni veritatis vel falsitatis proprietate carere.
Et tota quidem sententia se hoc modo habet. Diligentius tamen est attendendum
quid est quod ait: CIRCA COMPOSITIONEM ENIM ET DIVISIONEM EST FALSITAS
VERITASQUE; quid etiam quod dictum est: NOMINA IGITUR IPSA ET VERBA CONSIMILIA
SUNT SINE COMPOSITIONE VEL DIVISIONE INTELLECTUI; illud quoque; cur composito
nomine vel cur etiam usus est non rei subsistentis exemplo, ut diceret
HIRCOCERVUS ENIM SIGNIFICAT ALIQUID. Nec illud praetereundum est quid est quod
dictum sit VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM TEMPUS. Et primum quidem de eo dicendum
est quod ait: CIRCA COMPOSITIONEM ENIM ET DIVISIONEM EST FALSITAS VERITASQUE.
Quaeritur namque, utrumne omnis veritas circa compositionem divisionemque sit,
an quaedam est, quaedam vero minime. Illud
quoque, an in omni compositione vel divisione veritas falsitasque constituta
sit, an hoc non generaliter sed in quadam compositionis vel divisionis parte
veritas falsitasque versetur. In opinionibus namque veritas est, quotiens ex subiecta ƿ
re capitur imaginatio vel etiam quotiens ita, ut sese res habet, imaginationem
accipit intellectus; falsitas vero est quotiens aut non ex subiecto aut non ut
sese habet res imaginatio subicitur intellectui. Sed adhuc in veritate atque
falsitate nihil equidem aliud reperitur nisi quaedam opinionis habitudo ad
subiectam rem. Qua enim habitudine et quomodo sese habeat imaginatio ad rem
subiectam, hoc solum in hac veritate vel falsitate perspicitur. Quam quidem
habitudinem nullus dixerit compositionem. In hoc vero divisionis nullus ne
fictus quidem modus intellegi potest. Illud quoque considerandum est, numne
aliqua sit in his compositio vel divisio, quae secundum substantiam suam vera
dicuntur, ut est vera voluptas bene vivendi, ut est falsa voluptas bellandi. Etiam illud quoque respiciendum est, quod in omnium
maximo deo quidquid intellegitur non in eo accidenter sed substantialiter
intellegitur. Etenim quae bona sunt substantialiter de eo non accidenter
credimus. Quod si substantialiter credimus deum, deum vero nullus dixerit
falsum nihilque in eo accidenter poterit evenire, ipsa veritas deus dicendus
est. Ubi igitur compositio vel divisio in his quae simplicia naturaliter sunt
nec ulla cuiuslibet rei collatione iunguntur? Quare non omnis veritas neque
falsitas circa compositionem divisionemque constat sed sola tantum quae in
multitudine intellectoum fit et in prolatione dicendi. Nam in ipsa quidem
habitudine imaginationis et rei nulla compositio est, in coniunctione vero
intellectuum compositio fit. Nam cum dico: Socrates ambulat hoc ipsum
quidem, ƿ quod eum ambulare concepi, nulla compositio est; quod vero in
intellectus progressione ambulationem cum Socrate coniungo, quaedam iam facta
est compositio. quod si hoc oratione protulero, rursus eadem compositio est et
circa eam vis veritatis et falsitatis apparet. Quocirca in his solis
compositionibus invenitur veritas atque mendacium, de quibus tota nunc quaestio
est, in nomine scilicet et verbo, in negatione et affirmatione et enunti atione
et oratione. Quae scilicet compositiones veritatis et falsitatis naturam ab
intellectibus accipientes in significationis prolatione conservant. De divisione autem quae ad negationem pertinet deque
compositione quae ad affirmationem paulo post enucleatius dicam. Nunc illud
videndum est, utrum verum sit circa omnem compositionem circaque omnem
divisionem veritatem vel mendacium provenire, quod omnino falsum est. Quis enim
dixerit huiusmodi nominum coniunctionem: et Socrates et Plato vel si a se
haec nomina dividantur nec Socrates nec Plato veri aliquam falsive tenere
significantiam? Quare confitendum est non circa omnem divisionem neque circa
omnem compositionem, eam scilicet quae in oratione versatur, mendacium
veritatemque subsistere. Sed illud verissimum est, quod omnis quae est in
oratione veritas falsitasque in compositione et divisione nascitur, non tamen
omnis orationis compositio vel divisio verum retinet aut falsum. Ergo si sic
dixisset: circa omnem compositionem vel divisionem veritas falsitasque est,
mentiretur. Sed quoniam dixit simpliciter: veritas falsitasque circa
compositionem divisionemque est, verissime subtilissimeque dixisse putandus
est. Illa enim ƿ nomina quae ita dicuntur simplicia, ut veritatem aut
falsitatem quodammodo valeant designare, huiusmodi sunt, ut intra se atque
intra significationem suam quandam retineant compositionem, ut si qui dicat:
Lego hoc est enim dicere "lego" tamquam si dicat "Ego lego".
Hoc autem compositio est. Vel quotiens interrogante alio respondet alius uno
tantum sermone, videtur quoque tunc simplex sermo veritatem mendaciumque
perficere. Quod perfalsum est. Audientis namque responsio ad totum ordinem
superioris enuntiationis adiungitur: ut si quis interroganti mundusne animal
sit, est responderit, videtur haec una particula veritatem vel mendacium
continere sed falso. Non enim una est sed ad vim ipsius responsionis intuenti
tale est ac si diceret "Mundus animal est". Quod vero ait NOMINA IPSA
ET VERBA CONSIMILIA ESSE SINE COMPOSITIONE VEL DIVISIONE INTELLECTUI, illud
designat, quod supra iam dixit, ea quae sunt in voce notas esse animae
passionum. Quod si notae sunt, sicut litterae vocum in se similitudinem gerunt,
ita voces intellectuum. Et quoniam dictum est, cur de similitudine verborum
nominumque atque animae passionum dixerit, cur etiam circa compositionem et
divisionem falsum verumque esse proposuerit, dicendum est quid sit ipsa
compositio vel divisio, in qua veritas et falsitas invenitur. Nam quoniam de
simplici enuntiativa oratione perpendit, ut posterius ipse in divisione
declarat dicens: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE
NEGATIO, illam nunc compositionem designare uult, quae alicuius vel substantiam
constituit vel aliquid secundum esse coniungit. Nam cum dico: Socrates est
hoc ipsum esse Socrati applico et substantiam eius esse constituo. Sin vero ƿ
dixero: Socrates philosophus est philosophiam et Socratem secundum esse
composui, vel si dicam Socrates ambulat, huiusmodi est tamquam si dicam
Socrates ambulans est. Igitur quotiens huiusmodi fuerit compositio, quae
secundum esse verbum vel substantiam constituat vel res coniungat, affirmatio
dicitur et in ea veri falsique natura perspicitur. Et quoniam omnis negatio ad
praedicationem constituitur (huius enim affirmationis quae est "Socrates
est" negatio est non ea quae dicit "Non Socrates est" sed ea
quae pronuntiat "Socrates non est" et ad id quod esse Socrates dictus
est negatio apponitur, ut eum id dicamus non esse, quod ante dictus est esse):
igitur quoniam id quod in affirmatione secundum esse vel constitutum vel
coniunctum fuerit ad id addita negatio separat, vel ipsam substantiae
constitutionem vel etiam factam per id quod dictum est esse aliquid
coniunctionem, divisio vocatur. Quando enim dico: Socrates non est esse a
Socrate seiunxi, et cum dico: Socrates philosophus non est Socratem ab eo
quod est philosophum esse separavi, quam separationem, quae ad negationem
pertinet, divisionem vocavit. Ergo manifestum est, quoniam si simplex in animae
passionibus intellectus fuerit, cum ipse intellectus nullam adhuc veri falsique
retineat naturam, eius quoque prolationem ab utrisque esse separatam. Sed cum
compositio secundum esse facta vel etiam divisio in intellectibus, in quibus
principaliter veritas et falsitas procreatur, euenerit, quoniam ex
intellectibus voces capiunt significationem, eas quoque secundum intellectuum
qualitatem veras vel falsas esse necesse est. Maximam vero vim habet exempli
novitas ƿ et exquisita subtilitas. Ad demonstrandum enim quod unum solum nomen
neque verum sit neque falsum, posuit huiusmodi nomen, quod compositum quidem
esset, nulla tamen eius substantia reperiretur. Si quod ergo unum nomen
veritatem posset falsitatemue retinere posset huiusmodi nomen, quod est
hircocervus, quoniam omnino in rebus nulla illi substantia est, falsum aliquid
designare sed non designat aliquam falsitatem. Nisi enim dicatur hircocervus vel esse vel non esse
quamquam ipsum per se non sit, solum tamen dictum nihil falsi in eo sermone
verive perpenditur. Igitur ad demonstrandam vim simplicis nominis, quod omni
veritate careat atque mendacio, tale in exemplo posuit nomen, cui res nulla
subiecta sit. Quod si quid verum vel falsum unum nomen significare posset,
nomen quod eam rem designat, quae in rebus non sit, omnino falsum esset. Sed
non est: non igitur ulla veritas falsitasque in simplici umquam nomine
reperietur. Nec illud paruae curae fuit non ponere nomen quod omnino nihil
significaret sed quod cum significaret quiddam, tamen verum aut falsum esse non
posset, ut non videretur veritatis falsitatisque cassum esse, eo quoniam nihil
significaret sed quoniam esset simpliciter dictum. Quamquam in eodem illud
quoque conficit, ut ostenderet non solum simplex nomen veritate atque mendacio
esse alienissimum sed etiam composita quoque nomina, si non habeant aliquam
secundum es se vel non esse (sicut superius dictum est) compositionem, verum
vel falsum significare non posse: tamquam si diceret: non solum simplex nomen
praeter aliquam compositionem nihil verum falsumue significat sed etiam
composita ƿ utroque carent (sicut ipse iam dixit) nisi illis aut esse aut non
esse addatur, VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM TEMPUS. Hoc vero idcirco addidit,
quod in quibusdam ita enuntiationes fiunt, ut quod de ipsis dicitur secundum
substantiam proponatur, in quibusdam vero hoc ipsum esse quod additur non
substantiam sed praesentiam quandam significet. Cum enim dicimus deus est, non
eum dicimus nunc esse sed tantum in substantia esse, ut hoc ad immutabilitatem
potius substantiae quam ad tempus aliquod referatur. Si autem dicamus: Dies
est ad nullam diei substantiam pertinet nisi tantum ad temporis
constitutionem. Hoc est enim quod significat est, tamquam si dicamus: Nunc
est Quare cum ita dicimus esse ut substantiam designemus, simpliciter est
addimus, cum vero ita ut aliquid praesens significetur, secundum tempus. Haec una quam diximus expositio.
Alia vero huiusmodi est: esse aliquid duobus modis dicitur: aut simpliciter aut
secundum tempus. Simpliciter quidem secundum praesens tempus, ut si quis sic
dicat hircocervus est. Praesens autem quod dicitur tempus non est sed confinium
temporum: finis namque est praeteriti futurique principinm. Quocirca quisquis
secundum praesens hoc sermone quod est esse utitur, simpliciter utitur, qui
vero aut praeteritum inugit aut futurum, ille non simpliciter sed iam in ipsum
tempus incurrit. Tempora namque (ut dictum est) duo ponuntur: praeteritum atque
futurum. Quod si quis cum praesens nominat, simpliciter dicit, cum utrumlibet
praeteritum vel futurum dixerit, secundum tempus utitur enuntiatione. Est
quoque tertia huiusmodi expositio, quod aliquotiens ita ƿ tempore utimur, ut
indefinite dicamus: ut si qui dicat: Est hircocervus Fuit hircocervus Erit
hircocervus hoc indefinite et simpliciter dictum est. Sin vero aliquis
addat: Nunc est vel: Heri fuit vel: Cras erit ad hoc ipsum
esse quod simpliciter dicitur addit tempus. Quare secundum unam trium harum
expositionum intellegendum est quod ait: SI NON VEL ESSE VEL NON ESSE ADDATUR,
VEL SIMPLICITER VEL SECUNDUM TEMPUS. Sed ei quod ante proposuit, QUEMADMODUM
esset ALIQUOTIENS QUIDEM IN ANIMA INTELLECTUS SINE VERO VEL FALSO, post quasi
consequens reddidit nomina ipsa per se verbaque esse simplicibus intellectibus
consimilia, ut homo vel album; ei vero quod ait CUI IAM NECESSE EST HORUM
ALTERUM INESSE nihil interim reddidit sed hoc eo supplevisse putabitur, quod
ait: SED NONDUM VERUM VEL FALSUM EST, SI NON VEL ESSE VEL NON ESSE ADDATUR. Haec est enim intellectuum quaedam compositio, cui
iam necesse est horum alterum inesse qua in oratione vel esse vel non esse
additur. Quocirca quoniam de nomine verboque proposuit et quam potuit breviter
vocum, litterarum, intellectuum rerumque consequentias altissima ratione
monstravit, ad id quod primo proposuit dicens: PRIMUM OPORTET CONSTITUERE QUID
NOMEN ET QUID VERBUM, ad haec inquam, quae promiserat definire revertitur. Nomen enim definiens ita
subiecit: [THIS IS THE END OF THE SECTION ‘SIGN’ – from now it’s specifically
on NOMEN] NOMEN ERGO EST VOX SIGNIFICATIVA SECUNDUM PLACITUM SINE TEMPORE,
CUIUS NULLA PARS EST SIGNIFICATIVA SEPARATA. Omnis definitio generis
constitutione formatur, differentiarum vero compositione perficitur. Nam si ad
propositum genus differentias colligamus easque ad unam quam definire volumus
speciem aptemus, usque dum uni tantum speciei collectio illa conveniat, nihil
est quod ultra ad faciendam definitionem desideretur: ut ipsum hominem si quis
definiat, generi eius quod est animal duas necesse est differentias iungat
rationale scilicet atque mortale facietque huiusmodi ordinem: animal rationale
mortale; quae definitio si ad hominem referatur, plena est rationis
substantiaeque descriptio. Volens ergo Aristoteles definire quid esset nomen
prius eius genus sumpsit dicens nomen esse vocem, idcirco scilicet ut hoc quod
dicimus nomen ab aliis, quae non voces sed tantum soni sunt, separaret. Distat
enim sonus voce: sonus enim est percussio aeris sensibilis, vox vero flatus per
quasdam gutturis partes egrediens, quae arteriae vocantur, qui aliqua linguae
impressione formetur. Et vox quidem nisi animantium non est, sonus vero
aliquotiens inanimorum quoque corpori conflictatione perficitur. Quare quia
nomen vocem monstravit, ab aliis quae voces non sunt sed tantum soni, hanc
orationis partem separavit atque distribuit. Et vocem quidem nominis velut
genus sumpsit. Habet namque aliud quiddam speciei loco differens a nomine quod
est verbum, habet quoque quasdam locutiones quae nihil ulla ratione
significent, ut sunt articulatae voces, quarum per se significatio non potest
inveniri, ut "scindapsos". Huic ergo generi alias differentias rursus
apponit, quae nomen sicut vox a sonis aliis segregavit, ita quoque hae
differentiae nomen ab aliis speciebus sub voce positis dividant atque
discernant. ƿ Quod enim addidit nomen vocem esse significativam, ab his,
inquam, vocibus disgregavit nomen quae nihil omnino siguificent, ut sunt
syllabae. Syllabae enim, cum ex his totum nomen constet, adhuc ipsae nihil
omnino significant. Sunt quoque quaedam voces litteris syllabisque compositae, quae nullam
habeant significationem, ut est "Blityri". Ergo quoniam videbantur
esse quaedam voces quae significatione carerent, nomen quod vox est et alicuius
designationis semper causa profertur non aliter definiendum erat nisi illud a
non significantibus vocibus segregaret. Itaque
ait nomen esse vocem significativam ut voce quidem ab aliis sonis,
significatione vero addita ab his quae sub voce sunt nihil designantia
segregaretur. Sed hoc nondum ad totam definitionem valet neque solum nomen vox
significativa est sed sunt quaedam voces quae significent quidem sed nomina non
sint, ut ea quae a nobis in aliquibus affectibus proferuntur, ut cum quis
gemitum edit vel dolore concitus emittit clamorem. Illud enim doloris animi, illud
corporis signum est. Et cum sint voces et significent quandam vel animi vel
corporis passionem, nullus tamen gemitum clamoremque dixerit nomen. Mutorum
quoque animalium sunt quaedam voces quae significent: ut canum latratus iras
significat canum, alia vero mollior quaedam blandimenta designat. Quare adiecta
differentia separandum erat nomen ab his omnibus quae voces quidem essent et
significarent sed nominis vocabulo non tenerentur. Quid igitur adiecit? Nomen
vocem esse significativam non simpliciter sed secundum placitum. Secundum
placitum vero est, quod secundum quandam positionem ƿ placitumque ponentis
aptatur. Nullum enim nomen naturaliter constitutum est neque umquam sicut
subiecta res natura est, ita quoque a natura venienti vocabulo nuncupatur sed
hominum genus, quod et ratione et oratione vigeret, nomina posuit eaque quibus
libuit litteris syllabisque coniungens singulis subiectarum rerum substantiis
dedit. Hoc autem illo probatur, quod, si natura essent nomina, eadem apud omnes
essent gentes: ut sensus, quoniam naturaliter sunt, idem apud omnes sunt. Omnes
enim gentes non aliis nisi solis oculis intuentur, audiunt auribus, naribus
odorantur, ore accipiunt gustatus, tactu calidum vel frigidum, lene vel asperum
indicant. Atque haec huiusmodi sunt, ut apud omnes (ut dictum est) gentes eadem
videantur. Ipsa vero quae sentiuntur, quoniam
naturaliter constituta sunt, non mutantur. Dulcedo enim et amaritudo, album
et nigrum et quaequae alia sensibus quinque sentimus, eadem apud omnes sunt.
Neque enim quod Italis dulce est in sensu, idem Persis videtur amarum nec quod
album apud nos oculis apperet, apud Indos nigrum est, nisi forte aliqua sensus
aegritudine permPombaur sed hoc nihil attinet ad naturam. Igitur quoniam ista
sunt naturaliter, apud omnes gentes eadem manent. Si ergo et nomina naturalia
esse viderentur, eadem essent apud omnes gentes nec ullam susciperent
mutationem: nunc autem ipsum hominem alio vocabulo Latini, alio Graeci diversis
quoque vocabulis barbarae gentes appellant. Quae in ponendis nominibus
dissensio signum est non naturaliter sed ad ponentium placitum voluntatemque rebus
nomina fuisse composita. Idem quoque monstrat, quod saepe ƿ singulorum hominum
sunt permutata vocabula. Quem enim nunc vocamus Platonem, Aristocles ante
vocabatur et qui Theophrastus nunc dicitur, ante Aristotelen a suis parentibus
Tyrtamus appellabatur. In eadem quoque lingua quando plura vocabula uni
adduntur rei, monstratur rem illam non naturalibus sed appositis nominibus
nuncupari. Si enim naturalibus nominibus res quaeque vocaretur, unam rem uno
tantum nomine signaremus. Quid enim attinet, si naturalia sunt vocabula, unius
rei plures esse nominum voces, quae ad unam designationem demonstrationemque
concurrerent? Dicimus enim gladius, ensis, mucro et haec tria ad unam subiectam
substantiam currunt. Ergo monstratum est nomina esse secundum placitum id est
secundum ponentium placitum, ac si diceret nomen esse vocem quidem et
significativam sed non naturaliter significativam sed secundum placitum
voluntatemque ponentis, hoc scilicet dividens ab his vocibus quae naturaliter
designarent, ut sunt hae vel quas nos in passionibus affectibusque proloquimur
vel edere animalia muta conantur. Sed nondum supra dicta differentia plenam
nominis formam definitionemque constituit. Est namque verbo commune eum nomine,
quod vox designativa et secundum placitum est sed addita differentia quae est
SINE TEMPORE nomen a verbo distinxit. Neque enim nomen ullum consignificat
tempus. Verbi namque est, cum aut passio significatur aut actio, aliquam quoque
secum trahere vim temporis, qua illud cum vel facere vel pati dicitur
proferatur. Cum enim dico: Socrates nullius est
temporis; cum vero: Lego vel: Legi vel: Legam tempore non
caret. Addito ergo nomini quod sine tempore esse dicatur ƿ nomen a verbo
disiungitur. Sane nemo nos arbitretur opinari, quod nullum nomen significet
tempus. Sunt enim nomina, quae tempus significatione demonstrent: velut cum
dico hodie vel cras, temporis nomina sunt. Sed illud dicimus, quod cum eodem
nomine tempus non significatur. Aliud est enim significare tempus, aliud
consignifiaare. Verbum enim cum aliquo proprio modo tempus quoque significat:
ut cum vel agentis vel patientis modum demonstrat, sine tempore ipsa passio vel
actio non profertur. Unde non dicimus, quod nomen non significet tempus sed
quod nomen significatio temporis non sequatur. Restat autem sola una
differentia, quae si superioribus adiungatur, plenissima fere nomen definitione
formabitur. Haec autem est qua nomen ab oratione separetur. Inveniuntur enim
quaedam sine dubio orationes, quae cum voces sint et significativae et secundum
placitum, quippe quae sunt nominibus colligatae, tamen sint sine tempore, ut
cum dico: Socrates et Plato haec namque oratio, cum ex nominibus iuncta
sit, nomen quidem non est, vox vero est significativa secundum placitum et
tempore uacat. Ut igitur nomen ab huiusmodi oratione divideret, addidit hanc
differentiam, quae est CUIUS NULLA PARS EST SIGNIFICATIVA SEPARATA. Oratio enim
quoniam verbis nominibusque coniungitur, verba vero vel nomina significativa
esse palam est, partes quoque orationis significare aliquid dubium non est.
Nominis vero pars, quoniam simplex est, nihil omnino significat. Sed cum omnis
oratio omneque nomen et verbum ex subiectis intellectibus vim significandi
sumat, est aliquotiens, ut unum nomen multos significet intellectus. Quocirca
erit quoque, ut non simplex nomen ƿ unam tantum animi passionem intellectumque
designet. Nam cum dico suburbanum, imaginationem significandi sed ita ut a toto
nomine separatum, cum ad ipsum refertur nomen, significet nihil: ut in eo quod
dicimus equiferus ferus uult quidem aliquid significare sed si a tota
compositione separatur, nihil omnino designat in eo scilicet nomine in quo cum
equi particula iunctum equiferum consignificabat. Omnis namque haec compositio
unius intellectus designativa est. Quare in oratione quidem ferus significat
(etenim equus ferus oratio duos retinet intellectus), in nomine vero nihil,
quoniam hoc quod dicimus equiferus unius intellectus designativum est. Sed
fortasse ferus cum ea parte qua iunctum est simul quidem consignificet,
separatum vero nihil. Hoc est ergo quod ait: AT VERO NON QUEMADMODUM IN
SIMPLICIBUS NOMINIBUS, SIC SE HABET ETIAM IN COMPOSITIS IN ILLIS ENIM NULLO
MODO PARS SIGNIFICATIVA EST; IN HIS AUTEM VULT QUIDEM SED NULLIUS SEPARATI, UT
IN EQUIFERUS FERUS. Simplex enim nomen nec imaginationem aliquam partium
significationis habet, compositum vero tales habet partes, ut quasi conentur
quidem aliquid significare sed consignificeut potius quam quidquam extra
significent. Addito igitur nomini, quod eius partes nihil separatae
significent, nomen ab oratione disiunctum est. Postquam adiectionem quae est
CUIUS ƿ NULLA PARS EST SIGNIFICATIVA SEPARATA quid in nominis definitione
valeret explicuit (hoc scilicet quo nomen ab oratione seiungeret), illud quoque
disserit, cur sit additum quod dictum est secundum placitum. Nam quoniam nulla
nominum significatio naturaliter est sed omne nomen positione designat, idcirco
dictum est secundum placitum. Quod enim placuit ei qui primus nomina indidit
rebus, hoc illis vocabulis designatur. Age enim quis naturaliter nomina esse confirmet, quorum
apud omnes gentes est tam diversa varietas? Nec vero dicitur quod nulla vox
naturaliter aliquid designet sed quod nomina non naturaliter sed positione
significent. Aliqui habent hoc ferarum mutorumque animalium soni, quorum vox
quidem significat aliquid (ut hinnitus equi consueti equi inquisitionem,
latratus canum latrantium iracundiam monstrat et alia huiusmodi) sed cum voces
mutorum animalium propria natura significent, nullis tamen elementorum formulis
conscribuntur. Nomen vero quamquam subiaceat elementis, prius tamen quam ad
aliquam subiectae rei significationem ponatur per se nihil designat, ut cum
dicimus scindapsos vel hereceddy. Haec per se nihil quidem significant sed si
ad subiectae alicuius rei significationem ponantur, ut dicatur vel homo
scindapsos vel lapis hereceddy, tunc hoc quod per se nihil significat positione
et secundum ponentis quoddam placitum designabit. Ergo tum nomen significativum
est, quando (ut ipse ait) fit nota. Tunc autem fit nota, cum secundum ponentis
placitum vocabulum quod naturaliter nihil designabat ad subiectae rei
significationem datur. Hoc ƿ est enim quod ait fit. Si enim naturaliter nomina
significarent, numquam de his Aristoteles diceret fit nota. Tunc enim non
fieret nota sed esset. Ergo quoniam nomina secundum placitum significativa
sunt, ferarum vero inlitterati soni secundum naturam, idcirco harum voces esse
nomina non dicuntur. Universaliter
autem dicimus: omnium vocum aliae sunt quae inscribi litteris possunt, aliae
vero quae non possunt. Et rursus earum quae vel inscribuntur vel minime, aliae
significant, aliae vero nihil. Amplius quoque omnium aliae secundum placitum
designant, aliae vero naturaliter. Nomen ergo secundum placitum est: positione enim factum
est subiectae rei nota. Nihil enim nominum est quod naturaliter significet. Non
enim nomen informat significatio sed secundum placitum significatio. Nam et
inlitterati soni significant, ut sunt ferarum, quos ideo sonos vocavit, quoniam
sunt quaedam muta animalia quae vocem omnino non habent sed tantum sonitu
quodam concrepant. Quidam enim pisces non voce sed branchis sonant et (ut
Porphyrius autumat) cicada per pectus sonitum mittit, QUORUM omnium NIHIL EST
NOMEN. Hoc autem dictum est, non quod nullum nomen sit harum vocum quas
animalia proferunt sed quod his non velut nominibus utantur. Nam quamuis vox
inlitterata sit et natura significet latratus canum, dicitur tamen latratus et
leonis fremitus et tauri mugitus. Haec sunt. Nomina ipsarum vocum quae a mutis
animalibus proferuntur. Sed non hoc dicimus quoniam earum nihil est nomen sed
quoniam horum sonorum nihil tale est, ut nomen esse possit id est ut secundum
ea velut ƿ nominibus utentes ferae sibi inuicem colloquantur. Habent enim
significationem sed (ut dictum est) naturalem, nomen autem secundum placitum
est. NON HOMO VERO NON EST NOMEN. AT VERO NEC POSITUM EST voMEN, QUO ILLUD
OPORTEAT APPELLARI. NEQUE ENIM ORATIO AUT NEGATIO EST SED SIT NOMEN INFINITUM. Superius
omnia quaecumque extra nomen essent praedictis adiectionibus a nomine
separavit. Nunc vero quoniam sunt quaedam quae sub definitionem quidem nominis
cadant, videantur tamen a nomine discrepare, de his disserit, ut quid esse
nomen integre videatur expediat. Quod enim dicimus non homo vel non equus
oratio quidem non est. Omnis enim oratio aut nominibus constat et verbis aut
solis duobus vel pluribus verbis vel solis nominibus. In eo autem quod est non
homo unum tantum nomen est, quod dicitur homo, id autem quod est non neque
nomen est neque verbum. Quare neque ex duobus verbis aut ex verbo et nomine.
Verbum enim in eo nullum est. Quare id quod dicimus non homo oratio non est.
Iam vero nec verbum esse monstrare superfluum est, cum in verbis semper tempora
reperiantur, in hoc vero nullum omnino quisquam tempus inveniat. Sed nec negatio est. Omnis enim negatio oratio est,
non homo vero cum oratio non sit nec negatio esse potest. Illud quoque, quod omnis negatio
aut vera est aut falsa, non homo vero neque verum est neque falsum. Sensus enim
plenus non est: quare negatio esse propter hoc quoque non dicitur. Nomen vero esse quis dicat, cum omne nomen sive
proprium sive sit appellativum definite significet? Cum enim dico: ƿ
Cicero unam personam unamque substantiam nominavi, et cum dico:
Homo quod est nomen appellativum, definitam significavi substantiam. Cum
vero dico: Non homo significo quidem quiddam, id quod homo non est sed
hoc infinitum. Potest enim et canis
significari et equus et lapis et quicumque homo non fuerit. Et aequaliter
dicitur vel in eo quod est vel in eo quod non est. Si quis enim de Scylla quod
non est dicat non homo, significat quiddam quod in substantia atque in rerum
natura non permanet. Si quis autem vel de lapide vel de ligno vel de aliis quae
sunt rebus dicat non homo, idem tamen aliquid significabit et semper praeter id
quod nominal huiusmodi vocabuli significatio est. Sublato enim homine quidquid
praeter hominem est hoc significat non homo, quod a nomine plurimum differt.
Omne enim nomen (ut dictum est) definite id significat quod nominatur nec
similiter et de eo quod est et quod non est dicitur. Sed haec huiusmodi vox et
designativa est et ad placitum et sine tempore et (ut dictum est) partes eius
extra nihil designant. Quare dubia apud
antiquos sententia fuit, utrum nomen hoc non dicerent, an hoc aliqua adiectione
nominis definitioni subicerent. Et qui hoc a nomine separabant, ita nomen
definitione claudebant dicentes: nomen esse vocem designativam secundum
placitum sine tempore circumscriptae significationis, cuius partes extra nihil
designarent, ut quoniam non homo rem circumscriptam non significaret a nomine
separaretur. Alii vero non eodem modo sed dicebant quidem esse nomen sed non
simpliciter. Quadam namque adiectione sub nomine poni posse putabant hoc modo,
ut sicut homo mortuus non ƿ dicitur simpliciter homo sed homo mortuus, ita
quoque et nomen hoc, quod nihil definitum designaret, non diceretur simpliciter
nomen sed nomen infinitum. Cuius sententiae Aristoteles auctor est, qui se hoc ei
vocabulum autumat invenisse. Ait enim: AT VERO NEC POSITUM EST NOMEN, QUO ILLUD
OPORTEAT APPELLARI, dicens: id quod dicimus non homo quo vocabulo debeat
appellari non vocavit antiquitas. Et usque ad Aristotelem nullus noverat quid
esset id quod non homo diceretur sed hic huic sermoni vocabulum posuit dicens:
SED SIT NOMEN INFINITUM, non simpliciter nomen, quoniam nulla circumscriptione
designat sed infinitum nomen, quoniam plura et ea infinita significat. Sed hoc
non solis huiusmodi vocibus contingit, ut simpliciter sub nomine poni non
possint sed sunt quaedam aliae quae omnia quidem nominis habeant et definite
significent sed quadam alia discrepantia nomina simpliciter dici non possint,
ut sunt obliqui casus cum dicimus: Catonis Catoni Catonem et caeteros.
Horum enim discrepantia est a nomine, quod nomen rectum iunctum cum est vel non
est affirmationem facit: ut si quis dicat: Socrates est hoc verum est vel
falsum. Si enim vivente Socrate diceretur, verum
esset, mortuo vero falsum est: quare affirmatio est. Si quis autem dicat: Socrates
non est rursus faciet negationem et in ea quoque veritas et falsitas
invenitur. Ergo omne rectum nomen iunctum cum est vel non est enuntiationem
conficit. Hi vero obliqui easus iuncti cum est vel non est enuntiationem nulla
ratione perficiunt. Enuntiatio namque est perfectus orationis intellectus in
quem veritas ƿ aut falsitas cadit. Si quis ergo dicat: Catonis est nondum
plena sententia est. Quid enim sit Catonis non dicitur. Atque eodem modo Catoni
est vel Catonem est. In his ergo, quoniam cum est vel non est iuncta
enuntiationem non perficiunt, est quaedam a nomine discrepantia, quamquam sint
nomini omni definitione coniuncta. Magna est enim discrepantia quod rectum
nomen cum est iunctum perfectam orationem facit, obliqui casus imperfectam.
Quod autem dictum est obliquos casus cum est verbo iunctos orationem perfectam
non facere, non dicimus quoniam cum nullo verbo obliqui casus iunguntur ita, ut
nihil indigentem perficiant orationem. Cum enim dico: Socratem paenitet
enuntiatio est. Sed non cum omni verbo sed tantum cum est vel non est hi casus
iuncti perfectam orationem nulla ratione constituunt. Atque hoc est quod ait:
CATONIS AUTEM VEL CATONI ET QUAECUMQUE TALIA SUNT NON SUNT NOMINA SED CASUS
NOMINIS. Unde etiam discrepare videntur. Haec enim nomina non vocantur. Illa
enim rectius dicuntur nomina quae prima posita sunt id est quae aliquid
monstrant. Genetivus enim casus non aliquid sed alicuius et dativus alicui et
caeteri eodem modo. Rectus vero qui est primus rem monstrat, ut si qui dicat
Socrates, atque ideo hic nominativus dicitur, quod nominis quodammodo solus
teneat vim nomenque sit. Et verisimile est eum qui primus nomina rebus imposuit
ita dixisse: vocetur hic homo et rursus vocetur hic lapis. Posteriore vero usu
factum est, ut in alios casus primitus positum nomen derivaretur. Illud quoque
maius est, quod omnis casus nominis alicuius casus est. Ergo nisi sit nomen,
cuius casus sit, casus ƿ nominis dici recte non potest. casus autem omnis
inflexio est. Sed genetivus et dativus et caeteri nominativi inflexiones sunt:
quare nominativi casus erunt. Sed omnis casus qui secundum nomen est nominis
casus est. Nomen igitur nominativus est. Aliud vero est casus alicuius quam est
id ipsum cuius casus est. Casus igitur nominis nomen non est. Quod vero adiecit:
RATIO AUTEM EIUS EST IN ALLIS QUIDEM EADEM, hoc inquit: ratio et definitio
obliqui casus et nominis eadem est in omnibus aliis (nam et voces sunt et
significativae et secundum placitum et sine tempore et circumscripte designant)
sed (ut ipse ait) DIFFERT QUONIAM CUM EST VEL FUIT VEL ERIT IUNCTUM NEQUE VERUM
NEQUE FALSUM EST, quod a recto nomine sine ulla dubitatione perficitur, ut cum
est vel fuit vel erit iunctum verum falsumue conficiat. Quod designavit per hoc
quod ait: NOMEN VERO SEMPER, subaudiendum est scilicet: facit verum falsumque
CUM EST VEL FUIT VEL ERIT IUNCTUM. Eorumque ponit exemplum: CATONIS EST VEL NON
EST. In his enim (ut ipse ait) neque verum aliquid dicitur neque falsum. Quare
integra nominis definitio est huiusmodi: nomen est vox designativa secundum
placitum sine tempore circumscripte significans, cuius partes nihil extra
designant, et cum est vel fuit vel erit iunctum nullius indigentem orationis
perficiens intellectum enuntiationemque constituens. Quoniam igitur de nomine
expeditum, ad definitionem verbi veniamus. VERBUM AUTEM EST QUOD CONSIGNIFICAT
TEMPUS, CUIUS PARS NIHIL EXTRA SIGNIFICAT, ET EST SEMPER EORUM QUAE DE ALTERO
DICUNTUR NOTA. Verbi quidem integra definitio huiusmodi est: verbum est vox
significativa secundum placitum, quae consignificat tempus, cuius nulla pars
extra designativa est. Sed quoniam commune est illi cum nomine esse voci et
significativae et secundum placitum, idcirco illa reticuit. Ab his autem quae
propria verbi sunt inchoavit verbi autem est proprium, quo a definitione
nominis segregetur, quod consignificat tempus. Omne enim verbum
consignificationem temporis retinet, non significationem. Nomina enim
significant tempus, verbum autem cum principaliter actus passionesque
significet, cum ipsis actibus et passionibus temporis quoque vim trahit, ut in
eo quod dico lego. Actionem quidem quandam principaliter monstrat hoc verbum
sed cum ea ipsa agendi significatione praesens quoque tempus adducit. Atque
ideo non ait verbum significare tempus sed consignificare. Neque enim
principaliter verbum tempus designat (hoc enim nominis est) sed cum aliis quae
prineipaliter significat vim quoque temporis inducit et inserit. Ergo cum nomen
et verbum voces significativae sint et secundum placitum, addito verbo, quod
consignificat tempus, a nomine segregatur. Ut enim saepe dictum est, nomen
significare tempus poterit, verbum vero consignificare. Et sicut in definitione
nominis addidit nihil nominis partes separatas a tota compositione nominis
designare propter orationes quae nominibus essent compositae, ut est: Et Plato
et Socrates ita quoque in verbo addidit nihil extra verbi ƿ partes
significare propter eas orationes quas verba componunt, ut est et ambulare et
currere. Haec enim oratio ex verbis est composita et singula verba et in ipsa
oratione et praeter eam per se ipsa significant. In verbo vero nullo modo. Et sicut in nomine pars
nominis nihil significat separata, ita in verbo pars verbi nihil separata
designat. Dicit autem esse verbum semper eorum quae de altero praedicantur
notam, quod huiusmodi est ac si diceret nihil aliud nisi accidentia verba
significare. Omne enim verbum aliquod accidens designat. Cum enim dico:
Cursus ipsum quidem est accidens sed non ita dicitur ut id alicui inesse
vel non inesse dicatur. Si autem dixero: Currit tunc ipsum accidens in
alicuius actione proponens alicui inesse significo. Et quoniam quod dicimus
"Currit" praeter aliquid subiectum esse non potest (neque enim dici
potest praeter eum qui currit), idcirco dictum est omne verbum eorum esse
significativum quae de altero praedicantur, ut verbum quod est currit tale
significet quiddam quod de altero, id est de currente, praedicetur. His igitur expeditis quod ait
verbum consignificare tempus exemplis aperuit. Ait enim: DICO AUTEM QUONIAM
CONSIGNIFICAT TEMPUS, UT CURSUS QUIDEM NOMEN EST, CURRIT VERO VERBUM,
CONSIGNIFICAT ENIM NUNC ESSE. Expeditissime quid verbum distaret a nomine verbi
et nominis interpositione monstravit. Etenim quoniam cursus accidens est et
nominatum est ita ut sit nomen, non significat tempus, currit vero idem
accidens in verbo positum praesens tempus designat. Et hoc verbum distare
videtur a nomine, quod illud consignificat tempus, illud praeter omnem
consignificationem ƿ temporis praedicatur. Sed postquam verbum consignificare
tempus ostendit, id quod supra iam dixerat verbum semper de altero praedicari,
id nunc memoriter quemadmodum praedicatur ostendit. Ait enim: ET SEMPER EORUM
QUAE DE ALTERO DICUNTUR NOTA EST, UT EORUM QUAE DE SUBIECTO VEL IN SUBIECTO,
hoc scilicet dicens: ita verbum significat aliquid, ut id quod significat de
altero praedicetur sed ita ut accidens. Omne namque accidens et in subiecto est
et de subiecta sibi substantia praedicatur. Nam cum dico "Currit", id
de homine si ita contigit praedico scilicet de subiecto et ipse cursus in
homine est, unde verbum currit inflexum est. Ergo quod dicit semper eorum esse
notam verbum quae de altero praedicentur hoc monstrat: verbum accidentia semper
significare, quoniam ait eas res verbi significatione monstrari quae vel in
subiecto essent vel de subiecto dicerentur. Vel certe ut sit alius intellectus,
quoniam solet indifferenter uti de subiecto praedicari, tamquam si dicat in
subiecto esse, et saepe cum dicit de subiecto aliquid praedicari in subiecto
esse significat, cum vellet ostendere accidentium significationem contineri
verbis, ait ea semper designari verbis QUAE DE SUBIECTO essent. Sed quoniam hoc
videbatur obscurius, patefecit addito VEL IN SUBIECTO, ut quid esset de quo
supra dixerat DE SUBIECTO exponeret cum addidit VEL IN SUBIECTO: tamquam [enim]
si ita dixisset: verbum quidem semper eorum nota est, quae de altero
praedicantur subiecto sed ne hoc fortasse cuipiam videatur obscurius, hoc dico
esse de subiecto, quod est esse in subiecto. Vel melior haec expositio est, si
similiter eum dixisse arbitremur, tamquam si diceret: ƿ omne verbum significat
quidem accidens sed ita ut id quod significat aut particulare sit aut
universale, ut id quod ait de subiecto ad universalitatem referamus, quod in
subiecto ad solam particularitatem. Cum enim dico movetur, verbum quidem est et
accidens sed universale. Motus enim plures species sunt, ut cursus sub motu
ponitur. Ergo cursus si definiendus est, motum de cursu praedicamus. Quocirca
motus genus quoddam est cursus atque ideo motus de cursu ut de subiecto
praedicabitur, cursus vero ipse, quoniam species alias non habet, in subiecto
tantum est id est in currente. Motus autem quamquam et ipse sit in subiecto, tamen
de subiecto praedicatur. Ideo dicit eorum esse notam verbum quae de altero
praedicentur atque addidit, ut EORUM QUAE DE SUBIECTO VEL IN SUBIECTO. Hoc
dicit: accidentium quidem vim verba significant sed talium quae aut universalia
sint aut particularia, ut cum dico moveor universale quiddam est et de subiecto
dicitur, ut de cursu, cum vero dico curro, particulare est et quoniam de
subiecto non dicitur, in subiecto solum est. NON CURRIT VERO ET NON LABORAT NON
VERBUM DICO. CONSIGNIFICAT QUIDEM TEMPUS ET SEMPER DE ALIQUO EST, DIFFERENTIAE
AUTEM HUIC NOMEN NON EST POSITUM; SED SIT INFINITUM VERBUM, QUONIAM SIMILITER
IN QUOLIBET EST, VEL QUOD EST VEL QUOD NON EST. Quemadmodum dixit in nomine non
homo nomen non esse, idcirco quod multis aliis conveniret, quae homines non
essent, quoniamque id quod diceret auferret nihilque definitum in eadem
praedicatione relinqueret (quod enim non homo est potest ƿ esse et centaurus,
potest esse et equus et alia quae vel sunt vel non sunt atque ideo infinitum
nomen vocatum est): ita quoque etiam in verbo quod est "non currit"
vel "non laborat" infinitum quoque ipsum est, quoniam non solum de eo
quod est verum est sed etiam de eo quod non est praedicari potest. Possum
namque dicere: Homo non currit et id quod aio, "non currit", de
ea re quae est praedico id est de homine, possum rursus dicere: Scylla non
currit sed Scylla non est: igitur hoc quod dico "non currit" et
de ea re quae est valet et de ea quae nihil est praedicari. Sed forte aliquis
hoc quoque in verbis finitis esse contendat. Possum namque dicere: Equus currit
Hippocentaurus currit et de ea re scilicet quae est et de ea quae non est
et praeterito, quod futurum quidem ante praesens tempus est, praeteritum vero
retro relinquitur. Et nouo admirabilique sermone usus est: quod complectitur.
Et nos id quantum Latinitas passe est transferre diu multumque laborantes hoc
solo potuimus, Graeca vero oratione luculentius dictum est. Ita ƿ enim habet
*ta de ton perix*. Quod qui Graecae linguae peritus est quantum melius Graeca
oratione sonet agnoscit. IPSA QUIDEM SECUNDUM SE DICTA VERBA NOMINA SUNT ET
SIGNIFICANT ALIQUID. CONSTITUIT ENIM QUI DICIT INTELLECTUM ET QUI AUDIT
QUIESCIT. SED SI EST VEL NON EST, NONDUM SIGNIFICAT; NEQUE ENIM ESSE SIGNUM EST
REI VEL NON ESSE, NEC SI HOC IPSUM EST PURUM DIXERIS. IPSUM QUIDEM NIHIL EST,
CONSIGNIFICAT AUTEM QUANDAM COMPOSITIONEM, QUAM SINE COMPOSITIS NON EST
INTELLEGERE. Hoc loco Porphyrius de Stoicorum dialectica aliarumque scholarum
multa permiscet et in aliis quoque huius libri partibus idem in expositionibus
fecit, quod interdum nobis est neglegendum. Saepe enim superflua explanatione
magis obscuritas comparatur. Nunc autem Aristotelis huiusmodi sententia est:
VERBA, inquit, IPSA SECUNDUM SE DICTA NOMINA SUNT, non secundum id quod omnis
pars orationis commune nomen vocatur, ut dicimus nomina rerum sed quod omne
verbum per se dictum neque addito de quo illud praedicatur tale est, ut nomini
sit affine. Nam si dicam: Socrates ambulat id quod dixi ambulat totum
pertinet ad Socratem, nulla ipsius intellegentia propria est. At vero cum dico
solum: Ambulat ita quidem dixi, tamquam si alicui insit, id est tamquam
si quilibet ambulet sed tamen per se est propriamque retinens sententiam huius
verbi significatio est. Unde fit ut apud Graecos ƿ quoque articularibus
praepositivis sola verba dicta proferantur, ut est: to perimatein tou
perimatein toi perimatein Quod si verba cum nominibus coniungantur, in
oratione Graeca articularia praepositiva addi non possunt, nisi sola dicta
sint. Quoniam significant rem et ita ut, quamuis eam significent quae alicui
insit, tamen secundum se et per suam sententiam dicantur, idcirco sunt nomina.
Et quod Aristoteles ait IPSA QUIDEM SECUNDUM SE DICTA VERBA NOMINA SUNT, tale
est ac si diceret: ipsa quidem sola neque cum aliis iuncta verba nomina sunt.
Cuius rei hoc argumentum reddit: CONSTITUIT ENIM, inquit, QUI DICIT INTELLECTUM
ET QUI AUDIT QUIESCIT. Hoc autem tale est: omni nomine audito quoniam per
syllabas progrediens vox aliquantulum temporis spatium decerpit, in ipsa
progressione temporis qua dicitur nomen audientis quoque animus progreditur: ut
cum dico "imperterritus", sicut per syllabas "in" et
"per" et "ter" et caeteras progreditur nomen, ita quoque
animus audientis per easdem syllabas uadit. Sed ubi quis expleuerit nomen et
dixerit "imperterritus", sicut nomen finitum a syllabarum
progressione consistit, ita quoque audientis animus conquiescit. Nam cum totum
nomen audit, totam significationem capit et animus audientis, qui dicentis
syllabas sequebatur volens quid ille diceret intellegere, cum significationem
ceperit, consistit et ems animus perfecto demum nomine constituitur. Hoc est
enim quod ait: CONSTITUIT ENIM QUI DICIT INTELLECTUM ET QUI AUDIT QUIESCIT.
Etenim is qui loquitur postquam totum sermonem dixerit, ƿ audientis animum
constituit. Non est enim quo progrediatur intellegentia ipsoque nomine
terminato animus auditoris qui progrediebatur explicatione nominis constituitur
et quiescit et ultra ad intellegentiam, quippe expedita significatione nominis,
non procedit. Sed hoc verbo nominique commune est sed si verbum solum dicatur.
Namque si cum nomine coniungatur, nondum audientis constituitur intellectus.
Est enim quo ultra progredi animus audientis possit, quod cum dico: Socrates
ambulat hoc ambulat non per se intellegitur sed ad Socratem refertur et
in tota oratione consistit intellectus, non in solo sermone. At vero si solum dictum sit, ita in significatione
consistit, quemadmodum in nomine. Recte igitur dictum est IPSA SECUNDUM SE DICTA VERBA
NOMINA esse, quoniam CONSTITUIT IS QUI DICIT INTELLECTUM ET QUI AUDIT QUIESCIT.
Vel certe erit melior expositio, si ita dicamus: verba ipsa secundum se dicta
nomina esse, idcirco quoniam cuiusdam rei habeant significationem. Neque enim
si talis rei significationem retinet verbum, quae semper aut in altero sit aut
de altero praedicetur, idcirco iam nihil omnino significat. Nec si significat
aliquid quod praeter subiectum esse non possit, idcirco iam etiam illud
significat quod subiectum est. Ut cum dico sapit, non idcirco nihil significat,
quoniam hoc ipsum sapit sine eo qui sapere possit esse non potest. Nec rursus cum dico: Sapit illum ipsum qui
sapit significo sed id quod dico ("sapit") nomen est cuiusdam rei,
quae semper si in altero et de altero praedicetur. Unde fit ut intellectus quoque
sit. Nam qui audit "Sapit", licet per se constantem rem non audiat
(in altero namque ƿ semper est et in quo sit dictum non est), tamen intellegit
quiddam et ipsius verbi significatione nititur et in ea constituit intellectum
et quiescit, ut ad intellegentiam ultra nihil quaerat omnino, sicut fuit in
nomine. Quemadmodum enim nomen cuiusdam rei
significatio propria est per se constantis, ita quoque verbum significatio rei
est non per se subsistentis sed alterius subiecto et quodammodo fundamento
nitentis. Est hic quaestio.
Non enim verum videri potest quod ait: CONSTITUIT ENIM QUI DICIT INTELLECTUM ET
QUI AUDIT QUIESCIT. Nam neque qui dicit constituit intellectum neque qui audit
quieseit. Deest enim quiddam sermoni vel nomini: ut si qui dicat:
Socrates mox audientis animus requirit quid Socrates? Facitne aliquid an
patitur? Et nondum audientis intellectus quietus est, cum horum aliquid
requirit. Et in verbo idem est: cum dico: Legit quis legat, animus
audientis inquirit. Nondum ergo qui dicit constituit intellectum nec qui audit
quiescit. Sed ad hoc Aristotelem rettulisse putandum est, quoniam quilibet
audiens cum significativam vocem ceperit animo, eius intellegentia nitetur: ut
cum quis audit homo, quid sit hoc ipsum quod accipit mente comprehendit
constituitque animo audisse se animal rationale mortale. Si quis vero huiusmodi
vocem ceperit, quae nihil omnino designet, animus eius nulla significatione
neque intellegentia roboratus errat ac vertitur nec ullis designationis finibus
conquiescit. Quare Aristotelis recta sententia est: et verba secundum se dicta
esse nomina et dicentem constituere intellectum audientemque quiescere. Sed
huiusmodi quaestio ab Aspasio proposita est ab eodemque resoluta. Postquam
igitur Aristoteles secundum se ƿ dicta verba nomina esse constituit, quid
inquit? SED SI EST VEL NON EST, NONDUM SIGNIFICAT. Quod huiusmodi est ac si
diceret: significatur quidem quiddam a verbis velut a nominibus sed nulla inde
tamen negatio affirmatiove perficitur. Cum enim dico "Sapit", est
quidem quaedam significatio sed nihil aut esse aut non esse demonstrat, id est
neque affirmativum aliquid nec negativum est. Nam si affirmatio et negatio in
intellectuum compositionibus invenitur, ut supra iam docuit, neque nomina sola
dicta nec verba aut affirmationem aut ullam facient negationem. Pluribus enim
modis docuit alias Aristoteles non in rebus sed in intellectibus veritatem
falsitatemque esse constitutam. Quod si in rebus esset veritas falsitasue, una
res sola dicta aut affirmatio esset aut quae ei contraria est negatio. Nunc
vero quoniam in intellectibus iunctis veritas et falsitas ponitur, oratio vero
opinionis atque intellectus passionumque animae interpres est: [quare] sine
compositione intellectuum verborumque veritas et falsitas non videtur
exsistere. Quocirca praeter aliquam compositionem nulla affirmatio vel negatio
est. Verba igitur per se dicta significant quidem quiddam et sunt rei nomina
sed nondum ita significant ut vel esse aliquid vel non esse constituant, id est
aut affirmationem faciant aut negationem. Nam sicut in nominis partibus aut
verbi partes ipsae nihil significant, omnes vero simul designant, ita quoque in
affirmationibus aut negationibus partes quidem significant, totae vero
coniunctae verum falsumue designant: ut cum dico: Socrates philosophus est
Socrates philosophus non est Singillatim positae partes propria
significatione nituntur sed nihil verum falsumue significant, omnes vero simul
iunctae, ut est: ƿ Socrates philosophus est veritatem faciunt vel quod
est huic contrarium falsitatem. Quare cum verba secundum se dicta nomina sint
et significent aliquid et partes quaedam eius compositionis sint, quae verum
falsumque faciat, non tamen ipsa in propria significatione vel esse, quod
affirmationis est, vel non esse quod est negationis, designant. Nisi enim cui
insit verbum illud fuerit additum, non fit enuntiatio: ut cum dico: Sapit
nisi quid sapiat dicam, propositio non est. Quod autem addidit: NEQUE ENIM
SIGNUM EST REI ESSE VEL NON ESSE, tale quiddam est. ESSE quod verbum est, vel
NON ESSE, quod infinitum verbum est, NON EST SIGNUM REI, id est nihil per se
significat. Esse enim nisi in aliqua compositione non ponitur. Vel certe omne
verbum dictum per se significat quidem aliquid sed SI EST VEL NON EST, nondum
significat. Non enim cum aliquid dictum fuerit, idcirco aut esse aut non esse
significat. Atque hoc est quod ait: NEQUE ENIM SIGNUM EST REI ESSE VEL NON
ESSE. Etenim quam rem verbum designat esse eius vel non esse non est signum
ipsum verbum quod de illa re dicitur, ac si sic diceret: neque enim signum est
verbum quod dicitur rei esse vel non esse hoc est de qua dicitur re, ut id quod
dico rei esse vel non esse tale sit, tamquam si dicam rem ipsam significare
esse vel non esse. Atque hic est melior intellectus, ut non sit signum verbum
eius rei de qua dicitur esse vel non esse, subsistendi scilicet vel non
subsistendi, quod illud quidem affirmationis est, illud vero negationis, et ut
sit talis sensus: neque enim verbum quod dicitur signum est subsistendi rem vel
ƿ non subsistendi. Sed quod addidit: NEC SI HOC IPSUM EST PURUM DIXERIS vel si
ita dicamus NEC SI HOC IPSUM ENS PURUM DIXERIS, Alexander quidem dicit est vel
ens aequivocum esse. Omnia enim
praedicamenta, quae nullo communi generi subduntur, aequivoca sunt et de
omnibus esse praedicatur. Substantia est enim et qualitas est et quantitas et
caetera. Ergo nunc hoc dicere videtur: ipsum ENS vel EST, unde esse traductum
est, per se nihil significat. Omne enim aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE per se
positum nihil designat. Nisi enim ad res
quasque pro voluntate significantis aptetur, ipsum per se eo nullorum
significativum est, quod multa significat. Porphyrius vero aliam protulit
expositionem, quae est huiusmodi: sermo hic, quem dicimus est, nullam per se
substantiam monstrat sed semper aliqua coniunctio est: vel earum rerum quae
sunt, si simpliciter apponatur, vel alterius secundum participationem. Nam cum
dico: Socrates est hoc dico: Socrates aliquid eorum est quae sunt
et in rebus his quae sunt Socratem iungo; sin vero dicam: Socrates philosophus
est hoc inquam: Socrates philosophia participat. Rursus hic quoque
Socratem philosophiamque coniungo. Ergo hoc est quod dico vim coniunctionis
cuiusdam obtinet, non rei. Quod si compositionem aliquam copulationemque
promittit, solum dictum nihil omnino significat. Atque hoc est quod ait: NEC SI
IPSUM EST PURUM DIXERIS, id est solum: non modo neque veritatem neque
falsitatem designat sed omnino NIHIL est. Et quod secutus est planum
fecit: CONSIGNIFICAT, inquit, AUTEM QUANDAM ƿ COMPOSITIONEM, QUAM SINE
COMPOSITIS NON EST INTELLEGERE. Nam si est verbum compositionis.
Coniunctionisque cuiusdam vim et proprium optinet locum, purum et sine
coniunctione praedicatum nihil significat sed eam ipsam compositionem quam
designat, cum fuerint coniuncta ea quae componuntur, significare potest, sine
compositis vero quid significet non est intellegere. Vel certe ita
intellegendum est quod ait IPSUM QUIDEM NIHIL EST, non quoniam nihil significet
sed quoniam nihil verum falsumue demonstret, si purum dictum sit. Cum enim coniungitur tunc fit enuntiatio, simpliciter
vero dicto verbo nulla veri vel falsi significatio fit. Et sensus quidem totus huiusmodi
est: ipsa quidem verba per se dicta nomina sunt (nam et qui dicit intellectum
constituit et qui audit quiescit) sed quamquam significent aliquid verba,
nondum affirmationem negationemue significant. Nam quamuis rem designent,
nondum tamen subsistendi eius rei signum est, nec si hoc ipsum est vel ens
dixerimus, aliquid ex eo verum vel falsum poterit inveniri. Ipsum enim quamquam
significet aliquid, nondum tamen verum vel falsum est sed in compositione fit
enuntiatio et in ea veritas et falsitas nascitur, quam veritatem falsitatemque
sine his quae componuntur coniungunturque intellegere impossibile est. Et de
verbo quidem et de nomine sufficienter dictum est, secundo vero volumine de
oratione est considerandum. In quantum labor humanum genus excolit
et beatissimis ingenii fructibus complet, si tantum cura exercendae mentis insisteret,
non tam raris hominum virtutibus uteremur: sed ubi desidia demittit animos,
continuo feralibus seminariis animi uber horrescit. Nec hoc cognitione laboris evenire concesserim sed
potius ignorantia. Quis enim laborandi peritus umquam labore discessit? Quare intendenda vis mentis est
verumque est amitti animum, si remittitur. Mihi autem si potentior divinitatis
annuerit favor, haec fixa sententia est, ut quamquam fuerint praeclara ingenia,
quorum labor ac studium multa de his quae nunc quoque tractamus Latinae linguae
contulerit, non tamen quendam quodammodo ordinem filumque et dispositione
disciplinarum gradus ediderunt, ego omne Aristotelis opus, quodcumque in manus
venerit in Romanum stilum vertens eorum omnium commenta Latina oratione perscribam,
ut si quid ex logicae artis subtilitate, ex moralis gravitate peritiae, ex
naturalis acumine veritatis ab Aristotele conscriptum sit, id omne ordinatum
transferam atque etiam quodam lumine commentationis illustrem omnesque Platonis
dialogos vertendo vel etiam commentando ƿ in Latinam redigam formam. His
peractis non equidem contempserim Aristotelis Platonisque sententias in unam
quodammodo revocare concordiam eosque non ut plerique dissentire in omnibus sed
in plerisque et his in philosophia maximis consentire demonstrem. Haec, si vita otiumque suppetit cum multa operis
huius utilitate necnon etiam labore contenderim, qua in re faveant oportet,
quos nulla coquit invidia. Sed nunc ad proposita reuertamur. Aristoteles namque
inchoans librum prius nomen definiendum esse proposuit, post verbum, hinc
negationem, post hanc affirmationem, consequenter enuntiationem, orationem vero
postremam. Sed nunc cum de
nomine et verbo dixit, converso ordine, quod ultimum proposuit, nunc exsequitur
primum. De oratione namque disputat quam postremam in operis dispositione
proposuit. Ait enim: ORATIO AUTEM EST VOX SIGNIFICATIVA, CUIUS PARTIUM ALIQUID
SIGNIFICATIVUM EST SEPARATUM, UT DICTIO, NON UT AFFIRMATIO. DICO AUTEM, UT HOMO
SIGNIFICAT ALIQUID SED NON QUONIAM EST AUT NON EST SED ERIT AFFIRMATIO VEL
NEGATIO, SI QUID ADDATUR. SED NON UNA HOMINIS SYLLABA. NEC IN EO QUOD EST SOREX
REX SIGNIFICAT SED VOX EST NUNC SOLA. IN DUPLICIBUS VERO SIGNIFICAT QUIDEM SED
NON SECUNDUM SE, QUEMADMODUM DICTUM EST. Videtur Aristoteles illas quoque voces
orationes putare, quaecumque vel ex nominibus vel ex verbis constent, non tamen
integrum colligant intellectum, ƿ ut sunt: Et Socrates et Plato Et ambulare et
dicere Haec enim quamquam pleni intellectus non sint, verbis tamen et
nominibus componuntur. Ait enim orationem esse vocem significativam, cuius
partes significarent aliquid separatim, significarent, inquit, non
consignificarent, ut in nomine atque verbo. Docet autem illa quoque res eum
etiam imperfectas, compositas tamen ex nominibus ac verbis voces orationes
dicere, quod ait, cum de nomine loqueretur, in eo quod est equiferus nihil
significare ferus, QUEMADMODUM IN ORATIONE QUAE EST EQUUS FERUS. Namque equus
ferus vox composita ex nominibtls est sed sententiam non habet plenam et ille
ait quemadmodum in oratione quae est equus ferus. Nam si secundum Aristotelem
equus ferus oratio est, cur non aliae quoque quae nominibus verbisque constent,
quamquam sint imperfectae sententiae, tamen orationes esse videantur? Cum
praesertim orationem ipse ita definiat: ORATIO EST VOX SIGNIFICATIVA CUIUS
PARTIUM ALIQUID SIGNIFICATIVUM EST SEPARATUM. In his ergo vocibus, quae verbis
et nominibus componuntur, partes extra significant, non consignificant. Nam si
nomen et verbum significativum est separatum, in his vero vocibus quae verbis
et nominibus componuntur partes extra significant, non consignificant, etiam
voces imperfectae nominibus verbisque compositae orationes sunt. Nam si nomen
omne et verbum significativum est, hae autem voces id est orationes nominibus
componuntur et verbis, dubium non est in his vocibus, quae ex nominibus et
verbis coniunctae sunt, partes per se significare. Quod si hoc est, et vox
cuius partium aliquid separatum et ƿ per se significat, licet sit imperfectae
sententiae, orationem tamen esse manifestum est. Sed quod addit orationis
partes significare, UT DICTIONEM, NON UT AFFIRMATIONEM, Alexander ita dictum
esse arbitratur: sunt, inquit, aliae quidem simplices orationes, quae solis
verbis et nominibus coniungantur, aliae vero compositae, quarum corpus iunctae
iam faciunt orationes. Et simplices quidem orationes partes habent eas ex
quibus componuntur, verba et nomina, ut est: Socrates ambulat Compositae
autem aliquotiens quidem tantum orationes, aliquotiens vero etiam
affirmationes, ut cum dico: Socrates ambulat et Plato loquitur utraeque
sunt affirmationes, vel: Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse ex
orationibus non ex affirmationibus componitur talis oratio. Prior autem
simplicitas est, posterior compositio. In quibus autem prius est aliquid et
posterius, illud sine dubio definiendum est priore loco, quod natura quoque
praecedit. Ita ergo quoniam prior simplex oratio est, posterior vero composita,
prius simplicem orationem definitione constituit dicens: cuius partes significant
UT DICTIO, NON UT AFFIRMATIO, dictionem simplicis nominis aut verbi
nuncupationem ponens. In simplicibus enim orationibus huiusmodi partes sunt. In
compositis vero aliquotiens quidem orationes tantum, aliquotiens vero affirmationes,
ut supra monstravimus. Addit quoque
illud: omnem, inquit, definitionem vel contractiorem esse definita specie vel
excedere non oportet. Quod si Aristoteles ita constituisset ƿ definitionem, ut
significare partes orationis diceret ut orationes ac non ut dictiones,
simplices orationes ab hac definitione secluderet. Orationum namque simplicium
partes, non ut orationes sed ut simplicia verba nominaque significant. Nam si
omnis oratio orationes habebit in partibus, rursus ipsae partes quae sunt
orationes aliis orationibus coniungentur. Et rursus partium partes, quae
eaedem quoque orationes sunt, alias orationes in partibus habebunt. Ac si hoc intellegentia sumpserit, ad infinitum
procedit nec ulla erit prima oratio quae simplices habeat partes. Neque enim
fieri potest, ut prima dicatur oratio quae alias orationes habet in partibus.
Partes enim priores sunt propria compositione. Quod si in infinitum ducta
intellegentia nulla prima oratio reperitur, cum nulla sit oratio prima, nec
ulla postrema est. Quocirca interempta prima atque postrema omnes quoque
interimuntur et nulla omnino erit oratio. Quare non recta fuisset definitio, si
ita dixisset: oratio est vox significativa, cuius partes aliquid extra
significant ut orationes. At vero, inquit Alexander, nec si quaedam orationes
in partibus continent, idcirco iam necesse est ipsarum orationum partes
affirmationes esse, ut cum dico: Desine meque tuis incendere teque
querellis Sunt ergo huius orationis partes: una "Desine meque tuis
incendere", alia "teque querellis". Neutra harum est affirmatio,
quamquam esse videatur oratio. Quocirca nec illa fuisset recta definitio, si
ita dixisset: oratio est vox significativa, ƿ cuius partes aliquid extra
significent, ut affirmatio. Huiusmodi enim orationis cum sint partes ex orationibus
iunctae, non tamen affirmationibus totum ipsius orationis corpus efficitur. Sed
quoniam in omni oratione verba sunt et nomina, quae simplices sunt dictiones,
non autem in omnibus orationibus aut affirmationes aut orationes partes sunt,
quod commune erat id in definitione constituit, tamquam si ita diceret: oratio
est vox significativa secundum placitum, cuius partes aliquid extra
significent, ex necessitate quidem ut dictio, non tamen semper ut affirmatio
aut oratio. Neque enim fieri potest, ut inveniatur oratio, cuius partes non ita
aliquid extra significent ex necessitate, ut nomen aut verbum, cum inveniri
possit, ut ita significent orationis partes, ut tamen orationes aut
affirmationes non sint. Quare si ita dixisset: oratio est vox significativa,
cuius partes aliquid extra significant ut affirmatio, illas orationes hac
definitione non circumscripsisset, quarum partes orationes quidem sunt sed non
affirmationes, ut ille versus est quem supra iam posui. Sin vero sic dixisset:
oratio est vox significativa cuius partes aliquid extra significant ut oratio,
illas orationes in definitione reliquisset, quarum partes sunt simplices, ut
est: Socrates ambulat Sed cum dicit orationis partes ita significare, ut
dictiones, non omnino ut affirmationes, et simplices et compositas hac definitione
conclusit. Simplices quidem idcirco, quod quaelibet simplex paruissimaque
oratio nomine et verbo coniungitur, quae sunt simplices dictiones, compositas
vero, quia, cum habeant orationes in partibus, partes ipsae habent simplices
dictiones, quae ipsae simplices dictiones totius corporis partes sunt. Ut cum
dico: Si dies est, lux est "dies est" et "lux est"
partes sunt totius orationis sed harum rursus partium partes sunt
"dies" et "est", et rursus "lux" et
"est", quae rursus totius orationis, per quam dico "Si dies est,
lux est", partes sunt; sed "dies" et "est" et rursus
"lux" et "est" sunt simplices dictiones. Quocirca etiam
compositarum orationum partes indubitanter semper ita significant, ut
dictiones, non ut affirmationes aut quaedam orationes. Quare hanc definitionem
Aristoteles recte constituit. Ad hanc ergo sententiam locum hunc Alexander
expedit, illud quoque addens saepe Aristotelem de affirmationibus dicere
dictiones, quod distinguere volens, cum diceret ita significare partes
orationis tamquam dictionem, ne forte dictionem hanc aliquis et in affirmatione
susciperet, addidit ut dictio non ut affirmatio, tamquam si diceret: duplex
quidem est dictio: una simplex, alia vero affirmatio sed ita partes orationis
aliquid extra significant, ut ea dictio, quae est simplex, non ut ea dictio,
quae est affirmatio. Et huiuscemodi
quodammodo intellectum tota Alexandri sententia tenet. Porphyrius vero in eadem
quoque sententia est sed in uno discrepat. Cuius expositio talis est:
dictio, inquit, est simplex nomen, simplex etiam verbum vel ex duobus
compositum, ut cum dico "Socrates" vel rursus "ambulat" vel
"equiferus". Procedit etiam nomen hoc dictionis ad orationes quidem
sed simplicibus verbis nominibusque coniunctas, ut cum dico: Et Socrates et
Plato et si sit ex composito nomine, ut est equiferus et homo. Hae
orationes quamquam ƿ coniunctae sint atque imperfectae, tamen dictionis nomine
nuneupantur. Necnon etiam transit nomen hoc dictionis usque ad perfectas
orationes, quas enuntiationes nuncupari posterius est dicendum. Est autem
enuntiatio simplex, ut si quis dicat: Socrates ambulat et haec dicitur
affirmatio. Huius negatio est: Socrates non ambulat Simplices ergo
enuntiationes sunt affirmationes vel negationes, quae singulis verbis ac
nominibus componuntur. Itaque eum dico: Si dies est, lux est tota quidem
huiusmodi oratio dictio esse non dicitur. Composita namque est coniunctaque ex
orationibus, quae sunt "dies est" et "lux est". Hae autem
sunt affirmationes et dicuntur dictiones. Ipsae vero affirmationes quae
dictiones sunt habent rursus alias dictiones simplices, ut est dies et est et
rursus lux et est. Ergo cum dico: Socrates ambulat haec oratio partes
habet dictiones, nomen scilicet et verbum, quae dictiones quidem sint, non
tamen affirmationes. Sin vero dicam: Socrates in lycio cum Platone et caeteris
discipulis disputavit haec pars orationis quae est "Socrates in
lycio cum Platone" ipsa quoque est dictio sed non ut simplex nomen vel
verbum neque ut affirmatio sed tantum ut imperfecta oratio verbis tamen
nominibusque composita. Quod si sic dicam: Si homo est, animal est haec
rursus oratio habet dictiones in partibus sed neque ut simplices dictiones
neque ut imperfectas orationes sed ut perfectas simplicesque affirmationes. Et
est una affirmatio "animal est", alia vero est "homo est",
tota vero ipsa oratio dictio non est. Quod si dicam: Si animal non est, homo
non est rursus haec oratio ex duabus simplicibus dictionibus negativis
videtur esse composita, quae nihilominus ƿ tota dictio non est. Ita ergo dictio
inchoans a simplicibus nominibus atque verbis usque a orationes, quamuis
imperfectas, provehitur nec in his tantummodo consistit sed ultra etiam ad
simplices affirmationes negationesque transit et in eo progressionis terminum
facit. Ergo quoniam non omnis oratio artes habet affirmationes et negationes,
quae sunt perfectae enuntiationes simplicium dictionum, quoniamue non omnis
oratio imperfectas orationes habet in partibus, omnis tamen oratio simplices
dictiones retinet, quippe cum omnis ex verbis nominibusque iungatur, hoc ait
orationis partes significare semper quidem ut dictiones, non tamen semper ut
affirmationes, consentiente Alexandro, cuius expositionem supra iam docui.
Atque ita diligentior lector differentias eorum recte perspiciet et consentientes
communicat intellectus. Hoc loco Aspasius inconvenienter interstrepit. Ait enim
non in omnes orationes Aristotelem definitionem constituere voluisse sed tantum
simplices, quae ex duobus constant, verbo scilicet et nomine. Sed ille
perfalsus est. Neque enim si sim otatio simplicibus verbis nominibusque
consistit, idirco non composita quoque oratio verba et nomina bimiliter in
partibus habet. Quod si hoc commune est simplicibus orationibus atque
compositis, ut habeant artes dictiones quidem simplices, non etiam
affirmationes, ut etiam quae affirmationes orationes habent, hae tamen habeant
in partibus simplices dictiones, cur hanc quaestionem in Aristotelem iaciat,
ratione relinquitur. Syrianus vero, qui Philoxenus cognominatur, non putat
orationes esse quarum intellectus ƿ sit imperfectus atque ideo nec eas aliquas
habere partes. Nam cum dicit: Plato in Academia disputans haec quoniam
perfecta non est, partes, inquit, non habet, arbitrans omne quod imperfectum
est nullis partibus contineri. Atque ideo, cum dicit Aristoteles: oratio est
vox significativa cuius partes aliquid extra significent, illam orationem
constitui putat, quae perfectum retinet sensum. Ipsarum enim partes esse verba et
nomina. Sed hoc ridiculum est. Neque enim compositum aliquid fieri potest nisi
propriis partibus. Quod si quaelibet res ut componatur habeat decem partes, eas
tamen singillatim apponi necesse sit, antequam ad decimam veniamus partem:
nihilo tamen minus partes erunt quas sibimet ad componendam totius corporis
summam singillatim superponimus etiam si ad illud quod componendum fuit minime
peruentum est. Quocirca si antequam perveniatur ad ultimam partem priores
partes effecti compositique partes sunt, nulla ratio est imperfectae rei partes
dici non posse. Neque enim dicitur totius compositi partes esse, quae sint
imperfecti. Ut si sit integrum nomen habeatque partes quatuor, id est syllabas,
ut Mezentius, si unam syllabam demam dicamque mezenti, vel si unam rursus
duasque ponam, ut sunt mezen, huius tamen utraque syllaba me scilicet et zen
partes sunt, et cum sit compositio ipsa sensu uacua ac sit imperfecta, tamen
partibus continetur Syrianus igitur minime audiendus est sed potius Porphyrius,
qui ita Aristotelis mentem sententiamque persequitur, ut eius definitionem,
sicut vera est, labare et in aliquibus aliis discrepare non faciat. ƿDe his
quidem hactenus. Porphyrius autem ita dicit: voleus, inquit, Aristoteles
ostendere omnem orationem aut simplices tantum habere partes aut compositas, a
simplicibus sumpsit exemplum, ut diceret significare orationis partes, UT
DICTIONEM NON UT AFFIRMATIONEM, ut cum est oratio: Plato disputat
dictiones quidem sunt sed non ut affirmationes. Si vero sic esset oratio: Si
Plato disputat, verum dicit "Plato disputat" et "verum
dicit", cum sint dictiones, non sunt tamen ut simplices sed ut iam
affirmationes. Neque enim simplex dictio affirmatio est aut negatio sed tunc
fit, cum additur aliquid, quod aut affirmationis vim teneat aut negationis.
Atque hoc est quod ait: DICO AUTEM, UT HOMO SIGNIFICAT ALIQUID SED NON QUONIAM
EST AUT NON EST SED ERIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO, SI QUID ADDATUR. Hoc huiusmodi
est, tamquam si diceret: nomen quidem simplex affirmationem aut negationem non
facit, nisi aut "est" verbum addatur, quae est affirmatio, aut
"non est", quae est negatio. Quod autem addit: SED NON UNA HOMINIS
SYLLABA. NEC IN EO QUOD EST SOREX REX SIGNIFICAT' SED VOX EST NUNC SOLA. IN
DUPLICIBUS VERO SIGNIFICAT QUIDEM SED NIHIL SECUNDUM SE, QUEMADMODUM DICTUM
EST, huius loci duplex est expositio. Quod enim dixerat prius: SED ERIT
AFFIRMATIO VEL NEGATIO SI QUID ADDATUR EI DICTIONI, quam supra simplicem esse
proposuit, cum de significativa orationis parte loqueretur, nunc id implet et
explicat dicens non si quodlibet addatur simplici dictioni, statim fieri
affirmationem vel negationem, nec vero orationem neque enim si quid non per se
significativum dictioni ƿ simplici copuletur, idcirco iam vel oratio vel
affirmatio vel etiam negatio procreabitur. Neque enim si una hominis syllaba quae significativa
per se non est dictioni eidem ipsi addatur, iam ulla inde procreatur oratio.
Quod si oratio non fit, nec affirmatio nec negatio. Hae enim orationes quaedam
sunt. Ut si quis ex eo quod est homo tollat unam syllabam eamque totae dictioni
simplici aptet dicatque homo mo vel alio quolibet modo deeidens partem toti
corpori dictionis adiciat, non faciet orationem. Quod si hoc est, nec affirmationem nec negationem,
quae quaedam sunt orationes. Ergo ita accipiendum est, tamquam si hoc modo
dixisset: DICO AUTEM, UT HOMO SIGNIFICAT ALIQUID SED NON QUONIAM EST AUT NON
EST SED ERIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO, SI QUID ADDATUR SED NON UT UNA HOMINIS
SYLLABA ADDATUR nec cuiuslibet alterius dictionis, si quid per se non
significat, ut in eo quod est sorex rex non significat sed vox est nunc sola.
Atque ideo si quis velut partem tollat, id quod est rex, apponatque ei quod est
sorex et dicat sorex rex, ut rex tamquam pars sit eius quod est sorex, oratio
nulla est atque ideo neque affirmatio nec negatio. Hae enim ex vocibus per se
significativis constant. Rex vero in eo quod est sorex quoniam pars est nominis,
nihil ipsa significat. Vel certe erit melior intellectus, si hoc quod ait SED
NON UNA HOMINIS SYLLABA non aptemus ad orationis perfectionem sed potius ad
dictionis significationem, ut quoniam superius dixit orationis partes ita
significare ut dictionem non ut affirmationem, ƿ quae esset dictio, manifeste
monstraret. Dictionem namque constituit vocem per se significantem. Ergo cum
dicit SED NON UNA HOMINIS SYLLABA, tale est ac si diceret: significat quidem
pars orationis ut dictio sed hae ipsae dictiones perfecta nomina sunt et verba,
non partes nominum verborumque. In eo enim quod est: Equiferus currit
equiferus quidem dictio est totius orationis significans ut pars orationis sed
'ferus' consignificat ut pars nominis atque ideo 'ferus' dictio non est. Quocirca nec si qua alia syllaba in parte orationis
sit, id est in nomine vel verbo, nihil per se significans. Quamquam sit in
parte nominis, quod nomen pars orationis est, nihil tamen ipsa significabit in
tota oratione: quare nec dictio erit. Audiendum ergo ita est tamquam si sic
diceret: ORATIO AUTEM EST VOX SIGNIFICATIVA, CUIUS PARTIUM ALIQUID
SIGNIFICATIVUM EST SEPARATUM, UT DICTIO, NON UT AFFIRMATIO. DICO AUTEM, UT HOMO SIGNIFICAT
ALIQUID et est quaedam dictio et simplex. Nam neque oratio est, quoniam simplex
est, nec affirmatio neque negatio, quoniam non significat esse aut non esse sed
erit tunc affirmatio, quando aliquid additur, quod affirmationem negationemue
constituit. Sed quod aio dictionem esse id quod
dicimus homo, idcirco dictio est, quoniam per se significat. Syllaba vero eius
nominis quod est ƿ homo, quoniam nihil designat, non est dictio (hoc est enim
SED NON UNA HOMINIS SYLLABA) vel si videatur quidem significare, pars tamen sit
nominis et consignificet in nomine, in tota oratione nihil significat. Neque
enim pars orationis est. Quod per hoc dixit quod ait: NEC IN EO QUOD EST SOREX
REX SIGNIFICAT SED VOX EST NUNC SOLA nihil significans. Unde probatur huiusmodi
particulas non esse dictiones. Vox enim sola non est dictio sed vox per se
significans. Si qua autem sunt, inquit, nomina, quae sint composita ex aliis,
ut est equiferus, emittunt quidem quandam imaginem significandi sed per se
nihil significant, consignificant autem. In simplicibus vero nominibus nec
imaginatio ulla significandi est, ut in eo quod est Cicero: partes eius cum
simplices sono, tum etiam intellectu praeter cuiuslibet imaginationis
similitudinem sunt. In duplicibus vero uult quidem pars significare sed nullius
separati significatio est, idcirco quoniam solum consignificat id quod totum
compositi nominis corpus designat, ipsum vero separatum (ut saepius dictum est)
nihil extra significat. EST AUTEM ORATIO OMNIS QUIDEM SIGNIFICATIVA NON SICUT INSTRUMENTUM SED
(QUEMADMODUM DICTUM EST) SECUNDUM PLACITUM. Secundum placitum esse orationes
illa res approbat, quod earum partes secundum placitum sunt, id est verba et
nomina. Quod si omne compositum ab his, ex quibus est compositum, sumit
naturam, vox quae positione constitutis vocibus iungitur ipsa quoque secundum
placitum positionemque formatur. Quare manifestum est orationem secundum
placitum esse. Plato autem in eo libro, qui inscribitur "Cratylus",
aliter esse constituit eamque dicit supellectilem quandam atque instrumentum
esse significandi res eas, quae naturaliter intellectibus concipiuntur,
eorumque intellectuum vocabulis dispertiendorum. Quod omne instrumentum,
quoniam naturalium rerum, secundum naturam est, ut videndi oculus, nomina
quoque secundum naturam esse arbitratur. Sed hoc Aristoteles negat et Alexander
multis in eo nititur argumentis monstrans orationem non esse instrumentum
naturale. Aristoteles vero ita utitur dicens: EST AUTEM ORATIO OMNIS QUIDEM
SIGNIFICATIVA NON SICUT INSTRUMENTUM, tamquam si diceret: est quidem omnis
oratio significativa, non tamen naturaliter. Instrumentum enim hoc demonstrat,
tamquam si diceret naturaliter, quod qui instrumentum orationem esse negat,
negat eam naturaliter significare sed ad placitum. Naturalium enim rerum
naturalia sunt instrumenta. Idcirco autem instrumentum pro natura posuit, quod
(ut dictum est) Plato omnium artium instrumenta secundum naturam ipsarum artium
consistere proponebat. Et Alexander quidem non esse instrumentum orationem sic
ingreditur approbare: omnis, inquit, naturalium actuum supellex ipsa quoque
naturalis est, ut visus quoniam natura datur, eius quoque supellex ƿ est
naturalis, ut oculi. Eodem quoque modo auditus cum naturalis sit, aures nobis,
quae sunt audiendi instrumenta, naturaliter datas esse cognoscimus. Quare
quoniam oratio ad placitum, non naturaliter est (partes enim manifestum est
orationis ad placitum positas, quae sunt scilicet verba et nomina, sicut
monstrat apud omnes gentes diversitas vocabulorum): quoniam ergo per haec
secundum placitum omnis oratio esse monstratur, quod autem secundum placitum
est, non est secundum naturam: non est ergo oratio supellex. Significandi enim
ratio atque potestas naturaliter est. Quod si oratio naturaliter non est, non
est supellex. His aliisque similibus monstrat non esse supellectilem orationem.
Quocirca dicendum nobis est naturaliter quidem nos esse vocales potentesque
naturaliter vocabula rebus imprimendi, non tamen naturaliter significativos sed
positione: sicut artium singularum naturaliter sumus susceptibiles sed eas non
naturaliter habemus sed doctrina concipimus: ita ergo vox quidem naturaliter
est sed per vocem significatio non naturaliter. Neque enim vox sola est nomen
aut verbum sed vox quadam addita significatione. Et sicut naturaliter est
moveri, saltare vero cuiusdam iam artificii et positionis, et quemadmodum aes
quidem naturaliter est, statua vero positione aut arte: ita quoque possibilitas
quidem ipsa significandi et vox naturalis est, significatio vero per vocem
positionis est, non naturae. Hactenus quidem de communi oratione locutus est,
nunc autem transit ad species eius. Ait
enim: ENUNTIATIVA VERO NON OMNIS SED IN QUA VERUM VEL FALSUM INEST. NON AUTEM
IN OMNIBUS, UT DEPRECATIO ORATIO QUIDEM EST SED NEQUE VERA NEQUE FALSA. ET
CAETERAE QUIDEM RELINQUANTUR; RHETORICAE ENIM VEL POETICAE CONVENIENTIOR
CONSIDERATIO EST; ENUNTIATIVA VERO PRAESENTIS EST SPECULATIONIS. Species quidem
orationis multae sunt sed eas varie partiuntur. At vero Peripatetici quinque
partibus omnes species orationis ac membra distribuunt. Orationis autem species
dicimus perfectae, non eius quae imperfecta est. Perfectas autem voco eas quae
complent expediuntque sententiam. Et sit nobis hoc modo divisio: sit oratio
genus: orationis aliud est imperfectum, quod sententiam non expedit, ut si
dicam: Plato in lycio aliud vero perfectum. Perfectae autem orationis
alia est deprecativa, ut: Adsit laetitiae Bacchus dator alia imperativa,
ut: Accipe daque fidem alia interrogativa, ut: Quo te, Moeri, pedes? An
quo via ducit? Alia vocativa, ut: O qui res hominumque deumque Aeternis
regis imperiis alia enuntiativa, ut: Dies est et: Dies non
est In hac sola, quae est enuntiativa, veri falsive natura perspicitur.
In caeteris enim neque veritas neque falsitas invenitur. Et multi quidem plures
species esse dicunt perfectae orationis, alii autem innumeras earum
differentias produnt sed nihil ad nos. Cunctae enim species orationis aut oratoribus
accommodatae sunt aut poetis, sola enuntiativa philosophis. Ergo hoc dicit: non
omnis oratio enuntiativa est. Sunt enim plurimae quae enuntiativae non sunt, ut
hae quas supra proposui. Haec autem sola est, in qua verum falsumque inveniri
queat. Quocirca quoniam de ista, in qua veritas et falsitas invenitur,
dialecticis philosophisque est quaerendum, caeterae autem aut poetis aut
oratoribus accommodatae sunt, iure de hac sola tractabitur, id est de
enuntiativa oratione. Hucusque ergo de partibus interpretationis et de communi oratione locutus
est. Nunc autem adstringit modum disputationis in speciem et de una specie
orationis tractat deque una interpretatione, quae est enuntiativa. Species
namque est enuntiatio interpretationis, negatio vero et affirmatio
enuntiationis. Quare de enuntiativa oratione
considerandi hinc cum ipso Aristotele commodissimum sumamus initium. EST AUTEM
UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO; ALIAE VERO
CONIUNCTIONE UNAE. NECESSE EST AUTEM OMNEM ORATIONEM ENUNTIATIVAM EX VERBO ESSE
VEL CASU. ETENIM HOMINIS RATIO, SI NON AUT EST AUT ERIT AUT FUIT AUT ALIQUID
HUIUSMODI ADDATUR, NONDUM EST ORATIO ENUNTIATIVA. QUARE AUTEM UNUM QUIDDAM EST
ET NON MULTA ANIMAL GRESSIBILE BIPES, NEQUE ENIM EO QUOD PROPINQUE DICUNTUR
UNUM ERIT, EST ALTERIUS HOC TRACTARE NEGOTII. Una oratio duplici tractatur
modo: vel cum per se una est vel cum per aliquam coniunctionem coniungitur. Vel certe ita dicendum est:
aliae orationes naturaliter unae sunt, aliae positione. Et naturaliter quidem
unae sunt orationes, quae non dissoluuntur in alias orationes, ut est: Sol
oritur Quae autem positione sunt unae in alias orationes dissoluuntur, ut
est: Si homo est, animal est haec enim in orationes alias separatur. Et
quemadmodum lignum vel lapis singillatim in propria natura consistunt et una
sunt, ex his autem facta navis vel domus cum pluribus quidem constent, unae
tamen arte sunt, non natura: ita quoque in orationibus simplices et per se
naturaliter unas orationes dicimus, quae verbo tantum et nomine iunguntur,
compositas autem, quae in alias (ut dictum est) orationes dividuntur. Multas
enim orationes in huiusmodi orationibus coniunctio iungit, ut si dicam: Et
Plato est et Socrates haec coniunctio et utrasque coniunxit atque ideo
una videtur positione, quae naturaliter et per se una non fuerat. Naturaliter
autem unius orationis duae partes sunt: affirmatio et negatio. Sed quoniam non
ita dixit: EST AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO VEL NEGATIO, DEINDE UNA
CONIUNCTIONE sed ait: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE
NEGATIO, huiusmodi oritur quaestio, utrum id quod ait prima ad affirmationem
referatur, ut sit posterior negatio, an id quod ait prima ad simplicem
rettulerit orationem, ut secunda sit, quae ex orationibus iungitur. Quam
dubietatem ipse dissolvit. Sic enim inquit: EST AUTEM PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA
AFFIRMATIO, et ut quam secundam diceret demonstraret ait DEINDE NEGATIO, ut
primam affirmationem poneret, secundam negationem. Quod si ita dixisset: EST
AUTEM UNA PRIMA ENUNTIATIVA ORATIO AFFIRMATIO VEL NEGATIO, DEINDE CONIUNCTIONE
UNAE, ita oporteret intellegi tamquam si diceret illam esse primam unam
orationem, quae simplex esset, cuius partes affirmatio essent atque negatio,
secundam vero illam, quae coniunctione quadam una fieret, cum ex orationibus
iungeretur. Sed quoniam id quod ait prima ad affirmationem iunxit dicens EST
AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, ad negationem vero 'deinde' subiunxit
dicens DEINDE NEGATIO, dicendum est primam eum orationem esse arbitrari
affirmationem, secundam vero negationem, cui 'deinde' continenter apposuit. Sed
rursus incurrimus Alexandri quaestionem. Per hoc enim negationem
affirmationemque negat sub uno genere poni oportere, sub enuntiatione, quod in
his, quae priora vel posteriora sunt, commune genus non potest inveniri. Sed
huic supra iam dictum est, non oportere omnia quaecumque quolibet modo priora
vel posteriora sunt a genere communi secernere (alioquin sic primae et secundae
substantiae sub uno genere substantiae non ponentur, sic etiam simplices et
compositae orationes, quarum simplices propositiones primae sunt, posteriores
compositae, uno genere non continebuntur) sed illa sola putanda sunt sub eodem genere
poni non posse, quae ad substantiam priora vel posteriora esse cognoscimus,
quae vero ad suum esse aequalia sunt nihil prohibet sub eodem genere utraque
constitui. Ergo quoniam affirmationi et negationi hoc est esse, quod ƿ in his
veritas et falsitas reperitur, hoc autem est enuntiatio, in qua scilicet
veritatis et falsitatis constituta sit ratio: quoniam ad id quod falsi verique
significativae sunt neque affirmatio prior neque negatio posterior est, nullus
dubitat a quo aequaliter participant affirmatio et negatio eidem generi posse
supponi. Sed affirmatio atque negatio aequaliter enuntiatione participant,
siquidem enuntiatio veri falsique utitur significatione et affirmatio et
negatio veritatem atque mendacium aequaliter monstrat: enuntiatio igitur affirmationis
et negationis genus esse ponenda est. Quod ergo ait: EST AUTEM PRIMA ORATIO
ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO; ALIAE VERO CONIUNCTIONE UNAE, ita
intellegendum est, quod affirmationem primam, secundam vero negationem, cui
addidit deinde, in prolatione posuerit. Prior
enim est affirmatio, posterior negatio, in prolatione dumtaxat, non secundum
veri falsique designationem. Quocirca nihil prohibet et priorem putari
affirmationem negatione et tamen utrasque sub uno genere id est enuntiatione
constitui. Sed quod secutus est: NECESSE EST AUTEM OMNEM ORATIONEM ENUNTIATIVAM
EX VERBO ESSE VEL CASU, huiusmodi est: volens Aristoteles distribuere
dictionem, affirmationem, negationem, enuntiationem, contradictionem sensum
confusa brevitate permiscuit et nebulis obscuritatis implicuit. Oportuit namque prius quid esset
dictio, post autem quid affirmatio et negatio et rursus enuntiatio et
contradictio constituere. Sed haec interim praetermittit, nunc vero quemadmodum
constituatur enuntiatio docet dicens, quod omnis enuntiatio constet in verbo.
Quoniam simplex dictio est nomen ƿ aut verbum, omnis enuntiatio simplex
huiusmodi est, ut semper quidem vel vertum vel aliquid quod idem valeat,
tamquam si diceretur verbum vel casum verbi, in praedicatione retineat sed non
semper subiectus terminus fit ex nomine, semper tamen praedicatus ex verbo. Sit
enim huiusmodi propositio, quae est: Sol oritur in hac ergo propositione
quod dico "sol" subiectum est, quod vero dico "oritur"
praedicatur. Et utrasque has dictiones terminos voco sed quodcumque prius
dicitur in simplici enuntiatione, illud subiectum est, ut in hac
"sol", quod vero posterius, illud praedicatur, ut in eadem
"oritur". Ergo necesse est omnem enuntiativam orationem, si simplex
sit, verbum in praedicatione retinere, ut in eadem ipsa cum dico "Sol
oritur", "oritur" verbum est -- vel quod idem valeat, ut est:
Socrates non ambulat "Non ambulat" enim infinitum verbum est et
verbum quidem non est sed eandem vim retinet quam verbum. Casus etiam verbi
ponitur saepe, ut Socrates fuit Subiectus vero terminus non semper
consistit in nomine. Potest enim et infinitum nomen habere, ut cum dico: Non
homo ambulat potest etiam verbum, ut cum dico: Ambulare movere est
Ergo (ut arbitror) plene monstratum est non semper subiectum nomen esse, semper
autem praedicatum in solo verbo consistere. Approbans ergo verba semper in
praedicationibus poni hoc addidit: nisi enim aut est aut fuit aut aliquid
huiusmodi sit additum aut quod idem valeat apponatur, enuntiatio non fit. Cum
enim dico: Homo est 'est' verbum in praedicatione proposui, sin vero
dixero: Homo vivit idem valet tamquam si dicam homo vivus est. Ergo non
posse sine verbo affirmationem negationemue constitui ƿ docuit per id quod ait
ETENIM HOMINIS RATIO, SI NON AUT EST AUT ERIT AUT FUIT AUT ALIQUID HUIUSMODI
ADDATUR, NONDUM EST ORATIO ENUNTIATIVA. Hoc enim dicere videtur: definitio
hominis est verbi gratia animal gressibile bipes et haec est ratio humanae
substantiae. Ergo haec ratio, nisi ei aut est aut erit aut fuit aut quodlibet
verbum (sicut supra dictum est) apponatur, enuntiatio non fit; neque enim verum
neque falsum est. Si enim dicam tantum animal gressibile
bipes, nulla me veritas mendaciumue consequitur. Sin autem dixero animal
gressibile bipes est vel non est, affirmatio mox negatioque conficitur, quas
enuntiationes esse quis dubitet? Sed cum de simplicibus enuntiationibus
loqueretur, ait hominis rationem id est definitionem non esse enuntiationem,
nisi ei aut est aut erit aut huiusmodi aliquid apponatur, approbans scilicet
unam esse et non multiplicem orationem definitionis humanae, cui si est aut
erit aut fuit adderetur, enuntiationem simplicem faceret. Cur vero una sit
talis oratio causa quaeritur. Neque enim ex solis duobus terminis constat id
quod dicimus animal gressibile bipes, ut quae nomina plura sunt. Quare ipse
sibi institit et de sua propositione rationem quaesivit, quam nunc dicere
supersedit. Ait enim: QUARE AUTEM UNUM QUIDDAM EST ET NON MULTA ANIMAL
GRESSIBILE BIPES, NEQUE ENIM EO QUOD PROPINQUE DICUNTUR UNUM ERIT, EST ALTERIUS
HOC TRACTARE NEGOTII, hoc scilicet quaerens, tamquam si ita ipse ex persona sua
diceret: de simplicibus enuntiationibus omnibus loquebar deque his proposui eas
praeter verbum esse ƿ non posse et ad hanc rem probandam exemplum sumpsi
definitionem hominis, cui nisi aut est aut erit aut fuit apponeretur,
enuntiationem non fieri dixi, quasi una et non multiplex esset oratio ea per
quam dicitur animal gressibile bipes, de qua fieri posset simplex enuntiatio. Cur
autem una erit oratio animal gressibile bipes, ALTERIUS, inquit, EST HOC
TRACTARE NEGOTII, cum de rebus non de propositionibus perspiciendum est. Nam
non idcirco una est oratio, quia continve dicitur et coniuncte sibimet animal
gressibile bipes. Hoc enim si ita esset, possemus et hanc orationem, quae tam
multa significat, unam dicere, si continve proferatur, ut est: Socrates
philosophus simus caluus senex Ergo quemadmodum huiusmodi oratio sit
multiplex et non una, posterius dicemus. Nunc ergo manifestum sit hanc
orationem quae dicit Socrates philosophus simus caluus senex non esse unam sed
multiplicem. Si ergo propinquitas proferendi ipsa
continuatione unam faceret orationem, posses haec quoque una esse oratio, quae
manifesto non una esse docebitur. Quare non idcirco erit una oratio ea quae
dicit animal gressibile bipes, quod propinque et continve profertur. Quae autem
causa sit ut una sit, ipse dicere distulit sed in libris eius operis, quod
*Meta ta physika* inscribitur, expediet. Theophrastus autem in libro de
affirmatione et negatione sic docuit: definitionem unam semper esse orationem
eamque oportere continuatim proferre. Illa enim una oratio esse dicitur, quae
unius substantiae designativa est. Definitio autem, ut verbi gratia hominis
animal gressibile ƿ bipes, una est oratio per hoc, quoniam unum subiectum id
est hominem monstrat. Si ergo continve proferatur et non divise, una est oratio, et quia continve
dicitur et quia unius rei substantiam monstrat; sin vero quis dividat et
orationem unam rem significantem proferendi intermissione distriboat, multiplex
fit oratio. Ut si dicam animal gressibile bipes, unam rem mihi tota monstrat
oratio et continve dicta est; sin vero dicam animal et rursus gressibile et sub
intermissione repetam bipes, multiplex fit distribute intermissione oratio. Et
rursus adversum id quaestio. Et quis hoc non iure culpet posse eam quae una est
orationem intermissione proferendi fieri multiplicem, cum continuatio
proferendi non faceret unam, quae esset multiplex per naturam? Sicut enim in his, quae multiplices sunt naturaliter,
non potest continuatio proferendi unam facere orationem, sic quoque non debet
quae est una naturaliter oratio idcirco quod de uno subiecto dicatur fieri
multiplex per intermissionem. Sed hoc ita solvitur: nam cum dicimus animal et
sub intermissione rursus gressibile eodemque modo iterum bipes, non hoc ita
dicimus, tamquam si in unum cuncta coniuncta sins. Quocirca quoniam est quidem
animal, est rursus gressibile, est rursus bipes, quoniam plura sunt et
pluraliter dicta id est distributa, non videntur ad unum subiectum distributa
posse praedicari, sicut cum dico "Socrates philosophus caluus senex",
haec omnia non est simplex oratio, nec si continve proferatur, quod ad unam
substantiam non tendunt: accidentia enim sunt et extrinsecus veniunt. Probatur
autem neque eas orationes, quae per divisionem dicuntur, ƿ neque eas, quae non
ad unam substantiam tendunt, unas esse, hoc modo: si dicat quis animal et
rursus gressibile et iterum bipes, non unum est animal nec unum gressibile nec
unum bipes. Sin vero dixero "animal gressibile bipes" continve et
propinque, unum est, quod tria ista iuncta significant, id est homo. Convertamus
nunc animum ad eas quae plura quidem significant sed continve proferuntur, ut
cum dico "Socrates philosophus caluus senex": videtur quasi quaedam
Socratis esse definitio philosophus caluus senex sed non necesse est, si
huiusmodi Socrates fuit, omnem quicumque philosophus senex caluus est esse
etiam Socratem. In multis ergo continuatio ista valet accidere. Quocirca non
unum significat, quamquam continve proferatur. Ergo si ex omnibus unum quiddam
significetur et continve proferatur, una est oratio, ut partes quaedam rei
definitae sint ea quae in definitione ponuntur, non accidentia. Et proficit
quidem aliquid continua prolatio ad perficiendam unam orationem sed ipsa sola
non sufficit, nisi unum quoque subiectum sit. Atque ideo dixit Aristoteles
animal gressibile bipes non idcirco esse unam orationem, quod propinque
dicatur. Nam neque sufficit ad constituendam unam orationem propinquitas
proferendi nihilque prohiberet, quae naturaliter essent multiplices, eas
continve et propinque prolatas unas videri. Sed huius rei rationem Aristoteles
ponere distulit. Sensus ergo huiusmodi est: NECESSE EST, inquit, OMNEM
ENUNTIATIVAM ORATIONEM EX VERBO ESSE VEL CASU. ETENIM HOMINIS RATIO, quae et
ipsa quoque oratio est, SI NON AUT EST AUT ERIT AUT FUIT AUT ALIQUID HUIUSMODI
ILLI ADDATUR, NONDUM EST enuntiatio. Hoc vero in solis simplicibus
enuntiationibus evenit, in his autem quae coniunctione unae sunt (ut supra ait)
non omnino est. Cum enim dico dies est, vis tota in verbo est; si autem cum
coniunctione proferam: Si dies est, lux est tota vis in coniunctione
consistit, id est 'si'. Veritatis enim aut falsitatis rationem sola coniunctio
tenet, quae conditionem proponit, cum dicit "Si dies est, lux est":
si enim illud est, illud evenit. Igitur in coniunctione omnis vis huiusmodi
propositionis est, omnis autem simplex propositio totam vim in verbo habet
positam. Et quemadmodum in his, quae hypotheticae vel conditionales dicuntur,
coniunctiones propositionis vim tenent, sic in simplicibus propositionibus
praedicatio vim optinet, unde et Graece quoque tales propositiones
praedicativae dicuntur, scilicet quae simplices sunt, quod in his totam propositionem
optineat praedicatio. Atque ideo Aristoteles ait ex verbo vel casu fieri
simplicem enuntiationem. Nam praeter id quod totam continet propositionem
praedicativam scilicet, id est praeter praedicationem, enuntiatio non fit. Unde
est ut negatio quoque non ad subiectum sed ad praedicatum semper aptetur. Nam
cum dico: Sol oritur non est huius negatio: Non sol oritur sed illa
quae est: Sol non oritur Atque ideo negatio ad subiectum posita non facit
contrariam propositionem, ad praedicatum vero contrariam reddit. Recte igitur
Aristoteles de subiecto quidem nihil locutus est. Non enim praedicativam
propositionem subiectus terminus tenet sed tantum praedicatio, quae totam
enuntiationem propria virtute confirmat. EST AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE
UNUM SIGNIFICAT VEL CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL
INCONIUNCTAE. Hinc monstratur quoniam tum cum dixit: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO
ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO, primam non eum de ea oratione dixisse,
quae naturaliter una est sed de affirmatione. Alioquin hic quoque repetens ita dixisset: EST AUTEM
UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE UNUM SIGNIFICAT. Sed quoniam non ita dixit,
manifestum est quod dudum ait primam non ad orationem, quae praeter
coniunctionem una est, rettulisse sed ad affirmationem, quam negatione priorem
esse constaret. Sed hoc iam superius dictum est. Quid autem sibi velit haec
enumeratio, paucis expromam multas enim confusiones multosque in orationibus
errores hic locus optime intellectus veraciterque perceptus sustulit. Et est haec expositio quam
nullus ante Porphyrium expositorum vidit. Non est idem namque unam esse
orationem et multiplicem, quod simplicem et compositam, et distat una a
simplici, distat etiam multiplex a composita. Est ergo una oratio quae unum significat, multiplex
autem quae non unum sed plura. Fit autem hoc in huiusmodi orationibus, ut cum
dico: Cato philosophus est Haec oratio non est una: non enim unum
significat potest enim monstrare et Catonem Uticensem esse ƿ philosophum,
potest etiam ostendere et Catonem Censorium oratorem esse philosophum. Qua in
re non una est oratio atque idcirco in Uticensi quidem Catone vera est, in
oratore vero falsa. Huiusmodi ergo orationes multas vocamus. Sin vero unum
significet, ut cum dicimus: In charta scribitur illam dicimus unam. Ergo
una quae sit vel multiplex oratio, ex his intellegitur quae significant. Si
enim unam significat rem, una est, si multas, multiplex. Simplices autem et
compositae orationes non ad significationem sed ad terminos ipsos dictionesque,
quae in propositionibus sumuntur, referendae sunt. Et est quidem simplex oratio
enuntiativa, quae ex solis duobus terminis constat, ut est: Homo vivit
Sive autem his propositionibus omnis addatur, ut est: Omnis homo vivit
sive nullus, ut: Nullus lapis vivit sive aliquis, ut: Aliquis homo
vivit quoniam termini ipsi duo sunt, simplex vocatur propositio.
Composita vero, si ultra duos terminos enuntiat, ut est: Plato philosophus in
lycio ambulat hic enim quatuor sunt termini, vel si tres sint, ut: Plato
philosophus ambulat Hae quoque, si eis omnis aut nullus aut aliquis
addatur, eodem modo compositae sunt. Ergo
una vel multiplex oratio intellegitur, si unum vel multa significent, et de
propria semper significatione iudicantur. Simplex autem et composita non ex
significatione sed ex verborum vel nominum pluralitate cognoscitur. Si enim
ultra duos terminos habet propositio, composita est, sin duos tantum, simplex.
Si ergo semper quae ƿ simplex oratio est, id est quae duobus terminis constat,
unam tantum significantiam retineret, indifferenter dici posset una oratio et
simplex (eadem enim una esset, quae etiam simplex) sed quoniam non omnis
simplex unum significat, non omnis simplex una est. Potest ergo fieri ut
simplex quidem sit propositio, multae tamen orationes: simplex quidem ad
compositionem dictionum, multae vero ad significationem sententiarum. Quare
erit in hoc gemina differentia, ut unam dicamus simplicem unamque orationem,
alteram simplicem et plures orationes. Rursus si omnes compositae orationes
plures etiam res significarent, indifferenter diceremus multiplicem et
compositam; sed quoniam fieri potest ut propositio aliquotiens quidem constet
ex numerosis pluribusque terminis quam sunt duo, unam tamen sententiam
monstret, potest fieri ut composita quidem sit, una tamen oratio sit
significatione, composita dictione, ut est animal rationale mortale mentis et
disciplinae capax: haec quidem plura sunt sed his una subiecta substantia est
id est homo, quare una quoque sententia. Sin vero quis dicat: Socrates et ambulat et loquitur et
cogitat multa sunt. Diversa enim sunt quod ambulat et quod loquitur et
quod cogitat. Quare erit aliquando composita quidem oratio, una tamen. Sed
quoniam composita oratio aliquotiens quidem continve sine coniunctione dicitur,
aliquotiens coniunctione copulatur, fiunt hinc quatuor differentiae. Est enim
una oratio composita ex terminis continuatim dictis et sine coniunctione unam
sententiam monstrans, ut est: ƿAnimal rationale mortale mentis et disciplinae
perceptibile. Haec enim oratio composita quidem est ex multis terminis sed
coniunctionem non habet (nam quod dictum est mentis et disciplinae
perceptibile, haec coniunctio quae est et nullam in tota propositione vim
optinet: neque enim coniungit propositionem sed artem addit, cuius
susceptibilis homo esse videatur) et habet unam sententiam subiectam, quod est
homo. Alia vero est composita ex terminis nulla coniunctione copulatis
multiplex et non unam significans propositionem, ut est: Plato Atheniensis
philosophus disputat Aliud enim est esse Platonem, aliud esse
philosophum, aliud Atheniensem, aliud disputantem, et haec coniuncta unum
aliquid non faciunt quasi substantiam. Quare haec multiplex est sed eam
manifestum est nulla coniunctione copulari.Alia vero est composita ex
propositionibus inconiunctis multiplex, ut est: Iuppiter optimus maximus est,
Iuno regina est, Minerua dea sapientiae est Quas si quis sub unum
continveque proferat, plures quidem propositiones sunt, et oratio multiplex sed
coniunctione carent. Alia vero est composita vel ex terminis vel ex
propositionibus coniunctione copulatis multiplex et multa significans. Et ex
terminis quidem composita, ut si quis dicat: Et Iuppiter et Apollo dii
sunt ex propositionibus autem coniuncta multa significans est, ut si quis
dicat: Et Apollo uates est et Iuppiter tonat Est autem praeter has alia
composita propositio ex propositionibus coniunctione coniuncta ƿ unam
significans orationem, ut cum dico: Si dies est, lux est Duae enim
propositiones, quae sunt istae "dies est", "lux est", si
coniunctione copulantur. Sed haec oratio non significat multa. Neque enim diem
esse et lucem proponit sed si dies est, lucem esse. Quocirca consequentiam
quandam significat, non exstantiam propositionis. Non enim dicit utrasque esse sed si una est, aliam
consequi, quod utrumque in unam quodammodo intellegentiam congruit. Sed hanc
Porphyrius propositionem extrinsecus ponit, idcirco quod plura significare
videbatur (ipsa enim propositionum pluralitas multitudinem simulat
significationum) sed (ut dictum est) non plures significat res sed unam
consequentiam. Compositarum igitur
et unam rem significantium propositionum duplex modus est. Aut enim est ex
terminis inconiunctis unam rem significans composita oratio, ut: Animal
rationale mortale est aut ex propositionibus composita et coniunctione
copulata imaginem quidem emittens plura significandi, unam vero rem significans
oratio, ut si dicamus: Si dies est, lux est Cum ergo haec sit distributio
compositarum et simplicium orationum, duplici modo unae orationes sunt et
duplici multae, simplici autem inconpositae et simplici compositae. Et uno
quidem modo una oratio dicitur cum aliqua coniunctione copulatur, alio vero cum
unam rem significat; rursus uno modo dicitur multiplex ƿ oratio cum sine
coniunctione est, alio vero cum plura significat. Atque hoc est quod ait: EST
AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE UNUM SIGNIFICAT VEL CONIUNCTIONE UNA, PLURES
AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL INCONIUNCTAE. Est enim (ut dictum est)
dupliciter una oratio: vel quando cum coniunctione est, vel cum unam rem significat.
Multiplex autem oratio est vel quae multa significat, vel quae coniunctione non
iungitur. Multas enim orationes vocavit eas quae sint multiplices et vel
significationis pluralitatem teneant vel praeter coniunctiones sint. Quod autem
ait vel inconiunctae, totum complexus est. Multiplex enim est propositio vel si
fuerit incomposita, quemadmodum est: Cato philosophatur multiplex etiam
vel si fuerit composita ex terminis praeter coniunctionem, ut est: Plato
Atheniensis in lycio disputat vel si composita sit ex propositionibus
praeter coniunctionem, quemadmodum est: Homo est, animal est Cur autem
cum dixit PLURES AUTEM QUAE PLURA addit ET NON UNUM? Hoc est quod sunt quaedam
quae plura significent in sermonibus, unum tamen in tota compositione
demonstrent, ut est animal rationale mortale. Haec enim omnia multa significant
(aliud enim est animal, aliud rationale, aliud mortale) sed totum simul unum
est, quod ƿ est homo. Cum autem dico: Socrates Atheniensis philosophus et
singula plura sunt et omnia simul plura nihilominus sunt. Haec enim accidentia
sunt et nullam substantiam informant. Atque haec quidem dixit de orationibus
quae vel coniunctione unae essent vel significatione, et rursus de multis quae
vel praeter coniunctionem multae essent vel significatione multiplici. Quae
vero de simplicibus atque compositis posterius dixerit, cum ad illum locum
expositio venerit, explicabitur. Nunc autem revertamur ad ordinem. Igitur
quoniam supra dixerat simplicem propositionem, quam categoricam Graeci dicunt,
nos praedicativam interpretari possumus, semper verbi praedicatione constitui,
non autem semper nomine subiecto, quod aliquotiens quidem vel infinitum nomen
vel casus nominis vel verba subiecta sunt: cum ergo dictionibus simplicibus
constitui diceret simplicem orationem et affirmationem negationemque orationes
esse constaret, manifestum fecit affirmationem et negationem dictione constitui
et formari, ita quidem ut affirmationem et negationem semper sola verbi dictio
praedicata, non autem semper nominis dictio subiecta perficeret. Cum igitur
haec ita proposuisset, nunc quid sit dictio, quae praedicativas id est
simplices propositiones format, exponit dicens: NOMEN ERGO ET VERBUM DICTIO SIT
SOLA. Quod ideo ait DICTIO SIT SOLA, quod sunt quaedam dictiones simul etiam
affirmationes vel imperfectae orationes, quod supra iam dictum est. Cur autem
verbum et nomen solae sint dictiones monstrat: QUONIAM NON EST DICERE SIC
ALIQUID SIGNIFICANTEM ƿ VOCE ENUNTIARE, VEL ALIQUO INTERROGANTE VEL NON SED
IPSUM PROFERENTEM. Sensus huiusmodi est: enuntiativa propositio his maxime
duobus formatur: per propriam naturam atque substantiam et per eius usum atque
tractatum. Et natura quidem ipsius est, ut in ea veritas inveniatur aut
falsitas, usus autem cum aliquid aut interrogando proponitur et respondetur, ut
utrum anima immortalis est, aut certe cum aliquis per suam sententiam enuntiat
atque profert, ut si qui dicat hoc ipsum ex propria voluntate: anima immortalis
est. Unde definitio quoque enuntiationis una quidem naturae atque substantiae
talis redditur: enuntiatio est oratio, in qua verum falsumue est. Ex usu vero
eius atque actu enuntiativa oratio est, quam interrogantes proponimus, ut verum
vel falsum aliquid audiamus, ex nostra vero prolatione, quam proponentes verum
aliquid falsumue monstramus. Ergo cum omnis enuntiativa oratio aut in interrogatione
posita sit aut in spontanea prolatione et in utrisque enuntiationis natura et
substantia illa versetur, ut sive in interrogatione sit posita cum responsione
coniuncta verum habeat vel falsum, sive per se prolata utrumlibet retineat:
dictiones, inquit, vel alio interrogante vel quolibet proferente et sponte
dicente verum falsumue non continent. Si enim quis dicat interrogans
"Socratesne disputat?" alius respondeat "Disputat", hoc
quod respondit "Disputat" si cum tota interrogatione iungatur, potest
habere intellectum verum falsumue significantis orationis, sin vero per se
intellegatur disputat, quamquam alio ƿ interrogante responderit, vero tamen
falsoque relinquitur. Similiter etiam si quis dicat "Socrates" vel
"Ambulat" nullo interrogante sed ipse proferens, nec verum aliquid
nec falsum designat. Ergo verba et nomina dictiones solum sunt, quoniam et
simplices sunt (erant enim aliae quaedam dictiones in orationibus verbisque
compositis sed nondum perfectae sententiae) quoniamque neque verum neque falsum
vel alio interrogante vel quolibet sponte proferente significant. Erant enim
aliae quaedam dictiones quae et alio interrogante et quolibet sponte proferente
verum falsumue retinerent, in his scilicet quae erant affirmationes aut
negationes. Quocirca sensus huiusmodi est, ordo autem verborum sese sic habet:
NOMEN ERGO ET VERBUM DICTIO SIT SOLA, quoniam non possumus dicere significantem
aliquid id est verbo vel nomine enuntiare. Non enim possumus dicere quoniam,
quisquis verbo vel nomine significat aliquid, ille enuntiat, VEL ALIQUO
INTERROGANTE VEL NON SED IPSUM PROFERENTEM, tamquam si sic diceret: verba ipsa
et nomina dictiones solae sunt, quoniam verbis et nominibus significantem
hominem aliquid non possumus dicere, quoniam enuntiat quidquam, sive eum aliquis
interroget, sive ipse sponte proferat simplicem dictionem. Enuntiare autem est
orationem dicere quae verum falsumque designat. HARUM AUTEM HAEC QUIDEM SIMPLEX
EST ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE ALIQUO VEL ALIQUID AB ƿ ALIQUO, HAEC AUTEM EX HIS
CONIUNCTA VELUT ORATIO QUAEDAM IAM COMPOSITA. Quoniam superius de unis
orationibus atque pluribus dixit et unam quidem posuit, quae aut coniunctione
una esset secundum prolationem aut significatione secundum propriam naturam,
plures vero quae aut coniunctione carerent aut multa significatione sua
complecterentur, quoniam quidem aliud erat una oratio, aliud simplex, aliud
composita, aliud plures, post illa ad simplicem compositamque reuertitur dicens
simplicem esse orationem enuntiativam quae duobus terminis continetur, quorum
unum subiectum est, alterum praedicatur. Quod vero ait HARUM AUTEM,
enuntiativarum scilicet orationum dixit, quarum HAEC QUIDEM SIMPLEX EST
ENUNTIATIO, et quae simplex est enuntiatio, ipse proposuit dicens UT ALIQUID DE
ALIQUO, subaudiendum est praedicemus, ut sit hic sensus: harum autem
enuntiativarum orationum est simplex enuntiatio, si aliquid unum de uno aliquo
praedicemus, ut si dicam: Plato disputat de aliquo Platone aliquid id est
disputat praedicavi. Et haec simplex est enuntiatio, idcirco quoniam duobus
terminis partibusque coninugitur. Si qua vero plures habuerit terminos et eius
partes duorum terminorum multitudinem egrediantur, illae compositae orationes
dicuntur et est enuntiatio composita huiusmodi: Si dies est, lux est Dies
est enim et lux est duae sunt simplices enuntiationes, quae coniunctae unam
compositam perfecerunt. Atque hoc est quod ait: HAEC ƿ AUTEM ID EST ALIA ORATIO
EX HIS CONIUNCTA id est ex simplicibus enuntiationibus VELUT ORATIO QUAEDAM IAM
COMPOSITA est. Haec enim non simplex est oratio. Simplex enim oratio solas
dictiones duas habet in partibus, composita vero etiam orationes, sicut haec
quam supra proposui. Est ergo hic ordo quem ipse confudit: prius enim de
affirmatione et negatione, quae prima esset, quae posterior, expedivit; dehinc
de unis orationibus et pluribus dixit, postremo de simplicibus atque
compositis. Sed quoniam quaedam in medio permiscuit, ea paululum differentes
directam sententiae seriem continuavimus longum Aristotelis hyperbaton partium
coniunctione recidentes. Neque enim simile videatur quod ait: EST AUTEM UNA
PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO; ALIAE VERO CONIUNCTIONE
UNAE et rursus cum dicit: EST UNA ORATIO ENUNTIATIVA QUAE UNUM SIGNIFICAT VEL
CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL INCONIUNCTAE VEL CUM
RURSUS ADDIT: HARUM AUTEM HAEC QUIDEM SIMPLEX EST ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE
ALIQUO VEL ALIQUID AB ALIQUO, HAEC AUTEM EX HIS CONIUNCTA VELUT ORATIO IAM
COMPOSITA sed illud quidem prius quod dixit EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO
ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO ad hoc rettulit, ut priorem
affirmationem esse monstraret, posteriorem vero negationem (ait enim DEINDE
NEGATIO, unde quod ait PRIMA ad affirmationem ponendum est), quod vero secutus
est paulo post: EST AUTEM UNA ORATIO ENUNTIATIVA ƿ QUAE UNUM SIGNIFICAT VEL
CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA ET NON UNUM VEL INCONIUNCTAE ad hoc
rettulit, ut doceret quas unas esse orationes putari oporteret (expediens aut
quae unum significarent aut quas coniunctio unas faceret) quas plures (aut quae
multa in significatione retinerent aut quarum corpus nulla esset coniunctione
compositum); quod vero postremo addit: HARUM AUTEM HAEC QUIDEM SIMPLEX EST
ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE ALIQUO VEL ALIQUID AB ALIQUO, HAEC AUTEM EX HIS CONIUNCTA
VELUT ORATIO QUAEDAM IAM COMPOSITA ad simplices rettulit orationes atque
compositas, simplices dicens duobus solis terminis iunctas, compositas, quae ex
simplicibus orationibus enuntiativis coniungerentur: ut sit totus ordo hoc
modo: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO et
rursus intermissis quae sequuntur hoc subiciatur: EST AUTEM UNA ORATIO
ENUNTIATIVA QUAE UNUM SIGNIFICAT VEL CONIUNCTIONE UNA, PLURES AUTEM QUAE PLURA
ET NON UNUM VEL INCONIUNCTAE et post hoc intermissis quoque sequentibus hoc
sequatur: HARUM AUTEM HAEC QUIDEM SIMPLEX EST ENUNTIATIO, UT ALIQUID DE ALIQUO
VEL ALIQUID AB ALIQUO, HAEC AUTEM EX HIS CONIUNCTA VELUT ORATIO QUAEDAM IAM
COMPOSITA, tamquam si sic diceret: prima quidem inter enuntiationes oratio
affirmativa est, secunda vero negatio. Affirmationum autem et negationum una
oratio est, quae unum significat vel quae coniunctione una est, multiplex
autem, quae multa significat ƿ vel quae coniunctione non iungitur. Harum quoque
simplex est, quae duobus terminis constat, UT ALIQUID DE ALIQUO VEL ALIQUID AB
ALIQUO; alia vero composita, quae ex simplicibus affirmationibus iungitur. Quod
autem dicit ALIQUID DE ALIQUO VEL ALIQUID AB ALIQUO tale est: aliquid enim de
aliquo affirmationem sign!ficat, ut cum dico: Socrates disputat de aliquo
Socrate aliquid id est disputat praedicavi et fit affirmatio. Si autem dicam:
Socrates non disputat a Socrate disputationem seiunxi et ab eo abstuli et
hoc est negatio. Affirmatio enim de alia re aliam rem praedicat eique coniungit,
negatio vero a qualibet re quamlibet rem praedicando tollit. Ergo hoc quod ait
ALIQUID DE ALIQUO, affirmationem simplicem significavit; quod dixit ALIQUID AB
ALIQUO, simplicem negationem. EST AUTEM SIMPLEX ENUNTIATIO VOX SIGNIFICATIVA DE
EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST, QUEMADMODUM TEMPORA DIVISA SUNT. AFFIRMATIO VERO EST ENUNTIATIO ALICUIUS DE ALIQUO,
NEGATIO VERO ENUNTIATIO ALICUIUS AB ALIQUO. Postquam de multis atque unis
necnon simplicibus compositisque enuntiationibus expedivit, enuntiationem simplicem
tractat et eam definitione concludit dicens vocem eam esse significantem
aliquid esse vel non esse. Quod ergo ait vocem eam esse, ad genus rettulit,
quod significativam ad ipsius differentiam vocis, quod DE EO QUOD ESSET AUT NON
ESSET ALIQUID, ad significatarum rerum rursus differentiam ƿ rettulit. Habet
enim secundum ipsam vocem qua profertur, ut significet quiddam, quid autem
significet aut circa quid designationem enuntiatio teneat, ad differentiam significativarum
pertinet vocum. Ita enim dictum est, tamquam si diceret: non omnia enuntiatio
significat sed esse aliquid aut non esse. Est ergo enuntiatio simplex vox
significativa de eo quod est esse aliquid vel non esse, id est omnis enuntiatio
aut affirmatio est aut negatio. Esse
enim ponit affirmatio non esse negatio. Sed quanta definitionem brevitate
constrinxit, quidam non videntes in errorem stolidum falsitatis abducti sunt.
Contendunt igitur affirmationis et negationis non esse enuntiationem genus. Nam
si haec, inquiunt, definitio est enuntiationis, omnis autem generis definitio
propriis speciebus accommodari potest (omne enim genus univoce de speciebus
propriis praedicatur), dubium non est quin haec quoque definitio enuntiationis,
si enuntiatio genus est, affirmationi negationique conveniat, si tamen eius
species hae sunt. Sed quis umquam dixerit affirmationi convenire hanc
definitionem, quae dicit vox significativa de eo quod est aliquid esse vel non
esse? Neque enim fieri
potest, ut affirmatio vox significativa sit de eo quod est esse et non esse sed
tantum de eo quod est esse. Negatio rursus non de eo quod est esse et de eo
quod est non esse sed tantum de non esse, numquam etiam de esse. Interimit enim
semper negatio, iungit affirmatio atque constituit. Quare si haec definitio
enuntiationis ad affirmationem negationemque non potest praedicari, affirmatio
et negatio enuntiationis species non sunt. Qui mihi nimium videntur errare: quasi vero quidquam
uetet utrasque ƿ affirmationem et negationem simul eadem definitione
concludere. Possum enim dicere:
affirmatio et negatio est vox significativa de eo quod est esse aliquid vel non
esse, ut vox significativa utrisque communis sit, de eo quod eat esse
affirmationis solius, de eo quod est non esse solius sit negationis. Sed nihil
potuit fieri brevius, nisi ut in eadem definitione et enuntiationis naturam
constitueret et ipsius faceret divisionem. Tamquam enim si ita dixisset:
enuntiatio est vox significativa in qua verum falsumque signatur, huius autem
una species affirmativa est, alia negativa, ita ait: ENUNTIATIO EST VOX
SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST. Nam quod dixit: DE EO QUOD
EST ALIQUID VEL NON EST tale est ac si diceret: quae verum falsumque
demonstrat. Omne enim quod esse ponit aliquid, ut si dicam: Dies est vel
non esse, ut si dicam: Dies non est verum falsumque demonstrat. Si ergo
aliquid ponatur esse aut non esse, in eo veritas et falsitas invenitur. Est
igitur ita hoc quod ait vocem esse significativam DE EO QUOD EST ALIQUID VEL
NON EST, tamquam si diceret: est enuntiatio vox significativa verum falsumque
significans. Significatio namque de eo quod est esse vel non esse aliquid veri
falsique demonstratio est. Sed in eadem definitione species admirabili
brevitate partitus est. Tamquam enim si diceret: vox significativa est
enuntiatio, in qua verum falsumue demonstratur sed una eius pars affirmativa
est, alia negativa, ita ait DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST. Significatio
enim de eo quod est aliquid affirmatio est, de eo vero quod non est negatio.
Ita id quod ait designativam ƿ esse vocem enuntiationem DE EO QUOD EST ALIQUID
AUT NON EST utrumque una colligit intellegentia. Hoc enim quod dixit DE EO QUOD
EST ALIQUID AUT NON EST utrumque significat et veri falsique demonstrationem et
affirmationis negationisque divisionem. Sed
Alexander a propria sententia non desistit nec alio quam caeteri tenetur
errore. Ait enim hic quoque
apparere non esse genus enuntiationem affirmationis et negationis, quoniam ita
in definitione enuntiationis affirmatione et negatione ut partibus usus est.
Omne autem compositum atque omne aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE vel suis partibus
vel suis significatis definiri potest, ut si quis ternarium numerum definire
volens dicat: ternarius numerus est qui ex uno duobusque coniunctus est, vel si
quis hominem definire volens dicat: homo est aut animal rationale mortale aut huius
coloribus vel metallo facta simulatio: ita nomen aequivocum ex his, quae ipsum
nomen aequivocum designabat, ostensum est. Hic ergo eodem modo: ENUNTIATIO,
inquit, EST VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST, tamquam si
diceret: enuntiatio est vox aut affirmativa aut negativa: in eundem scilicet
errorem labens nec videns quemadmodum una definitione et divisionem fecerit et
naturam enuntiationis ostenderit. Sed hanc expositionem (quod adhuc sciam)
neque Porphyrius nec ullus alius commentatorum vidit. Aspasius etiam consentit
Alexandro. Dicit enim Alexander eodem modo hic definisse Aristotelem
enuntiationem, sicut alibi quoque id est in resolutoriis. Illic enim ita
propositionem, quod est enuntiatio, definitione ƿ conclusit dicens: PROPOSITIO
ERGO EST ORATIO AFFIRMATIVA VEL NEGATIVA ALICUIUS DE ALIQUO. Idem quoque
Aspasius sequitur. Porphyrius autem sic dicit: admirabilem esse subtilitatem
definitionis. Ex sua enim vi affirmationis et negationis enuntiatio definita
est, ex terminis vero ipsa affirmatio atque negatio. Affirmatio namque in
duobus terminis constans aliquid alicui inesse significat, totam autem vim
ipsius esse aliquid adnuere. Negatio quoque aliquid alicui non inesse significat
sed tota vis ipsius est abnuere atque disiungere. Vel rursus affirmatio aliquid
alicui inesse designat sed vis ipsius tota ponere aliquid est (cum enim aliquid
alicui inesse demonstrat ponit aliquid), rursus negatio quidem aliquid alicui
non inesse declarat sed tota vis eius auferre est ergo nunc, inquit,
enuntiationem ex tota vi affirma tionis negationisque definivit dicens:
ENUNTIATIO EST VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST. Hoc autem
ad negationis pertinet affirmationisque vim, tamquam si diceret: enuntiatio est
vox significativa quae ponit aliquid aut tollit, quae propriae virtutes sunt
affirmationis et negationis. Si enim ita dixisset: enuntiatio est de eo quod
est aliquid alicui vel non est; tunc ex terminis affirmationis et negationis
enuntiationem definisse videretur; cum autem dicit DE EO QUOD EST ALIQUID VEL
NON EST, de tota utrarumque vi determinat. In hac enim affirmatione quae est:
Dies est aliquid alicui secundum ƿ terminos adesse monstravi (est enim
diei applicui) sed tota huius propositionis vis est aliquid esse declarare;
rursus cum dico: Dies non est aliquid alicui non esse pronuntio sed tota
eius vis est non esse dicere. Quare manifestum est secundum Porphyrium ex tota
vi affirmationis et negationis enuntiationem esse descriptam, ex suis vero
terminis ipsam affirmationem et negationem. Ait enim AFFIRMATIO VERO EST
ENUNTIATIO ALICUIUS DE ALIQUO in affirmationis definitione genus sumens.
Enuntiatio enim (ut dictum est) genus et affirmationis et negationis, quod ipse
Aristoteles clarius demonstrat, qui in utrarumque definitionem enuntiationis
nomen adscripsit dicens: AFFIRMATIO VERO EST ENUNTIATIO. Hoc enim rettulit ad genus, quod
vero addidit alicuius de aliquo reduxit ad terminos. In simplici enim
affirmatione aliquid de aliquo enuntiando praedicatur, ut in eo quod est: Dies
est esse diem. Negatio quoque ita definita est: ENUNTIATIO ALICUIUS AB
ALIQUO, quantum ad enuntiationem rursus a genere, quantum alicuius ab aliquo
rursus ad terminos. In hac enim negatione quae est: Dies non est esse a
die enuntiando tollimus. Sed ut non solum praesentis temporis enuntiationem
definisse videretur, addidit enuntiationis definitionem de aliis quoque
temporibus intellegi. Ait enim: ENUNTIATIO EST VOX SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON
EST adiecitque QUEMADMODUM TEMPORA DIVISA SUNT. Divisa enim sunt tempora in
tribus. Omne enim tempus aut futurum est aut praesens aut praeteritum aut ex his
mixtum. Enuntiatio ergo est vox significativa significans aut esse aliquid ƿ
aut non esse sed quoniam hoc praesens tempus designat, non solum de praesenti,
inquit, loquimur sed etiam de his temporibus quae dividuntur, ut hoc esse et
non esse et in futurum veniat et in praeteritum, ut aliquotiens sio esse et non
esse significet id est sic ponat atque auferat enuntiatio, ut et praesens
tempus ponat et auferat, ut est: Socrates est Non est Socrates et
praeteritum ponat et auferat, ut est: Socrates fuit Socrates non fuit
eodem modo futurum: Socrates erit Socrates non erit Ergo in his omnibus
temporibus secundum esse aliquid vel non esse id est secundum ponere et auterre
tota enuntiationis vis est. Hoc ergo est quod ait DE EO QUOD EST ALIQUID VEL
NON EST, QUEMADMODUM TEMPORA DIVISA SUNT, tamquam si diceret: de eo quod est
aliquid vel non est vox enuntiativa significat vel in praesens vel in futurum
vel in praeteritum quemadmodum ipsa tempora dividuntur. Cur autem talis ordo
fuerit definitionis, paucis absolvam. Prius enim de nomine, post de verbo, hinc
de oratione, rursus de enuntiatione, dehinc de affirmatione, postremo de
negatione disseruit. Omne compositum suis partibus posterius est, omne genus
suis partibus prius: ergo in compositis partes toto priores sunt, in generibus
et speciebus partes toto posteriores. Rursus in compositis totum partibus
posterius, in speciebus et generibus totum partibus prius est. Ergo quoniam
verba et nomina neque affirmationis neque negationis neque enuntiationis neque orationis
species erant sed quaedam horum omnium partes, quibus haec omnia iungerentur,
oratio autem genus enuntiationis, enuntiatio ƿ affirmationis et negationis,
affirmatio prior negatione, scilicet secundum prolationem, sicut ipse testatus
est: ergo quoniam haec omnia et oratio et enuntiatio et affirmatio et negatio
verbis et nominibus coniunguntur, his omnibus nomina et verba priora sunt.
Nomine autem res aut per se subsistens aut tamquam per se subsistens
significatur, verbo vero accidens designatur et velut alii accidens, quod ex
supra dictis plenum est. Quod autem per se consistit prius est: ergo id quod
nomen significat: quam id quod verbum: quare verbo prius est nomen. Ergo
quoniam nomen et verbum oratione, enuntiatione, affirmatione et negatione priora
sunt (partes enim priores sunt his quae componuntur), iure haec ante omnia
definita sunt. Quoniam vero nomen prius est verbo, prius
nomen, postea vero definitum est verbum. Sed quia omne genus speciebus suis
prius est, post haec id est nomen et verbum orationem definitione descripsit,
quae et proximum enuntiationis genus esset et superius affirmationis et
negationis; post orationem vero enuntiationem, quae cum sit species orationis,
affirmationis tamen et negationis esset genus; post enuntiationem vero affirmationem,
quae quamquam negation) aequaeua species esset secundum genus proprium id est
enuntiationem, in prolatione tamen prior esset, ut ipse supra iam docuit
dicens: EST AUTEM UNA PRIMA ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, DEINDE NEGATIO. Sed
quoniam superius nobis dictum ƿ est has eum quinque res definire velle: quid
sit dictio, quid enuntiatio, quid affirmatio, quid negatio, quid contradictio,
dictionem quid sit ostendit per id quod ait: NOMEN ERGO ET VERBUM DICTIO SIT
SOLA, enuntiationem vero per id quod ait: EST AUTEM SIMPLEX ENUNTIATIO VOX
SIGNIFICATIVA DE EO QUOD EST ALIQUID VEL NON EST, QUEMADMODUM TEMPORA DIVISA
SUNT, affirmationem vero EST ENUNTIATIO ALICUIUS DE ALIQUO; negationem quoque
definivit dicens: NEGATIO VERO ENUNTIATIO ALICUIUS AB ALIQUO. Restat ergo de contradictione
disserere. Quid sit ergo contradictio ipse persequitur dicens: QUONIAM AUTEM
EST ENUNTIARE ET QUOD EST NON ESSE ET QUOD NON EST ESSE ET QUOD EST ESSE ET
QUOD NON EST NON ESSE, ET CIRCA EA QUAE SUNT EXTRA PRAESENS TEMPORA SIMILITER
OMNE CONTINGIT QUOD QUIS AFFIRMAVERIT NEGARE ET QUOD QUIS NEGAVERIT AFFIRMARE:
QUARE MANIFESTUM EST QUONIAM OMNI AFFIRMATIONI EST NEGATIO OPPOSITA ET OMNI
NEGATIONI AFFIRMATIO. ET SIT HOC CONTRADICTIO, AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPOSITAE.
Expeditis omnibus, quae sese explicaturum esse promiserat, nunc ad reliquam
contradictionem ordine venit eamque ab affirmationibus negationibusque repetit
dicens omnibus affirmationibus posse proprias negationes opponi et omnibus
negationibus proprias ƿ rursus ex adverso affirmationes posse constitui. Hoc
autem hinc sumitur: quoniam novimus alias res esse, alias non esse et quoniam
nos ipsi dicere possumus et sentire alias res esse, alias non esse, ex his
quatuor enuntiationes fiunt, geminae contradictiones. Si quis enim id quod est
dicat non esse, ut si vivente Socrate dicat: Socrates non vivit quod est
negat et erit negatio false; rursus si quis id quod non est esse confirmet, ut
si non vivente Socrate dicat: Socrates vivit haec rursus affirmatio falsa
est; si quis etiam id quod est esse enuntiatione constituat, ut si vivente
Socrate dicat: Socrates vivit uera erit affirmatio; sin vero quod non est
esse negaverit, est negatio vera, ut si quis non vivente Socrate dicat:
Socrates non vivit Ex his igitur id est ex affirmatione vera et negatione
falsa et rursus ex negatione vera et affirmatione falsa quatuor quidem sunt
enuntiationes sed in duabus affirmatio, in duabus negatio continetur,
contradictiones vero duae. Hoc est enim quod ait: QUONIAM AUTEM EST ENUNTIARE
ET QUOD EST NON ESSE, falsam enuntiationem negationis ostendit; quodque addidit
ET QUOD NON EST ESSE, falsam affirmationem in enuntiatione proposuit. Illud
quoque quod dixit ET QUOD EST ESSE, enuntiationem designat, qua id quod est
esse vera affirmatione profertur; amplius quod ait ET QUOD NON EST NON ESSE,
verae negationis specimen dedit. Quare si et quod est vere potest dici esse et
idem quod est falso potest praedicari non esse et id quod non est vere potest
enuntiari non esse et id quod non est falso esse poterit ƿ affirmari,
manifestum est omnem affirmationem habere aliquam contradictionem negationis
oppositam et omnem rursus negation em affirmationis oppositionem facere
contradictionem. Etenim si omne quod quis affirmat negari poterit et quod quis
negat poterit affirmari, quis dubitet nec affirmationem posse constitui cui non
negatio contradicat nec negationem cuius nulla affirmatio valeat inveniri?
Omnis igitur affirmatio negationem et negatio habet oppositam affirmationem:
est igitur CONTRADICTIO AFFIRMATIO ET NEGATIO OPPOSITAE. Quid autem sit
oppositio posterius dicendum est aut quid sit contradictio post diligentissima
ratione monstrabo. Quod autem ait ET
CIRCA EA QUAE SUNT EXTRA PRAESENS TEMPORA tale est tamquam si diceret: sicut
affirmatio et negatio in praesenti tempore fieri potest, ita etiam vel in
praeterito vel in futuro. Nam sicut potest id quod est esse constitui, ita
potest id quod fuit fuisse proponi et id quod futurum est in spem futuri
temporis affirmari, ut cum dicimus: Socrates fuit Sol aestate in cancro futurus
est Eodem ergo modo et de futuro et praeterito affirmatio et negatio
constituitur, quemadmodum de praesenti. Futurum autem et praeteritum extrinsecus est et praeter
praesens tempus: illud enim veniet, illud recessit. Recte igitur etiam CIRCA EA
QUAE SUNT EXTRA PRAESENS TEMPORA dixit huiusmodi posse affirmationes
negationesque evenire. Circa enim praeteritum et futurum, quod est extrinsecus
a praesenti tempore, SIMILITER OMNE CONTINGIT (ut ipse ait) QUOD QUIS
AFFIRMAVERIT NEGARE ET QUOD ƿ QUIS NEGAVERIT AFFIRMARE. Unde fit ut in omnibus
temporibus illud constet omni affirmationi posse opponi negationem omnique
negation) oppositam affirmationem posse constitui. Nunc autem qualis debeat
sumi oppositio in affirmatione et negatione demonstrat. Hoc enim est
contradictio affirmatio et negatio oppositae. Quod si hae oppositae constitnunt
contradictionem, qualis in his debet esse oppositio quae contradictionem
constituit recte persequitur. DICO AUTEM OPPONI EIUSDEM DE EODEM, NON AUTEM
AEQUIVOCE ET QUAECUMQUE CAETERA TALIUM DETERMINAMUS CONTRA SOPHISTICAL
IMPORTUNITATES. Cum duobus terminis simplex propositio constet et unus
subiectus sit, alius praedicetur, subiectus autem: sit qui primus dicitur,
praedicatus vero qui posterius, dicit illam oppositione affirmationem et
negationem integram constituere contradictionem, quae idem subiectum habeant,
idem etiam praedicatum, ut neque subiectum neque praedicatum plura significet.
Alioquin non erit contradictio nec aliqua oppositio. Ut cum dico: Socrates albus
est et alius dicit: Aethiops albus non est haec affirmatio atque
negatio non sunt oppositae, idcirco quia est aliud subiectum et idem
praedicatum. In affirmatione enim "Socrates" subiectus fuit, in
negatione Aethiops. Rursus cum dico: Socrates albus est et alius dicit:
Socrates philosophus non est nec haec rursus negatio contra affirmationem
retinet oppositionem, ideo quia aliud praedicatum in utrisque proponitur. ƿ In
affirmatione enim 'album' praedicatum est ad Socraten, in negatione
philosophus. Quod si utraque sint diversa, multo magis nulla. Fit oppositio: ut
cum dico: Socrates philosophus est si respondeat alius: Plato Romanus non
est hic neque idem subiectum est neque idem praedicatum et plus istae
diversae sunt et nulla contra se oppositione oppositae atque ideo possunt
utraeque esse verae et si ita contingit utraeque falsae necnon etiam una vera,
una falsa. Quae enim se non perimunt, nihil eas impedit aut utrasque falsas aut
utrasque veras aut unam veram, falsam aliam reperiri. Quare quorum vel aliud subiectum est vel aliud
praedicatum, illa opposita esse non dicimus. Unde fit ut nec illa quoque quae
plura significant, si subiecta aut praedicata sint, contradictoriam negationem
valeant custodire. Si quis enim nomen aequivocum subiciat et aliud praedicet et
si quis contra huiusmodi affirmationem constituat negationem, non faciet
oppositionem. Ut cum dico: Cato se Uticae occidit nomen hoc quod dicitur
'Cato' aequivocum est. Potest enim et orator intellegi et hic qui exercitum duxit in Africam. Si
quis igitur dicat: Cato se Uticae occidit potest fortasse intellegi de
Catone Marciae, si quis respondeat Cato se Uticae non occidit, potest de Catone
Censorio constituisse negationem. Sed quoniam diversus est Cato Censorius
Catone Marciae et nomen ipsum Catonis diversa significat, diversae a se erunt
affirmatio et negatio et non id omnino perimit negatio, quod affirmatio
constituit. Affirmatio enim constituit Marciae
Catonem se Uticae peremisse, negatio ƿ vero dicit Catonem, si ita contigit, oratorem
non se Uticae peremisse. Quare non constituunt verum inter se falsumque,
idcirco quod a se diversae sunt. Nam utrumque verum est: et quod se Cato Uticae occidit
scilicet Marciae et quod se Cato Uticae non occidit scilicet orator. Atque hic
aequivocum subiectum fecit, ut haec affirmatio et negatio oppositionem nullo
modo constituerent. Quod si
praedicatum fuerit aequivocum, eodem modo contradictio non fit. Dicat enim quis
quoniam Cato fortis est et de Catone praedicet fortitudinem mentis dicens
aliusque respondeat: Cato fortis non est ad inbecillitatem corporis
spectans: ita igitur aequivocatio fortitudinis ambiguitatem fecit, quae
oppositionem nulla ratione componeret. Et si uterque terminus et subiectus et praedicatus
aequivoci fuerint, multo magis diversae a se erunt propositiones et non
oppositae nec inter se verum falsumque dividentes sed utrasque veras, interdum
utrasque falsas esse contingat. Quare unum oportet esse subiectum unumque
praedicatum, ut id quod affirmatio praedicavit et iunxit, idem negatio dividat
et abiungat et id de quo subiecto affirmatio praedicavit de eodem negatio
neget. Nam si sit uterque aequivocus terminus aut quilibet unus eorum, fieri
potest ut aliud tollat negatio quam affirmatio posuit itaque nulla fit
oppositio. Quare non ita faciendum est sed idem subiectum et praedicatum in
affirmatione esse debet, idem in negatione. Atque hoc est quod ait: DICO AUTEM
OPPONI EIUSDEM DE EODEM. ƿ Quod enim ait EIUSDEM ad praedicatum rettulit, quod
DE EODEM ad subiectum et subaudiendum est DICO AUTEM OPPONI negationem EIUSDEM
praedicati DE EODEM subiecto sed ut non sint aequivoca neque subiectum neque
praedicatum et multo magis utraque sed unum aliquid significent. Quod per hoc dixit NON AUTEM AEQUIVOCE. Nec sola, si
non sit, aequivocatio firma est ad constituendam oppositionem. Multa enim sunt
quae in Sophisticis Elenchis contra eos qui argumentis fallacibus verae
rationis viam conantur euertere determinavit, quemadmodum faciendae essent
propositiones et quemadmodum invenienda argumentatorum fallacia. Quod hic ait:
ET QUAECUMQUE CAETERA TALIUM DETERMINAMUS CONTRA SOPHISTICAS IMPORTUNITATES,
tamquam si diceret: dico quidem opponi affirmationi negationem eiusdem
praedicati de eodemque subiecto, non autem aequivoce: hoc et quaecumque alia
sunt, quae in sophisticis elenchis determinata sunt contra argumentatorum
importunitates. Et hic quidem, quoniam aliud negotium erat, commodissime
breviterque perstrinxit. Nos autem quid in sophisticis elenchis determinaverit
ad constituendam oppositionis contradictionem, quantum brevitas patitur, non
grauamur apponere. Non enim solum si aequivocatio in propositionibus collocetur
nulla fit contradictio, verum etiam si univocatio in negatione ponitur, illa
oppositio contradictionem penitus non habebit. Est enim oppositio habens
contradictionem, ƿ in qua affirmatio si vera est negatio falsa sit, si negatio
vera est fallax affirmatio videatur. Positis ergo secundum univocationem terminis utrasque
simul et affirmationem et negationem veras esse contingit, ut si quis dicat:
Homo ambulat Homo non ambulat affirmatio de quodam homine vera est,
negatio de speciali vera. Sed specialis homo et particularis univoca sunt:
quocirca sumptis univocis contradictio non fit. At vero nec si ad aliam et
aliam partem affirmatio negatioque ponatur, fit in ipsis ulla veri falsique
divisio sed utrasque veras esse contingit: cum dico: Oculus albus est Oculus
albus non est In alia enim parte albus est, in alia parte albus non est:
atque ita et negatio vera est et affirmatio. Nec si ad aliud atque aliud referens dicat, ulla inde
contradictio procreatur, ut cum dico: Decem dupli sunt Decem dupli non
sunt Nam si ad quinarium referam, vera est affirmatio, si ad senarium,
vera negatio. Nec si diversum tempus in affirmatione ac negatione sumatur, ut
cum dico: Socrates sedet Socrates non sedet Alio enim tempore sumpto
sedere veram facit affirmationem, alio tempore non sedere veram negationem.
Amplius quoque si diverso modo quis dicat in negatione quod aliter in
affirmatione proposuit, vim contradictionis intercipit. Si quis enim dicat
affirmationem potestate, negationem vero actu, possunt et affirmatio et negatio
uno tempore congruente veritate constitui: ut si quis dicat: Catulus videt
Catulus non videt Potestate enim videt, actu non videt. Quocirca oportet
fieri si facienda est ƿ contradictio EIUSDEM (ut ipse ait) praedicati DE EODEM
subiecto, non aequivoce, neque univoce, ad eandem partem, ad idem relatum, ad
idem tempus, eodem modo constitui. Quae omnia in Sophisticis Elenchis diligentissime
persecutus est. Nunc pauca commemorans distulit in illius libri integram
disputationem. Est autem enuntiatio de eo quod est aliquid esse vel non esse:
affirmatio quidem de eo quod est esse ut: Plato philosophus est negatio
vero de eo quod est non esse, ut: Plato philosophus non est Haec utraque
enuntiatio: Plato philosophus est Plato philosophus non est sese
perimentia et in contrarium quasi quodam locata litigio faciunt
contradictionem. Contradictio vero est oppositio affirmationis et negationis,
in qua neque ambas falsas neque ambas veras esse contingit sed unam semper
veram, alteram vero falsam. Si qua autem sunt huiusmodi, in quibus verum
falsumque affirmatio negatioque non dividat, in illis aliquid diversum et non
ad oppositionem integrum reperitur. Dicit autem Porphyrius argumentum esse ad
id quod dicimus affirmationem negationi ita oportere opponi, ut una vera
opposita in alteram mox falsitas veniat, communem inter nos consuetudinem
colloquendi. Quando enim quis aliquid esse dixerit, idem alius negarit, unum
ipsorum verum dicere, mentiri alium suspicamur. Amplius quoque si aliquid aut
est aut non est mediumque inter esse et non esse nihil poterit ƿ inveniri,
affirmatio autem ponit esse aliquid idemque aufert negatio et est contradictio
affirmatio et negatio oppositae, talis oppositio integram facit contradictionem,
in qua affirmatio et negatio utraeque verae esse non possint. Affirmationis
autem negationisque natura ad qualitatem quandam refertur. Qualitas enim
quaedam est affirmatio atque negatio. Praeter hanc vero qualitatem est etiam
quantitas propositionum, de qua posterius paulo dicendum est. Sed volens
Aristoteles quid esset contradictio nos docere, prius ubi esset ostendit. In
oppositione enim contradictionem omnem esse necesse est. Quare quoniam contradictio
in oppositione est, qualis autem oppositio hanc contradictionem faciat, adhuc
ignota est estque haec oppositio aut in qualitate propositionum aut in
quantitate aut in utroque et de qualitate propositionum, quae in affirmatione
et negatione consistit, dictum est: nunc de quantitate dicetur, ut ea quoque
cognita perspiciatur, in qualitate an in quantitate an in utroque propositionum
contradictio sit. QUONIAM AUTEM SUNT HAEC QUIDEM RERUM UNIVERSALIA, ILLA VERO
SINGILLATIM; DICO AUTEM UNIVERSALE QUOD IN PLURIBUS NATUM EST PRAEDICARI,
SINGULARE VERO QUOD NON, UT HOMO QUIDEM UNIVERSALE, PLATO VERO EORUM QUAE SUNT
SINGULARIA: NECESSE EST AUTEM ENUNTIARE QUONIAM INEST ALIQUID AUT NON
ALIQUOTIENS QUIDEM EORUM ALICUI QUAE SUNT UNIVERSALIA, ALIQUOTIENS AUTEM EORUM
QUAE SUNT SINGULARIA. Omnis propositio significationis suae proprietates ex
subiectis intellectibus capit. Sed quoniam necesse est intellectus rerum esse
similitudines, vis propositionum ad res quoque continuatur. Atque ideo cum
aliquid vel affirmare cupimus vel negare, hoc ad intellectus et conceptionis
animi qualitatem refertur. Quod enim imaginatione intellectuque concipimus, id
in affirmatione aut in negatione ponentes affirmamus scilicet vel negamus. Et
principaliter quidem ab intellegentia propositiones vim capiunt et
proprietatem, secundo vero loco ex rebus sumunt ex quibus ipsos intellectus
constare necesse est. Unde fit ut et quantitate propositio et qualitate
participet. Qualitate quidem in ipsa affirmationis et negationis prolatione
quam ex proprio quis iudicio emittit ac profert; quantitate vero ex subiectis rebus
quas capiunt intellectus. Videmus namque alias esse in rebus huiusmodi
qualitates, quae in alium convenire non possint nisi in unam quamcumque
singularem particularemque substantiam. Alia est enim qualitas singularis, ut
Platonis vel Socratis, alia est quae communicata cum pluribus totam se singulis
et omnibus praebet, ut est ipsa humanitas. Est enim quaedam huiusmodi qualitas,
quae et in singulis tota sit et in omnibus tota quotienscumque enim aliquid
tale animo speculamur; non in unam quamcumque personam per nomen hoc mentis
cogitatione deducimur sed in omnes eos quicumque humanitatis definitione
participant. Unde fit ƿ ut haec quidem sit communis omnibus, illa vero prior
incommunicabilis quidem cunctis, uni tamen propria. Nam si nomen fingere
liceret, illam singularem quandam qualitatem et incommunicabilem alicui alii
subsistentiae suo ficto nomine nuncuparem, ut clarior fieret forma propositi.
Age enim incommunicabilis Platonis illa proprietas Platonitas appelletur. Eo
enim modo qualitatem hanc Platonitatem ficto vocabulo nuncupare possimus,
quomodo hominis qualitatem dicimus humanitatem. Haec ergo Platonitas solius
unius est hominis et hoc non cuiuslibet sed solius Platonis, humanitas vero et
Platonis et caeterorum quicumque hoc vocabulo continentur. Unde fit ut, quoniam
Platonitas in unum convenit Platonem, audientis animus Platonis vocabulum ad
unam personam unamque particularem substantiam referat; cum autem audit
hominem, ad plures quosque intellectum referat quoscumque humanitate contineri
novit. Atque ideo quoniam humanitas et omnibus hominibus communis est et in
singulis tota est (aequaliter enim cuncti homines retinent humanitatem sicut
unus homo: si enim id ita non esset, numquam specialis hominis definitio parti
cularis hominis substantiae conveniret): quoniam igitur haec ita sunt, idcirco
homo quidem dicitur universale quiddam, ipsa vero Platonitas et Plato
particulare. His ergo ita positis quoniam universalis illa qualitas et in
omnibus potest et in singulis praedicari, cum dicimus homo ambiguum est et
dubitari potest utrum de speciali dictum sit an de aliquo particulari, ƿ
idcirco quod nomen hominis et de omnibus dici potest et de singulis quibusque
qui sub una humanitatis specie continentur. Quare indefinitum est, utrum de
omnibus dictum sit id quod diximus homo an de una quaeumque individua hominis
et particulari substantia hanc igitur qualitatem humanitatis si ambiguitate in
tellectus separare nitamur, determinanda est et aut in pluralitatem distendenda
aut in unitatem numeri colligenda. Nam cum dicimus "Homo" indefinitum
est utrum omnes dicamus an unum, sin vero additum fuerit 'omnis', ut sit
praedicatio "Omnis homo" vel "Quidam", tunc fit distributio
et determinatio universalitatis et nomen quod universale est (id est 'homo')
universaliter proferimus dicentes "Omnis homo" aut particulariter
dicentes "Quidam homo". Omnis enim nomen universalitatis
significativum est. Quocirca si 'omnis' quod universale significat ad hominem
quod idem ipsum universale est adiungatur, res universalis quae est homo
universaliter praedicatur secundum id quod definitio ei adicitur quantitatis.
Sin vero dictum fuerit "Quidam homo" tunc universale quod est homo
addita particularitate per id quod ei adiectum est 'quidam' particulariter
profertur et dicitur res universalis prolata particulariter. Sed quoniam
particularis est praedicatio "Quidam homo", particularis rursus
praedicatio Platonis (de uno enim dicitur "Quidam homo" et de uno
dicitur Plato), non eodem modo utraeque particulares esse dicuntur. Plato enim
unam ac definitam substantiam proprietatemque demonstrat, quae convenire in alium
non potest, quidam homo vero quod dicitur particularitate quidem ipsum nomen
universale ƿ determinat sed si deesset 'quidam', id quod dicimus homo
universale ac per hoc ambiguum permaneret, quod vero dicimus Plato numquam esse
poterit universale. Nam etsi quando nomen
hoc 'Plato' pluribus imponatur, non tamen idcirco erit hoc nomen universale.
Namque humanitas ex singulorum hominum collecta naturis in unam quodammodo
redigitur intellegentiam atque naturam, nomen vero hoc quod dicimus Plato
multis secundum vocabulum fortasse commune esse videretur, nulli tamen illa
Platonis proprietas conveniret, quae erat proprietatis aut naturae eius
Platonis qui fuit Socratis auditor, licet eodem vocabulo nuncuparetur. Hoc vero
ideo quoniam humanitas naturalis est, nomen vero proprium positionis. Nec hoc
nunc dicitur quod nomen de pluribus non potest praedicari sed proprietas
Platonis. Illa enim proprietas
naturaliter de pluribus non dicitur, sicut hominis, et ideo incommunicabilis
(ut dictum est) qualitas est ipsa Platonitas, communicabilis vero qualitas
universalis quae et in pluribus et in singulis est. Unde fit ut cum dico
"Omnis homo" in numerum propositionem tendam, cum vero dico Socrates
aut Plato non in numerum emittam sed qualitatem proprietatemque unius in suae
individuae singularisque substantiae unitatem constringam et praedicem. Quare
in hoc quoque maxime hae duae particularitates quidam homo et Plato distant,
quod cum dico Plato quem hominem dixerim vocabulo designavi proprietatemque
uniuscuiusque quem nomino, cum vero dico ƿ quidam homo, numerum tantum reieci
et ad unitatem propositionem redegi, de quo autem dicam haec particularitas
mihi non subdidit. Quidam enim homo potest esse et Socrates et Plato et Cicero
et unusquisque singulorum quorum proprietates a se in singularitatis ratione et
natura diversae sunt. Unde commodissime Theophrastus huiusmodi particulares
propositiones, quales sunt: Quidam homo iustus est particulares
indefinitas vocavit. Partem namque tollit ex homine quod est universale vel
vocabulo vel natura, quae tamen ipsa sit pars et qua proprietate descripta, non
determinat nec definit. Unde universale vocavit quod de pluribus naturaliter
praedicatur, non quemadmodum nomen Alexandri de Troiano et de Macedone Philippi
filio et de pluribus dicitur. Hoc enim positione de pluribus dicitur, illud
natura. Et persubtiliter ait quod in pluribus natum est praedicari. Est enim
haec universalitas naturalis. Illam vero nominis reique proprietatem quae
particularis est singularem vocavit dicens: PLATO VERO EORUM QUAE SUNT
SINGULARIA. Quod autem secutus est dicens: NECESSE EST AUTEM ENUNTIARE QUONIAM
INEST ALIQUID AUT NON ALIQUOTIENS QUIDEM EORUM ALICUI QUAE SUNT UNIVERSALIA,
ALIQUOTIENS AUTEM EORUM QUAE SUNT SINGULARIA, huiusmodi est tamquam si diceret:
omnis quidem affirmatio et negatio inesse aut non inesse demonstrat. Et
quidquid enuntiatur aut de eo quod est esse proponitur, ut: Plato philosophus
est (haec enim propositio Platoni philosophiam inesse constituit), aut de
eo quod est ƿ non inesse, ut: Plato philosophus non est (a Platone enim
philosophiam dividens eidem philosophiam non inesse proponit). Ergo quoniam
necesse est aut aliquid alicui inesse dicere aut aliquid alicui non inesse,
illud quoque necesse est id cui inesse aliquid dicimus aut universale esse (ut
cum dicimus: Homo albus est albedinem universali rei inesse monstramus id
est homini) aut certe particulare ac singulare, ut si quis dicat: Socrates
albus est albedinem enim Socrati singulari substantiae et proprietati
incommunicabili inesse signavit. Sed in singularibus sive affirmetur aliquid
sive negetur unus oppositionis modus est, qui vim contradictionis optineat. Nam
quoniam singulare atque individuum nulla sectione dividitur, secundum ipsum
quoque facta contradictio simplex erit. In his autem quae in universalibus
fiunt non est unus modus contradictionis. Nam cum dico Socrates homo est
Socrates homo non est sola huiusmodi oppositio, si omnia illa conveniant
quae contra argumentatorum importunitates supra iam dicta sunt, ad faciendam
contradictionem idonea reperitur. Sin vero tale aliquid subiectum sit de quo
aliquid praedicetur quod sit universale et in pluribus (ut ipse ait) natum sit
praedicari, non est simplex oppositio contradictionis. Sunt enim earum
propositionum quae de universalibus rebus fiunt tres differentiae: una quae
omnis complectitur, ut cum dico: Omnis homo animal est alia quae ex
indefinita multitudine et innumera pluralitate ad unum propositionis vim
colligit atque constringit. Haec huiusmodi est tamquam si quis dicat: Quidam
homo animal est Alia vero est quae neque in pluralitatem propositionem
tendit neque in particularitatem redigit, ut ea quae sine ulla determinatione
proponitur, ut est: Homo animal est Homo animal non est hic enim nec
'quidam', quod particularitatis, nec 'omnis', quod est universalitatis,
adiunximus. Unde fit ut singularitas simpliciter praedicetur, universalitas
vero aliquotiens universaliter, ut: Omnis homo animal est homo res
universalis universaliter praedicata est. Nam cum sit homo universalis, quod ei
adiectum est omnis universalitatem universaliter appellari fecit. Rursus est ut
universalitas particulariter praedicetur, ut cum dico Quidam homo animal
est 'quidam' particulare determinat sed iunctum ad hominem universalem
substantiam particulariter praedicari fecit. Est quoque universale non
universaliter praedicare, quotiens sine adiectione universalitatis vel
particularitatis simpliciter nomen universale ponitur, ut est: Homo animal
est Determinationes autem dicuntur quae rem universalem vel in totum
fundunt, ut 'omnis', vel in partem contrahunt, ut 'quidam'. 'Omnis' vero vel
'quidam' quantitatem propositionis determinant, quae quantitas iuncta cum
qualitate propositionum variatur quatuor modis (qualitas autem propositionum in
affirmatione et negatione est): aut enim universalem rem universaliter
praedicat affirmative, ut: Omnis homo animal est aut universalem rem
particulariter affirmative, ut: Quidam homo animal est aut universalem
rem universaliter negative, ut: Nullus homo lapis est aut universalem rem
particulariter negative, ut Quidam homo lapis non ƿ est Oportet autem in
his quae universali determinatione proponuntur in ipsis determinationibus fieri
negationem, ut quoniam determinatio universalis rei est universaliter, cum
dicimus: Omnis homo iustus est si universaliter negabimus, dicamus:
Nullus homo iustus est Et quod aio 'nullus' eam universalitatem quae est
omnis intercipit, non eam quae est homo. Rursus si idem ipsum: Omnis homo
iustus est negare particulariter velim, dicam: Non omnis homo iustus
est per particularem negationem universalitatis vim interimens. In
particularibus vero non item. Si enim eam quae est particularis determinatio
universalis rei, ut est: Quidam homo iustus est negare velim,
particulariter dicam: Quidam homo iustus non est Hoc autem idcirco fit,
quod habet quandam similitudinem atque ambiguitatem, utrum universaliter an sit
particulariter dictum, si in universalibus propositionibus negativae particulae
ad praedicationes potius quam ad terminationes ponantur. Si enim contra hanc
affirmationem quae est Omnis homo iustus est ponam hanc quae dicit: Omnis
homo iustus non est haec duas res significare videbitur: et quod nullus
homo iustus sit, omnem enim hominem iustum non esse proposuit, et quod sint
quidam homines non iusti, omnem enim hominem negavit iustum esse. Hoc autem
nihil impedit ut aliquis sit iniustus, aliquis iustus. Nam si est aliquis
iustus, non repugnat ne vera sit propositio quae dicit: Omnis homo iustus non
est Non est enim iustus omnis homo, si alii iusti sint, alii vero
iniusti. Quare quoniam duplicis significationis est, idcirco universalis
negationis definitio, quae est nullus, universalis affirmationis tollit determinationem,
quae est omnis. Atque ideo in particularibus negationibus ad ipsam universalitatem
affirmationum negatio necesse est apponatur, ut in eo quod est: Omnis homo
iustus est illa est ei opposita negatio quae est: Non omnis homo iustus
est non illa quae est: Omnis homo iustus non est ne sit ambiguum
utrum universaliter an particulariter neget. Dictum est enim hanc negationem
quae est: Omnis homo iustus non est et universalitatis interemptionem
designare et particularitatis propositionem. Quotiens vero particulare aliquid
tollitur, in his non iam ad determinationem sed ad praedicatum particula
negationis apponitur, ut in eo quod est: Quidam homo iustus est nullus
dicit: Non quidam homo iustus est Neque enim hic ad determinationem
particularem, quod est 'quidam', negatio ponitur sed dicimus: Quidam homo
iustus non est scilicet ad praedicatum quod est iustus. Unde etiam ad
indeterminatas propositiones, quae sunt sine 'omnis' aut 'nullius' aut
'alicuius' determinatione, ad praedicatum semper apponitur particula negativa,
ut est: Homo iustus est Nemo enim dicit: Non homo iustus est sed:
Homo iustus non est In singularibus quoque non dico: Non Socrates iustus
est sed: Socrates iustus non est Et nisi aliquotiens ambiguitas
impediret, ad praedicatum semper negatio poneretur. Sed omnia quaecumque in
determinatione ponuntur talia sunt, quae aut totum colligant in affirmativo, ut
est 'omnis', aut totum perimant in negativo, ut est 'nullus', aut colligant in
affirmativo partem, ut est 'quidam', aut interimant in negativo partem, ut
'quidam non', aut in negativo perimant totum particulariter, ut est 'non
omnis'. Sed 'quidam non' et 'non omnis' particulares negationes sunt. Sive ƿ
enim quis partem ex toto subripiat, particulare est quod relinquit, quia a
totius perfectione discessit, sive quis totum esse neget, partem relinquat,
rursus particulare est quod fit reliquum. Nam cum dico: Quidam homo iustus non
est abstuli partem, et rursus cum dico: Non omnis homo iustus est
cum negavi omnem, aliquem qui iustus non esset ostendi. Haec igitur, 'omnis' et
'quidam', determinationes planissimae sunt et communi intellegentiae subiectae.
Has duae particulares respiciunt negationes, ut ea quae est quidam non
determinationem particularem negat, ea vero quae est non omnis universalem
negat determinationem sed utraque negationem (ut dictum est) in particularitatem
constringunt. Quod autem dicimus 'nullus' proprium quoddam videtur esse
vocabulum. 'Non omnis' enim quod dicitur omnem per adverbium negativum quod est
'non' adimit. Rursus cum dicimus 'quidam non', ei quod est 'quidam' adverbium
quod est 'non' additum a subiecto termino particulare separat. 'Nullus' vero quid separet in vocabulo ipso non
monstrat et videtur quodammodo non potius esse negatio quam affirmatio. Neque
enim adverbium est nec coniunctio. Adverbium namque atque coniunctio
declinationibus carent, nullus vero quod dicimus et generibus subiacet et
inflectitur casibus. Quid igitur est? An erit nomen? Sed nulla negatio nomen
esse monstratur. Quid sit ergo tali investigatione quaerendum est. Videtur enim
quod dicitur 'nullus' tale esse tamquam si dicamus nec ƿ unus. Nam qui dicit: Nullus homo
animal est tantundem valet quantum nec unus homo animal est. Quod vero
dicimus 'ullus' hoc ab eo derivatum est quod est unus. Diminutio namque unius
ullus est tamquam si diceremus unulus. Ergo plus negat quisquis etiam diminutionem
negat, ut si quis dicat non modo non habet gemmam, quod maius est, verum etiam
nec gemmulam, quod est minus. Sic ergo qui negare uult etiam unum plus negat si
dicat nec ipsum unius diminutivum illud esse quod dicitur: ut si quis velit
dicere nec unum esse hominem in theatro, ita dicat: non modo illic unus homo
non est, verum nec ullus. Cum
ergo dicimus 'nullus' ita proponimus tamquam si dicamus 'nec ullus'. Tenet igitur haec in se
determinatio, quae est 'nullus', vicem negationis et nominis. Negationis quidem
in eo quod est nec, nominis vero in eo quod est ullus, quod est diminutivum
unius. Ita igitur maxima fit negatio rei paruissimae quod est unus, si ipsius
diminutivum quoque subtrahat, quod est ullus. Quare et omnem et quendam statim
tollit negatio, quae unius quoque ipsius diminutivum praedicatione subducit, ut
ea quae est: Nullus homo iustus est Hoc enim tantum est, tamquam si dicat
"Non ullus homo iustus est", hoc idem valet tamquam si dicatur
"Nec unus homo iustus est". Quare quoniam de his sufficienter est
dictum, ad Aristotelis verba consequenti ordine veniamus. SI ERGO UNIVERSALITER
ENUNTIET IN UNIVERSALI QUONIAM EST AUT NON, ERUNT CONTRARIAE ENUNTIATIONES.
DICO AUTEM IN UNIVERSALI ENUNTIATIONEM ƿ UNIVERSALEM, UT OMNIS HOMO ALBUS EST,
NULLUS HOMO ALBUS EST. Demonstrare oppositionem contradictionis intendit. Sed
quoniam viam reperiendae ordinemque permiscuit, idcirco nos pauca quaedam prius
ordinata expositione praedicimus, ne lector confusionis caligine atque
obscuritate turbetur. Omnium propositionum quae sunt simplices, quas
categoricas Graeci vocant, nos praedicativas dicere possumus, quatuor sunt
diversitates: aut enim est affirmatio et negatio universalis, ut est: Omnis
homo iustus est Nullus homo iustus est aut affirmatio et negatio
particularis, ut est: Quidam homo iustus est Quidam homo iustus non est
aut affirmatio et negatio indefinita, ut: Homo iustus est Homo iustus non
est aut de singulari subiecto affirmatio et negatio, ut: Cato iustus est Cato
iustus non est Harum vero inter se veritas falsitasque non se habet
similiter sed diverse. Et prius de universalibus atque particularibus id est de
his quae determinatae sunt dicendum est, post de reliquis disputabitur. Disponantur
igitur affirmatio universalis quae est: Omnis homo iustus est et contra
hanc negatio universalis quae est: Nullus homo iustus est sub his autem,
sub affirmatione quidem universali particularis affirmatio quae est: Quidam
homo iustus est sub universali negatione particularis negatio quae est:
Quidam homo iustus non est Hoc autem monstrat subiecta descriptio: Omnis
homo iustus est Nullus homo iustus est Quidam homo iustus est Quidam homo
iustus non est. Hae igitur duae universalis affirmatio et particularis
affirmatio dicuntur subalternae, rursus universalis negatio ƿ et particularis
negatio dicuntur subalternae, idcirco quoniam particularitas semper sub
universalitate concluditur. In quibus illud est considerandum, quod ubi est
affirmatio universalis vera affirmatio quoque particularis vera est et ubi
negatio universalis vera est particularis quoque vera est. Nam si vera est:
Omnis homo animal est vera est: Quidam homo animal est Et si vera
est quoniam Nullus homo lapis est vera quoniam Quidam homo lapis non est
At si falsa sit particularis affirmatio, ut ea quae est: Quidam homo lapis
est falsa est universalis affirmatio: Omnis homo lapis est Idem in
negatione. Si enim negatio particularis falsa est, ut: Quidam homo animal non
est falsa est universalis: Nullus homo animal est Ita ut praecedunt
universales in vero, eodem modo praecedunt particulares in falso. Dicuntur vero
affirmatio universalis et negatio universalis contrariae. Hoc autem idcirco
quoniam contrariorum huiusmodi natura est, ut longissime a se distent, et si
aliquam inter se habeant medietatem, non semper alterum ipsorum subiecto insit,
ut album et nigrum: non possumus dicere quoniam omne corpus aut album aut
nigrum est. Potest enim nec album esse nec nigrum et utrumque falsum esse quod
dicitur, idcirco quoniam est medius color. Quod si non habent medietatem,
alterum ipsorum necesse est inhaerere subiecto, ut cum dicimus omne corpus aut
quietum est aut movetur, horum nihil est medium et necesse est omne, corpus vel
consistere vel moveri. Ut autem simul in
eodem possint esse contraria fieri non potest. Neque enim possibile est ut idem
album nigrumque sit. Quod in affirmationibus et negationibus universalibus
apparet. ƿ Negativa enim et affirmativa universalis plurimum quidem a se
distant. Nam quod illa ponit omnibus, illa omnibus tollit et totum negat.
Namque dicit: Omnis homo iustus est omnem hominem ponit, quae dicit:
Nullus homo iustus est nihil eorum quae in humanitatis definitione sunt
iustum esse concedit. Ita ergo a se longissime discrepant. Ad hoc si ea quae significant
habent inter se aliquam medietatem, unam veram, unam falsam esse non est
necesse, ut in eo quod est: Omnis homo iustus est Nullus homo iustus est
quoniam potest quaedam esse medietas, ut: Nec nullus homo iustus sit (cum
sit quidam); Nec omnis homo iustus sit (cum non sit quidam), et possunt
utraeque falsae et affirmatio et negatio reperiri. Neque enim verum est aut
omnem hominem esse iustum aut nullum hominem esse iustum. Quocirca potest fieri
ut in his in quibus aliqua medietas invenitur universalis affirmatio et
universalis negatio veritatem falsitatemque non dividant sed utraeque sint
falsae, ad exemplum scilicet contrariorum quae aliquam inter se continent
medietatem. Potest enim in illis fieri ut utraque
contraria possint non inesse subiecto, sicut supra monstravimus. In his vero
quae medietate carent necesse est una vera sit semper, altera semper falsa, ut
in eo quod est: Omnis homo animal est Nullus homo animal est Hae
propositiones huiusmodi sunt, ut una vera sit, una falsa, idcirco quoniam inter
animal esse et non esse nihil interest, ad eorum scilicet contrariorum
similitudinem quae medietate carent. In illis ƿ enim necesse erat alterum
inesse subiecto. Sic ergo universalis affirmatio et universalis negatio
utraeque falsae esse possunt, ut vero una vera sit, altera falsa, id quoque
conceditur: ut utraeque sint verae fieri non potest, sicut illud quoque verum
est contraria simul esse non posse. Rectissime igitur universalis affirmatio universalisque
negatio contrariae nominantur.Particularis autem affirmatio quae est: Quidam
homo iustus est et particularis negatio quae est: Quidam homo iustus non
est universalibus et contrariis contrarias proprietates habent. Illae enim simul verae esse non poterant, ut vero
essent simul falsae saepe nulla ratione uetabatur. Particulares vero ut
utraeque verae sint evenire potest, ut utraeque falsae sint fieri non potest:
ut in eo quod est: Quidam homo iustus est verum est, Quidam homo iustus
non est id quoque verum est; ut utraeque falsae sint inveniri non potest.
Et hoc quidem sunt contrariis dissimiles. Similes autem eisdem videntur quod
sicut contrariae aliquotiens verum falsumque dividunt, ut una vera sit, altera
falsa, ita quoque et particulares una vera potest esse, altera falsa, ut:
Quidam homo animal est Quidam homo animal non est Servant autem stabilem
incommutabilemque ordinem et similitudinis et contrarietatis. Contrariae enim
quoniam possunt esse utraeque falsae, in quibuscumque utraeque falsae
contrariae reperiuntur, in his subcontrariae utraeque verae sunt. Sed quoniam
utraeque contrariae verae inveniri non possunt, ideo utraeque subcontrariae
falsse nequeunt reperiri, ut in eo quod est: Omnis homo iustus est ƿNullus homo
iustus est Quoniam hae falsae sunt, hae quas sub se continent
particulares verae sunt, ut est: Quidam homo iustus estQuidam homo iustus non
est Sed si universales inter se verum falsumque dividunt et una vera est,
altera falsa, particulares quoque idem facient, ut in eo quod est: Omnis homo
animal est Nullus homo animal est universalis affirmatio vera est, falsa
negatio. Sed cum dico: Quidam homo animal est Quidam homo animal non est
particularis affirmatio vera est, falsa negatio particularis. Hae igitur
dicuntur subcontrariae, vel quod sunt sub contrariis positae vel quod ipsae
superioribus sub quibus sunt contrarias (ut dictum est) proprietates habent. In
hac igitur recta oppositione contrariarum et subcontrariarum in superioribus
utrisque falsitas esse potest, numquam veritas; in inferioribus vero utrisque
quidem veritas inesse potest, numquam falsitas. Sin vero quis respiciat
angulares et universalem affirmationem particulari opponat negationi
universalemque negationem particulari comparet affirmationi, una vera semper,
falsa altera reperietur nec umquam fieri potest, ut affirmatione universali
vera particularis negatio non falsa sit vel hac vera non illam falsitas
continuo subsequatur. Rursus si negatio universalis vera est, falsa particularis affirmatio; si
particularis affirmatio vera, falsa universalis negatio. Licet autem hoc et in
subiecta descriptione metiri et in aliis quoque terminis quoscumque sibi mens
considerantis affinxerit idem videbit. Nam in eo quod est: Omnis homo iustus
est quoniam haec falsa est, vera est: Quidam homo iustus non est et
rursus in eo quod est: Nullus homo iustus ƿ est falsa negatione vera est
affirmatio: Quidam homo iustus est Hae autem universalis affirmatio et
particularis negatio quae sunt angulares et universalis negatio et particularis
affirmatio quae ipsae quoque sunt angulares contradictoriae nominantur. Et haec illa est quam quaerit contradictio, in qua
una semper vera sit, altera semper falsa. Superioris autem disputationis
integrum descriptionis subdidimus exemplar quatenus quod animo cogitationeque
conceptum est oculis expositum memoriae tenacius infigatur. His ergo ita sese
habentibus indefinitas propositiones singularesque videamus. Et primum de
indefinitis disputandum est. Indefinitae igitur per se veritatem ƿ
falsitatemque non dividunt. Etenim cum dico: Homo iustus est Homo iustus non
est utrasque veras esse contingit indefinitas. Quocirca eas a
contradictione separamus: contradictio enim constituitur (ut saepe dictum est)
eo quod numquam utraeque verae aut utraeque falsae reperiri queant sed una
semper veritatis, altera falsitatis capax est. Sed quae universalitatem
proferunt indefinitam, illae definitarum particularium vim tenent. Tale est
enim quod dico homo iustus est, tamquam si dicam Quidam homo iustus est
et rursus tale est quod dico: Homo iustus non est tamquam si dicam:
Quidam homo iustus non est Hoc illa res approbat, quod quemadmodum
definitae et particulares in aliquibus verae esse possunt, in aliquibus falsum
verumque dividunt, numquam vero utrasque falsas esse contingit, ita quoque in
indefinitis universale significantibus utrasque simul veras esse contingit, ut
in eo quod dicimus: Homo iustus estHomo iustus non est utrasque falsas
proferre impossibile est sed unam veram, alteram falsam in his facillime
reperimus, in his scilicet terminis qui naturaliter et necessario subiectis
substantiis inhaerescunt vel his inesse non possunt: ut quoniam animal homini
ex necessitate inest, si quis dicat: Homo animal est idque negetur: Homo
animal non est vel: Homo lapis est Homo lapis non est una vera
statim falsa altera reperitur. Atque ideo hae contra universales universaliter
praedicatas faciunt contradictionem. Nam si contra illam quae est: Omnis homo
iustus est ea quae est: Homo iustus non est in oppositione
constituatur, una semper vera est, altera falsa; et si contra eam quae est:
Nullus homo iustus est indefinita propositio ƿ quae est homo iustus est
opponatur, verum inter se propositiones falsumque distribuunt, sicut definitae
quoque universalium propositiones secundum particulares atque universales
oppositae quantitates contradictorias faciunt oppositiones. Quare constat eas
quae universale non universaliter proferunt et sunt indefinitae neque
particulare neque universale proferentes ipsas quidem non semper inter se verum
falsumque dividere, particularibus tamen definitis esse consimiles. Singulares
vero quae sunt unum oppositionis inter se modum tenent: has si ad idem subiectum,
ad idem praedicatum, ad eandem partem, ad idem tempus, ad eandem relationem,
eodem modo proposueris, inter se verum falsumque distribuunt, ut est: Socrates
iustus est Socrates iustus non est Sunt igitur duae contradictiones: una
quae fit in universalibus angulariter particularibus contra positis, altera
quae fit in singularibus cum omnibus his quas in Sophisticis Elenchis exposuit
determinationibus opposita. Quare quoniam quemadmodum se habeant propositiones
quoque modo faciant contradictorias oppositiones ostendimus, ad ipsa
Aristotelis verba veniamus, in quibus per haec ante praecognita facilis poterit
evenire cognitio. SI ERGO UNIVERSALITER ENUNTIET IN UNIVERSALI QUONIAM EST AUT
NON, ERUNT CONTRARIAE ENUNTIATIONES. DICO AUTEM IN UNIVERSALI ENUNTIATIONEM
UNIVERSALEM, UT OMNIS HOMO ALBUS EST, NULLUS HOMO ALBUS EST. Superioris
descriptionis intellegentiam plenius notat. Ait enim: quando res universalis
universaliter designatur ƿ et eam quis universaliter affirmat, si eandem alter
universaliter neget, ita sibimet comparatas propositiones esse contrarias.
Atque in hoc suam sententiam manifestius ostendit. Ait enim DICO AUTEM
UNIVERSALEM ENUNTIATIONEM IN UNIVERSALI, UT OMNIS HOMO ALBUS EST. Nam cum
universalis sit homo, in universali homine universalis est enuntiatio, per quam
dicitur omnis homo. Res ergo universalis (id est homo) per 'omnis' quae est
determinatio universaliter praedicata est et hoc affirmative. Negative vero
universaliter ita dicetur: Nullus homo albus est 'nullus' enim
universalitas universalitati quae est homo adiecta est. Hoc modo igitur in
universali universaliter enuntiantes affirmatio et negatio contrariae sunt,
sicut et ipse testatur et nos in superiore expositione digessimus. QUANDO AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER, NON
SUNT CONTRARIAE, QUAE AUTEM SIGNIFICANTUR EST ESSE CONTRARIA. DICO AUTEM NON
UNIVERSALITER ENUNTIARE IN HIS QUAE SUNT UNIVERSALIA, UT EST ALBUS HOMO, NON
EST ALBUS HOMO. CUM ENIM UNIVERSALE SIT HOMO, NON UNIVERSALITER UTITUR
ENUNTIATIONE. OMNIS NAMQUE NON UNIVERSALE SED QUONIAM UNIVERSALITER
CONSIGNIFICAT. Volenti indefinitam propositionem qualis esset ostendere non
modo auferenda fuit ab universali termino universalis determinatio, verum etiam
particularis et oportuit dici hoc modo: quando autem in universalibus non
universaliter neque particulariter, non sunt contrariae. Nunc autem quoniam ƿ non addidit
particulariter, videtur non de indefinitis, in quibus neque universalitas neque
particularitas adest sed tantum de particularibus loqui, a quibus solum
universale non etiam particulare subtraxit. Sed quid velit ostendere ipse
convenientibus exemplis edocuit. Non enim posuit exempla particularis
propositionis sed indefinitae. Ait enim DICO AUTEM NON UNIVERSALITER ENUNTIARE
IN HIS QUAE SUNT UNIVERSALIA, UT EST ALBUS HOMO, NON EST ALBUS HOMO. Quod si
particularem monstrare voluisset, ita diceret: ut est: Quidam homo albusNon est
quidam homo albus Sed quoniam per exemplum quid vellet ostendit, nos
quoque superiori propositioni quae est: quando autem in universalibus non
universaliter, deesse putemus aut particulariter, ut et particularitatem et
universalitatem ex tota auferat dictione ut post exempla docuerunt non eum
loqui de particulari sed de indefinita. Quare hoc dicit: at si neque
universales sint propositiones neque particulares, quod subaudiendum est, illae
non sunt contrariae. Sunt enim contrariae quae universaliter universalem
terminum proponunt, indefinitae vero ad universalem terminum universalem
terminationem non habent. Idcirco autem ab indefinitis universalitatem solam et
non particularitatem quoque seiunxit, quod indefinitas propositiones a
contrariis solum, non etiam a particularibus segregabat. Quod autem dico tale
est: si vellet ostendere indefinitas propositiones proprie, neque particulares
esse neque universales diceret. Quae ƿ autem in universali neque universaliter
neque particulariter proponuntur, id est quae neque universales sunt neque
particulares, indefinitae sunt. Nam quae neque universales sunt neque
particulares, hae neque contrariae sunt neque subcontrariae. Subcontrariae
quidem idcirco non sunt, quia non habent additam particularem determinationem;
idcirco vero contrariae non sunt, quia determinatio universalis in his non est.
Nunc autem cum tantum vellet ostendere eas contrarias non esse, de
subcontrariis vero in praesenti vellet omittere, has esse indefinitas quae
universale determinatum universaliter non haberent dixit, ut scilicet has non
esse contrarias intellegeremus. Idcirco
vero non adiecit particularitatem eas non habere, quoniam a solis contrariis
separare indefinitas volebat, non etiam a subcontrariis. Ergo si indefinitas a
contrariis et subcontrariis separare voluisset, ita diceret: QUANDO AUTEM IN
UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER nec particulariter, NON SUNT CONTRARIAE neque
subcontrariae. Sed quoniam non eas volebat nunc non esse subcontrarias demonstrare
sed tantum non esse contrarias, idcirco ei dicto quod est QUANDO AUTEM IN
UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER non addidit vel particulariter. Hoc enim si addidisset, ad
subcontrarias tenderet, de quibus nihil est additum. Quare hoc dicit: hae quae indefinitae sunt, quoniam
non habent universalitatem, contrariae non sunt. Sed cum per se quidem
contrariae non sint, possunt tamen quaedam significare contraria. Hoc quid sit
multipliciter expositorum sententiis expeditur. Herminus namque dicit idcirco
indefinitas posse aliquando significare ƿ contraria, cum ipsae careant
contrarietate, quippe quae universalium rerum sunt, additum tamen universale
non habent, in solis his quibus ea quae affirmantur aut negantur subiecto
naturaliter insunt: ut cum dicimus: Homo rationalis est Homo rationalis non
est quoniam rationalitas huiusmodi est quae in natura sit hominis,
affirmatio et negatio inter se verum falsumque dividunt et quaedam quodammodo
ab his contraria designantur. Sed nihil hoc attinet ad contraria significanda
in his quae sunt indefinitae. Nam etiam particulares ipsae quoque in talibus
verum falsumque dividunt, ut est: Quidam homo rationalis est Quidam homo
rationalis non est Has ergo secundum Herminum videmus posse significare
contraria. Cur ergo in his quoque dixit quoniam contrariae quidem non sunt,
QUAE AUTEM SIGNIFICANTUR EST ESSE CONTRARIA? Alexander autem hoc dicit: quoniam
indefinitae sunt hae, nihil eas, inquit, prohibet sicut ad particulares ita
quoque ad universales reducere, quae videntur esse contrariae, ut in eo quod
est homo animal est, homo animal non est, quoniam hae propositiones indefinitae
sunt, possunt accipi et quasi contrariae. Nam si dicimus homo animal est,
potest ita accipi tamquam si dicamus omnis homo animal est, et rursus homo
animal non est ita audiri potest tamquam si dicatur nullus homo animal est. Cum
autem dicitur: Homo ambulat Homo non ambulat non ad contrarias sed ad
subcontrarias mens ducitur auditoris. ƿ Quocirca possunt indefinitae aliquando
significare contraria, quoniam eo ipso quod sunt indefinitae nihil eas prohibet
ad contrariorum significationem universaliumque reduci. Et haec quidem
sententia habet aliquid rationis, non tamen integre id quod ab Aristotele
dicitur ostendit. Et meliorem sententiam sponte reiecit, quam post Porphyrius
approbavit. Sunt enim quaedam negationes quae intra se affirmationis eius quam
negant retineant contrarietatem, ut in eo quod est: Sanus est Non est
sanus id quod dicitur -- "Non est sanus" -- significat
"Aeger est", quod est contrarium sano esse. Rursus cum dicimus: Homo
albus est si contra hanc negemus per eam quae dicit: Homo albus non
est significare poterit quoniam homo niger est (nam qui niger est albus
non est) sed nigrum esse et album esse contrarium est. Quare significant quaedam negationes affirmationesque
contraria sed hoc non semper. Nam in eo quod est: Homo ambulat Homo non ambulat nullum
contrarium continetur. Ambulationi enim nihil est contrarium. Atque ideo dicit
has quidem contrarias non esse, idcirco quod cum sint universales non
universaliter enuntientur, posse autem aliquotiens contraria significare, cum
intra negationem contrarium affirmationis includitur. Aspasius vero et
Alexandri et hanc posteriorem probavit. Nos vero dicimus non quidem Alexandri
sententiam abhorrere ratione sed hanc esse meliorem. ƿ Nam quod ait QUANDO
AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER, NON SUNT CONTRARIAE, QUAE AUTEM
SIGNIFICANTUR EST ESSE CONTRARIA, ab Alexandro non est expositum sed tantum
dictum quando possint esse propositiones ipsae contrariae. A Porphyrio vero
expositum diligenter est quando ea quae significantur possint esse contraria,
quod ipse Aristotelis textus expressit. Quamquam Alexander quoque eandem quam
Porphyrius posuit viderit expositionem, eam tamen ut dictum est sponte reiecit
et sibi huius expositionis confirmavit sententiam displicere. Mihi vero aut
utraeque recipiendae expositiones videntur aut melior iudicanda posterior. Hoc
enim ipse quoque Aristoteles quodammodo subter ostendit cum dicit: SIMUL ENIM
VERUM EST DICERE QUONIAM EST HOMO ALBUS ET NON EST HOMO ALBUS, ET EST HOMO
PROBUS ET NON EST HOMO PROBUS. SI ENIM TURPIS, ET NON PROBUS; ET SI FIT ALIQUID, ET NON
EST. Cuius quidem loci quae sit expositio, cum ad id venerimus, demonstrabimus.
Cognoscendum autem est et memoria retinendum, quod quaecumque propositiones
universales universaliter fuerint praedicatae, si hae affirmativae, illae vero
sint negativae, semper utrasque esse contrarias, si nihil aequivocationis aut
temporis aut aliorum quae supra determinata sunt ad faciendam oppositionem
contrarietatis impediat. Non tamen omnes quaecumque contrariae sunt, hae aut in
universalibus universaliter ponunt enuntiationem aut una affirmativa est,
altera negativa, ut in eo quod est: Socrates sanus est Socrates aeger est
Hic enim neque in universali universalitas posita est neque ƿ rursus una est
affirmatio, altera vero negatio sed sunt contrariae propositiones. Contraria
enim sunt quae significant quocirca rectissime dictum est, quod quaecumque in
universalibus rebus universaliter enuntiarent, si una earum esset affirmativa,
altera negativa, statim naturaliter essent contrariae: quae autem contrariae
essent, non necesse esse eas vel universale universaliter enuntiare vel unam
esse affirmativam, alteram negativam sed aliquotiens quidem posse has esse
contrarias, quae universale in universalibus non significarent sed hoc in his
tantum quae essent in subiecto de quo fit affirmatio naturaliter, ut in eo quod
est animal et homo. Cum dicimus: Homo animal est quoniam inest in natura
hominis animal, idcirco haec affirmans illa negans videntur esse contraria,
quamquam illic nulla determinatio neque particularitatis neque universalitatis
addatur. IN EO VERO, QUOD PRAEDICATUR UNIVERSALE,
UNIVERSALE PRAEDICARE UNIVERSALITER NON EST VERUM; NULLA ENIM AFFIRMATIO ERIT,
IN QUA DE UNIVERSALI PRAEDICATO UNIVERSALE PRAEDICETUR, UT OMNIS HOMO OMNE
ANIMAL EST. Quod dicit huiusmodi
est: omnis propositio simplex duobus terminis constat. His saepe additur aut
universalitatis aut particularitatis determinatio. Sed ad ƿ quam partem hae
determinationes addantur exponit videtur enim Aristoteli praedicato termino
terminationem non oportere coniungi. In hac enim propositione quae est: Homo
animal est quaeritur, subiectumne debeat cum determinatione dici, ut sit:
Omnis homo animal est an praedicatum, ut sit: Homo omne animal est
an utrumque, ut sit: Omnis homo omne animal est Sed neutrum eorum quae
posterius dicta sunt fieri oportet. Namque ad praedicatum numquam determinatio
iungitur sed tantum ad subiectum. Neque enim verum est dicere: Omne animal
omnis homo est idcirco quoniam omnis praedicatio aut maior est subiecto
aut aequalis ut in eo quod dicimus omnis homo animal est plus est animal quam
homo, et rursus in eo quod dicimus homo risibilis est risibile aequatur homini,
ut autem minus sit praedicatum atque angustius subiecto fieri non potest. Ergo in his praedicatis quae subiecto maiora sunt, ut
in eo quod est animal, perspicue falsa propositio est, si determinatio
universalitatis ad praedicatum terminum ponitur. Nam si dicamus: Homo omne
animal est animal quod maius est homine per hanc determinationem ad
subiectum hominem usque contrahimus, cum non solum ad hominem sed ad alia
quoque nomen animalis possit aptari. Rursus in his quae aequalia sunt idem
evenit. Nam si dico: Omnis homo omne risibile est primum si ad
humanitatem ipsam referam superfluum est adicere determinationem; quod si ad
singulos quosque homines, falsa est propositio. Nam cum dico: Omnis homo omne
risibile est hoc videor significare: ƿ singuli homines omne risibile
sunt, quod fieri non potest. Non igitur ad praedicatum sed ad subiectum ponenda
determinatio est. Verba autem Aristotelis hoc modo sunt et ad hanc sententiam
dicuntur: in his praedicatis quae sunt universalia his adicere universale
aliquid, ut universale praedicatum universaliter praedicetur, non est verum.
Hoc enim est quod ait: IN EO VERO QUOD PRAEDICATUR UNIVERSALE, id est quod
habet praedicatum universale, ipsum UNIVERSALE PRAEDICARE UNIVERSALITER NON EST
VERUM. In praedicato enim
universali, id est quod universale est et praedicatur, id ipsum praedicatum,
quod universale est, universaliter praedicare, id est adiecta determinatione
universalitatis, non est verum. Neque
enim potest fieri ut ulla sit affirmatio in qua de universali praedicato
universalis determinatio praedicetur. Eiusque rei notionem exemplo aperit
dicens, ut: Omnis homo omne animal Hoc autem quam sit inconveniens supra
iam diximus. OPPONI AUTEM AFFIRMATIONEM NEGATIONI DICO CONTRADICTORIE, QUAE
UNIVERSALE SIGNIFICAT EIDEM, QUONIAM NON UNIVERSALITER, UT: OMNIS HOMO ALBUS
EST, NON OMNIS HOMO ALBUS EST, NULLUS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM HOMO ALBUS;
CONTRARIE VERO UNIVERSALEM AFFIRMATIONEM ET UNIVERSALEM NEGATIONEM, UT: OMNIS
HOMO IUSTUS EST, NULLUS HOMO IUSTUS EST. QUOCIRCA HAS QUIDEM IMPOSSIBILE EST SIMUL VERAS ESSE, HIS
VERO OPPOSITAS CONTINGIT IN EODEM, UT: NON OMNIS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM
HOMO ALBUS. Quae sit integra contradictio his verbis ostendit. Ait enim illam
esse oppositionem contradictoriam, quaecumque dicit non esse universaliter rem
universalem anutra eam quae rem universalem universaliter proponit. Atque hoc
est quod ait: OPPONI AUTEM AFFIRMATIONEM NEGATIONI DICO CONTRADICTORIE QUAE
UNIVERSALE SIGNIFICAT EIDEM, QUONIAM NON UNIVERSALITER, ut ei quae est: Omnis
homo iustus est opponitur ea quae universale significat non tamen
universaliter, ut ea quae est: Quidam homo iustus non est Hominem enim
universalem significat non universaliter, ut cum dicit: Non omnis homo iustus
est Haec est contradictoria oppositio, ut si sit universalis affirmatio,
sit particularis negatio, si sit universalis negatio, sit particularis
affirmatio. Angulares enim (ut dictum est) solae faciunt contradictionem. Verba
igitur se obscure habent sed sententia manifesta est. Dicit enim eam opponi
contradictorie affirmationem negationi vel negationem affirmationi, quaecumque
id, quod res altera universale universaliter significaret idem significaret non
universaliter quod esset universale, ut in his quas supra diximus: ut haec quae
est: Omnis homo iustus est rem universalem universaliter significavit;
illa quae est: Non omnis homo iustus est eidem affirmationi opposita de
homine universali non universaliter negavit dicens: Non omnis homo iustus
est Rursus ea quae dicit: Nullus homo iustus est ƿrem universalem
universaliter negavit dicens 'nullus'; ea vero quae dicit: Quidam homo iustus
est rem universalem particulariter affirmavit et non universaliter.
Hominem enim quendam iustum esse proposuit sed non hominem universaliter
enuntiavit rem universalem. Persequitur ergo proprietates omnes propositionum.
Ait enim: CONTRARIE VERO UNIVERSALEM AFFIRMATIONEM ET UNIVERSALEM NEGATIONEM.
Sicut enim supra dixit eas quae universaliter universale significarent vel in affirmatione
vel in negatione esse contrarias, ita nunc quoque idem repetit contrarias esse
dicens universalem affirmationem universalemque negationem. Earumque ponit
exempla, quae utrasque universales monstrarent, UT: OMNIS HOMO IUSTUS EST
NULLUS HOMO IUSTUS EST Harum autem quae proprietas esset proposuit
dicens: huiusmodi propositiones impossibile esse utrasque sibi in veritate
inuicem consentire, quae autem his essent oppositae contingere utrasque veras
esse. Sunt autem oppositae his utraeque particulares: universali enim
affirmationi particularis negatio opponitur et universali negationi
particularis affirmatio opposita est. Quocirca hae duae particularis affirmatio
et particularis negatio, quae oppositae sunt affirmationi et negationi
universalibus angulariter, hae possunt aliquando esse verae. Et in eodem, ut in
eo quod est: Quidam homo iustus est Quidam homo iustus non est Sed:
Quidam homo iustus est opposita est ei quae est: Nullus homo iustus
est illa vero quae est: Quidam homo iustus non est opposita est ei quae
est: Omnis homo iustus est Sed utraeque inter se, id est: Quidam homo
iustus est et: ƿ Quidam homo iustus non est in veritate
consentiunt. Hoc est ergo quod ait: HIS VERO OPPOSITAS CONTINGIT IN EODEM
easque designat exemplis, UT NON OMNIS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM HOMO ALBUS. Positis ergo duabus propositionibus, affirmatione
universali et universali negatione, ars danda est, quatenus earum inveniantur
opposita. Opposita autem dico contradictorie, non contrarie neque ullo alio
modo. Sit enim haec affirmatio: Omnis homo iustus est et haec negatio:
Nullus homo iustus est Contra affirmationem quae est: Omnis homo iustus
est videntur ergo esse negationes hae -- una: Nullus homo iustus
est altera: Quidam homo iustus non est altera: Non omnis homo
iustus est et postrema indefinita: Homo iustus non est Quae harum
igitur contra eam quae est: Omnis homo iustus est contradictorie
constituitur? Contradictorie autem voco oppositionem, in qua affirmatio et
negatio neque verae utraeque sint neque falsae utraeque sed una semper vera,
alia falsa. Si ergo opponatur
contra eam quae est: Omnis homo iustus est ea quae est: Nullus homo
iustus est universalis scilicet negatio, non est oppositio; utraeque enim
falsae sunt. Si vero opponatur ea quae est: Homo
iustus non est indefinita, nec ipsa quoque facit oppositionem. Quoniam
enim indefinita est, potest aliquotiens pro universali negatione pro
exspectatione auditoris intellegi. Quocirca nec ipsa facit oppositionem. Si
enim hoc modo audita sit, cum ita accipitur ut contraria, simul eas falsas
inveniri contingit. Restat ergo, ut aut ea sit quae est:ƿ Non omnis homo iustus est aut
ea quae est: Quidam homo iustus non est Sed hae sibi consentiunt. Idem
enim dicit qui proponit Quidam homo iustus non est et idem qui dicit Non
omnis homo iustus est Nam si quidam homo iustus non est, non omnis homo
iustus est; et si non omnis homo iustus est, quidam homo iustus non est. Quare
utraeque particulares negationes contradictorie opponuntur contra universalem
affirmationem. In his enim neque verae utraeque sunt neque utraeque falsae sed
una vera, altera falsa rursus sit negatio universalis ea quae est: Nullus homo
iustus est Contra hanc videntur oppositae affirmationes hae: Omnis homo
iustus est Homo iustus est Quidam homo iustus est Sed contra eam quae
est: Nullus homo iustus est si opponitur ea quae est: Omnis homo iustus
est possunt esse utraeque falsae; quare non opponuntur contradictorie. At
vero etiam ea quae dicit: Homo iustus est quoniam indefinita est, potest
ita in aliquibus intellegi tamquam si dicat: Omnis homo iustus est Quod
si sic est, poterit aliquando cum ea negatione quae est: Nullus homo iustus
est simul esse falsa; quare non est opposita relinquitur ergo, ut ea quae
est: Quidam homo iustus est contra eam quae est: Nullus homo iustus
est contradictorie videatur opposita. Angulariter igitur requirendae
sunt, ut contra universalem affirmationem illa ponatur quae sub universali
negatione est, contra universalem negationem illa contradictorie constituatur quae
est sub universali affirmatione. Quod scilicet volens Aristoteles ostendere sic
ait: QUAECUMQUE IGITUR CONTRADICTIONES UNIVERSALIUM SUNT UNIVERSALITER, NECESSE
EST ALTERAM VERAM ESSE VEL FALSAM ET QUAECUMQUE IN SINGULARIBUS SUNT, UT EST
SOCRATES ALBUS, NON EST SOCRATES ALBUS. In illis enim quae contradictoriae sunt
universalibus universaliter praedicatis, in his verum semper falsumque
dividitur. Contradictoriae autem sunt universalis affirmationis particularis
negatio et universalis negationis particularis affirmatio. In his igitur una semper vera est, altera semper
falsa. Atque hoc est quod ait: QUAECUMQUE IGITUR CONTRADICTIONES UNIVERSALIUM
SUNT UNIVERSALITER, et hic distinguendum est ut intellegatur sic: quaecumque
igitur contradictiones sunt universalium propositionum universaliter
propositarum, necesse est alteram veram, alteram falsam esse. Et in his primum dividitur
veritas falsitasque, quae sibi et qualitate et quantitate oppositae sunt:
qualitate quod illa negatio est, illa affirmatio, quantitate quod illa
universalis, illa particularis est. Secundo autem modo in his quae sunt
singularia, si nullae argumentatorum nebulae sint, veritas falsitasque
dividitur, ut in eo quod est: Socrates albus est Socrates albus non est
Una enim vera est altera falsa, si (ut dictum est) nulla ambiguitas
aequivocationis impediat. QUAECUMQUE
AUTEM IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER, NON SEMPER HAEC VERA EST, ILLA VERO
FALSA. SIMUL ENIM VERUM EST
DICERE QUONIAM ƿ EST HOMO ALBUS ET NON EST HOMO ALBUS, ET EST HOMO PROBUS ET
NON EST HOMO PROBUS. SI ENIM TURPIS, ET NON PROBUS; ET SI FIT ALIQUID, ET NON
EST. VIDEBITUR AUTEM SUBITO INCONVENIENS ESSE,
IDCIRCO QUONIAM VIDETUR SIGNIFICARE NON EST HOMO ALBUS SIMUL ETIAM QUONIAM NEMO
HOMO ALBUS. HOC AUTEM NEQUE IDEM SIGNIFICAT NEQUE SIMUL NECESSARIO. Propositiones
eas, quae in universalibus non universaliter proferuntur, non semper veras esse
vel falsas conatur ostendere. Hoc autem per contraria monstrat. Ea enim
propositio quae est: Homo albus est et huius negatio quae est: Homo albus
non est hoc modo ostenduntur verum et falsum inter se interdum non posse
dividere: nam si verum est, ut hae duae affirmationes: Est homo albus et
Est homo niger utraeque uno tempore verae sint, verum est quoque
affirmationem indefinitam et indefinitam negationem utrasque veras aliquotiens
inveniri. Nam si verum est quoniam est homo albus, verum itidem quoniam est
homo niger (nam cum Gallus sit candidus, Aethiops nigerrimus invenitur): simul
ergo verum est dicere quoniam est homo albus et est homo niger. Sed qui niger est albus non est:
simul ergo verum est dicere quoniam est homo albus et non est homo albus. Idem
quoque et de probo et turpi. Nam si verum est dicere quoniam est homo probus,
si quis hoc de philosopho dicat, et rursus verum est quoniam ƿ est homo turpis,
si quis hoc de Sulla diceret, verum est utrumque, et quoniam est homo probus et
quoniam est homo turpis. Sed qui turpis est, probus non est: simul igitur verum
est dicere quoniam EST HOMO PROBUS ET NON EST HOMO PROBUS. Sed videbitur fortasse aliquid sibi dixisse
contrarium et difficilior procedit ostensio, quae per huiusmodi exempla
proponitur, quae contraria esse videantur. Albus enim et niger et probus et
turpis contraria sunt et fortasse dubitet quidam, utrum uno tempore contraria
haec in aliquibus valeant reperiri. Sed adiecit exemplum aliud, quod cum
contrarium non sit, tamen ex eo sicut in contrariis quoque negatio procreatur:
ut si quis dicat: Est homo probus et alius dicat: Fit homo probus
si quis vel alio docente vel se ipso corrigente aliqua disciplina rationis
eniteat. Nihil ergo contrarium habet esse probum et fieri probum; neque enim
ita contrarium est, ut esse hominem probum et esse hominem turpem. Quare si
nihil habet contrarium, dubium non est quin simul esse possint. Sed quod fit
nondum est adhuc cum fit: quare nondum est probus qui fit probus. Sed verum
erat dicere cum eo quod est: Est probus homo quoniam fit probus homo. Sed
qui fit probus homo, non est probus homo: verum est igitur dicere simul,
quoniam est probus homo et non est probus homo, licet non invalida exempla sint
posita de contrariis. Nihil enim prohibet uno tempore contraria aliis atque
aliis inesse subiectis. Quocirca constat indefinitas per id quod in exemplis
supra proposuit simul aliquotiens veras videri et non semper inter se verum
falsumque partiri. Quod vero ait: VIDEBITUR AUTEM SUBITO INCONVENIENS ESSE,
IDCIRCO ƿ QUONIAM VIDETUR SIGNIFICARE NON EST HOMO ALBUS, SIMUL ETIAM QUONIAM
NEMO HOMO ALBUS EST, huiusmodi est: dixit enim propositionem affirmationis eam
quae dicit: Est homo albus veram posse esse cum ea quae dicit: Non est
homo albus Nunc hoc notat: videtur, inquit, aliquotiens inconveniens esse
et incongruum dicere eam quae dicit: Est homo albus et eam quae est: Non
est homo albus simul veras esse posse, idcirco quod ea quae est: Non est
homo albus emittit imaginationem quandam quod significet quoniam nullus
homo albus est. Videtur enim negatio huiusmodi, quae est: Non est homo
albus illud quoque significare simul quoniam nullus homo albus est, ut si
quis dixerit: Non est homo albus hoc eum dixisse putandum sit, quoniam
nullus homo albus est. HOC AUTEM, inquit, id est "Non est homo albus"
et rursus "Nullus homo albus est", NEQUE IDEM SIGNIFICAT neque semper
simul sunt. Nam qui dicit: Nullus homo albus est universalitatem
determinans negationem de universalitate proponit, qui vero dicit: Non est homo
albus non omnino de tota universalitate negat sed ei tantum sufficit de
particularitate negasse. Atque ea quae est: Nullus homo albus est si unus
homo albus fuerit, falsa est, ea vero quae dicit: Non est homo albus
etiam si unus homo albus non fuerit, vera est. Quare non significant idem. Dico
autem, quoniam nec omnino, quotienscumque dictum fuerit: Non est homo
albus mox significat quoniam nullus homo albus est. Nam cum dico: Nullus
homo albus est haec eadem significat quoniam non est homo albus
(universalis enim intra se continet indefinitam): ƿ cum autem dicimus: Non est
homo albus non omnino significat nullus homo albus est, indefinita enim
non intra se continet universalem. Superius namque monstravimus, quod
indefinitae vim particularium optinerent. Quare si, cum est universalis
negatio, est indefinita negatio, cum vero est indefinita negatio, non omnino
est universalis negatio, non convertitur secundum subsistendi consequentiam.
Quare non sunt simul. Quae enim non convertuntur, simul non sunt, ut nos
Praedicamentorum liber edocuit. Quare neque idem significant negationes: Non
est homo albus Nullus homo albus est neque simul sunt, quoniam non
convertuntur ad consequentiam subsistendi. Syrianus tamen nititur indefinitam negationem vim
definitae optinere negationis ostendere. Hoc multis probare nititur argumentis
Aristotele maxime reclamante. Nec hoc tantum suis sed Platonicis quoque
Aristotelicisque rationibus probare contendit: eam quae dicit: Non est homo
iustus huiusmodi esse qualis est ea quae dicit: Nullus homo iustus
est Sed nos auctoritati Aristotelicae seruientes id quod ab illo
veraciter dicitur approbamus. Nam quod Syrianus dicit indefinitam quidem
affirmationem particularis optinere vim, indefinitam vero negationem
universalis, quam mendaciter diceretur quamque utraeque in particularibus
rectissime proponerentur, et supra monstravimus et in his libris quos de
categoricis syllogismis composuimus in primo libro diligenter expressimus. Nunc nobis ipse quoque
Aristoteles testis est et Syrianus facillima ratione conuincitur, quod in
Analyticis quoque ex duabus indefinitis dicit non posse colligi syllogismum ƿ
cum ex affirmativa particulari et negativa universali particularis negativa
possit esse collectio. Quod si indefinitae affirmatio et negatio et negationis
universalis et particularis affirmationis vim optinerent, numquam diceret
Aristoteles has propositiones non colligere syllogismum. Sed illud verius est,
quoniam ex duabus particularibus nihil in qualibet propositionum complexione
colligitur, quod in his propositionibus quae indefinitae sunt nihil colligi
dixit, quia particularium vim propositiones indefinitas arbitratus est optinere.
Quare multis modis Syriani argumenta franguntur. Sed nos expositionis cursum ad
sequentia convertamus. MANIFESTUM EST AUTEM QUONIAM UNA NEGATIO UNIUS
AFFIRMATIONIS EST; HOC ENIM IDEM OPORTET NEGARE NEGATIONEM, QUOD AFFIRMAVIT
AFFIRMATIO, ET DE EODEM, VEL DE ALIQUO SINGULARIUM VEL DE ALIQUO UNIVERSALIUM,
VEL UNIVERSALITER VEL NON UNIVERSALITER. DICO AUTEM UT EST SOCRATES ALBUS, NON
EST SOCRATES ALBUS. SI AUTEM ALIUD
ALIQUID VEL DE ALIO IDEM, NON OPPOSITA SED ERIT AB EA DIVERSA. HUIC VERO QUAE EST OMNIS HOMO
ALBUS EST ILLA QUAE EST NON OMNIS HOMO ALBUS EST, ILLI VERO QUAE EST ALIQUI
HOMO ALBUS EST ILLA QUAE EST NULLUS HOMO ALBUS EST, ILLI AUTEM QUAE EST EST
HOMO ALBUS ILLA QUAE EST NON EST HOMO ALBUS. Hinc quoque apparet affirmationem indefinitam et ƿ
indefinitam negationem non semper unam in veritate aliam in falsitate
consistere. Atque hinc docetur indefinitam negationem non idem valere, quod
universalis negatio potest, et est alia universalis, alia indefinita negatio.
Nam si unicuique affirmationi una negatio videtur opponi cumque diversae sint
affirmatio quae dicit: Est homo albus et ea quae dicit: Est quidam homo
albus diversas quoque habebunt in negationibus enuntiationes. Et illa
quidem quae indefinita est affirmatio habebit indefinitam negationem, ut ea
quae dicit: Est homo albus huic opponitur: Non est homo albus ea
vero quae dicit: Est quidam homo albus negationem habebit oppositam eam
quae dicit: Nullus homo albus est Quare si particularis affirmatio
definita et rursus affirmatio indefinita a se ipsae diversae sunt, illud verum
est oppositas quoque contradictorie negationes habere dissimiles. Quare ea quae
est: Nullus homo iustus est diversa est ab ea quae dicit: Homo iustus non
est Atque hoc nunc Aristoteles exsequitur: ait enim unam semper
negationem contra unam affirmationem posse constitui. Et eius causam conatur
ostendere, quod omnis negatio eosdem terminos habet in enuntiatione sed
enuntiandi modo diversa est. Nam quod ponit affirmatio idem aufert negatio et
quod illa praedicatum subiecto iungit hoc illa dividit atque disiungit. Quare
si idem praedicatum idem subiectum in negatione est, quod affirmatio ante
posuerat, non est dubium quin unius affirmationis una negatio videatur. Nam si duae sint, aut subiectum
altera mutatura est aut praedicatum. Sed quaecumque sunt huiusmodi, non sunt
oppositae. Hoc enim est quod ait: SI AUTEM ALIUD ALIQUID VEL ƿ DE ALIO IDEM,
NON OPPOSITA SED ERIT AB EA DIVERSA. Sensus enim huiusmodi est: si negatio
aliud aliquid praedicando neget quam in affirmatione fuit (ut si sit affirmatio
"Est homo albus", negatio dicat "Non est homo iustus",
aliud praedicavit in negatione quam in affirmatione fuerat constitlltum) vel si
de alio subiecto quam in affirmatione fuerat idem quod in affirmatione fuit
dixerit praedicatum (ut si affirmatio sit "Est homo iustus", negatio
respondeat "Non est leo iustus", idem praedicatum est, subiecta
diversa sunt): si ergo vel aliud quiddam praedicet in enuntiatione propositio
vel de alio subiecto idem praedicet quod affirmatio ante posuerat, non erunt
illa affirmatio negatioque oppositae sed tantum a se diversae; neque enim se
perimunt. Et hanc rem demonstrativam addidit et quae esset argumentum unius
affirmationis praeter unam negationem esse non posse, sive in singularibus, ut
in eo quod ipse dicit exemplo: EST SOCRATES ALBUS, NON EST SOCRATES ALBUS, sive
in universalibus universaliter praedicatis. Cum his particulares in oppositione
contradictorie constituuntur, ut in universali universaliter affirmativa: Omnis
homo albus est in universali particulariter negativa praedicetur: Non
omnis homo albus est illi vero quae est in universali particulariter
affirmativa: Quidam homo albus est opponatur in universali universaliter
propositio negativa: Nullus homo albus est illi vero quae in universali
non universaliter affirmativa est: Est homo albus illa quae in universali
non universaliter negativa est: Non est homo albus ut quod ait vel de
aliquo singularium ad haec exempla pertineat: EST SOCRATES ALBUS, NON EST
SOCRATES ƿ ALBUS; quod autem secutus est VEL DE ALIQUO UNIVERSALIUM, VEL
UNIVERSALITER ad illa exempla dictum esse videatur quae sunt: OMNIS HOMO ALBUS
EST, NON OMNIS HOMO ALBUS EST, ALIQUI HOMO ALBUS EST, NULLUS HOMO ALBUS EST;
quod vero addidit VEL NON UNIVERSALITER scilicet in universalibus ad illa
exempla rettulerit quae sunt: HOMO ALBUS EST, NON EST HOMO ALBUS. Hinc igitur
omnia rursus brevissime repetit dicens: iam sese dixisse, quoniam uni negationi
una affirmatio esset opposita et hoc non quolibet modo sed contradictorie, in
quibus scilicet verum falsumque divideretur. Dixisse etiam commemorat, quae
essent hae quas contradictorias nominaret. Dixit autem esse angulares,
affirmativam universalem et negativam particularem, rursus affirmativam
particularem et negativam universalem. Disserui quoque, inquit, ET QUONIAM
ALIAE SUNT CONTRARIAE. Non enim eaedem sunt contrariae quae sunt
contradictoriae. Contrariae enim sunt sibimet universalis affirmatio
universalisque negatio. Exposui illud quoque, inquit, QUONIAM NON OMNIS VERA
VEL FALSA CONTRADICTIO. Nunc contradictionem non illam proprie sed communiter
de his dixit quae sibi sunt oppositae sive contrario modo sive subcontrario. Hae namque non semper verum inter se falsumque
dividebant, ƿ ut una semper esset vera, alia falsa. Poterat enim fieri ut
contrariae simul invenirentur falsae, subcontrariae simul verae. De his autem, quae proprie
contradictoriae sunt, de his sequitur et se iam exposuisse commemorat, et quare
una vera vel falsa est et quando. Idcirco enim affirmatio universalis
particulari negationi vi contradictionis opponitur, quod in omnibus a se ipsae
diversae sunt et qualitate et quantitate. Illa enim est affirmatio, illa
negatio, universalis illa, illa particularis. Ideo ergo aut utraeque falsae aut
utraeque verae inveniri non possunt. Quando
autem ita fuerit, constat unam veram esse, aliam falsam. Atque hoc est quod
ait: ET QUARE ET QUANDO VERA VEL FALSA, dictum esse scilicet memorans, quare
oppositio et quando una semper vera sit, altera falsa: tunc utique quando
angulariter constituuntur, idcirco quoniam et quantitate a se propositiones et
qualitate diversae sunt. Nobis autem dicendum est, quando oppositiones
contrariae vel subcontrariae aut utraeque illae simul falsae sint aut utraeque
illae simul verae aut una falsa, alia rursus inveniatur vera. In contrariis
enim si ea quae non sunt naturaliter praedicentur, [utraeque] ut albedo,
quoniam naturaliter homini non est, utraeque falsae sunt quae albedinem
praedicant. Falsum est enim: Omnis homo albus est falsum est: Nullus homo
albus est Sed quando ambae falsae sunt, verae sunt subcontrariae, ut est:
Quidam homo albus est Quidam homo albus non est Quod si quid naturale
praedicetur in contrariis, affirmatio vera est, falsa negatio, ut quoniam naturale
est homini esse animal, vera est ea quae dicit: Omnis homo animal est
falsa quae dicit: Nullus ƿ homo animal est Eodem quoque modo in
subcontrariis vera est affirmatio, falsa negatio. Sin vero aliquid impossibile
praedicetur, falsa affirmatio est, vera negatio, ut quoniam impossibile est
hominem esse lapidem, si dicamus: Omnis homo lapis est falsum est, Nullus
homo lapis est verum est. Eandem quoque retinet vim subcontrarii natura:
affirmatio enim hic falsa est, vera negatio. UNA AUTEM EST AFFIRMATIO ET
NEGATIO QUAE UNUM DE UNO SIGNIFICAT, VEL CUM SIT UNIVERSALE UNIVERSALITER VEL
NON SIMILITER, UT OMNIS HOMO ALBUS EST, NON EST OMNIS HOMO ALBUS; EST HOMO
ALBUS, NON EST HOMO ALBUS; NULLUS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM HOMO ALBUS, SI
ALBUM UNUM SIGNIFICAT. Ea quae a nobis superius sunt diligenter exposita, illa
nunc ipse clarius monstrat. Diximus namque unam propositionem esse quae unam
quamlibet rem significaret et non plurimas, ita ut nec aequivocum subiectum
haberet nec aequivocum praedicatum; una enim propositio sic fit. Nunc hoc
dicit: una propositio est quae unam rem significat id est quae neque subiectum
aequivocum habet nec praedicatum. Sive autem sit universalis affirmatio sive
universalis negatio sive particularis affirmatio sive particularis negatio sive
indefinitae utraeque sive contra se angulariter ponantur: una illa propositio
est, quae unam rem in affirmatione vel negatione significat. Sed hic quaestio
est, quemadmodum universalis affirmatio unam rem significare ƿ possit, cum ipsa
universalitas non de uno sed de pluribus praedicetur. Nam cum dico: Omnis homo albus
est singulos homines qui plures sunt significans multa in ipsa affirmationis
praedicatione designo. Quocirca nulla erit affirmatio vel negatio universalis,
quae unam rem significare possit, idcirco quod ipsa universalitas de pluribus
(ut dictum est) individuis praedicatur. Sed ad hoc respondemus: cum universale
quiddam dicitur, ad unam quodammodo collectionem totius propositionis ordo
perducitur et eius non ad particularitatem sed ad universalitatem quae est una
qualitas applicatur: ut cum dicimus omnis homo iustus est, non tunc singulos
intellegimus sed ad unam humanitatem quidquid de homine dictum est ducitur. Quare sive sit universalis affirmatio sive
universalis negatio vel in singularibus, potest fieri ut hae unae sint, si una
significatione teneantur. Atque hoc est quod ait eas propositiones quas supra
proposuit, quae sunt OMNIS HOMO ALBUS EST, NON EST OMNIS HOMO ALBUS; HOMO ALBUS
EST, NON EST HOMO ALBUS; NULLUS HOMO ALBUS EST, EST QUIDAM HOMO ALBUS, unas
videri, SI ALBUM, inquit, UNUM SIGNIFICAT. Si enim album quod praedicatur multa
significet vel si homo quod subiectum est non unum, non est una affirmatio nec
una negatio. Hoc autem in sequentibus
clarius monstrat dicens: SIN VERO DUOBUS UNUM NOMEN EST POSITUM, EX QUIBUS NON
EST UNUM, NON EST UNA AFFIRMATIO, UT SI. QUIS PONAT NOMEN TUNICA HOMINI ET
EQUO, EST TUNICA ALBA HAEC NON EST UNA AFFIRMATIO NEC NEGATIO UNA. Sensus
huiusmodi est: si una res plura significet, ex quibus multis unum effici
possit, illa affirmatio, in qua illud nomen vel praedicatur vel subicitur,
multa non significat, ut in eo quod est homo. Quod dicimus homo significat
animal, significat rationale, significat mortale; sed ex his quae multa
significat unum potest effici, quod est animal rationale mortale. Quare hoc
nomen homo licet plura sint quae significet, tamen quoniam iuncta in unum
quodammodo veniunt corpus et unum quiddam ex se iuncta perficiunt, cum ita
dictum fuerit, quasi ut ex his quae significat unum aliquid fiat, unum quod
tota illa iuncta perficiunt nomen illud significare manifestum est. Atque hoc
est quod ait: SIN VERO DUOBUS UNUM NOMEN EST POSITUM, EX QUIBUS NON EST UNUM,
non esse unam affirmationem. Si
enim talia quilibet sermo plura significet, ex quibus iunctis unum effici
nequeat corpus, nec possint ea quae significantur uno illo nomine in unam
speciem substantiae convenire, non est illa una affirmatio. Quale autem nomen
sit quod positum unam affirmationem non facit, idcirco quod plura significet ex
quibus unum fieri non possit, exempli sollertissima virtute monstravit dicens: UT
SI QUIS PONAT NOMEN TUNICA HOMINI ET EQUO, EST TUNICA ALBA HAEC NON EST UNA
AFFIRMATIO NEC NEGATIO UNA. NIHIL ENIM HOC DIFFERT DICERE QUAM EST EQUUS ET HOMO
ALBUS. HOC AUTEM NIHIL DIFFERT QUAM DICERE EST EQUUS ALBUS ET EST HOMO ALBUS. Si
quis ponat homini et equo nomen tunica, inquit, et in propositione nomen hoc
ponitur, illa propositio non est una sed multiplex. Nam si verbi gratia tunica
homo atque equus dicatur, ut, cum dicit aliquis tunicam, aut equum designet aut
hominem: si quis dicat in propositione sic: Tunica alba est non est una
affirmatio. Quod enim dicit: Tunica alba est huiusmodi est quasi si dicam
"Homo et equus albus est". Tunica enim equum atque hominem significatione
monstravit. Quod vero dicit: Homo atque equus albus est nihil differt
tamquam si dicat: Equus albus est Homo albus est Sed hae duae sunt
propositiones et non similes, in his enim subiecta diversa sunt. Quocirca si
hae affirmationes duae sunt, duplex quoque illa est affirmatio, quae dicit homo
atque equus albus est. Quod si haec rursus duplex est, quoniam equum atque
hominem tunicam significare propositum est, cum dicimus "Tunica alba
est" non unum sed plura significat. Quocirca si ea affirmatio quae multa
designat non est una, haec quoque affirmatio una non erit, cuius aut
praedicatio aequivoca fuerit aut subiectum. Atque hoc est quod ait: SI ERGO HAE
MULTA SIGNIFICANT ET SUNT PLURES, MANIFESTUM EST QUONIAM ET PRIMA MULTA ƿ VEL
NIHIL SIGNIFICAT; NEQUE ENIM EST ALIQUIS HOMO EQUUS. Quod si, inquit, est equus
albus et est homo albus multa significant, illa quoque prima propositio, quae
est est tunica alba, unde hae fluxerunt, multa designat: aut si quis dicat non
eam multa significare, concedit profecto nihil omnino propositionis ipsius
significatione monstrari. Tunc enim nomen unum multa significans in unam
significationem poterat convenire, quotiens ex his quae significat una posset
coniungi constituique substantia, ut in eo quod supra proposui, cum homo animal
rationale et mortale significat, quae in unum possunt iuncta congruere. Nunc autem si tunica hominem equumque significat,
multa designat sed ea ipsa in unum corpus non veniunt. Neque enim fieri potest
ut aliqui homo equus sit. Quare aut multa significat, quod verum est, aut si
quis contendat non eam multa significare sed quiddam ex his quae significat
iunctum, quoniam nihil est quod ex equo et homine coniungatur, nihil omnino
significat. Hoc est enim quod dixit NEQUE ENIM EST ALIQUIS HOMO EQUUS, et hoc
sub uno legendum est, non discrete pronuntiandum homo et rursus equus sed homo
equus, ut ex his iunctis appareat nihil omnino posse constitui. Cur autem hoc
dixerit, sequens monstrat oratio. Si enim ita facienda est oppositio, ut contra
affirmationem huiusmodi opponatur ƿ negatio, quae in oppositione verum
falsumque dividat, ut una vera, alia falsa sit, unam oportet esse affirmationem
et uuam negationem, quod contingit, si neque subiectum neque praedicatum multa
significet. Quod si plura designet et sit aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE, non erit
in huiusmodi propositionibus una semper vera, altera falsa. Herminus vero sic sentit quod
ait Aristoteles: SIN VERO DUOBUS UNUM NOMEN EST POSITUM, EX QUIBUS NON EST
UNUM, NON EST UNA AFFIRMATIO: ut in eo, inquit, quod est homo gressibilis est,
quoniam quod dicimus gressibile potest et bipes esse et quadrupes et multipes
animal demonstrari: ex his, inquit, omnibus unum fit, quod est pedes habens:
ista, inquit, huiusmodi affirmatio non multa significat. Sed sententiam
Aristotelis omnino non sequitur. Neque enim ex his omnibus unum fit nec
quadrupes et bipes et multipes pedem habere faciunt. Hic enim numerus pedum,
non pedum constitutio est. Quare Herminus praetermittendus est. Huic autem
expositioni quam supra disserui et Aspasius et Porphyrius et Alexander in his
quos in hunc librum ediderunt commentariis consenserunt. Sed ne diutius nobis
Aristotelis exemplum caliginis obscuritatem ferat, hoc in aliquo noto exemplo
vocabuloque videndum est. Cum enim dicimus: Aiax se peremit, et Telamonis
Aiacem filium et Oileum demonstrat, ex quibus duobus unum fieri aliquid non
potest. Ex duobus enim individuis nihil omnimodis iungitur. ƿ Quare huiusmodi
propositio multa significat. Sed haec hactenus. Nunc autem determinat haec,
quae de propositionibus supra iam dixerat, non de omni tempore sed de solis
tantum praeterito et praesenti, quemadmodum se in veritate et in falsitate
habeant, disseruisse. In futuris vero
non idem est quale in praeterito praesentique in propositione iudicium, idcirco
quod iam vel cum contigit vel cum est definita veritas et falsitas in
propositionibus invenitur. Ut cum dico: Brutus consulatum primus instituit sub
rege Tarquinio dicat alius: Brutus consulatum non primus instituit sub
rege Tarquinio hic una vera est, una falsa, et iam affirmatio definite
vera est, definite falsa negatio rursus in praesenti cum dicimus: Vernum tempus
est Vernum tempus non est si hoc verno tempore dictum sit, affirmatio
vera est et definite vera, negatio falsa est et definite falsa. Quod si hoc
autumno dictum sit, definite falsa affirmatio et definite vera negatio, idcirco
quod sive in praeterito sive in praesenti veritas affirmationis negationisue
iam contigit. In futuro vero non eodem modo sese habet. Ut cum dicimus: Gothos
Franci superabunt si quis negat: Gothos Franci non superabunt una
quidem vera est, una falsa sed quae vera quae falsa ante exitum nullus
agnoscit. Atque hoc est quod ait: IN HIS ERGO QUAE SUNT ET FACTA SUNT NECESSE
EST AFFIRMATIONEM VEL NEGATIONEM VERAM ƿ VEL FALSAM ESSE, IN UNIVERSALIBUS
QUIDEM UNIVERSALITER SEMPER HANC QUIDEM VERAM, ILLAM VERO FALSAM, ET IN HIS
QUAE SUNT SINGULARIA, QUEMADMODUM DICTUM EST ut non modo una semper vera sit,
altera falsa in tota contradictione sed illud quoque habeat, ut in una qualibet
definite veritas aut falsitas reperiatur: ita ut in his singularibus veritas et
falsitas in propositionibus dividatur, in universalibus autem, si his
particularitates opponantur (quemadmodum dictum est) unam necesse est veram
esse, alteram falsam sed definita propositionum veritate vel falsitate, sicut
supra disserui. Quare in sequentibus quaedam de futuris tractanda sunt et
quoniam maius opus est (quam hoc breviter dici possit viderimus) et nos secundi
voluminis seriem longius extraximus, hoc loco fastidiosam longitudinem
terminemus. Ea quae huius libri series continebit altioris paene
tractatus sunt quam ut in logica disciplina conveniat disputari sed quoniam (ut
saepe dictum est) orationibus sensa proferuntur, quibus subiectas res esse ƿ
manifestum est, non est dubium quin quod in rebus sit idem saepe transferatur
ad voces. Quare recte mihi consilium fuit subtilissimas Aristotelis sententias
gemino ordine commentationis aperire. Nam quod prior tenet editio,
ingredientibus ad haec altiora et subtiliora quandam quodammodo faciliorem
semitam parat; quod autem secunda editio in patefaciendis subtilibus sententiis
elaborat, hoc studio doctrinaque provectis legendum discendumque proponitur.
Quare prius quaedam pauca dicenda sunt, quatenus ea de quibus postea tractaturi
sumus haec ipsa legentibus non videantur ignota. Categoricas propositiones
Graeci vocant, quae sine aliqua conditione positionis promuntur, ut est dies
est, sol est, homo est, homo iustus est, sol calet et caetera quae sine
alicuius conditionis nodo atque ligamine proponuntur. Sunt autem conditionales
propositiones huiusmodi: Si dies est, lux est quas Graeci hypotheticas
vocant. Conditionales autem dicuntur, quod talis quaedam conditio proponitur ut
dicatur, si hoc est, illud est. Et illas quidem quas categoricas Graeci
nominant, Latini praedicativas dicere possumus. Nam si categoria praedicamentum
est, cur non quoque categoricae propositiones praedicativae dicuntur? Harum
autem quaedam sunt quae cum sempiterna significent, sicut hae res quas
significant semper sunt et numquam a propria natura discedunt, ita quoque ipsae
propositiones immutabili significatione sunt: ut si quis dicat: Deus est Deus
immortalis est hae namque propositiones sicut de immortalibus dicuntur,
ita ƿ quoque sempiternam habent et necessariam significationem. Nec hoc in
unius temporis natura perspicitur sed in omnium. Nam cum dicimus: Deus
immortalis est vel: Immortalis fuit vel: Immortalis erit a
propria significationis necessitate nil discrepat. Necessarias autem
propositiones vocamus, in quibus id quod dicitur aut fuisse aut esse aut certe
futurum esse necesse est evenire. Et
hae quidem quae sempiterna significant sempiternae necessitatis sunt. Nam etiam
si in his non sit manifesta veritatis natura, nil tamen prohibet fixam esse
necessitatis in natura constantiam, ut si nobis ignotum est, utrum paria sint
astra an imparia, non tamen idcirco poterit evenire ut nec paria nec imparia
videantur sed sine ulla dubitatione aut paria sunt aut imparia. Omnis enim multitudo
horum alterum retinet in natura. Quocirca etiam in his, si quis dicat: Astra
paria sunt aliusque respondeat: Astra paria non sunt vel si quis
dicat: Astra imparia sunt aliusque respondeat: Astra imparia non
sunt unus horum verum ex necessitate proponit, quod, inquam, si id quod
quilibet horum verum dixerit nobis ignotum est, necesse est tamen immutabiliter
esse quod dicitur. Atque hae quidem sunt immutabiliter necessariae
propositiones. Aliae vero sunt, quae non sempiterna significantes tamen et
ipsae sunt necessariae, quousque illa subiecta sunt de quibus propositio
aliquid affirmat aut negat. Ut cum dico: Homo mortalis est quamdiu homo
est tamdiu hominem mortalem esse necesse est. Nam si quis dicat: Ignis calidus
est ƿquamdiu est ignis tamdiu ex necessitate vera est propositio. Aliae
vero sunt, quae a natura necessitatis recedunt et quaedam tantum contingentia
significant sed haec aut aequaliter se ad affirmationem negationemque habentia
aut ad unum frequentius vergentia. Et aequaliter quidem se habent, ut si quis dicat hodie me
esse lauandum, hodie me non esse lauandum. Nihil enim magis vel affirmatio fiet
aut negatio, utraeque enim aequaliter necessariae non sunt. Illae vero quae
plus ad alteram partem vergunt huiusmodi sunt, ut si quis dicat hominem in
senecta canescere, hominem in senecta non canescere: fit quidem frequentius ut
canescat, non tamen interclusum est, ut non canescat. Praedicativarum autem
propositionum natura ex rerum veritate et falsitate colligitur. Quemadmodum
enim sese res habent, ita sese propositiones habebunt, quae res significant.
Nam si in se res ullam retinent necessitatem, propositiones quoque necessariae sunt;
sin vero tantum inesse significent -- ut si quis dicat: Homo ambulat
homini ambulationem inesse monstravit -- praeter aliquam necessitatem sunt
tantum inesse significantes omni uacuae necessitate. Quod si res impossibiles
sunt, propositiones quae illas res demonstrant impossibiles nominantur; sin
vero res contingenter venientes atque abeuntes, quae illas prodit contingens
propositio nuncupatur. Quoniam autem
temporum alia sunt futura, alia praesentia, alia vero praeterita, res quoque
subiectae temporibus his quoque temporum diversitatibus variae sunt. Aliae enim
praesentis temporis sunt, aliae ƿ futuri, aliae praeteriti. Eodem quoque modo
propositiones alias praeteriti temporis significatio tenet, ut cum dico Graeci
Troiam euertere; aliae praesentis, ut Francorum Gothorumque pugna committitur;
aliae futuri, ut Persae et Graeci bella moturi sunt. Et de praeteritis quidem et de
praesentibus, ut res ipsae, stabiles sunt et definitae. Nam quod factum est,
non est non factum, et quod non est factum, nondum factum est. Idcirco de eo
quod factum est verum est dicere definite, quoniam factum est, falsum est
dicere, quoniam factum non est. Rursus de eo quod factum non est verum est
dicere, quoniam factum non est, falsum est, quoniam factum est. Et de praesenti
quoque. Quod fit definitam habet naturam in eo quod fit, definitam quoque in
propositionibus veritatem falsitatemque habere necesse est. Nam quod fit
definite verum est dicere quoniam fit, falsum quoniam non fit. Quod non fit
verum est dicere non fieri, falsum fieri. De definitione ergo propositionum praeteriti vel praesentis
supra iam dictum est. Nunc vero ad illarum propositionum veritatem
falsitatemque disputationis ordinem vertit, quae in futuro dicuntur quaeque
sunt contingentia. Solet autem futura vocare, ƿ quae eadem contingentia dicere
consuevit. Contingens autem secundum Aristotelicam sententiam est, quodcumque
aut casus fert aut ex libero cuiuslibet arbitrio et propria voluntate venit aut
facilitate naturae in utramque partem redire possibile est, ut fiat scilicet et
non fiat. Haec ergo in
praeteritum et praesens quidem definitum et constitutum habent eventum. Quae
enim evenerunt non evenisse non possum et quae nunc fiunt ut nunc non fiant,
cum fiunt, fieri non potest. In his autem, quae in futuro sunt et contingentia
sunt, et fieri potest aliquid et non fieri. Sed quoniam tres supra modos
proposuimus contingentis, de quibus melius in physicis tractavimus, singulorum
subdamus exempla. Si hesterno domo egressus inveni amicum,
quem in animo habebam quaerere, non tamen tunc quaerebam, ut non invenirem quem
inveni antequam invenirem fieri poterat, cum autem inveni vel postquam invent,
ut non invenissem fieri non potest. Rursus si ipse sponte praeterita nocte in
agrum profectus sum, antequam hoc fieret, ut non proficiscerer fieri poterat,
postquam profectus sum vel cum profectus sum, ut id non fieret quod fiebat aut non
factum esset quod erat factum, fieri non valebat. Amplius possibile est scindi
hanc qua uestior tunicam: si hesterno die scissa est, cum scindebatur aut
posiquam scissa est, ut non scinderetur ƿ aut non esset scissa, fieri nequibat,
ante vero quam scinderetur, fieri poterat ut non scinderetur. Perspicuum ergo
in praesentibus atque praeteritis vel earundem rerum quae sunt contingentes
definitum constitutumque esse eventum. In futuris autem unum quidem quodlibet
duorum fieri posse, unum vero definitum non esse sed in utramque partem vergere
et aut hoc quidem aut illud ex necessitate evenire, ut autem hoc quodlibet
definite vel quodlibet aliud definite, fieri non posse. Quae enim contingentia
sunt, in utraque parte contingunt. Quod autem dico tale est: egredientem me
hodie domo amicum invenire aut non invenire necesse est (in omnibus enim aut
affirmatio est aut negatio) sed invenire sine dubio definite aut certe si hoc
non est rursus definite non invenire, quemadmodum hesterno die, quo amicum
egrediens inveni (definitum est autem, quod non est verum me non invenisse),
non eodem modo in his quae sunt contingentia et future sed tantum aut hoc
quidem aut illud est et hoc ex necessitate, ut autem una res vel quilibet unus
eventus definitus et iam quasi certus sit, fieri non potest. Et in hac re
dissimiles sunt propositiones contingentium et futurorum his quae sunt
praeteritorum vel praesentium. Nam cum similes sint in eo, quod in his aut
affirmatio est aut negatio, ƿ sicut etiam in his quae sunt praeterita vel
praesentia, in illo diversae sunt, quod in his quidem id est praeteritis et
praesentibus rerum definitus eventus est, in futuris vero et contingentibus in
definitus est et incertus, nec solum nobis ignorantibus sed naturae. Nam licet
ignoremus nos, utrum astra paria sint an imparia, unum tamen quodlibet definite
in natura stellarum esse manifestum est. Et hoc nobis quidem est ignoratum,
naturae vero notissimum. Sed non ita hodie me visurum esse amicum aut non
visurum nobis quidem quid eveniat ignoratum est, notum vero naturae. Non enim
hoc naturaliter sed casu evenit. Quare huiusmodi propositiones non ad nostram
sed ad naturae ipsius notitiam secundum incertum eventum et inconstantem
veritatem atque mendacium derivabuntur. Talis enim est contingentis natura, ut
in utraque parte vel aequaliter sese habeat, ut hodie me esse lauandum vel
hodie me non esse lauandum, vel in una plus, minus in altera, ut hominem
canescere senescentem vel hominem non canescere senescentem. Illud enim plus
fit, illud minus. Sed nihil prohibet id quod rarius fit tamen fieri.De his ergo
Aristotelica subtilitas disputatura primum a singularibus inchoans ad
universalia tractatui viam pandit. Duobus enim modis contradictiones fiebant: aut in
singularibus aut in universalibus universaliter praedicatis et his oppositis.
Ingreditur autem ex his tribus quae supra iam dicta sunt: ex casu, ex libero ƿ
arbitrio, ex possibilitate, quae omnia uno nomine utrumlibet vocavit, fingens
scilicet nomen ad hoc, quod non unius et certi eventus ista sunt sed utriuslibet
et quomodo contingit. Hoc autem monstrativum est naturae instabilis et ad
utramque partem sine ullius rei obluctatione vergentis. Non autem oportet
arbitrari illa esse utrumlibet et contingentium naturae, quaecumque nobis
ignota sunt. Neque enim si nobis ignotum est a Persis ad Graecos missos
legatos, idcirco missos esse incerti eventus est; nec si letale signum in
aegrotantis facie medicina deprehendit, ut aliud esse non possit nisi ille
moriatur, nobis autem ignotum sit propter artis imperitiam, idcirco illum
aegrum esse moriturum utrumlibet et contingentis naturae esse iudicandum est
sed illa sola talia sine dubio esse putanda sunt, quaecumque idcirco nobis
ignota sunt, quod per propriam naturam qualem habeant eventum sciri non
possunt, idcirco quoniam propria instabilitate naturae ad utraque verguntur, id
est ad affirmationis et negationis eventum propria instabilitate atque
inconstantia permutantur. Est autem inter philosophos disputatio de rerum quae
fiunt causis, necessitatene omnia fiant an quaedam casu. Et in hoc Epicureis et
Stoicis et Peripateticis nostris magna contentio est, quorum paulisper
sententias explicemus. Peripatetici enim, quorum Aristoteles princeps est, et
casum et liberi arbitrium indicii et necessitatem in rebus quae fiunt quaeque
aguntur cum ƿ gravissima auctoritate tum apertissima ratione confirmant. Et
casum quidem esse in physicis probaut: quotiens aliquid agitur et non id
evenit, propter quod res illa coepta est quae agebatur, id quod evenit ex casu
evenisse putandum est, ut casus quidem non sine aliqua actione sit, quotiens
autem aliud quiddam evenit per actionem quae geritur quam speratur, illud
evenisse casu Peripatetica probat auctoritas. Si quis enim terram fodiens vel
scrobem demittens agri cultus causa thesaurum reperiat, casu ille thesaurus
inventus est, non sine aliqua quidem actione (terra enim fossa est, cum
thesaurus inventus est) sed non illa erat agentis intentio, ut thesaurus
inveniretur. Ergo agenti aliquid homini, aliud tamen
agenti res diversa successit. Hoc igitur ex casu evenire dicitur, quodcumque
per quamlibet actionem evenit non propter eam rem coeptam, quae aliquid agenti
successerit. Et hoc quidem in ipsa rerum natura est, ut non hoc nostra
constaret ignorantia, ut idcirco quaedam casu esse viderentur, quod nobis
ignota essent sed potius idcirco a nobis ignorarentur, quod haec in natura
quaecumque casu fiunt nullam necessitatis constantiam aut providentiae modum
tenerent. Stoici autem omnia quidem ex necessitate et providentia fieri
putantes id quod ex casu fit non secundum ipsius fortunae naturam sed secundum
nostram ignorantiam metiuntur. ƿ Id enim casu fieri putant, quod cum
necessitate sit, tamen ab hominibus ignoretur. Et de libero quoque arbitrio
eadem nobis paene illisque contentio est. Nos enim liberum arbitrium ponimus
nullo extrinsecus cogente in id quod nobis faciendum vel non faciendum
indicantibus perpendentibusque videatur, ad quam rem praesumpta prius
cogitatione perficiendam et agendam venimus, ut id quod fit ex nobis et ex
nostro iudicio principium sumat nullo extrinsecus aut violenter cogente aut
impediente violenter. Stoici autem
omnia necessitatibus dantes converso quodam ordine liberum voluntatis arbitrium
custodire conantur. Dicunt enim naturaliter quidem animam habere quandam voluntatem,
ad quam propria natura ipsius voluntatis impellitur, et sicut in corporibus
inanimatis quaedam naturaliter gravia feruntur ad terram, levia sursum meant,
et haec natura fieri nullus dubitet, ita quoque in hominibus et in caeteris
animalibus voluntatem quidem naturalem esse cunctis, et quidquid fit a nobis
secundum voluntatem quae in nobis naturalis est autumant, illud tamen addunt,
quod ea velimus quae providentiae illius necessitas imperavit, ut sit quidem
nobis voluntas concessa naturaliter et id quod facimus voluntate faciamus, quae
scilicet in nobis est, ipsam tamen voluntatem illius providentiae necessitate
constringi. Ita fieri quidem omnia ex necessitate, ƿ quod voluntas ipsa
naturalis necessitatem sequatur fieri etiam quae facimus ex nobis, quod ipsa
voluntas ex nobis est et secundum animalis naturam. Nos autem liberum voluntatis
arbitrium non id dicimus quod quisque voluerit sed quod quisque iudicio et
examinatione collegerit. Alioquin muta quoque animalia habebunt liberum
voluntatis arbitrium. Illa enim videmus quaedam sponte refugere, quibusdam
sponte concurrere. Quod si velle aliquid vel nolle hoc recte liberi arbitrii
vocabulo teneretur, non solum hoc esset hominum sed caeterorum quoque
animalium, quibus hanc liberi arbitrii potestatem abesse quis nesciat? Sed est
liberum arbitrium, quod ipsa quoque vocabula produnt, liberum nobis de
voluntate iudicium quotienscumque enim imaginationes quaedam concurrunt animo
et voluntatem irritant, eas ratio perpendit et de his indicat, et quod ei melius
videtur, cum arbitrio perpenderit et iudicatione collegerit, facit. Atque ideo
quaedam dulcia et speciem utilitatis monstrantia spernimus, quaedam amara licet
nolentes tamen fortiter sustinemus: adeo non in voluntate sed in iudicatione
voluntatis liberum constat arbitrium et non in imaginatione sed in ipsius
imaginationis perpensione consistit. Atque ideo quarundam actionum nos ipsi
principia, non sequaces sumus. Hoc est enim uti ratione uti iudicatione. Omne
enim commune nobis est cum caeteris animantibus, sola ratione disiungimur. Quod si sola etiam indicatione inter nos et ƿ caetera
animalia distantia, cur dubitemus ratione uti hoc esse quod est uti
iudicatione? Quam si quis ex
rebus tollat, rationem hominis sustulerit, hominis ratione sublata nec ipsa
quoque humanitas permanebit. Melius igitur nostri Peripatetici et casum in
rebus ipsis fortuitum dantes et praeter ullam necesaitatem et liberum quoque
arbitrium neque in necessitate neque in eo quod ex necessitate quidem non est,
non tamen in nobis est ut casus sed in electione iudicationis et in voluntatis
examinatione posuerunt. Et in eo autem quod possibile esse dicitur est quaedam
inter Peripateticos et Stoicos dissensio, quam hoc modo paucis absolvimus. Illi
enim definiunt possibile esse quod possit fieri, et quod fieri prohibetur non
sit, hoc ad nostram possibilitatem scilicet referentes, ut quod nos possumus,
id possibile dicerent, quod vero nobis impossibile esset, id possibile
negarent. Peripatetici autem non in nobis hoc sed in ipsa natura posuerunt, ut
quaedam ita essent possibilia fieri, ut essent possibilia non fieri, ut hunc
calamum frangi quidem possibile est, etiam non frangi, et hoc non ad nostram
possibilitatem referunt sed ad ipsius rei naturam. Cui sententiae contraria est illa quae dicit fato
omnia fieri, cuius Stoici auctores sunt. Quod enim fato fit ex principalibus
causis evenit sed si ita est, hoc quod non fiat non potest permutari. Nos ƿ
autem dicimus ita quaedam esse possibilia fieri, ut eadem sint etiam non fieri
possibilia, hoc nec ex necessitate nec ex possibilitate nostra metientes. His
igitur expeditis illud addere sufficiat, haec Aristoteli fixa in sententia et
disciplina retinenti facile fuisse contingentium propositionum modum de futuris
ostendere: in utraque parte facere atque ideo determinatam eventus constantiam
non habere. Quod ni ita esset, omma ex necessitate fieri crederentur, quod
melius liquebit, cum ad ipsa Aristotelis verba venerimus. Non autem incommode
neque incongrue Aristoteles de rebus altioribus et fortasse non pertinentibus
ad artem logicam disputationem transtulit, cum de propositionibus loqueretur.
Neque enim esset rectitudinem et significantiam propositionum constituere, nisi
hanc ex rebus ita esse probavisset. Praedicativae enim propositiones (ut dictum
est) non in sermonibus neque in complexione praedicationum sed in rerum
significatione consistuut. Quare omnibus quae praedicenda erant explicitis ad
ipsius Aristotelis sententias aperiendas enodandasque perveniamus. IN HIS ERGO
QUAE SUNT ET FACTA SUNT NECESSE EST AFFIRMATIONEM VEL NEGATIONEM VERAM VEL
FALSAM ESSE, IN UNIVERSALIBUS QUIDEM UNIVERSALITER SEMPER HANC QUIDEM VERAM,
NAM VERO FALSAM, ET IN HIS QUAE SUNT SINGULARIA, QUEMADMODUM DICTUM EST. IN HIS
VERO QUAE IN UNIVERSALIBUS NON UNIVERSALITER DICUNTUR, NON EST NECESSE; DICTUM
AUTEM EST ET DE HIS. Categoricas propositiones quae praedicativae Latine
possint nominari (ut supra iam diximus) ex rebus quas ipsae propositiones
significant integra ratiocinandi norma diiudicat. Illae namque quas hypotheticas
vel conditionales vocamus ex ipsa conditione vim propriam trahunt, non ex his
quae significant. Cum enim dico: Si homo est, animal est et: Si lapis
est, animal non est illud est consequens, illud repugnans. Quare ex
consequentia et repugnantia propositionum tota in propositione vis vertitur.
Unde fit ut non significatio sed conditio proposita hypotheticarum
enuntiationum vim naturamque constituat: praedicativae propositiones (ut dictum
est) ex rebus principaliter substantiam sumunt. Atque ideo quoniam quaedam res
sunt praesentis temporis, quaedam praeteriti, sicut eventus ipse rerum
praesentis temporis vel praeteriti certus est, ita quoque praedicativarum
propositionum de praeteritis et praesentibus certa veritas falsitasque est erat
autem contradictionis modus duplex: aut enim universalis particularibus
angulariter opponebatur aut singularis significatio affirmativa singularem
negationem contradictoria oppositione peremerat. Et in his una vera semper, falsa altera reperiebatur.
In his autem quae essent indefinitae non necesse erat unam veram esse, alteram
falsam. Sed in his, in quibus veritas et falsitas dividebatur, in his non solum
una vera est semper, altera semper falsa, in praeterito scilicet et praesenti
sed etiam una certam et definitam veritatem retinet, certam et definitam altera
ƿ falsitatem. In his autem quae sunt in futuro, si necessariae quidem
propositiones sunt, licet et secundum futurum tempus dicantur, necesse est
tamen non modo unam veram esse, alteram falsam sed etiam unam definite veram,
definite alteram falsam, ut cum dico: Sol hoc anno verno tempore in arietem
venturus est si hoc alius neget, non solum una vera est, altera falsa sed
etiam vera est in hoc affirmatio definite falsa negatio. Sed Aristoteles non
solet illa futura dicere quae sunt necessaria sed potius quae sunt
contingentia. Contingentia autem sunt (ut supra iam diximus) quaecumque vel ad
esse vel ad non esse aequaliter sese habent, et sicut ipsa indefinitum habent
esse et non esse, ita quoque de his affirmationes indefinitam habent veritatem
vel falsitatem, cum una semper vera sit, semper altera falsa sed quae vera
quaeue falsa sit, nondum in contingentibus notum est. Nam sicut quae sunt
necessaria esse, in his esse definitum est, quae autem sunt impossibilia esse,
in his non esse definitum est, ita quae et possunt esse et possunt non esse, in
his neque esse neque non esse est definitum sed veritas et falsitas ex eo quod
est esse rei et ex eo quod est non esse rei sumitur. Nam si sit quod dicitur, verum
est, si non sit quod dicitur, falsum est. Igitur in contingentibus et futuris
sicut ipsum esse et non esse instabile est, esse tamen aut non esse necesse
est, ita quoque in affirmationibus contingentia ipsa prodentibus veritas quidem
vel falsitas in incerto est (quae enim vera sit, quae falsa secundum ƿ ipsarum
propositionum naturam ignoratur), necesse est tamen unam veram esse, alteram
falsam. Porphyrius tamen quaedam de Stoica dialectica permiscet: quae cum
Latinis auribus nota non sit, nec hoc ipsum quod in quaestionem venit agnoscitur
atque ideo illa studio praetermittemus. IN SINGULARIBUS VERO ET FUTURIS NON
SIMILITER. NAM SI OMNIS AFFIRMATIO VEL NEGATIO VERA VEL FALSA EST, ET OMNE
NECESSE EST VEL ESSE VEL NON ESSE. SI HIC QUIDEM DICAT FUTURUM ALIQUID, ILLE
VERO NON DICAT HOC IDEM IPSUM, MANIFESTUM EST, QUONIAM NECESSE EST VERUM DICERE
ALTERUM IPSORUM, SI OMNIS AFFIRMATIO VERA VEL FALSA. UTRAQUE ENIM NON ERUNT
SIMUL IN TALIBUS. NAM SI VERUM EST DICERE, QUONIAM ALBUM VEL NON ALBUM EST,
NECESSE EST ESSE ALBUM VEL NON ALBUM, ET SI EST ALBUM VEL NON ALBUM, VERUM EST
VEL AFFIRMARE VEL NEGARE; ET SI NON EST, MENTITUR, ET SI MENTITUR, NON EST.
QUARE NECESSE EST AUT AFFIRMATIONEM AUT NEGATIONEM VERAM ESSE. NIHIL IGITUR
NEQUE EST NEQUE FIT NEC A CASU NEC UTRUMLIBET NEC ERIT NECNON ERIT SED EX
NECESSITATE OMNIA ET NON UTRUMLIBET. AUT ENIM QUI DICIT verUS EST AUT QUI
NEGAT. SIMILITER ENIM VEL FIERET VEL NON FIERET; UTRUMLIBET ENIM NIHIL MAGIS
SIC VEL NON SIC SE HABET AUT HABEBIT. AMPLIUS SI EST ALBUM NUNC, VERUM ERAT
DICERE PRIMO QUONIAM LERIT ALBUM, QUARE SEMPER VERUM ƿ FUIT DICERE QUODLIBET
EORUM QUAE FACTA SUNT, QUONIAM ERIT. QUOD SI SEMPER VERUM EST DICERE QUONIAM
EST VEL ERIT;, NON POTEST HOC NON ESSE NECNON FUTURUM ESSE. QUOD AUTEM NON
POTEST NON FIERI, IMPOSSIBILE EST NON FIERI; QUOD AUTEM IMPOSSIBILE EST NON
FIERI, NECESSE EST FIERI. OMNIA
ERGO QUAE FUTURE SUNT NECESSE EST FIERI. NIHIL IGITUR UTRUMLIBET NEQUE A CASU
ERIT; NAM SI A CASU, NON EX NECESSITATE. Geminas esse contradictiones in
propositionibus supra iam dictum est et nunc quoque commemoratum in quibus
necesse est unam veram esse, alteram falsam. Sed ea quae dicentur de futuris et
contingentibus melius intellegentur, si de his contingentibus loquamur, quae in
singular) contradictione proveniunt. Est enim universalium angularis contradictio
in contmgentibus huiusmodi: Cras omnes Athenienses bello navali pugnaturi sunt
Cras non omnes Athenienses bello navali pugnaturi sunt In singularibus
autem talis est: Cras Socrates in palaestra disputaturus est Cras Socrates in
pallaestra disputaturus non est Non autem oportet ignorare non esse
similiter contingentes has quae dicunt: Socrates morietur et: Socrates
non morietur et illas quae dicunt: Socrates cras morietur Socrates cras
non morietur Illae enim superiores omnino contingentes non sunt sed sunt
necessariae (morietur enim Socrates ex necessitate), hae vero quae tempus
definiunt nec ipsae in numerum contingentium recipiuntur, idcirco quod nobis
quidem cras moriturum esse Socratem incertum est, naturae autem incertum ƿ non
est atque ideo nec deo quoque incertum est, qui ipsam naturam optime novit sed
illae sunt proprie contingentes, quae neque in natura sunt neque in necessitate
sed aut in casu aut in libero arbitrio aut in possibilitate naturae: ex casu
quidem, ut cum egredior domo amicum videam non ad hoc egrediens, ex libero
arbitrio, ut quod possum et velle et non velle, an velim hoc antequam fiat
incertum est, ex possibilitate, quod cum fieri possit et non fieri possit et
antequam fiat, quod utroque modo potest, incertum sit. Ideoque Cras Socrates
disputaturus est in palaestra contingens est, quod hoc ex libero venit
arbitrio. Ergo in huiusmodi contingentibus si in futurum una semper vera est,
altera semper falsa et una definite vera, falsa altera definite et res verbis
congruent, omnia necesse est esse vel non esse et quidquid fit ex necessitate
fit et nihil neque possibile est esse, quod possibile sit non esse, neque
liberum erit arbitrium neque in rebus ullis casus erit in omnibus necessitate
dominante. In his namque id est in singularibus contradictionibus verum dicere
uterque non potest. Contradictoriae enim erant quae simul esse non possint. Sed
nec utraeque, negationes atque affirmationes, falsae esse in contradictoriis
possum. Illae enim erant contradictoriae quae simul non esse non poterant.
Quare unus verum dicturus est, unus falsum. Quod si nihil datur in huiusmodi
rebus id est contingentibus instabili eventus ordine et incerta veritatis ƿ et
falsitatis enuntiatione provenire, quidquid verum dicitur in affirmatione definite,
hoc definite necesse est, quidquid falsum dicitur in negatione, hoc non esse
necesse est. Omnia igitur ex necessitate aut erunt aut ex necessitate non
erunt. Nihil ergo nec casus nec liberum arbitrium nec possibilitas ulla in
rebus est, siquidem tenet cuncta necessitas. Aristoteles vero sumens istam hypotheticam
propositionem, si omne quod in futuro dicitur aut verum definite aut falsum est
definite, omnia ex necessitate fieri et nihil casu nihil iudicio nihil
possibilitate, ea convenienti ordine monstrat. Et posito unam veram, alteram
falsam definite esse omnia ex necessitate contingere ex consensu rerum
propositionumque demonstrat hoc modo: proponit enim hanc conditionem et hanc
veram esse ex rerum ipsarum necessitate confirmat. Est autem conditio: si omnis
affirmatio vel negatio in futurum ducta vera vel falsa est definite, et omne
quidquid fit ex necessitate fieri et nihil neque casu neque propria et libera
voluntate atque iudicio nec vero aliqua possibilitate, quae hic omnia utrumlibet
vocabulo nuncupavit. Ponit enim hanc conditionem dicens: NAM SI OMNIS
AFFIRMATIO VEL NEGATIO VERA VEL FALSA EST (subaudiendum est
"definite"), et OMNE NECESSE EST ESSE VEL NON ESSE. SI HIC QUIDEM
DICAT FUTURUM ALIQUID, ILLE VERO NON DICAT HOC IDEM IPSUM, MANIFESTUM ƿ EST,
VERUM DICERE ALTERUM IPSORUM, SI OMNIS AFFIRMATIO [uel negatio] VERA VEL FALSA
EST. UTRAQUE ENIM NON ERUNT SIMUL IN TALIBUS. Ergo sensus huiusmodi est: si
omnis, inquit, affirmatio vel negatio vera vel falsa est definite, et omne
necesse est aut esse aut non esse, quod vel affirmatio ponit vel negatio
perimit. Nam si quilibet dixerit esse aliquid et alius dixerit idem ipsum non
esse, unus quidem affirmat, alter negat sed in affirmatione et negatione, quae
in contradictione ponuntur, una semper vera est, altera falsa. Neque enim fieri potest ut
utraeque sint verae. Non enim nunc sermo est aut de subcontrarus aut de
indefinitis. Namque subcontrariae, id est particularis negatio et affirmatio
particularis, et indefinitae utraeque verae in eodem esse poterant, contradictoriae
autem minime. Neque enim fieri potest, ut hae quae vel in singularibus
contradictiones sunt vel in universalibus angulariter opponuntur simul umquam
verae sint. Hoc est enim quod ait UTRAQUE ENIM NON ERUNT SIMUL IN TALIBUS, id
est utraeque enuntiationes non erunt verae in enuntiationibus contradictoriis. Posita
ergo hac conditione: si omnis affirmatio definite vera vel falsa sit, omnia ex
necessitate evenire, hanc ipsam rerum ipsarum et propositionum consequentiam et
similitudinem monstrare contendit dicens: NAM SI VERUM EST DICERE, QUONIAM
ALBUM VEL NON ALBUM EST, NECESSE EST ESSE ALBUM VEL NON ALBUM, ET SI EST ALBUM
VEL NON ALBUM, VERUM EST VEL AFFIRMARE VEL NEGARE; ET ƿ SI NON EST, MENTITUR,
ET SI MENTITUR, NON EST. QUARE NECESSE EST AFFIRMATIONEM AUT NEGATIONEM VERAM
ESSE. Omnis, inquit, affirmatio omnisque negatio cum rebus ipsis vel vera vel
falsa est, huius autem rei exempla ex praesentibus sumit. Nam sicut se habent
secundum necessitatem in praesenti tempore enuntiationes, ita se habebunt etiam
in futuro. Speculemur igitur in praesenti quae sit rerum propositionumque
necessitas. Si qua enim propositio de qualibet re dicta vera est, illam rem
quam dixit esse necesse est. Si enim dixerit, quoniam nix alba est, et hoc
verum est, veritatem propositionis sequitur necessitas rei. Necesse est enim
esse nivem albam, si propositio quae de ea re praedicata est vera est. Quod si
dixerit quis non esse albam picem et haec vera est, manifestum est rem quoque
propositionis consequi veritatem. Amplius quoque et propositiones rerum
necessitates sequuntur. Si enim est aliqua res, verum est de ea dicere quoniam
est, et si non est aliqua res, verum est de ea dicere quoniam non est. Ita
secundum veritatem affirmationis et negationis necessitas rei substantiam
sequitur et rerum necessitas propositionum comitatur necessitatem.Atque hoc
quidem in veris. In falsis quoque idem est e contrario. Nam si falsa est
affirmatio, rem de qua loquitur non esse necesse est, ut si falsa est
affirmatio quae dicit picem esse albam, non esse albam picem necesse est.
Rursus si falsa est negatio quae dicit nivem non esse albam, esse albam nivem
necesse est. Rursus si res non est, affirmatio quoque de ea re necessarie falsa
est. Quod si rursus res non ƿ sit id quod potest dicere falsa negatio, sine
ulla dubitatione illa negatio falsa est et hoc esse necesse est, ut quoniam de
nive potest dicere falsa negatio, quoniam alba non est, hoc ipsum quod falsa
negatio dicit, id est albam non esse, non est. Nix enim non alba non est.Quare rerum necessitati
falsitas veritasque convertitur. Nam si est aliquid, vere de eodem dicitur, quoniam est,
et si vere dicitur, illam rem de qua vere aliquid praedicatur esse necesse est;
quod si non est id quod dicitur, falsa enuntiatio est, et si enuntiationes
falsae sunt, res non esse necesse est. Quod si haec ita sunt, positum est autem
omnem affirmationem et negationem veram esse definite, quoniam propositionum
veritatem vel falsitatem rerum necessitas secundum esse vel non esse
consequitur (esse quidem secundum veritatem, ut dictum est, non esse secundum
falsitatem): nihil fit casu neque libera voluntate nec aliqua possibilitate.
Haec enim quae utrumlibet vocamus talia sunt, quae cum nondum sunt facta et
fieri possunt et non fieri, si autem facta sint, non fieri potuerunt, ut hodie
me Vergilii librum legere, quod nondum feci, potest quidem non fieri, potest
etiam fieri, quod si fecero, potui non facere. Haec igitur huiusmodi sunt
quaecumque utrumlibet dicuntur. Utrumlibet autem quid sit ipse planius monstrat
dicens: utrumlibet enim nihil magis sic vel non sic se habet aut habebit. Est
enim utrumlibet quod vel ad esse vel ad non esse aequaliter sese habeat, id est
neque illud esse necesse sit ƿ neque non esse necesse sit. Putaverunt autem quidam, quorum Stoici quoque sunt,
Aristotelem dicere in futuro contingentes nec veras esse nec falsas. Quod enim
dixit nihil se magis ad esse habere quam ad non esse, hoc putaverunt tamquam
nihil eas interesset falsas an veras putari. Neque veras enim neque falsas esse
arbitrati sunt. Sed falso. Non enim hoc Aristoteles dicit, quod utraeque nec
verae nec falsae sunt sed quod una quidem ipsarum quaelibet aut vera aut falsa
est, non tamen quemadmodum in praeteritis definite nec quemadmodum in praesentibus
sed enuntiativarum vocum duplicem quodammodo esse naturam, quarum quaedam
essent non modo in quibus verum et falsum inveniretur sed in quibus una etiam
esset definite vera, falsa altera definite, in aliis vero una quidem vera,
altera falsa sed indefinite et commutabiliter et hoc per suam naturam, non ad
nostram ignorantiam atque notitiam. Quocirca recte dictum est, si omnis
affirmatio vel negatio vera definite esset, nihil fieri neque esse vel a casu
vel a communi nomine utrumlibet nec esse aut non esse contingenter sed aut esse
definite aut non esse definite sed magis ex necessitate omnia. Hoc enim consequitur eum qui
dicit aut eum qui affirmat verum esse aut eum qui negat. Quod si hoc verum
esset, itidem cum veritate vel fieret vel cum falsitate non fieret quod a vere
falseue enuntiantibus dicebatur. Quod si hoc impossibile ƿ est et sunt quaedam
res quae necessitate non sint (videmus autem quasdam esse casu, quasdam ex
voluntate, quasdam ex propriae possibilitate naturae), frustra putatur sicut in
praeteritis, ita quoque in futuris enuntiationibus unam esse veram, alteram
falsam definite. Quare haec una fuit eius argumentatio. Aliam vero quasi ipse
sibi opponens aliquam quaestionem ingreditur validiore tractatu: AMPLIUS SI EST
ALBUM NUNC, VERUM ERAT DICERE PRIMO QUONIAM ERIT ALBUM, QUARE SEMPER VERUM FUIT
DICERE QUODLIBET EORUM QUAE FACTA SUNT, QUONIAM ERIT. QUOD SI SEMPER VERUM EST
DICERE QUONIAM EST VEL ERIT, NON POTEST HOC NON ESSE NECNON FUTURUM ESSE. QUOD
AUTEM NON POTEST NON FIERI, IMPOSSIBILE EST NON FIERI; QUOD AUTEM IMPOSSIBILE
EST NON FIERI, NECESSE EST FIERI. OMNIA
ERGO QUAE FUTURA SUNT NECESSE EST FIERI. NIHIL IGITUR UTRUMLIBET NEQUE A CASU
ERIT; NAM SI A CASU, NON EX NECESSITATE. Ad adstruendum non esse omnes
enuntiationes veras definite in futuro vel falsas ex eadem quidem
argumentationis virtute et ex eodem possibilitatis eventu, diversam tamen
ingreditur actionis viam. Dudum enim ex his quae nondum erant facta, si vere
futura esse praedicerentur, in rebus necessitatem solam esse posse collegit.
Nunc autem ex his rebus quae facta sunt argumentationem capit, si vere antequam
fierent praedicerentur, necessitatis nexu eventus rerum omnium contineri.
Arbitrantur enim hi qui dicunt contingentium quoque propositionum stabilem esse
enuntiationis modum secundum veritatem scilicet atque ƿ mendacium, quod omnia
quaecumque facta sunt, inquiunt, potuerunt praedici, quoniam fient. Hoc enim in natura quidem
fuit antea sed nobis hoc rei ipsius patefecit eventus. Quare si omnia
quaecumque evenerunt sunt et ea quae sunt futura esse praedici potuerunt,
necesse est omnia quae dicuntur aut definite vera esse aut definite falsa,
quoniam definitus eorum eventus secundum praesens tempus est. Quare in omnibus in quibus
aliquid evenit verum est dicere, quoniam eventurum est, et si nondum adhuc
factum est. Hoc autem illa res probat verum fuisse tunc dici, quoniam evenit id
quod praedici potuerat; quod si praedictum esset, res eventura definita
veritate praediceretur. Hoc Aristoteles sumens ad idem impossibile validissima
ratione perducit et praesentis temporis naturam cum futuri enuntiatione
coniungit. Ait enim simile esse de praesentibus enuntiare secundum veritatis
necessitatem et de futuris: nam si verum est dicere, quoniam est aliquid, esse
necesse est, et si verum est dicere, quoniam erit, futurum sine dubio esse
necesse est: omnia igitur ex necessitate futura sunt: ad idem scilicet
impossibile argumentationem trahens. Sumit autem huius impossibilitatis ordinem
ex his propositionibus quae faciliores quidem ad intellectum sunt, idem tamen
valent hoc modo: SI SEMPER, inquit, VERUM EST DICERE, QUONIAM EST VEL ERIT,
quidquid tunc verum fuit praedicere, illud NON POTEST NON ESSE NECNON FUTURUM
ESSE. Quemadmodum enim id quod in praesenti
vere dicitur esse, hoc non potest non esse, si vera de eo propositio ƿ fuit,
quae dicebat esse, ita quoque in futuro quae dicit aliquid futurum esse, illa
si vera est, non potest non futurum esse quod praedicit. Quod si non potest non
fieri quod a vera propositione praedicitur, impossibile est non fieri. Idem est
enim dicere non potest non fieri, quod dicere impossibile est non fieri. Quod
autem impossibile est non fieri, necesse est fieri. Impossibile enim idem
necessitati valet contrarie praedicatum, ut ipse post docuit. Nam quod
impossibile est esse necesse est non esse. Quod enim ut sit possibile non est,
illud non esse necesse est. Quod si hoc est, et contraria se eodem modo
habebunt. Quod est impossibile non esse, hoc esse necesse est. Sed dictum est
ea quae vera praedicuntur impossibile esse non esse, hoc autem est ex
necessitate esse. Ea igitur quae praedicuntur ex necessitate futura sunt. Nihil
igitur utrumlibet neque casu nec omnino secundum liberum arbitrium, quod
utrumlibet significatio totum clausit. Nam quod dicit utrumlibet et
possibilitatem et casum et liberum in significatione tenet arbitrium. Ergo
nihil fit a casu. Nam si quaedam casu fieri dicat, ille rursus in ea re perimit
necessitatem. Quod enim casu est non ex necessitate est. Nihil autem fit a
casu, quoniam omnia ex necessitate proveniunt, quaecumque enuntiatio vera
praedixerit. Evenit autem huiusmodi impossibilitas ex eo quod concessum est
prius, omnia quaecumque facta sunt definite vere potuisse praedici. Nam si ex
necessitate contingit id quod evenit, verum ƿ fuit dicere quoniam erit. Quod si
ex necessitate non contingit sed contingenter, non potius verum fuit dicere
quoniam erit sed magis quoniam contingit esse. Nam qui dicit erit, ille quandam
necessitatem in ipsa praedicatione ponit. Hoc inde intellegitur, quod si vere
dicat futurum esse id quod praedicitur non possibile sit non fieri, hoc autem
ex necessitate sit fieri. Ergo qui dicit, quoniam erit aliquid eorum quae
contingenter eveniunt, in eo quod futurum esse dicit id quod contingenter
evenit fortasse mentitur; vel si contigerit res illa quam praedicit, ille tamen
mentitus est: non enim eventus falsus est sed modus praedictionis. Namque ita
oportuit dicere: Cras bellum navale contingenter eveniet hoc est dicere:
ita evenit, si evenerit, ut potuerit non evenire. Qui ita dicit verum dicit,
eventum enim contingenter praedixit. Qui autem ita infit: Cras bellum erit
navale quasi necesse sit, ita pronuntiat. Quod si evenerit, non iam
idcirco quia praedixit verum dixerit, quoniam id quod contingenter eventurum
erat necessarie futurum praedixit. Non ergo in eventu est falsitas sed in
praedictionis modo. Quemadmodum enim si quis ambulante Socrate dicat: Socrates
ex necessitate ambulat ille mentitus est non in eo quod Socrates ambulat
sed in eo quod non ex necessitate ambulat, quod ille eum ex necessitate
ambulare praedicavit, ita quoque in hoc qui dicit quoniam erit aliquid, etiam
hoc si fiat, ille tamen ƿ falsus est, non in eo quod factum est sed in eo quod
non ita factum est, ut ille praedixit esse futurum. Quod si verum esset
definite, ex necessitate esset futurum. Igitur ex necessitate futurum esse
praedixit, quodcumque sine ullo alio modo eventurum pronuntiavit. Quare non in
eventu rei sed in praedicationis enuntiatione falsitas invenitur. Oportet enim
in contingentibus ita aliquid praedicere, si vera erit enuntiatio, ut dicat
quidem futurum esse aliquid sed ita, ut rursus relinquat esse possibile, ut
futurum non sit. Haec autem est contingentis natura contingenter in
enuntiatione praedicare. Quod si quis simpliciter id quod fortasse contingenter
eveniet futurum esse praedixerit, ille rem contingentem necessarie futuram
praedicit. Atque ideo etiam si evenerit id quod dicitur, tamen ille mentitus
est in eo quod hoc quidem contingenter evenit, ille autem ex necessitate
futurum esse praedixerit. Cum ergo sint quatuor enuntiationum veritatis et
falsitatis modi, de his scilicet propositionibus quae in futuro praedicuntur
(aut quoniam et erit et non erit id quod dicitur, id est ut et affirmatio et
negatio vera sit, aut quoniam nec erit necnon erit, id est ut et affirmatio et
negatio falsae sint, aut quoniam erit aut non erit, una tamen definite vera,
altera falsa, aut rursus quoniam erit aut non erit utrisque secundum veritatem
et falsitatem indefinitis et aequaliter ad veritatem mendaciumque vergentibus)
docuit quidem supra et esse et non esse fieri nou posse, cum dicit: UTRAQUE
ENIM NON ERUNT SIMUL IN TALIBUS. Docuit etiam aliquantisper aut ƿ esse aut non
esse definite in contingentibus et futuris propositionibus esse non posse. Nunc
illud addit, quod neque esse neque non esse, id est quod nec illud dici vere
possit, posse utrasque inveniri falsas, quae dicuntur in futuro propositiones.
Quod si neque utraeque verae sunt neque utraeque falsae neque una definite
vera, falsa altera definite, restat ut una quidem vera sit, altera falsa, non
tamen definite sed utrumlibet et instabili modo, ut hoc quidem aut hoc evenire
necesse sit, ut tamen una res quaelibet quasi necessarie et definite proveniat
aut non proveniat fieri non possit. Quemadmodum autem utrasque falsas non esse
demonstraret, hic inchoat: AT VERO NEC QUONIAM NEUTRUM VERUM EST CONTINGIT
DICERE, UT QUONIAM NEQUE ERIT NEQUE NON ERIT. PRIMUM ENIM CUM SIT AFFIRMATIO
FALSA, ERIT NEGATIO NON VERA ET HAEC CUM SIT FALSA, CONTINGIT AFFIRMATIONEM
ESSE NON VERAM. AD HAEC SI VERUM EST DICERE, QUONIAM ALBUM EST ET MAGNUM,
OPORTET UTRAQUE ESSE; SIN VERO ERIT CRAS, ESSE CRAS; SI AUTEM NEQUE ERIT NEQUE
NON ERIT CRAS, NON ERIT UTRUMLIBET, UT NAVALE BELLUM; OPORTEBIT ENIM NEQUE
FIERI NAVALE BELLUM NEQUE NON FIERI NAVALE BELLUM. Sensus argumentationis
huiusmodi est: nec illud, inquit, dici poterit, quod contingentium
propositionum neutra vera sit in futuro. Hoc autem nihil differt dicere quam si
quis dicat utrasque esse falsas. Hoc enim impossibile est. In contradictionibus
namque utraeque falsae inveniri non possunt. Hoc enim proprium ƿ
contradictoriarum est: ut proprietatem subcontrariarum refugiunt in eo quod
simul verae esse non possunt, ita quoque et contrariarum proprietatem vitant in
eo quod simul falsae non reperiuntur. Habent ergo propriam naturam, ut neque
falsae simul sint neque verae. Quare una ipsarum semper erit vera, semper
altera falsa. Impossibile est igitur, cum sit falsa negatio, non veram esse
affirmationem, et rursus cum sit falsa affirmatio, negationem esse non veram.
Igitur nec hoc est dicere, quod utraeque non verae sint. Quod per hoc dixit
quod ait: AT VERO NEC QUONIAM NEUTRUM VERUM EST CONTINGIT DICERE, id est non
nobis contingit dicere, hoc est impossibile est dicere, quoniam neutrum verum
est, scilicet quod affirmationibus negationibusue prop onit ur contingentibus
scilicet et futuris. Qui autem Aristotelen arbitrati sunt utrasque
propositiones in futuro falsas arbitrari, si haec quae nunc dicit
diligentissime perlegissent, numquam tantis raptarentur erroribus. Neque enim
idem est dicere neutra vera est quod dicere neutra vera est definite. Futurum
esse enim cras bellum navale et non futurum non dicitur quoniam utraeque omnino
falsae sunt sed quoniam neutra est vera aut quaelibet ipsarum definite falsa
sed haec quidem vera, illa falsa, non tamen una ipsarum definite sed quaelibet
illa contingenter. His autem ƿ adicit aliud quiddam dicens: si propositionum
veritas ex rerum substantia pendet, ut quidquid verum est in propositionibus
dicere hoc esse necesse sit, si verum est dicere, quoniam erit aliquid album,
veritatem sequitur rei necessarius eventus. Quod si dicat quis quamlibet illam
rem cras albam futuram, si hoc vere dixerit, cras ex necessitate alba futura
est. Sic igitur, si quis verum dicit neutram esse veram propositionum earum
quae in futuro dicuntur, necesse est id quod dicitur et significatur ab illis
propositionibus nec esse necnon esse. Fal sa enim et affirmatione et negatione
nec quod affirmatio dicit fieri potest nec quod negatio. Ergo ex necessitate
neutrum fit, quod vel affirmatio dicit vel negatio. Ergo si dicat affirmatio
cras bellum navale futurum, quoniam falsa affirmatio est, non erit cras bellum
navale. Rursus si idem neget negatio dicens non erit cras bellum navale,
quoniam haec quoque falsa est, erit cras bellum navale. Quare nec erit bellum
navale, quia affirmatio falsa est, necnon erit bellum navale, quia negatio. Sed
hanc ineptiam nec animus sibi ipse fingere potest. Quis enim umquam dixerit rem
aliquam ex necessitate nec esse nec non esse? Quod ille scilicet dicit, qui
dicit utrasque propositiones in futuro falsas exsistere. QUAE ERGO CONTINGUNT
INCONVENIENTIA HAEC SUNT ET HUIUSMODI ALIA, SI OMNIS AFFIRMATIONIS ET
NEGATIONIS VEL IN HIS QUAE IN UNIVERSALIBUS ƿ DICUNTUR UNIVERSALITER VEL IN HIS
QUAE SUNT SINGULARIA NECESSE EST OPPOSITARUM HANC ESSE VERAM, ILLAM VERO FALSAM,
NIHIL AUTEM UTRUMLIBET ESSE IN HIS QUAE FIUNT SED OMNIA ESSE VEL FIERI EX
NECESSITATE. QUARE NON OPORTEBIT NEQUE CONSILIARI NEQUE NEGOTIARI, QUONIAM SI
HOC FACIMUS, ERIT HOC, SI VERO HOC, NON ERIT. NIHIL ENIM PROHIBET IN
MILLENSIMUM ANNUM HUNC QUIDEM DICERE HOC FUTURUM ESSE, HUNC VERO NON DICERE.
QUARE EX NECESSITATE ERIT QUODLIBET EORUM VERUM ERAT DICERE TUNC. Omnia in
futuro vel vera vel falsa esse definite in propositionibus arbitrantes
impossibilitas ista consequitur: nihil enim neque ex libero voluntatis arbitrio
neque ex aliqua possibilitate, neque ex casu quidquam fieri potest, si omnia
necessitati subiecta sunt. Quamquam quidam non dubitaverint dicere omnia ex
necessitate et quibusdam artibus conati sunt id quod in nobis est cum rerum
necessitate coniungere. Dicunt enim quidam, quorum sunt Stoici, ut omnia
quaecumque fiunt fati necessitate proveniant, et omnia quao fatalis agit ratio
sine dubio necessitate contingere. Sed illa esse sola in nobis et ex voluntate
nostra, quaecumque per voluntatem nostram et per nos ipsos vis fati complet ac
perficit. Neque enim, inquiunt, voluntas nostra in nobis est sed idem volumus
idemque nolumus, quidquid fati necessitas imperavit, ut voluntas quoque nostra
ex fato pendere ƿ videatur. Ita, quoniam per voluntatem nostram, quaedam ex
nobis fiunt et ea quae fiunt in nobis fiunt quoniamque voluntas ipsa ex
necessitate fati est, etiam quae nos voluntate nostra facimus, quod necessitas
imperavit ea, ipsa impulsi facimus necessitate. Quare hoc modo significationem liberi
arbitrii permutantes necessitatem et id quod in nobis est coninugere
impossibiliter et copulare contendunt. Illud enim in nobis est liberum
arbitrium, quod sit omni necessitate uacuum et ingenuum et suae potestatis,
quorumdamque nos domini quodammodo sumus vel faciendi vel non faciendi. Quod si
voluntatem quoque nostram fati nobis necessitas imperet, in nobis voluntas ipsa
non erit sed in fato, nec erit liberum arbitrium sed potius seruiens
necessitati. Unde fit ut, qui omnes actus eventnum necessitate constringunt,
dicant per hoc poplitem quoque nos non flectere, nisi fatalis necessitas
iusserit, caput quoque non scalpere, quare nec lauare, quare nec agere aliquid.
His etiam adiciam vel aliquid feliciter vel aliquid infeliciter facere vel
pati. Unde fit ut neque casum neque liberum arbitrium nec possibile in rebus
ullum esse contendant, quamuis liberum destruere metuentes arbitrium aliam ei
fingant significationem, per quam nihilominus libera hominis voluntas
euertitur. Aristotelica vero auctoritas ita haec in rebus posita et constituta
esse confirmat, ut non exponat nunc, quid sit casus quidue possibile quidue in
nobis, nec ea esse in rebus ƿ probet atque demonstret sed in tantum apud illum
haec in rebus esse manifestum est, ut opinionem, qua quis arbitratur
enuntiationes in futuro omnes esse veras, per hoc impossibilem esse dicat, quod
casum et possibilitatem liberumque euertat arbitrium. Haec enim ita constituta
in rebus putat, ut non de his ulla opus sit demonstratione sed impossibilis
ratio iudicetur, quaecumque vel possibile vel casum vel id quod in nobis est
conatur euertere. Et casum quidem quemadmodum definita in propositionibus
futuris veritas destruat supra monstravit. Nunc autem quemadmodum eadem ipsa
veritas definita futurarum et contingentium propositionum tollat liberi
arbitrii facultatem maxima vi argumentationis exsequitur dicens: huiusmodi
cuncta contingere impossibilia, si quis unam enuntiationis partem definite veram
vel falsam esse confingat. Sed nos secuti Porphyrium, cum huius disputationis
expositionem coepimus, id quod prius dixit IN SINGULARIBUS ET FUTURIS ob hoc
dixisse praediximus, quod facilior sit intellectus disputationis, si haec prius
in singularibus perspicerentur. De quibus singularibus diligentissime praelocutus nunc de
universalibus universaliter praedicatis et quae in his fiunt contradictiones
loquitur. Ita enim dicit: SI OMNIS AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS VEL IN HIS QUAE
IN UNIVERSALIBUS DICUNTUR UNIVERSALITER VEL IN HIS QUAE SUNT SINGULARIA NECESSE
EST OPPOSITARUM HANC ESSE VERAM, ILLAM VERO FALSAM. Alexander autem in
singularibus et futuris dixisse eum arbitratur, tamquam si diceret in his
futuris ƿ quae in generatione et corruptione sunt. Sunt enim quaedam futura
quae in generatione et corruptione non sunt, ut quod de sole vel de luna vel de
caeteris caelestibus pronuntiatur. Haec vero, quae sunt in rebus his quarum est
et nasci et corrumpi natura, unam semper non necesse est veram esse, alteram
falsam. Sed neutram ego improbo expositionem, utraeque enim veracissima ratione
firmantur. Omnis autem sensus talis est, quo necessitatem solam in rebus
imperare destruit Aristoteles: omne quod natura est non frustra est; consiliari
autem homines naturaliter habent; quod si necessitas in rebus sola dominabitur,
sine causa est consiliatio; sed consiliatio non frustra est, natura enim est:
non igitur potest in rebus cuncta necessitas. Ordo autem se sit habet: QUAE
ERGO, inquit, CONTINGUNT INCONVENIENTIA HAEC SUNT ET HUIUSMODI ALIA, scilicet
quoniam qui est in rebus casus euertitur, alia vero quoniam possibilitas et
liberi arbitrii voluntas amittitur. Et haec quomodo contingunt ipse secutus est
dicens: SI OMNIS AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS VEL IN HIS QUAE IN UNIVERSALIBUS
DICUNTUR UNIVERSALITER VEL IN HIS QUAE SUNT SINGULARIA NECESSE EST OPPOSITARUM
HANC ESSE VERAM, ILLAM VERO FALSAM, NIHIL AUTEM UTRUMLIBET ESSE IN HIS QUAE
FIUNT SED OMNIA ESSE VEL FIERI EX NECESSITATE. Tunc enim inconvenientia illa contingunt, si omnis
affirmatio et negatio definite vera vel falsa est sive in his contradictionibus
quae in universalibus angulariter fiunt sive in singularibus. Tunc enim nihil
est utrumlibet sed ex necessitate omnia, quoniam veritatem et falsitatem
propositionum rerum eventus ex necessitate consequitur. Quare ut ipse ait non
oportebit neque consiliari neque negotiari, quoniam si hoc facimus, erit hoc,
si vero hoc, non erit. Euertitur enim consiliatio, si frustra est, frustra
autem eam esse dicit, quisquis in rebus solam ponit fati necessitatem. Cur enim
quisque consilium habeat, si nihil ex eo quod consiliatur efficiet, cum
administret cuncta necessitas? Quare non oportebit consiliari vel, si quis
consiliatur, negotiari non debet. Negotiari autem est actu aliquid et negotio
agere, non lucrum sed aliquam causam vel actum. Nihil enim ipse per actum suum
consiliumque expediet, nisi fati necessitas inbet. Docuit autem quid esset
consiliatio per hoc quod ait: QUONIAM SI HOC FACIMUS, ERIT HOC, SI HOC, NON
ERIT. Ita enim semper fit consiliatio, ut si sit Scipio, ita consiliabitur: si
in Africam exercitum ducam, cladem Hannibalis ab Italia removebo: sin vero non
ducam, non eripietur Italia. Hoc est enim dicere: si hoc facio, ut si in
Africam exercitum ducam, erit hoc, id est eripietur Italia: sin vero hoc, id
est si hic mansero, non erit hoc, non eripietur Italia. Et in aliis omnibus
rebus eodem modo. Simul autem monstravit in consiliis non esse necessitatem. Si
enim hoc, inquit, faciam, erit hoc, et si hoc, non erit. Quod si necessitas in
rebus esset, sive hoc quis faceret sive non faceret, quod necesse esset
eveniret. Quare quod consilii ratione fit non fit violentia necessitatis.
Adiunxit ƿ autem ei quod est consiliari NEQUE NEGOTIARI et est ordo hoc modo: QUARE
NON OPORTEBIT NEQUE CONSILIARI, QUONIAM SI HOC FACIMUS, ERIT HOC, SI VERO HOC,
NON ERIT (NIHIL ENIM PROHIBET IN MILLEN SI MUM ANNUM HUNC QUIDEM DICERE HOC
FUTURUM ESSE, HUNC VERO NON DICERE. QUARE EX NECESSITATE ERIT QUODLIBET EORUM
VERUM ERAT DICERE TUNC) NEQUE NEGOTIARI id est actum incipere atque negotium
gerere. Prior enim est
consiliatio, posterius negotium sed negotium post consiliationem posuit et
cuncta quae ad consiliationis naturam addi oportebat post negotiationis
interpositionem subdidit. Est
autem hoc modo: si omnia, inquit, necessitas agit, non oportet consiliari,
quoniam si hoc facimus proveniet nobis hoc, si vero hoc facimus, non proveniet.
Nihil enim prohibet frustra unum dicere, alterum negare dicentem: si hoc
facimus, erit hoc aut non erit. Quod enim eventurum est fiet, sive ille per
consilium coniectet hoc posse fieri, si quid aliud fecerit, sive ille neget hoc
posse fieri, si hoc quod dixit faciat. Ex necessitate enim futurum est quidquid unus ipsorum
verum dixerit. Quod si consiliari omnino non oportet,
nec negotiari oportebit id est nullum incipere negotium. Sive enim quis
incipiat sive non incipiat, quod ex necessitate est sine ulla dubitatione
proveniet. Quare nihil alter homo altero distabit homine. Eo enim meliores
homines ƿ iudicamus, quod potiores sunt in consilio. Sed ubi consiliatio
frustra est cuncta necessitate faciente, homines quoque inter se nihil
differunt. Ipsa enim consiliatio nil differt utrum bona an mala sit, cum
proventus necessitas in fati administratione consistat. Quare si boni consilii
homines laude digni sunt, mali consilii vituperatione, non aliter hoc erit
iuste, nisi malus actus malumque consilium et e contra bonum in nostra sit
potestate et non in fato. Cum enim nulla ex necessitate constringitur eventus
rei, tunc et liberum voluntatis arbitrium, ut non sit fatali seruiens
necessitati. Ergo neque qui in hoc mundo simplices rerum ordines posuerunt
recipiendi sunt et hi qui in permixta hac mundana mole non permixtas quoque
actuum causas accipiunt repudiandi. Nam neque qui casu omnia evenire dicunt
recte arbitrantur neque qui omnia necessitatis violentia fingunt sana opinione
tenentur neque omnia ex libero arbitrio esse manifestum est sed horum omnium et
causae mixtae et eventus. Sunt enim quaedam ex casu, sunt aliqua ex
necessitate, quaedam etiam videmus libero teneri iudicio. Et actuum quidem
nostrorum voluntas in nobis est. Nostra enim voluntas domina quodammodo est
nostrorum actuum et totius vitae rationis sed non ƿ eodem modo eventus quoque
in nostra est potestate. Pro alia namque re aliquid ex libero arbitrio
facientibus ex isdem veniens causis casus interstrepit. Ut cum scrobem deponens
quis, ut infodiat vitem, si thesaurum inveniat, scrobem quidem deponere ex
libero venit arbitrio, invenire thesaurum solus attulit casus, eam tamen causam
habens casus, quam voluntas attulit. Nisi enim foderet scrobem, thesaurus non
esset inventus. Quidam autem eventus nostris voluntatibus suppetit, quosdam
impedit quaedam violenta necessitas. Prandere enim vel legere et alia huiusmodi
sicut ex nostra voluntate sunt, ita quoque eorum saepe ex nostra voluntate
pendet eventus. Quod si nunc imperare Persis velit Romanus, arbitrium quidem
voluntatis in ipso est sed hunc eventum durior necessitas retinet et ad
perfectionem uetat adduci. Itaque omnium rerum et casus et voluntas et necessitas
dominatur nec una harum res in omnibus ponenda est sed trium mixta potentia.
Unde fit ut peccantium consideretur magis animus potius quam eventus et
puniatur animus non perfectio, idcirco quod voluntas quidem nobis libera est
sed aliquotiens perfectionis ordo retinetur. Quod si omnia vel casu vel
necessitate fierent, nec laus digna bene facientibus nec ultio delinquentibus
nec leges ullae essent iustae, quae aut bonis praemia aut malis restituerent
poenas. Venio nunc ad illud, quod multis
quaeritur modis, an divinatio maneat, si non omnia in rebus ex necessitate
contingunt. Nam quod in vera praedictione est, ƿ idem est in scientia, et sicut
cum quis verum praedicit quod vere praedicitur esse necesse est, ita quod quis
futurum novit illud futurum esse necesse est. Sed divinatio non omnia ut ex
necessitate futura pronuntiat atque idcirco frequenter ita divinatur, quod
facillime in ueterum libris agnoscitur: hoc quidem eventurum est sed si hoc fit
non eveniet, quasi intercidi possit et alio modo evenire. Quod si ita est,
necessitate non evenit. Utrum autem, si omnia futura sciat deus, omnia esse
necesse est, ita quaeramus. Si quis dicat dei scientiam de futuris eventuum
subsequi necessitatem, is profecto conversurus est, si omnia necessitate non
contingunt, omnia deum scire non posse. Nam si scientiam dei sequitur eventuum
necessitas, si eueutuum necessitas non sit, divina scientia perimitur. Et quis
tam impia ratione animo torqueatur, ut haec de deo dicere audeat? Sed fortasse
quis dicat, quoniam evenire non potest, ut deus omnia futura non noverit, hinc
evenire ut omnia ex necessitate sint, quoniam deo notitiam rerum futurarum
tollere nefas est. Sed si quis hoc dicat, illi videndum est, quod deum dum
omnia scire conatur efficere omnia nescire contendit. Binarium enim numerum
esse imparem si quis se scire proponat, non ille noverit sed potius nescit. Ita
quod non est potentiae nosse se id ƿ arbitrari nosse potius impotentiae est.
Quisquis ergo dicit deum cuncta nosse et ob hoc cuncta ex necessitate esse
futura, is dicit deum ex necessitate eventura credere, quaecumque ex
necessitate non eveniunt. Nam si omnia ex necessitate eventura novit deus, in
notione sua fallitur. Non enim omnia ex necessitate eveniunt sed aliqua
contingenter. Ergo si quae contingenter eventura sunt ex necessitate eventura
noverit, in propria providentia falsus est. Novit enim futura deus non ut ex
necessitate evenientia sed ut contingenter, ita ut etiam aliud posse fieri non
ignoret, quid tamen fiat ex ipsorum hominum et actuum ratione persciscat. Quare
si quis omnia ex necessitate fieri dicat, deo quoque benivolentiam subripiat
necesse est. Nihil enim illius benignitas parit, quandoquidem cuncta necessitas
administrat, ut ipsum dei benefacere ex necessitate quodammodo sit et non ex
ipsius voluntate. Nam si ex ipsius voluntate quaedam fiunt, ut ipse nulla
necessitate ciaudatur, non omnia ex necessitate contingunt. Quis igitur tam
impie sapiens deum quoque necessitate constringat? Quis omnia ex necessitate
fieri dicat, ista quoque vis impossibilitatis eveniet? Quare ponendum in rebus est casu
quaedam posse et voluntate effici et necessitate constringi et ratio, quae
utrumuis horum subruit, impossibilis iudicanda est. Non igitur immerito
Aristoteles ad impossibilem rationem perducit dicens et possibilitatem et casum
et liberum arbitrium deperire, quod fieri nequit, si omnium futurarum ƿ
enuntiationum una semper vera est definite, falsa semper altera definite. Harum
enim veritatem et falsitatem necessitas consequitur, quae et casum de rebus et
liberum subiudicat arbitrium. Unde nunc quoque idem repetens dicit: nihil
impedire, utrum aliquis ante mille annos dicat aliquid futurum esse an alius
neget. Non enim secundum dicere vel negare
cuncta facienda sunt vel non facienda sed si necesse est dicentem vel negantem
res quoque affirmatas vel negatas subsequi, [etiam si illi non dicant] quae
illis dicentibus evenire necesse erat, etiam non dicentibus evenire necesse
est. Dicit autem hoc modo: AT VERO NEC HOC DIFFERT, SI ALIQUI DIXERUNT
CONTRADICTIONEM VEL NON DIXERUNT; MANIFESTUM EST ENIM, QUOD SIC SE HABENT RES,
ET SI HIC QUIDEM AFFIRMAVERIT, ILLE VERO NEGAVERIT; NON ENIM PROPTER NEGARE VEL
AFFIRMARE ERIT VEL NON ERIT NEC IN MILLENSIMUM ANNUM MAGIS QUAM IN QUANTOLIBET
TEMPORE. QUARE SI IN OMNI TEMPORE SIC SE HABEBAT, UT UNUM verE DICERETUR, NECESSE
ESSET HOC FIERI ET UNUMQUODQUE EORUM QUAE FIUNT SIC SE HABERET, UT EX
NECESSITATE FIERET. QUANDO ENIM VERE DICIT QUIS, QUONIAM ERIT, NON POTEST NON
FIERI ET QUOD FACTUM EST VERUM ERAT DICERE SEMPER, QUONIAM ERIT. Eventus
necessariarum rerum Aristoteles non ex praedicentium veritate sed ex ipsarum
rerum natura considerans inquit: licet necesse sit, quisquis de re aliqua vera
praedixerit, rem quam ante praenuntiaverit evenire, non tamen idcirco rerum
necessitas ex praedictionis veritate pendet sed divinandi veritas ex rerum
potius necessitate perpenditur. Non enim idcirco esse necesse est, quoniam
verum aliquid praedictum est sed quoniam necessario erat futurum, idcirco de ea
re potuit aliquid vere praedici. Quod si ita est, eveniendi rei vel non eveniendi
non est causa is qui praedicit futuram esse vel negat. Non enim affirmationem
et negationem esse necesse est sed idcirco ea esse necesse est quae futura
sunt, quoniam in natura propria quandam habent necessitatem, in quam si quis
incurrerit, verum est quod praedicit. Ergo si quaecumque nunc facta sunt verum
de his fuisset dicere quoniam erunt, sive ille dixisset sive non dixisset, haec
quae nunc facta sunt erant ex necessitate futura. Non enim propter dicentem vel
negantem in rebus necessitas est sed propter rerum necessitatem veritas in
praenuntiatione vel falsitas invenitur. Quare si etiam ea quae nunc facta sunt
vere potuissent praedici quoniam erunt et his ita positis rem necesse esset
evenire, sive illi praedicerent sive non praedicerent, necesse est omne quod
fit ex necessitate es se futurum et nihil omnino utrumlibet ƿ in rebus est.
Namque si nihil necessitatem rerum adivuat divinatio et nihil interest, utrum
quis praedicat futurum esse aliquid an neget an nullus omnino aliquid nec in
affirmatione nec in negatione praedicat, manifestum est quoniam nec de eo ulla
distantia est, sive quis ante quamlibet multum tempus aliquid eventurum vere
esse praedixerit sive ante quamlibet paucos dies vel horas vel momenta. Nihil
enim interest: sive enim quis ante mille annos praediceret, quod ex necessitate
esset futurum, sive ante annum vel mensem vel diem vel horam vel momentum, de
necessitate rei eventurae nihil moveret. Quod enim nihil interesset utrum
praediceretur an non praediceretur, nihil quoque interest an iuxta praedicatur
an longius. Quod si haec ita sunt et omnia quaecumque evenerunt futura fuisse
necesse est, totum liberum arbitrium perit, totus casus absumitur, rerum
possibilitas praeter necessitatem omnis excluditur. Simul autem Aristoteles
praenuntiationem eventumque coniungens rerum necessitatem ex ipsa propositionum
veritate confirmat dicens: si haec ita sunt, ut in omni tempore sic se haberet
unumquodque quod factum est, ut hoc ipsum vere praediceretur, NECESSE ESSET HOC
FIERI, id est necesse esset quod praedictum vere est evenire. Unumquodque enim
eorum quae fiunt et verepraedicuntur sic se habet, ut ex necessitate fiat. Hoc
autem cur fiat haec ratio est: quod enim vere quis dicit, fieri necesse est.
Illa enim veritas ex rerum ƿ necessitate procreatur. Quod si etiam id quod
factum est veraciter praenuntiaretur futurum, nulla esset dubitatio omnia ex
necessitate provenire. Quod si hoc, inquit, est impossibile (videmus enim
quasdam res ex principio liberi arbitrii et ex nostrorum actuum fonte descendere),
quid dubitamus frivolam rationem omnium necessitatis excludere nec dilectum
humanae vitae interpositione necessitatis absumere? Quae enim erit ulla
discretio inter homines, si liberi arbitrii iudicium perit? Cur postremum leges conditae,
cur publice iura responsa sunt? Cur instituta moresque, publici et privati
actus constitutionibus principum et iudiciorum nexibus continentur, si certum
est nihil humanis licere propositis? Frustra enim cuncta sunt, si liberum
arbitrium non est. Leges enim et caetera ad continendos animos hominum conditas
scimus. Quod si se ipsi animi non regunt et eos aliqua quaedam violentia
necessitatis impellit, dublum non est quin uacuae istae leges sint, quae nihil
sponte facientibus proponuntur. Sed haec quam sint impossibilia ipse
Aristoteles probat, cuius recta sententia neque casum neque necessitatem neque
possibilitatem in utraque parte naturae neque liberum tollit arbitrium sed
cuncta permiscens rebus pluribus mundum compositum non arbitratur simplici vel
casu vel necessitate vel liberae voluntatis iudicio contineri. QUOD SI HAEC NON
SUNT POSSIBILIA: VIDEMUS ENIM ESSE PRINCIPIUM FUTURORUM ET AB EO QUOD CONSILIAMUR
ATQUE AGIMUS ALIQUID. Impossibilia, inquit, ista sunt ut omnia ex necessitate
proveniant. Sumus enim quorundam nos ipsi quoque principia et animus noster
ratione formatus actionesque nostrae ea ratione directae quarundam rerum
principium tenent. Sic enim id quod in nobis est habere videmur: nullo extra
impediente vel cogente ad quod nobis videtur ratione iudicante prosilimus. Nec
omnia necessitatibus subripienda sunt. Omnium namque animalium genus in eo quod
animalia sunt subiectum est aliud naturae, aliud caelestibus siderum cursibus,
aliud rationi quoque mentis et animi cogitationi. Arbores namque et animalia
irrationabilia illae quidem tantum naturae subiectae sunt, pecudes vero etiam
caelestium decretis. Homines autem et naturae et sideribus et propriae
voluntati subiecti sunt. Multa enim natura dominante vel facimus vel patimur,
ut mortem vel huiusmodi habitudinem corporis. Multa secum rerum ipsarum
necessitas trahit, ut ea quae cum facere velimus, non tamen facere valeamus.
Multa autem dat liberum voluntatis arbitrium, quae nobis volentibus fiunt ut
fierent si velimus. Unde fit ut natura quae motus ƿ est principium et liberi
arbitrii facultate animi ratione participet. Anima vero velut inligata
corporibus, quibus natura dominatur, imaginationibus et cupiditatibus et
iracundiae ardoribus caeterisque, quae afferunt corpora, ex ipsa cui inligata
est natura participat. Cuncti autem
divinae providentiae subiecti ex illa quoque divinorum voluntate pendemus.
Itaque nec caelestium necessitas tota subruitur nec casum disputatio haec de
rebus eliminat et liberum firmat arbitrium. Sed haec maiora sunt quam ut nunc
digne pertractari queant. Sumus igitur nos quoque rerum principia et ex nostris
consiliis atque actibus in rebus plura consistunt. Quod si ea quae per hanc
rationem auferuntur perspicua sunt, quod vero ponitur id est affirmationem et
negationem omnem in futuro veram esse non aeque perspicuum est, cur dubitamus
mendacem subterfugere rationis viam et tenere ea quae cum vera sunt tum
manifesta sunt repudiatis his, quae nec veritate ulla firma sunt nec
perspicuitate clarescunt? ET QUONIAM SUPRA IAM DIXERAT: QUARE NON OPORTEBIT
NEQUE CONSILIARI NEQUE NEGOTIARI, nunc hoc reddidit ad id quod ait CONSILIARI
DICENS ESSE PRINCIPIUM FUTURORUM ET AB EO QUOD CONSILIAMUR; ad id quod ait
NEQUE NEGOTIARI reddidit id quod subiecit ATQUE AGIMUS. Quare tanta brevitate oratio
constricta est, ut in ea teneatur rationis ordinisque necessitas. ET QUONIAM
EST OMNINO IN HIS QUAE NON SEMPER ACTU SUNT ESSE POSSIBILE ET NON, IN ƿ QUIBUS
UTRUMQUE CONTINGIT ET ESSE ET NON ESSE, QUARE ET FIERI ET NON FIERI. ET MULTA
NOBIS MANIFESTA SUNT SIC SE HABENTIA, UT QUONIAM HANC UESTEM POSSIBILE EST
INCIDI ET NON INCIDETUR SED PRIUS EXTERETUR. SIMILITER AUTEM ET NON INCIDI
POSSIBILE EST. NON ENIM ESSET EAM PRIUS EXTERI, NISI ESSET POSSIBILE NON
INCIDI. QUARE ET IN ALIIS FACTURIS, QUAECUMQUE SECUNDUM POTENTIAM DICUNTUR
HUIUSMODI: MANIFESTUM EST, QUONIAM NON OMNIA EX NECESSITATE VEL SUNT VEL FIUNT
SED ALIA QUIDEM UTRUMLIBET ET NON MAGIS VEL AFFIRMATIO VEL NEGATIO, ALIA VERO MAGIS
QUIDEM IN PLURIBUS ALTERUM SED CONTINGIT FIERI ET ALTERUM, ALTERUM VERO MINIME.
Continuus quidem sensus est ex superioribus hoc modo: supra enim ait quod si
haec non sunt possibilia id est ut omnia necessitas administret: videmus enim a
nobis quoddam esse principium futurorum et a nostris actibus atque consiliis:
his illud addidit: quoniamque sunt aliqua quae possibilia quidem sunt esse cum
non sint et non esse cum sint. Haec etiam simul auferuntur, si necessitas in
omnibus dominetur. Et sensus quidem cum superioribus ita coniunctus est, quid
autem habeat argumentationis tota sententia, hoc modo perspiciendum est:
possibile esse dicitur quod in utramque partem facile naturae suae ratione
vertatur, ut et cum non sit possibile sit esse nec cum sit ut non sit res ulla
prohibeat. Ita ergo et quod possibile dicimus a necessitate seiungimus. Aliter
enim dicitur possibile me esse ambulare cum sedeam, aliter solem nunc esse in
sagittario et post paucos dies in aquarium transgredi. Ita enim possibile est
ut etiam necesse sit. Possibile autem dicere solemus, quod et cum non sit esse
possit et cum sit non esse iterum possit. Si quis ergo omnia necessitati subiecerit, ille naturam
possibilitatis intercipit. Tres sunt ergo sententiae de possibilitate. Philo
enim dicit possibile esse, quod natura propria enuntiationis suscipiat
veritatem, ut cum dico me hodie esse Theocriti Bucolica relecturum. Hoc si nil
extra prohibeat, quantum in se est, potest veraciter praedicari. Eodem autem
modo idem ipse Philo necessarium esse definit, quod cum verum sit, quantum in
se est, numquam possit susceptivum esse mendacii. Non necessarium autem idem
ipse determinat, quod quantum in se est possit suscipere falsitatem.
Impossibile vero, quod secundum propriam naturam numquam possit suscipere
veritatem. Idem tamen ipse contingens et possibile unum esse confirmat.
Diodorus possibile esse determinat, quod aut est aut erit; impossibile, quod
cum falsum sit non erit verum; necessarium, quod cum verum sit non erit falsum;
non necessarium, quod aut iam est aut erit falsum. Stoici vero possibile quidem
posuerunt, quod susceptibile esset verae praedicationis nihil his
prohibentibus, quae cum extra sint cum ipso tamen fieri contingunt. Impossibile
autem, quod nullam umquam suscipiat veritatem aliis extra eventum ipsius prohibentibus.
Necessarium autem, quod cum verum sit falsam praedicationem nulla ratione
suscipiat. Sed si omnia ex necessitate fiunt, in Diodori sententiam non rectam
sine ulla dubitatione veniendum est. Ille enim arbitratus est, si quis in mari
moreretur, eum in terra mortem non potuisse suscipere. Quod neque Philo neque
Stoici dicunt. Sed quamquam ista non dicant, tamen si unam partem
contradictionis eventu metiuntur idem Diodoro sentire coguntur. Nam si,
quisquis in mari mortuus est, illum necesse fuit in mari necari, impossibile
eum fuit mortem in terra suscipere. Quod est perfalsum. Atque haec omnia
impossibilia subire coguntur, quicumque cum definite alteram contradictionis
partem in futuro veram esse contendunt, solam necessitatem in rebus esse
dicunt. Neque enim, si quis naufragio periit in pelago, idcirco si numquam
navigasset immortalis in terra futurus fuisset. At ergo non ex eventu rerum sed
ex natura eventus ipsos suscipientium propositionum contradictiones indicandae
sunt. Si enim mihi omnia nunc suppeditent ut Athenas eam, etiamsi non uadam,
posse me tamen ire manifestum est; et cum vero potuisse non ire, id quoque apud
eos qui eventus ex rerum natura recta ratione diiudicant indubitatum est. ƿ Non
ergo id est possibile ut sit necessarium sed quamquam quod necessarium est
possibile sit; est tamen alia quaedam extrinsecus possibilitatis natura, quae
et ab impossibili et a necessitate seiuncta sit. Aristoteles enim hanc habet
opinionem de his quae semper esse necesse est. Ea enim putat nullam habere ad
contraria cognationem: ut nix quoniam semper est frigida numquam calori
coniuncta est. Ignis quoque numquam frigori cognatus est, idcirco quod semper
in frigoris contrarietate versatur id est in calore. Omnia ergo quaecumque sunt
necessaria nullam ad contraria earum qualitatum, quas ipsa retinent, habent
cognationem. Quod si quam cognationem haberet ignis ad frigus, frustra esset
illa cognatio numquam igne in frigus qualitatem vertente. Sed novimus nihil
proprium natum frustra naturam solere perficere. Ergo illa sint posita
necessaria quaecumque ad contraria nullam habent cognationem. Quaecumque autem
habent illa sunt non necessaria sed quoniam ad utramque partem contrarietatis
naturali quadam cognatione videntur esse coniuncta, idcirco in utraque parte
eorum eventus possibilis est: ut lignum hoc potest quidem secari sed nihilo
tamen minus habet ad contraria cognationem, potest enim non secari, et aqua
potest quidem calescere sed nihil eam prohibet frigori quoque esse coniunctam.
Et universaliter dicere ƿ est: quaecumque neque semper sunt neque semper non
sunt sed aliquotiens sunt, aliquotiens non sunt, ea per hoc ipsum quod sunt et
non sunt habent aliquam ad contraria cognationem. Haec autem impossibilium et
necessariorum media sunt. Impossibile enim numquam esse potest, necessarium
numquam non esse: inter haec propria quorundam natura est, quae horum
utrorumque sit media, quae et esse scilicet possit et non esse. Ergo hoc nunc
dicit: videmus, inquit, IN HIS QUAE NON SEMPER ACTU SUNT (illa autem non semper
actu sunt, quae ad utraque contraria habent cognationem: ignis semper actu
calidus est, aqua vero non semper) quocirca videmus IN HIS QUAE NON SEMPER ACTU
SUNT esse quaedam possibilia et non, id est ut et sint et non sint. Quod in his evenit IN QUIBUS
UTRUMQUE CONTINGIT ID EST ET ESSE ET NON ESSE, ut aquam et esse calidam et non
esse calidam, fieri quoque calidam et non fieri. Multaque nobis perspicua sunt
ita sese habentia, ut in utraque parte eventus sine ullo alicuius rei
impedimento vertatur, ut uestem quam possibile est quidem secari sed fortasse
ita contingit, ut non ante ferro dividatur, quam eam exterat uetustas. Et hoc
fieri potest, ut quaelibet uestis non ferro potius minutatim eat quam usu ipso
exteratur. Similiter autem non solum eam secari
possibile est. Non enim esset eam prius exteri quam secari, nisi prius
possibile esset non secari. Cum enim ƿ exteritur, non secatur. Hoc autem in
quibus eveniat universaliter monstrat. Evenit hoc enim, inquit, in facturis.
Facturae autem sunt, in quibuscumque generatio est atque corruptio. Sive enim
quid natura fiat sive arte, in his a faciendo facturam dixit. In his ergo
facturis alia quidem potestate sunt, alia actu: ut aqua calida quidem est
possibilitate, potest enim fieri calida, frigida vero actu est, est enim
frigida. Hoc autem actu et potestate ex materia venit. Nam cum sit materia
contrarietatis susceptrix et ipsa in se utriusque contrarietatis habeat
cognationem, si ipsa per se cogitetur, nihil eorum habet quae in se suscipit et
ipsa quidem nihil actu est, omnia tamen potestate. Suscipiens autem contraria
quamquam unam habeat contrarietatem, habet tamen et alteram simul sed non actu,
ut in eadem aqua. Huius enim materia et caloris susceptrix est et frigoris sed
cum utrumlibet horum susceperit vel calorem vel frigus, est quidem si ita
contigit, calida, est etiam simul frigida sed non eodem modo. Nam fortasse actu
calida est, frigida potestate. Ergo quod potestate est in rebus ex materia
venit. Alioquin divinis corporibus nihil omnino est potestate sed omne actu: ut
soli numquam est lumen potestate, cui quidem nulla obscuritas, vel toto caelo
nulla quies. Ita sese ergo habent ex materia ut omnia ipsa essent potestate,
nihil autem actu, arbitratu ƿ naturae, quae in ipsa materia singulos pro
ratione distribuit motus et singulas qualitatum proprietates singulis materiae
partibus ponit, ut alias quidem natura ipsa necessarias ordinarit, ita ut quam
diu res illa esset eius in ipsa proprietas permaneret, ut igni calorem. Nam quamdiu ignis est, tamdiu
ignem calidum esse necesse est. Aliis vero tales qualitates apposuit, quibus
carere possint. Et illa quidem necessaria qualitas informat uniuscuiusque
substantiam. Illa enim eius qualitas cum ipsa materia ex natura coniuncta est.
Istae vero aliae qualitates extra sunt, quae et admitti possunt et non admitti.
Atque hinc est generatio et corruptio. Ex natura igitur et ex materia ista in
rebus possibilitas venit. Qua in re casus quoque aliquando subrepit, quae est
indeterminata causa et sine ulla ratione cadens. Neque enim natura est quae
frustra nil efficit nec arbitrium liberum quod in iudicio et ratione consistit
sed extra est casus, qui propter aliam rem quibusdam factis ipse subitus et
improvisus exoritur. Ex hac autem
possibilitate etiam illa liberi arbitrii ratio venit. Si enim non esset fieri
aliquid possibile sed omnia aut ex necessitate essent aut ex necessitate non
essent, liberum arbitrium non maneret. Recte igitur nec omnia casu ut Epicurus
nec necessitate omnia ut ƿ Stoicus nec rursus omnia libero arbitrio fieri
proposuit sed cuncta permiscens in permixto mundo permixtas quoque rerum causae
esse proposuit, ut aliae quidem ex necessitate, aliae vero casu vel libero
arbitrio vel postremo possibilitate contingerent. Quorum omnium unum nomen est
utrumlibet, vel in casu vel in voluntate vel in possibilitate. Sed horum
divisionem facit. Nam eorum quae sunt utrumlibet alia sunt quae aequaliter se
ad affirmationem et negatio. Nem habent, ut est lecturum me esse hodie Vergilium et
non lecturum: utroque enim modo utrumque est. Hoc est enim quod ait ET NON
MAGIS VEL AFFIRMATIO VEL NEGATIO. Aequaliter enim et possum legere Vergilium
nunc et possum non legere. Alia
vero sunt quae non se aequaliter habeant sed quamquam in una re frequentius
eveniat, non tamen prohibitum est in altera provenire, ut in eo quod est
hominem in senecta canescere. In pluribus quidem hoc contingit sed CONTINGIT FIERI ET
ALTERUM, id est ut non canescat, alterum vero minime, id est ut canescat. Ita
igitur et ex possibilitate et ex casu et ex libero arbitrio contradictionem in
una parte de futuro definite non esse veram vel falsam firmissima et
validissima argumentatione constituit. His autem adicit hoc: IGITUR ESSE QUOD
EST, QUANDO EST, ET NON ESSE QUOD NON EST, QUANDO NON EST, NECESSE EST; SED NON
QUOD EST OMNE NECESSE EST ESSE NEC QUOD NON EST NECESSE EST NON ESSE. NON ENIM
IDEM EST OMNE QUOD EST ESSE NECESSARIO, QUANDO EST, ET SIMPLICITER ESSE EX
NECESSITATE. Duplex modus necessitatis ostenditur: unus qui cum alicuius
accidentis necessitate proponitur, alter qui simplici praedicatione profertur.
Et simplici quidem praedicatione profertur, cum dicimus solem moveri necesse
est. Non enim solum quia nunc movetur sed quia numquam non movebitur, idcirco in
solis motu necessitas venit. Altera
vero quae cum conditione dicitur talis est: ut cum dicimus Socratem sedere
necesse est cum sedet, et non sedere necesse est cum non sedet. Nam cum idem
eodem tempore sedere et non sedere non possit, quicumque sedet non potest non
sedere, tunc cum sedet: igitur sedere necesse est. Ergo quando quis sedet tunc
cum sedet eum sedere necesse est. Fieri enim non potest ut cum sedet non
sedeat. Rursus quando quis non sedet, tunc cum non sedet, eum non sedere
necesse est. Non enim potest idem non sedere et sedere. Et potest ista esse cum
conditione necessitas, ut cum sedet aliquis, tunc cum sedet, ex necessitate
sedeat, et cum non sedet, tunc cum non sedet, ex necessitate non sedeat. Sed
ista cum conditione quae proponitur necessitas non illam simplicem secum trahit
(non enim quicumque sedet simpliciter eum sedere necesse est sed cum adiectione
ea quae est tunc cum sedet), sicut solem dicimus non necesse esse tunc moveri,
cum movetur, nec hoc addimus, ut solem moveri necesse sit cum movetur sed
tantum simpliciter dicimus solem moveri necesse est. Et haec necessitas simplex
de sole dicta veritatem in oratione perficiet. At vero illa quae cum conditione
dicitur, ut cum dicimus Socratem sedere necesse est, tunc cum sedet, id ƿ quod
proponimus tunc cum sedet et hanc conditionem temporis si a propositione
dividamus, de tota propositione veritas perit. Non enim possumus dicere quoniam
Socrates ex necessitate sedet. Potest enim et non sedere. Habet enim quandam
convenientiam et cognationem potestas Socratis sicut ad sedendum sic etiam ad
non sedendum. Ergo id quod dicimus ex necessitate Socraten sedere, tunc cum
sedet, ad accidens respicientes proponimus. Nam quoniam accidit Socrati sedere
et eo tempore quo accidit ei non accidisse non potest (sic enim fiet ut eidem
eadem res et accidat et non accidat uno eodemque tempore, quod impossibile
est), idcirco accidens eius inspicientes dicimus necesse esse Socraten sedere
sed non simpliciter sed tunc cum sedet. Et sicut Aethiopem dicere simpliciter
esse candidum falsum est, verum tamen in aliquo esse candidum (in oculis enim
illi vel in dentibus candor est), ita quoque falsum dicere Socraten ex
necessitate sedere simpliciter, verum autem est hanc necessitatem in aliquo
quodam tempore, non simpliciter praedicare, ut dicamus tunc cum sedet.
Quemadmodum enim in sole dicimus, quoniam solem moveri necesse est,
simpliciter, si ita dicamus Socraten sedere necesse est, falsum est. Sin vero
marmoreum Socraten dicamus, quoniam Socraten marmoreum sedere necesse est, si
fortasse sedens formatus sit, verum est et simpliciter de tali Socrate
necessitas poterit praedicari. De ipso autem Socrate simpliciter ƿ talis
necessitas non dicitur. Neque enim fieri potest, ut Socrates ex necessitate
sedeat, nisi forte cum sedet. Tunc enim cum sedet, quoniam sedet et non potest
non sedere, ex necessitate sedet. Alioquin non simpliciter ex necessitate sedet
sed contingenter, potest enim surgere. Quod autem ex necessitate simpliciter
est, illam permutare non potest necessitatem: ut quoniam simpliciter solem moveri
necesse est, sol stare nulla ratione potest. Hoc igitur dicit Aristoteles:
omne quod est, quando est, et omne quod non est, quando non est, esse cum
conditione et non esse necesse est sed non sine conditione aut esse aut non
esse simpliciter. Haec enim illis solis necessitatibus attributa sunt quaecumque
nullius potentiae aut cognationis ad opposita sunt, ut sol ad quietem vel ignis
ad frigus. Neque enim idem est, inquit Aristoteles, ex necessitate esse
aliquid, quando est, in conditione vel non esse, quando non est, et simpliciter
dicere omne ex necessitate esse vel non esse. Illud enim conditio verum fecit,
in hoc simplicitatis natura effecit veritatem. SIMILITER AUTEM, inquit, ET IN
EO QUOD NON EST. Etiam in eo quod non est idem est: non omne quod non est non
esse necesse est sed tunc cum non est tunc non esse necesse est, et hoc in
conditione rursus, non simpliciter. Duabus igitur his necessitatibus
demonstratis, una conditionali, altera simplici, nunc ad contradictionem rursus
de futuro contingentemque reuertitur. ET IN CONTRADICTIONE EADEM RATIO. ESSE QUIDEM VEL NON ESSE OMNE NECESSE EST ET FUTURUM
ESSE VEL NON; NON TAMEN DIVIDENTEM DICERE ALTERUM NECESSARIO. DICO AUTEM
NECESSE EST QUIDEM FUTURUM ESSE BELLUM NAVALE CRAS VEL NON ESSE FUTURUM SED NON
FUTURUM ESSE CRAS BELLUM NAVALE NECESSE EST VEL NON FUTURUM ESSE, FUTURUM AUTEM
ESSE VEL NON ESSE NECESSE EST. QUARE QUONIAM SIMILITER ORATIONES VERAE SUNT QUEMADMODUM
ET RES, MANIFESTUM EST QUONIAM QUAECUMQUE SIC SE HABENT, UT UTRUMLIBET SINT ET
CONTRARIA IPSORUM CONTINGANT NECESSE EST SIMILITER SE HABERE ET
CONTRADICTIONEM. QUOD CONTINGIT IN HIS, QUAE NON SEMPER
SUNT ET NON SEMPER NON SUNT. Planissime quam sententiam haberet de
contingentibus propositionibus et futuris exposuit dicens: in his totam quidem
contradictionem dictam unam quamlibet partem habere veram alteram falsam sed
non ut aliquis dividat atque respondeat hanc quidem ex necessitate veram esse,
illam vero ex necessitate alteram falsam: ut in eo quod dicimus: Sol
occidit Sol hodie non occidit facillime in his aliquis dividens
dicit, quoniam solem hodie occidere ex necessitate verum est, non occidere ex
necessitate falsum. Ita sese enim habet divinorum corporum ratio et natura, ut
in his ƿ nulla cognatio sit ad opposita, atque ideo vel quod sunt ex
necessitate sunt vel quod non sunt ex necessitate non sunt. Ea vero quae in
generatione et corruptione sunt non ita sunt. Habent enim hoc ipso, quod et
gignuntur et corrumpuntur, ad opposita cognationem atque ideo in his non est
unam partem contradictionis assumere et eam necessario esse praedicare et
rursus aliam necessario non esse proponere quamuis totius contradictionis una
quaelibet pars vera sit, altera falsa sed incognite et indefinite, et non
nobis, verum natura ipsa harum rerum quae proponuntur dubitabilis, ut in ea
propositione quae est: Socrates hodie lecturus est Socrates hodie lecturus non
est Totius quidem contradictionis una vera est, una falsa (aut enim
lecturus est aut non lecturus) et hoc confuse in tota oratione perspectum sed
nullus potest dividere et respondere, quoniam vera est lecturum eum esse vel
certe quoniam vera est non eum esse lecturum. Hoc autem non quod audientes de
futuro nesciamus sed quod eadem res et esse possit et non esse. Alioquin si ex
nostra inscientia hoc eveniret et non ex ipsarum rerum variabili et indefinito
proventu, illa rursus impossibilitas contingeret, ut omnia necessitas
administraret. Non enim propter scientiam nostram quod ex necessitate est
eventurum est sed etiam si nos nesciamus, erit tamen alicuius rei eventus
constitutus et indubitatus: illam rem futuram esse necesse est. Ergo quoniam
hoc fieri non potest et ƿ sunt quaedam quae non ex necessitate proveniant sed
contingenter, in his quamquam totius contradictionis in qualibet eius parte
veritas inveniatur aut falsitas, non tamen ut aliquis dividat et dicat hanc
quidem veram esse, illam vero falsam. Quod huiusmodi monstravit exemplo: cras
enim bellum navale fieri aut non fieri necesse est, non tamen ex necessitate
fiet cras aut ex necessitate cras non fiet, ut possit aliquis dividere et
praedicare dicens cras fiet, ut hoc vere dicat et ita ex definito contingat,
vel rursus cras non fiet, et hoc eodem modo proveniat: hoc fieri non potest sed
tantum indefinite quaecumque una pars contradictionis vera est, altera falsa
sed quae evenerit. Eventus autem ipsorum indiscretus est: et illud enim et
illud poterit evenire. Hoc autem idcirco est quoniam non est ex antiquioribus
quibusdam causis pendens rerum eventus, ut quaedam quodammodo necessitatis
catena sit sed potius haec ex nostro arbitrio et libera voluntate sunt, in
quibus est nulla necessitas. Quod si, inquit, itidem ORATIONES VERAE SUNT
QUEMADMODUM ET RES: hoc sumpsit a Platone, qui dixit similiter se habere
orationes rebus et cognatas quodammodo esse in ipsa significatione, si sint res
impermutabiles et ratione stabili permanentes oratio quoque de his vera esset
et necessaria, sin vero esset res quae varietate naturae numquam perpetuo
permaneret in orationibus quoque fixa veritas non esset et nulla per huiusmodi
orationes demonstratio proveniret. Hoc igitur sumens Aristoteles ut optime
dictum sic ait: quoniam, inquit, orationes similiter sese habent quemadmodum
res, manifestum est quoniam quaecumque res ita sunt, ut utrumlibet sint et
contraria ipsorum contingere possint, necesse est ita contradictionem se
habere, quae de illis natura instabilibus atque indefinitis rebus est, ut si
res sint dubitabiles et indefinito variabilique proventu contradictio quoque
quae de his rebus fit variabili indefinitoque proventu sit. Quae autem essent
huiusmodi res, quarum eventus varius indefinitusque constaret, planissime
demonstravit dicens: QUOD CONTINGIT IN HIS, QUAE NON SEMPER SUNT ET NON SEMPER
NON SUNT. Ea enim sunt, in quibus contingit utrumlibet, quae neque semper sunt
(possunt enim corrumpi) neque semper non sunt (possunt enim generari et fieri).
Haec enim sunt quae habent ad opposita cognationem, sicut in ipsa propria
substantia rerum ipsarum eventus docet. Nam esse et non esse oppositum est.
Quod autem non fuit et generatur et fit ex eo quod non fuit est. Habuit igitur
in hoc ad esse et non esse id est ad opposita cognationem. Sin vero idem ipsum
quod est corrumpatur, ex eo quod fuit non erit. Habebit igitur rursus ad
opposita cognationem. Quare et sicut harum quae sunt in generatione et
corruptione rerum proventus indefinitus est, ita quoque et contradictionum
partes, quamquam in tota contradictione una vera sit, altera falsa. Indefinitum
ƿ enim et indiscretum est, quae una harum vera sit, quae altera falsa. HORUM ENIM
NECESSE EST QUIDEM ALTERAM PARTEM CONTRADICTIONIS VERAM ESSE VEL FALSAM, NON
TAMEN HOC AUT ILLUD SED UTRUMLIBET ET MAGIS QUIDEM VERAM ALTERAM, NON TAMEN IAM
VERAM VEL FALSAM. QUARE MANIFESTUM EST, QUONIAM NON EST NECESSE OMNIS
AFFIRMATIONIS VEL NEGATIONIS OPPOSITARUM HANC QUIDEM VERAM, ILLAM VERO FALSAM
ESSE. Docuit supra nos in his quae utrumlibet sunt rebus contradictionis unam
partem non esse definite veram, falsam vero alteram definite: nunc a
frequentiori et a rariori argumentum trahit. Supra namque monstravit esse
quasdam res quae frequentius quidem contingent, non tamen interclusum sit, ut
et opposita aliquando contingent. Contingit enim ut rarius infrequentiusque
contingat. Ergo si in his quaecumque in pluribus eveniunt non necesse est unam
veram esse, alteram falsam (idcirco quod quicumque dixerit hominem in senecta
canescere et hoc ex necessitate esse protulerit mentietur, potest enim et non
canescere): si in his ergo non est definite una vera, altera falsa, in quibus
una res frequentius evenit, rarius altera, multo minus in his in quibus
oppositorum eventus aequalis est. Et verum est quidem dicere, quoniam hoc
contingit frequentius, non tamen omnino quoniam ƿ contingit, idcirco quod,
licet rarius, tamen contingit oppositum. Quod si neque in his quae in pluribus
praedicantur una definite vera est, altera falsa et multo minus in his quorum
aequaliter indiscretus eventus est, manifestum est in futuris et contingentibus
propositionibus non esse unam veram, alteram falsam. Hoc enim in principio ut monstraret
validissima argumentatione contendit. NEQUE ENIM QUEMADMODUM IN HIS QUAE SUNT,
SIC SE HABET ETIAM IN HIS QUAE NON SUNT, POSSIBILIBUS TAMEN ESSE AUT NON ESSE
SED QUEMADMODUM DICTUM EST. Ad divisionem temporum in principio factam totam
reuocat quaestionem. Ait enim prius propositiones eas quae fierent aut in
praesenti aut in praeterito aut in futuro praedicari. Et eas quidem quae de
praeterito vel praesenti dicerentur definitam veritatem vel falsitatem habere,
sive in sempiternis et divinis dicerentur rebus sive in nascentibus atque
morientibus, in quibus utrumlibet contingeret, ut haberent ad opposita
cognationem. In futuris vero, si de divinis quidem
rebus aliquis et in mutabilibus loqueretur, eodem modo unam veram definite,
alteram falsam esse definite. Non enim habere huiusmodi naturas ad opposita
cognationem. In his autem quae in generatione et corruptione essent de futuro
praedicatis vel affirmative vel negative non eundem esse modum veritatis
definitae sed totius quidem contradictionis unam partem veram esse, alteram
falsam, definite autem unam veram, definite alteram falsam minime. ƿ Nunc autem
non utraque tempora posuit, praesens scilicet et praeteritum sed tantum
praesens. Dixit enim: NEQUE
ENIM QUEMADMODUM IN HIS QUAE SUNT, id est in his quae praesentia sunt. Quod
vero ait IN HIS QUAE NON SUNT, POSSIBILIBUS TAMEN ESSE, de futuris loquitur,
quae cum non sint tamen esse possunt. Non enim sic se habet in praesenti
prasdicata propositio, quemadmodum in futuro, in his scilicet quae utrumlibet
sunt et in generatione et in corruptione consistunt. In illis enim id est
praeteritis et praesentibus definite una vera est, altera falsa: in his id est
futuris et contingentibus veritas et falsitas propositionum nulla definitione
constringitur. Sed quoniam de
futuris propositionibus Aristotelicam sententiam quantum facultas fuit
diligenter expressimus, prolixitatem voluminis terminemus. Est quidem
libri huius -- "De interpretatione" apud Latinos, apud Graecos vero
*Peri hermeneias* inscribitur -- obscura orationis series obscurissimis adiecta
sententiis atque ideo non hunc magnis expedissem ƿ voluminibus, nisi etiam nihil
labori concedens quam pote planissime quod in prima editione altitudinis et subtilitatis
omiseram secunda commentatione complorem. Sed danda est prolixitati venia et
operis longitudo libri obscuritate pensanda est. Sunt tamen gradus apud nos
satisfacientes lectorum et diligentiae et fastidio cupientium facillime magna
cognoscere. Huius enim libri post has geminas commentationes quoddam breuarium
facimus, ita ut in quibusdam et fere in omnibus Aristotelis ipsius verbis
utamur, tantum quod ille brevitate dixit obscure nos aliquibas additis
dilucidiorem seriem adiectione faciamus, ut quasi inter textus brevitatem
commentationisque diffusionem medius ingrediatur stilus diffuse dicta colligens
et angustissime scripta diffundens. Atque haec posterius. Nunc autem quoniam ab
Aristotele supra monstratum est in futuro contingentium propositionum veritatem
et falsitatem non stabili neque definita ratione esse divisam et quidquid supra
latissima disputatio complexa est, nunc haec eius intentio est, ut categoricarum
propositionum numerum tradat, quaecumque cum finito vel infinito nomine
simpliciter fiunt. Primo enim volumine dictum est nomen esse ut 'homo',
infinitum vero nomen ut 'non homo'. Praedicativae autem et categoricae
propositiones sunt quae duobus tantum simplicibus terminis constant: hae ƿ sive
cum finito nomine, ut est: Homo ambulat sive cum nomine infinito, ut est:
Non homo ambulat Harum igitur propositionum categoricarum atque
simplicium tradere numerum contendit, quaecumque fiunt adiectione nominis
infiniti. Sed quoniam propositiones omnes aut secundum qualitatem differunt aut
secundum quantitatem (secundum qualitatem, quod haec quidem affirmativa est,
illa vero negativa, secundum quantitatem vero, quod haec quidem plura
complectitur, illa vero pauca): secundum quam differentiam hae propositiones
quae dicunt homo ambulat et rursus non homo ambulat a se differunt? Secundum
qualitatem an secundum quantitatem? Nam quod dico: Homo ambulat
qualitatem quandam substantiae id est hominem ambulare designat et rem
definitam atque substantiam unamque speciem ambulabilem esse pronuntiat, quod
autem dico: Non homo ambulat nominem quidem rem definitam tollo,
innumerabilia vero significo. Quare illa quidem quae dicit: Homo ambulat
secundum qualitatem, quae vero: Non homo ambulat videbitur secundum
quantitatem potius discrepare. An certe illud magis est verius: [ut et] quod
dico: Homo ambulat 'homo' simplex nomen quasi affirmationi est proximum,
quod vero dico: Non homo ambulat 'non homo' infinitum nomen negationis
videtur esse consimile? Sed affirmatio et negatio secundum qualitatem
differunt, haec autem affirmationi sunt negationique similia: qualitate igitur
potius quam ulla discrepant quantitate. An magis illud est verius, quod
quemadmodum ƿ se habet propositio quae dicit Socrates ambulat ad eam quae dicit
guidam homo ambulat, ita sese habet homo ambulat ad eam quae dicit non homo
ambulat? Propositio namque quae est: Quidam homo ambulat si plures
ambulent, necesse est ut vera sit, si autem plures ambulent, ut: Socrates
ambulet non est necesse. Possunt enim plures ambulare et Socrates non
ambulare sed cum plures ambulant, quidam homo ambulat. Hoc autem ideo evenit,
quia quod dicimus: Quidam homo ambulat particularitatem iungimus
universalitati id est homini et, si qui sub illa universalitate sunt id est sub
homine ambulante, eam quae dicit: Quidam homo ambulat veram esse necesse
est. At vero cum dicitur: Socrates ambulat quoniam Socrates circa unius
cuiusdam proprietatem est, nisi ipse Socrates ambulaverit, quamquam omnes
homines ambulent, non est verum dicere Socrates ambulat. Sicut ergo: Quidam
homo ambulat indefinita Socrates ambulat propria ac definita: sic
etiam in eo quod est homo et non homo. Qui dicit: Homo ambulat dicit
quoniam quoddam animal ambulat et hoc nomine et qualitate determinat dicens
"Homo ambulat". Qui
vero dicit: Non homo ambulat non quidem omnia subruit sed hominem tantum,
caetera vero animalia ambulabilia esse pronuntiat. Ergo sive equus sive bos sive
leo ambulat, verum est "Non homo ambulat" sed non est verum
"Homo ambulat", si non ipse homo ambulat. Quare ƿ quemadmodum se
habet "Quidam homo ambulat" ad "Socrates ambulat", quod
illic, si plures homines ambularent, verum erat "Quidam homo
ambulat", non etiam "Socrates ambulat", nisi ipse Socrates
ambularet: ita quoque in eo quod est "Homo ambulat" et "Non homo
ambulat" dici potest. Nam si plura quae sunt non homines ambulent, verum
est dicere quoniam non homo ambulat, non autem verum est dicere quoniam homo
ambulat, nisi ipse homo ambulet. Secundum definitionem potius et proprietstem
videntur discrepare quam aliquam totam quantitatem vel partem vel rursus
aliquam qualitatem. Nam, sicut posterius demonstrabitur, ea quae dicit non homo
ambulat affirmatio potius quam negatio est. Atque haec hactenus praedixisse
sufficiat. QUONIAM AUTEM EST DE ALIQUO AFFIRMATIO SIGNIFICANS ALIQUID, HOC
AUTEM EST VEL NOMEN VEL INNOMINE, UNUM AUTEM OPORTET ESSE ET DE UNO HOC QUOD
EST IN AFFIRMATIONE (NOMEN AUTEM DICTUM EST ET INNOMINE PRIUS; NON HOMO ENIM
NOMEN QUIDEM NON DICO SED INFINITUM NOMEN; UNUM ENIM QUODAMMODO SIGNIFICAT
INFINITUM, QUEMADMODUM ET NON CURRIT NON VERBUM SED INFINITUM VERBUM), ERIT
OMNIS AFFIRMATIO VEL EX NOMINE ET VERBO VEL EX INFINITO NOMINE ET VERBO.
PRAETER VERBUM AUTEM NULLA AFFIRMATIO VEL NEGATIO. EST ENIM VEL ERIT VEL FUIT
VEL FIT, VEL QUAECUMQUE ALIA ƿ HUIUSMODI, VERBA EX HIS SUNT QUAE SUNT POSITA;
CONSIGNIFICANT ENIM TEMPUS. QUARE PRIMA AFFIRMATIO ET NEGATIO EST HOMO, NON EST
HOMO, DEINDE EST NON HOMO, NON EST NON HOMO; RURSUS EST OMNIS HOMO, NON EST
OMNIS HOMO, EST OMNIS NON HOMO, NON EST OMNIS NON HOMO. In secundo (ut
arbitror) libro praediximus omnem enuntiationem simplicem id est praedicativam
ex subiecto et praedicato consistere, quorum semper praedicatio aut verbum
esset aut quod idem posset, tamquam si verbi dictio poneretur: ut cum dicimus:
Homo ambulat verbum ponitur; cum vero dicimus: Homo rationalis
subaudiatur hic verbum 'est', ut totus intellectus sit "Homo rationabilis
est". Quocirca necesse est aut verbum semper esse praedicatum aut quod sit
verbo consimile idemque in enuntiationibus possit. Quod vero subiectum esset,
aut omnino nomen esse aut quod vice nominis fungeretur. Quocirca illud maxime colligendum est omne in
categorica propositione subiectum nomen esse, omne vero praedicatum verbum. Sed
quoniam, cum de nomine loqueretur, aliud quoddam nomen introduxit, quod
simpliciter quidem et per se nomen non esset, infinitum tamen nomen vocaretur,
id quod cum negativa particula profertur, omnis autem propositio ex nominis
subiectione consistit, est autem categorica propositio, quae aliquid de aliquo
praedicat vel negat, et de quo praedicat quidem nomen est quoniamque in nomine
infinitum etiam ƿ nomen dicitur, necesse est semper categoricam propositionem
aut nomen habere subiectum aut illud quod dicitur infinitum. Infinitum vero
nomen est quod ipse nunc INNOMINE vocat. Omnis ergo propositio praedicativa in
duas dividitur species: aut ex infinito nomine subiectum est aut ex simplici
nomine. Ex infinito quidem,
cum dico: Non homo ambulat ex finito autem et simplici, ut: Homo
ambulat Huius autem quae ex finito et simplici est species sunt duae:
quae aut universale nomen subicit, ut "Homo ambulat", aut singulare,
ut "Socrates ambulat". Quare ita fit divisio: omnium enuntiationum
simplicium, quae ex duobus terminis constant, aliae sunt ex infinito nomine
subiecto, aliae vero ex finito et simplici. Earum quae simplex habent subiectum
aliae sunt quae universale simplex subiciunt, aliae quae singulare. Supra vero
perdocuit quod sint differentiae propositionum simplex nomen in subiecto
ponentium: quod aliae sint universales, aliae particulares, aliae indefinitae. Et secundum quantitatem quidem hoc modo differunt,
secundum qualitatem vero, quod aliae affirmativae sint, aliae negativae. Idem
quoque in his propositionibus quae ex infinito nomine subiecto enuntiantur.
Aliae namque harum indefinitae sunt, aliae definitae. Definitarum aliae sunt
universales, aliae particulares. Hic quoque secundum quantitatem nec minus
secundum qualitatem eaedem infinitorum quoque nominum propositionibus
differentiae sunt. Dicimus enim alias esse affirmativas, alias negativas.
Subiecta vero descriptio docet, quae sint affirmativae simplices, ƿ quae sint
negativae, et rursus quae sint affirmativae ex infinito nomine et quae
negativae easque omnes in propriis determinationibus adiunximus nec minus etiam
indefinitas in utraque specie propositionum posuimus singulare habentibus
subiectum simplicibus propositionibus reiectis. Sint enim indefinitae simplices
hae: Homo ambulat Homo non ambulatcontra has vero divisae secundum
infinitum nomen hae: Non homo ambulat Non homo non ambulat Universales ex
simplici subiecto nomine sint hae: Omnis homo ambulat Nullus homo ambulat
contra has divisse ex infinito nomine universales: Omnis non homo ambulat
Nullus non homo ambulat Rursus particulares ex finito nomine subiecto
sint: Quidam homo ambulat Quidam homo non ambulat rursus contra has
divisae ex infinito nomine subiecto hae: Quidam non homo ambulat Quidam non
homo non ambulat Hoc autem subiecta descriptione declaratur: Indefinitae
ex simplici nomine subiecto: Homo ambulat Homo non ambulat Indefinitae ex
infinito nomine subiecto: Non homo ambulat Non homo non ambulat Universales ex
simplici nomine subiecto: Omnis homo ambulat Nullus homo ambulat Universales ex
infinito nomine subiecto: Omnis non homo ambulat Nullus non homo ambulat
Particulares ex simplici nomine subiecto: Quidam homo ambulat Quidam homo non
ambulat ƿParticulares ex infinito nomine subiecto: Quidam non homo ambulat
Quidam non homo non ambulat Haec ergo partiens et de propositionibus ex duobus
terminis constitutis faciens propositionem colligit omnis ex subiecto nomine
propositiones et eas tantum ad divisionem sumit, quae ex infinito nomine fiunt,
faciens huiusmodi divisionem principalem, ut sit: propositionum aliae sunt ex
finito nomine, aliae ex infinito. Oportuerat
quidem volentem cuncta partiri ad differentias propositionum non solum infinita
sumere nomina sed etiam verba. Sed quoniam noverat nomen quidem infinitum
conservare propositionem quam invenisset, ut si in affirmativa diceretur affirmativam
servaret enuntiationem, ut est: Non homo ambulat si in negativa
negativam, ut est: Non homo non ambulat verba vero quae sunt infinita
iuncta in propositione non affirmationem sed perficere negationem, idcirco de
his reticuit, quod hae magis quae ex verbo infinito sunt ad unam qualitatem
pertinent propositionis id est ad negativam. Semper enim fit ex infinito verbo
negatio. Haec igitur colligens ait: QUONIAM AUTEM EST DE ALIQUO SUBIECTO
AFFIRMATIO SIGNIFICANS ALIQUID id est praedicans, hoc est quoniam omnis
propositio ex subiecto et praedicato. Quod autem subiectum EST VEL NOMEN VEL INNOMINATUM.
ƿInnominatum autem est quod propositum subruit nomen, ut est 'non homo'. Nomen
enim quod est 'homo' differt nominis infiniti privatione quod est 'non homo'
atque ideo et innominatum vocavit. Qualis autem debeat esse propositio de qua
tractat ostendit dicens: UNUM AUTEM OPORTET ESSE ET DE UNO HOC QUOD EST IN
AFFIRMATIONE, id est ex duobus terminis propositionem oportere consistere.
Commemorat quoque quid sit innominatum se supra dixisse, quoniam quod diceremus
'non homo' nomen quidem Aristoteles non diceret sed quod nomen simpliciter non
vocaret hoc addito infinito nomen diceret infinitum, idcirco quoniam unum
quidem significat sed infinitum. 'Non homo' enim quod significationem eius quod
dicimus homo tollit unum est et unam per se significationem subripiens, multa
sunt quae intellegentium sensibus relinquantur. Commemorat etiam quoniam 'non
currit' verbum superius infinitum vocavit et non simpliciter verbum. QUONIAM
ergo aliquid de aliquo affirmatio est, hoc autem quod subiectum est aut nomen
esse oportet aut innominatum id est infinitum nomen, duplex propositionis
species invenitur. Omnis enim affirmatio vel ex nomine est et verbo vel ex
infinito nomine et verbo. Eodem
quoque modo et negatio. Neque enim reperietur ulla umquam affirmatio, cui
negatio inveniri non possit. Quod si duplex species affirmationum, duplex quoque
species est negationum. Illud ƿ quoque commemorat quod supra iam dixit. Nam
licet ex nomine et verbo et rursus ex eo, quod non est nomen sed infinitum,
nomine et verbo sit affirmatio et negatio praedicativa id est categorica: ut
autem praeter verbum sit ulla affirmatio aut negatio aut praeter id quod idem
significet verbo vel in subauditione vel aliquo alio modo fieri non potest. Ponit
quoque verba quae paene in omnibus propositionibus aut sub ipsa cadunt aut quae
idem valeant. EST ENIM, inquit, VEL ERIT VEL FUIT, VEL QUAECUMQUE ALIA
consignificant tempus, verba sunt, sicut ex his doceri possumus quae ante
posita sunt atque concessa, cum definitio verborum daretur: verba esse quae
consignificarent tempus. Quare si haec consignificant tempus, non est dubium
quin verba sins. Sed praeter haec aut praeter idem valentia propositio nulla
est. Recte igitur dictum est praeter verba praedicativam propositionem non
posse constitui. Iuste tamen aliquis quaestionem videatur opponere, cur cum iam
dixerit praeter verbum enuntiationes nulla ratione posse constitui nunc idem
repetit, quasi nil de his antea praedixisset. Sed superfivum videri non debet. QUONIAM enim finitum
nomen cum negativa particula nomen est infinitum, idcirco putaretur fortasse
negatio esse quod diceremus non homo. Quod si haec negatio, homo affirmatio. Ne
in hunc ergo quisquam laberetur errorem, hoc dixit et congrue repetivit,
quoniam praeter verbum esse enuntiatio non potest, tamquam si diceret: ƿ nemo
arbitretur infinitum nomen esse negationem nec nomen affirmationem, praeter
enim verbum affirmatio et negatio nulla umquam potest ratione constitui. In hoc illud quoque noverat quod
verbum infinitum et negationem significaret et infinitum verbum. Id enim quod
dicimus 'non ambulat' et infinitum est verbum et negatio sed per se quidem si
dicatur simplex sine aliquibus aliis adiectionibus infinitum verbum est; sin
vero cum nomine aut cum infinito nomine proferatur, non iam verbum infinitum
sed negatio accipitur: ut 'non' negativa particula cum 'ambulat' iuncta
infinitum verbum efficiat non ambulat sed in propositione quae est "Homo
non ambulat" hominem non ambulare designet. Atque ideo ait subiecta quidem in propositionibus
posse esse vel nomina vel infinita nomina, praedicata vero praeter verba esse
non posse. Nam sive in affirmationibus quis coniungat quid, verbum sine dubio
praedicavit, sive in negationibus, non infinitum verbum sed tantum verbum, cui
addita non particula totem qualitatem propositionis ex affirmativa in negativam
commPomba. Quare recte nullam differentiam propositionum de infinitis verbis
fecit. Infinita enim verba tunc sunt infinita, cum sola sunt. Si vero cum
infinito nomine iungantur aut nomine, non infinita verba iam sunt sed finita,
cum negatione tamen in tota propositione intelleguntur. Si ergo, quemadmodum
Stoici volunt, ad nomina negationes ponerentur, ut esset "Non homo
ambulat" negatio, ambiguum ƿ esse posset, cum dicimus 'non homo' an
infinitum nomen esset, an vero finitum cum negatione coniunctum. Sed quoniam
Aristoteli placet verbis negationes oportere coniungi, infinita magis verba
ambigui intellectus sunt, an infinita videantur, an cum negatione finita. Atque
ideo ita discernitur: sumptum cum nomine infinitum verbum negatio fit et
negativa propositio, ut est "Homo non ambulat", per se vero dictum
infinitum verbum est, ut 'non ambulat'. Atque ideo hic solam differentiam
nominum et infinitorum nominum in propositionibus dedit, non etiam verborum
infinitorum, idcirco quod de coniunctis loquebatur, id est de nominibus vel
infinitis nominibus atque verbis. In qua coniunctione id quod per se infinitum
verbum dicitur negatio est. Neque enim oportet sicut omnis propositio aut ex
finito nomine aut ex infinito constat, ita quoque aut ex verbo constare aut ex
infinito verbo. Infinitum enim verbum in propositionibus non est sed quotiens
aliquid (ut dictum est) tale ponitur, finitum quidem verbum est sed illi iuncta
negatio totam propositionem privat ac destruit. Et verbum quidem infinitum
iunctum nominibus negationem ut faciat necesse est, nomen vero infinitum
iunctum verbis non necesse est ut faciat negationem. Quod enim dicimus
"Non homo ambulat" affirmatio est, non negatio. Ergo quoniam
affirmationem oportet aliquid de aliquo significare, nomen autem infinitum est
aliquid, quotiens dicimus: Non homo ambulat ambulationem (id est ALIQUID)
de 'non homine' (id est DE ALIQUO) praedicamus. Sed si dicamus 'non ambulat'
non potius de aliquo praedicavimus aliquid sed ab aliquo. Qui enim dicit homo
non ambulat, ambulationem ƿ ab homine tollit, non de homine praedicat. Quare
negatio potius quam affirmatio est. Si enim affirmatio esset, id est si verbum
esset infinitum, aliquid de aliquo praedicaret. Nunc autem aliquid ab aliquo
tollit: non est igitur verbum infinitum sed potius negatio, quotiens in tota
sumitur propositione. Numerum vero propositionum, quarum nos supra quoque
descripsimus, ipse subiecit: indefinitas quidem prius, post vero contra
iacentes. Quod si quis vel ad illa reuertitur vel
hic intendit animum, in quo vel nostra vel Aristotelica dispositio discrepet
diligenter agnoscit. Nos enim et contrarias proposuimus et subcontrarias, Aristoteles
vero solum contradictorie sibimet contra iacentes oppositasque proposuit. Sed
Aristoteles non solum in praesenti tempore easdem propositionum dicit esse
differentias quas proposuit sed etiam in aliis quoque temporibus quae sunt
extrinsecus. Extrinsecus autem
tempora vocat quae praeter praesens sunt praeteritum scilicet et futurum. QUANDO
AUTEM EST TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, DUPLICITER DICUNTUR OPPOSITIONES. DICO
AUTEM UT EST IUSTUS HOMO; EST TERTIUM DICO ADIACERE NOMEN VEL VERBUM IN
AFFIRMATIONE. QUARE IDCIRCO QUATUOR ISTAE ERUNT, QUARUM DUAE QUID EM AD
AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM SESE HABEBUNT SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT
PRIVATIONES, DUAE VERO MINIME. DICO
AUTEM QUONIAM EST AUT IUSTO ADIACEBIT AUT NON IUSTO, QUARE ETIAM NEGATIO.
QUATUOR ERGO ERUNT. INTELLEGIMUS ƿ VERO QUOD DICITUR EX HIS QUAE SUBSCRIPTA
SUNT. EST IUSTUS HOMO,
HUIUS NEGATIO NON EST IUSTUS HOMO; EST NON IUSTUS HOMO, HUIUS NEGATIO NON EST
NON IUSTUS HOMO. EST ENIM HOC LOCO ET NON EST IUSTO ET NON IUSTO ADIACET. HAEC
IGITUR, QUEMADMODUM IN RESOLUTORIIS DICTUM EST, SIC SUNT DISPOSITA. Fertur
autem etiam alia inscriptio quae est hoc modo: DICO AUTEM QUONIAM EST AUT
HOMINI ADIACEBIT AUT NON HOMINI, QUARE ET NEGATIO. Et rursus paulo post: EST
ENIM HOC LOCO ET NON EST HOMINI ADIACET. HAEC IGITUR, QUEMADMODUM IN
RESOLUTORIIS DICTUM EST, SIC SUNT DISPOSITA. Quod autem dicitur perobscurum est
et exponitur a pluribus incurate, quorum cum iudicio competenti enumerabo
sententias. Postquam de his propositionibus expedivit, quae duobus constiterint
terminis et subiectum habuerint aut nomen aut (ut ipse ait) innominatum id est
infinitum nomen, nunc ad eas transit, in quibus est tertium adiacens
praedicatur, uno subiecto duobus praedicatis: ut in eo quod dicimus homo iustus
est homo subiectum est et iustus et est utraque praedicantur. Ergo in hoc duo
sunt praedicata, unum vero subiectum. Et fortasse aliqui inquirat cur ita
dixerit: quando autem est tertium adiacens praedicatur. Non enim tertium
praedicatur sed secundum. Duo enim sunt quae praedicantur, unum vero subiectum
est. Sed non ita dictum est, quasi est in ƿ propositione quae dicit homo iustus
est tertium praedicaretur sed quoniam adiacet tertium et praedicatur. Ergo quod
dicitur tertium ad adiacere refertur. Etenim in ea propositione quae dicit homo
iustus est est tertium adiacet, praedicatur autem iam non tertium sed secundum.
Ergo tertium numeratum adiacet, secundum vero numeratum praedicatur. Hoc est
igitur quod ait: QUANDO EST TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, non quoniam tertium
praedicatur sed praedicatur tertium adiacens, id est tertio loco. Facit igitur nunc in his
propositionibus considerationem, in quibus est tertium adiacens secundum
praedicatur. Et sicut in his in quibus tantum praedicatur 'est', non etiam
adiacens praedicabatur, ut homo est, de subiecto considerationem fecit, quot
modis sumptum subiectum differentias faceret propositionum (aut enim nomen esse
subiectum aut infinitum nomen), sic nunc de praedicato loquitur et de
praedicati differentiis tractat. In his enim propositionibus, IN QUIBUS EST
TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, sumptum praedicatum alias nomen, alias infinitum
nomen facit differentias propositionum. Praedicatum
autem dico in ea propositione quae ponit: Homo iustus est 'iustus'. Hoc
enim praedicatum de homine est, 'est' autem non praedicatur sed tertium
adiacens praedicatur -- id est secundo loco et adiacens iusto, tertium vero in
tota propositione praedicatur, non quasi quaedam pars totius propositionis sed
potius demonstratio qualitatis. Non enim ƿ hoc quod dicimus est constituit propositionem
totam sed qualis sit id est quoniam est affirmativa demonstrat. Atque ideo non dixit TERTIUM
PRAEDICATUR tantum sed TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR. Non enim positum tertium
praedicatur solum sed adiacens tertium secundo loco et quodammodo accidenter
praedicatur. Potest etiam sic intelligi: idcirco dixisse Aristotelem 'est' in
his tertium adiacens praedicari, quoniam possit aliquotiens et per se
praedicari, ut si quis dicat: Socrates philosophus est ut propositio haec
hoc sentiat: Socrates philosophus vivit 'Est' enim pro 'vivit' positum
est. Si quis ergo sic dicat duo inveniuntur
subiecta est vero solum praedicatur, non etiam adiacens. Quod enim dicimus 'Socrates
philosophus' utraque subiecta sunt 'est' autem praedicatur solum. Si quis autem
dicat sic "Socrates philosophus est" ut non iam Socratem philosophum
esse atque vivere sed Socratem philosophari et philosophum esse enuntiatione
significet, tunc invenitur unum subiectum, duo praedicata. Socrates enim
subiectum est, philosophus autem et est praedicata quorum philosophus quidem
principaliter praedicatur, est autem adiacens philosopho et ipsum praedicatur
sed non simpliciter praedicatur sed adiacens. Sunt autem etiam aliae
propositiones hoc modo: Socrates in lycio leget Et sunt hae ex tribus
terminis. Sed de hac interim propositionum natura nil tractat sed de his solis
in quibus est tertium adiacens praedicatur, ut est: Homo iustus est Sed
de his duas quidem oppositiones. Quocirca recte duae oppositiones quatuor
propositionum sunt. Hoc autem huiusmodi est: QUANDO EST TERTIUM ADIACENS
PRAEDICATUR, quod principaliter praedicatur aut nomen erit aut infinitum nomen.
Et hae aut affirmative praedicandae sunt aut negative. Quocirca simplicis
nominis affirmatio et simplicis nominis negatio una est oppositio et duae
propositiones. Finitum autem et infivitum hic non subiectum sed sumitur
praedicatum, ut in eo quod est homo iustus est iustus praedicatur. Hoc autem
nomen erit aut infinitum nomen. Fiunt ergo ex his duae affirmationes: homo
iustus est, homo non iustus est. Atque hoc quidem in indefinitis. Posterius
autem monstrabitur hoc etiam in his es se, quae determinationem habent
universalitatis vel particularitatis. Nunc autem horum ordo subiectus numerum
oppositionemque declaret. Oppositio una: Affirmatio simplex: Negatio simplex:
Homo iustus est Homo iustus non est Oppositio una: Affirmatio ex infinito
Negatio ex infinito. Homo non iustus est Homo non iustus non est
Simplices in superposita descriptione propositiones vocavi, in quibus nomen
praedicatur, ut: Homo iustus ƿ est Homo iustus non est Ex infinitis
autem, in quibus nomen infinitum principaliter praedicatur, ut est: Homo non
iustus est Homo non iustus non est Sive autem est primo dicatur sive
postea idem est nec hoc turbet quod Aristoteles 'est' primum dixit, nos vero
postremum sed idem est. Fiunt igitur oppositiones duae, quatuor propositiones
sunt. Hae quatuor propositiones ex senario propositionum numero ad pauciora
reductae sunt. Si enim simplices et ex duobus terminis fuissent, hoc modo
essent: Homo est Homo non est Iustus est Iustus non est Non iustus est Non
iustus non est et essent hae sex propositiones. Posset quidem adici hoc
quidem etiam, ut de infinito nomine subiecto fierent propositiones, ut est: Non
homo est Non homo non est Sed de his posterius dicit. Nunc autem sex
illae simplices in quatuor raptae sunt, idcirco quoniam res simplices iunctae
naturaliter redeunt pauciores. Coniunctio enim ipsa numerum minuit, ut si sint
decem res et singulae singulis iungantur, ut binae fiant, quinarius numerus
coniunctionis redit. Ita etiam hic modo sex erant propositiones (ut supra
docui) quae [et] simpliciter dicerentur sed hae adstrictae sunt et coniunctione
deminutae. Nam quod posuerunt istae quatuor: Homo est Homo non est Iustus est
Iustus non est hae coniunctione in duas redactae sunt. Iunctus enim homo
cum iusto duas propositiones fecerunt: Homo iustus est Homo iustus non
est Rursus ƿ ad eundem ipsum hominem infinitum cum praedicatur, aliae
duae propositiones ex infinito praedicato rationabiliter oriuntur: Homo non
iustus est Homo non iustus non est Quorum duae sunt oppositiones, quatuor
vero propositiones. Ita igitur ex sex propositionibus, id est: Est homo Non est
homo Est iustus Non est iustus Est non iustus Non est non iustus(quae cum sex
sint propositiones, tres tamen habent oppositiones) homo iusto et homo non
iusto subiectus quatuor solas propositiones fecit, duplicem vero oppositionem.
Qui vero dixerunt numerosiores fieri propositiones ex his, in quibus 'est'
adiacens praedicaretur, quam ex his, quae duobus terminis constarent, illos non
intellexisse rerum naturam manifestum est, quae ita fert, ut semper ex pluribus
simplicibus rariores redeant res paucioresque coniunctae. Ait igitur: in his IN
QUIBUS EST TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR: ut hoc quod ait TERTIUM non ad
praedicationem referatur potius quam ad ordinem, ipse distinxit dicens: DICO
AUTEM UT EST IUSTUS HOMO; EST TERTIUM DICO ADIACERE NOMEN VEL VERBUM IN
AFFIRMATIONE. Non inquit tertium praedicari sed tertium adiacere, ad ordinem scilicet,
non ad praedicationem, ut tertium quidem adiaceret, adiacens autem
praedicaretur id est non simpliciter praedicaretur. Neque enim superius
terminus in propositione est. Atque ideo si quis resoluere propositionem velit
in suos terminos, ille non resolvit in 'est' sed in id quod est homo et iustus.
Et erunt duo termini: subiectus quidem homo, praedicatus vero ƿ iustus, 'est'
autem quod adiacens praedicatur et tertium adiacens non in termino sed in
qualitate potius propositionis (ut dictum est) iustius accipietur. NOMEN autem
VEL VERBUM ait 'est' propter hanc causam. Tertium enim nomen adiacere est
dixit, ut doceret prima duo esse hominem scilicet et iustum, idcirco autem ait
NOMEN VEL VERBUM, quoniam verba quoque nomina sunt. Hoc autem prius dixit dicens: IPSA QUIDEM PER SE
DICTA VERBA NOMINA SUNT. Postquam igitur dixit, quid vellet ostendere per id
quod ait EST TERTIUM ADIACENS PRAEDICATUR, quoniam ad ordinem non ad
praedicationem, subter exposuit quot fierent propositiones dicens: QUARE
IDCIRCO QUATUOR ISTAE ERUNT. Dixit autem communem istis quatuor accidentiam, quam
paulo post diligenter exponam. Quod autem accidit hoc est: cum sint hae quatuor
propopositiones, quas subter positurus est, duae ipsarum se AD AFFIRMATIONEM ET
NEGATIONEM ITA HABEBUNT SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT PRIVATIONES, DUAE VERO
MINIME. Sed hanc his propositionibus accidentiam paulo post demonstrabo. Nunc
autem illud respiciamus, quemadmodum ipse quatuor fieri propositiones dicat.
Ait enim: DICO AUTEM QUONIAM EST AUT IUSTO ADIACEBIT AUT NON IUSTO. Fiet enim
duplex propositio, si 'est' aut iusto adiaceat aut non iusto, hoc modo: Est
homo iustus Est homo non iustus Quare, inquit, si est affirmativo modo
positum nunc quidem cum iusto, nunc autem cum non iusto geminas fecit
propositiones scilicet affirmativas, idem quoque est cum negatione coniunctum
id est non geminas ƿ quoque faciet negationes eas scilicet quae sunt: non est
homo iustus, non est homo non iustus. Hoc est autem quod ait: DICO AUTEM
QUONIAM EST AUT IUSTO ADIACEBIT AUT NON IUSTO. Si enim adiacet iusto, facit
hanc affirmationem: Est iustus homo si adiacet non iusto, facit hanc
affirmationem: Est non iustus homo Quare etiam negatio, quae iuncta cum
est non est facit. Haec igitur negatio copulata iusto et non iusto duas
efficiet negationes contra eas quas supra diximus propositiones. Si enim
addatur iusto, talem facit negationem: Non est iustus homo si non iusto:
Non est non iustus homo Hoc autem cur evenit? Quoniam est et non est
iusto et non iusto adiacet, est cum iusto et non iusto duas faciente
propositiones; non est iterum cum iusto et non iusto alias duas. Ex quibus
quatuor duae oppositiones sunt, ut ait supra: QUANDO EST TERTIUM ADIACENS
PRAEDICATUR, DUPLICITER DICUNTUR OPPOSITIONES. Quare sensus sese totus hoc modo
habet. Sed quoniam est alia quoque scriptio loci, sic dicat: DICO AUTEM QUONIAM
EST AUT HOMINI ADIACEBIT AUT NON HOMINI, QUARE ETIAM NEGATIO. QUATUOR ERGO
ERUNT. INTELLEGIMUS VERO QUOD DICIMUS EX HIS QUAE SUBSCRIPTA SUNT. EST IUSTUS
HOMO, HUIUS NEGATIO NON EST IUSTUS HOMO; EST NON IUSTUS HOMO, HUIUS NEGATIO NON
EST NON IUSTUS HOMO, est hoc loco et non est homini adiacente. Turbabat
expositores ƿ et dubitabant quid hoc esset, quod cum supra dixisset: DICO AUTEM
QUONIAM EST AUT HOMINI ADIACEBIT AUT NON HOMINI, in eorum exemplo et
dispositione 'est' non apposuit homini aut non homini sed iusto et non iusto
dicens: INTELLEGIMUS VERO QUOD DICITUR EX HIS QUAE SUBSCRIPTA SUNT. EST IUSTUS
HOMO, HUIUS NEGATIO NON EST IUSTUS HOMO; EST NON IUSTUS HOMO, HUIUS NEGATIO NON
EST NON IUSTUS HOMO, et postquam iusto et non iusto est et non est apposuit
quod ante non dixit sed ad hominem et ad non hominem est adiacere proposuit,
postea infert: EST ENIM HOC LOCO HOMINI ADIACET, qui posuerat iusto et non
iusto est et non est adiacere. Unde Alexander quoque dicit scripturae esse
culpam, non philosophi recte dicentis et emendandam esse scripturam. Sed non
eum oportuit confundi, si pro homine et non homine iustum et non iustum
intulit. Haec enim exempla potius sunt quam propositionum necessitas. Quod enim
dixit est homini et non homini adiacere ita sumpsit, tamquam si homo
praedicaretur, ut in eo quod est: Socrates homo est vel rursus: Socrates
non homo est Ergo volens sumere quodcumque praedicatum, nunc quidem
simplex, nunc autem infinitum, intulit iustum et non iustum indifferenter
habens, an homo et non homo praedicaretur, an iustus et non iustus, modo in
praedicato alias sumeretur nomen, alias infinitum nomen. Non ergo oportuit
conturbari Alexandrum aliosque in hac inscriptione, in qua nos philosophus
exercere voluerit, sicut Porphyrium et Herminum non turbabat, qui dicunt
exempla haec esse finiti praedicati et infiniti, in quibus quodlibet
praedicatum [sit] aeque accipi oportere. Velut si, cum dixisset homini et non
homini adiacere est et non est, album et non album postea intulisset,
sufficeret. Hoc enim illud praedicatum alias finitum, alias infinitum sumere
quibuscumque nominibus. Et quod ait homini et non homini adiacere est et postea
intulit iusto et non iusto et subiecit hominem, non ita putandum est, tamquam
de subiectis id est homine et non homine loqui voluerit et postea per errorem
intulerit in praedicato iusto et non iusto sed potius ipsum homini et non
homini ita sumpsit, tamquam in aliquo praedicaretur, ut (sicut dictum est): Socrates
homo est Socrates non homo est Hic ergo homo et non homo praedicatur.
Rursus si quis dicat: Homo iustus est Homo non iustus est nihil differt. Eodem enim modo praedicatum in una propositione
simplex sumptum est, in altera infinitum, velut si dicam: Nix alba est Nix non
alba est eodem modo. Non ergo culpanda scriptura est quae, cum prius
proposuisset homini et non homini adiacere est, iustum et non iustum intulit.
Nil enim interest, sive iustum aut non iustum praedicetur sive homo aut non
homo, dummodo praedicationem alias infinitam, alias vero sumat finitam, tunc
cum est tertium adiacens praedicatur. Exercere igitur intellegentiam nostram
acumenque philosophus voluit rerum omnium sollertissimus, non falsa scripture
confundere. Quando autem ea quae supra dixit colligens ait: EST ENIM HOC LOCO
ET NON EST HOMINI ADIACET, hoc sentit, quoniam in hac propositione quae dicit
"Homo iustus est", quam supra proposuerit, iustus de homine
praedicatur, 'est' autem adiacens iusto adiacebit; et in ea quae dicit "Homo
iustus non est", quoniam iustus praedicatur de homine, 'non est' autem
adiacet, 'non est' igitur homini quoque adiacebit. Hoc est enim quod ait: EST
ENIM HOC LOCO ET NON EST HOMINI ADIACET. Nam si iustus praedicatur de homine,
est autem et non est adiacet iusto, homini quoque adiacebit, ut dictum est. Hanc
quoque scripturam emendandam esse Alexander opinatur faciendumque esse hoc
modo, sicut prius quoque exposuimus: EST ENIM HOC LOCO ET NON EST IUSTO ET NON
IUSTO ADIACET. Sed ordo quidem totius sententiae diligenter expositus est, sive
illa scriptio sit sive illa. Neutra enim mutanda est. Et una quidem plus habet
exercitii, altera vero facilitatis sed ad unam intellegentiam utraque
perveniunt. Restat igitur ut id quod ait: QUARE IDCIRCO QUATUOR ISTAE ERUNT,
QUARUM DUAE QUIDEM AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM SESE HABEBUNT SECUNDUM
CONSEQUENTIAM UT PRIVATIONES, DUAE VERO MINIME diligentius exponamus. Locus
enim magna brevitate constrictus est et nimia obscuritate ac subtilitate
difficilis. Et hunc quidem in prima editione huius operis transcurrentes
exposuimus atque in brevissimam ut in aliis quoque dedimus expositionem. Nunc
autem quid in se sensus habeat veri, quid hac brevitate latitet, quantum
facultas suppetit, nos ipsi patefaciemus, et quantum valet animum lector
intendat. Cui si forte paulo obscuriora videantur,
rerum impPomba difficultati; si vero planiora quam putaverit, suo gratiam
debebit acumini. Sed prius quid de hoc loco Herminus arbitretur quam
possibiliter expediam. Ait Herminus tribus modis propositiones cum infinito
nomine posse proferri: aut enim infinitum subiectum habent, ut est Non homo
iustus est aut infinitum praedicatum, ut: Homo non iustus est aut
infinitum praedicatum et infinitum subiectum, ut: Non homo non iustus est
Harum igitur, inquit, quaecumque ad praedicatum terminum habent nomen
infinitum, similes sunt his quae aliquam denuntiant privationem. Denuntiant autem
privationem hae quae dicunt homo iniustus. Ergo istis huiusmodi quae proponunt:
Homo iniustus est illae, inquit, consentiunt quae sunt ex infinito
praedicato, ut ea quae est: Homo non iustus est Idem enim est, inquit,
esse hominem iustum quod hominem non iustum. Illae vero quae habent aut
subiectum infinitum, ut est: Non homo iustus est aut utraque infinita, ut
est: Non homo non iustus est non consentiunt ad privatoriam
propositionem, quae est: Homo iniustus est Nulla similitudo est enim eius
propositionis quae dicit: Non homo iustus est et eius quae dicit: Homo
inustus est Nec vero eius quae proponit: Non homo non iustus est et
eius quae enuntiat: Homo iniustus est Namque illae quae infinitum nomen
habent in praedicatione hae privatoriis consentiunt, illae vero propositiones
quae aut subiectum habent infinitum aut utraque infinita privatoriis longe
diversae sunt. Sed haec Herminus.
Longe a toto intellectu ƿ et ratione sententiae discrepans has interposuit,
quae aut ex utrisque infinitis aut ex subiecto fierent infinito. Quid autem
esset quod ait SECUNDUM CONSEQUENTIAM vel quae duae haberent se secundum
consequentiam ut privationes, quae vero non, exponens nihil planum fecit et
sensus nihilo magis ante expositionem Hermini quam post expositionem obscurus
est. Nos autem Porphyrium sequentes eique doctissimo viro consentientes haec
dicimus: quatuor esse propositiones, quarum duae quidem ex finitis nominibus
sunt, duae vero ex infinitis nommibus praedicatis. Sunt autem ex finitis
nominibus hoc modo: affirmatio est iustus homo, negatio non est iustus homo. Ex
infinitis vero nominibus praedicatis affirmatio est quae dicit: Est non iustus
homo negatio quae proponit: Non est non iustus homo Sed has ex
infinitis nominibus praedicatis propositiones in reliquo sermone infinitas
vocabimus, ut affirmatio infinita sit extra expositionem ea quae dicit: Est non
iustus homo negatio infinita ea quae dicit: Non est non iustus homo
ut quod dicturi eramus propositionem ex nomine infinito praedicato hanc infinitam
nominemus, illas autem duas quae nullum nomen habent infinitum nec subiectum
nec praedicatum simplices vocamus. Sunt ergo simplices propositiones hae: Est
homo iustus Non est homo iustus Privatorias autem propositiones voco
quaecumque habent privationem. Privatoriae autem sunt hoc modo: Est iniustus
homo haec enim iustitia subiectum privabit, et rursus: Non est iniustus
homo haec rursus iniustitia subiectum privabit. Ergo cum sint duae
propositiones simplices, una affirmativa, altera negativa, et sint duae
privatoriae, eae quoque una affirmativa, una negativa, necnon etiam sint aliae
infinitae, affirmativa rursus et negativa, dico quoniam, quemadmodum se
privatoriae propositiones affirmatio scilicet et negatio ad affirmationes et
negationes simplices habuerint, sic se habebunt etiam quae sunt infinitae ad
easdem ipsas simplices scilicet secundum consequentiam. Quod autem dico tale
est. Disponantur prius duae simplices id est affirmatio quae dicit: Est iustus
homo et rursus negatio quae dicit: Non est iustus homo Sub his autem
disponantur privatoriae: sub affirmatione quidem simplici privatoria negativa,
sub negativa simplici affirmativa privatoria, ut sub ea quae dicit: Est homo
iustus ponatur ea quae dicit: Non est homo iniustus et sub ea quae
dicit: Non est homo iustus ponatur ea quae proponit: Est homo
iniustus Rursus sub privatoriis disponantur infinitae: sub affirmatione
affirmatio, sub negatione negatio. Sub affirmatione quidem privatoria quae
dicit: Est iniustus homo disponatur affirmativa infinita: Est non iustus
homo sub negativa vero privatoria quae dicit: Non est iniustus homo
ponatur negativa infinita quae dicit: Non est non iustus homo Hoc autem
subiecta descriptio docet: SIMPLICES Affirmatio: Negatio: Est iustus homo Non
est iustus homo PRIVATORIAE Negatio: Affirmatio: Non est iniustus homo Est
iniustus homo INFINITAE Negatio: Affirmatio: Non est non iustus homo Est non
iustus homo His ergo dispositis dico quoniam, quemadmodum se habent
privatoriae, id est affirmatio et negatio quae dicunt: Est iniustus homo Non
est iniustus homo ad simplices quae proponunt: Est iustus homo Non est
iustus homo secundum consequentiam, sic se habebunt etiam infinitae
propositiones affirmatio et negatio hae scilicet quae sunt: Est non iustus homo
Non est non iustus homo ad easdem simplices quae sunt: Est iustus homo
Non est iustus homo Videamus quae sit simplicium et privatoriarum
consequentia, ut utrum se sic habeant infinitae ad simplices, quemadmodum se
habent privatoriae ad easdem simplices, cognoscamus. Dispositae igitur sunt in
primo quidem ordine simplices propositiones, affirmatio simplex quae dicit: Est
iustus homo et negatio simplex quae dicit: Non est iustus homo Sub
his id est sub affirmatione simplici duae negationes, una privatoria quae est:
Non est iniustus homo et altera infinita quae est: Non est non iustus
homo Sub negatione vero simplici quae dicit: Non est iustus homo
duae affirmationes, una privatoria quae dicit: Est iniustus homo altera
infinita quae dicit: Est non iustus homo Illud quoque in descriptione
videndum est, quod angulariter se affirmationes negationesque respiciunt. Nam
affirmatio quae est simplex: Est iustus homo angulariter se contra
utrasque respicit affirmationes infinitam scilicet et privatoriam quae sunt:
Est non iustus homo Est iniustus homo Rursus negatio simplex quae est:
Non est iustus homo angulariter ƿ respicit duas negationes infinitam
scilicet et privatoriam. Et in veritate simplicem affirmationem privatoria
negatio sequitur. Nam si verum est dicere quoniam est iustus homo, verum est
dicere quoniam non est iniustus homo. Nam qui iustus est non est iniustus. Et
possumus istam continuam propositionem coniunctamque proponere: si iustus est
homo, non est iniustus homo. Sequitur
ergo affirmationem simplicem privatoria negatio, ut si vera fuerit affirmatio
simplex vera quoque sit negatio privatoria et affirmationis simplicis veritatem
negationis privatoriae veritas consequatur. At vero non e converso est. Neque
enim affirmatio simplex negationem sequitur privatoriam. Nam si verum est
dicere quoniam non est iniustus homo, non est omnino verum dicere quoniam est
homo iustus. Potest enim vere de equo dici quoniam equus non est iniustus homo
(neque enim omnino homo est et ideo nec iniustus homo est) sed non potest dici
de equo quoniam equus est homo iustus. Ita ergo, quoniam verum non est de equo
quoniam est iustus homo equus, veritatem negationis privatoriae non sequitur
veritas simplicis affirmationis. Atque ideo nec continua propositio hinc et coniuncta
proferri proponique potest. Non est enim vera propositio, si quis dicat:
"si non est iniustus homo, est iustus homo". De equo enim (ut dictum
est) verum est quia non est iniustus homo, non tamen verum est iustum esse
hominem equum. Quare negationem privatoriam simplex
affirmatio non sequitur. Monstratum est igitur quoniam ƿ affirmationem
simplicem negatio privatoria sequeretur, negationem vero privatoriam simplex
affirmatio non sequeretur. Rursus videamus et in opposita parte qualis sit
consequentia. In diversa enim parte affirmationem quidem privatoriam sequitur
negatio simplex, negationem vero simplicem affirmatio privatoria non sequitur. Nam si verum est dicere quoniam
est iniustus homo, verum est dicere quoniam non est iustus homo. Qui enim
iniustus est, iustus non est. Et affirmativae privatoriae eius scilicet quae
dicit: Est iniustus homo veritatem sequitur negativa simplex quae est:
Non est iustus homo Hoc autem non convertitur. Neque enim simplicem
negativam sequitur privatoria affirmativa. Nam si verum est dicere quoniam non
est iustus homo, non est omnino verum quoniam est iniustus homo. De equo enim
verum est dicere quoniam equus non est iustus homo (nam qui omnino homo non est
nec iustus homo est) sed non de eodem equo dici potest vere quoniam equus est
iniustus homo. Nam qui homo non est nec iniustus esse potest. Quare veritatem
negativae simplicis non sequitur veritas privativae affirmationis, veritatem
autem affirmationis privatoriae sequitur ex necessitate veritas simplicis
negativae. Quocirca monstratum est hoc in utrisque, quoniam affirmationem
quidem simplicem sequeretur negatio privatoria, negationem vero privatoriam non
sequitur affirmatio simplex; rursus affirmationem privatoriam sequitur negatio
simplex, negationem simplicem non sequitur affirmatio privatoria. His ergo ita
positis de infinitis privatoriisque tractemus. Privatoriae namque et infinitae
affirmationes affirmationibus, negationes consentiant negationibus ƿ hoc modo.
Affirmatio enim privatoria quae dicit: Est iniustus homo consentit
infinitae affirmationi quae dicit: Est non iustus homo Idem enim
significant utraeque et privatoria affirmatio et infinita affirmatio et
quamquam in aliquo sermone prolatione discrepant, tamen significatione nil
discrepant, nisi tantum quod quem illa iniustum ponit id est privatoria, haec
ponit esse non iustum. Et rursus negatio privatoria quae est: Non est iniustus
homo consentit atque concordat ei negationi quae est infinita: Non est
non iustus homo Hae quoque idem, quod sibi istae consentiunt. Sequitur
autem simplicem affirmationem eam quae dicit: Est iustus homo privatoria
negatio quae dicit: Non est iniustus homo sequitur igitur eandem ipsam
simplicem affirmationem infinita negatio, id est eam quae dicit: Est iustus
homo ea quae proponit: Non est non iustus homo Nam si sibi
privatoria negatio et infinita consentiunt, quam consequitur privatoria
negatio, eandem quoque infinita negatio consequitur. Sed affirmationem
simplicem quae proponit: Est iustus homo privatoria negatio sequitur quae
dicit: Non est iniustus homo quare sequitur etiam eandem simplicem
affirmationem quae enuntiat: Est iustus homo infinita negatio: Non est
non iustus homo Rursus e diversa parte idem evenit: quoniam affirmationem
privatoriam quae dicit: Est iniustus homo sequebatur negativa simplex
quae proponit: Non est iustus homo sequitur quoque infinitam
affirmationem quae dicit: Est ƿ non iustus homo simplex negatio quae
dicit: Non est iustus homo Nam si privatoria affirmatio et infinita
consentiunt, quae sequitur privatoriam, eadem sequitur infinitam. Sed
privatoriam affirmationem quae dicit: Est iniustus homo sequitur simplex
negatio quae proponit: Non est iustus homo sed privatoria affirmatio et
infinita affirmatio idem significant sibique consentiunt: sequitur igitur
simplex negatio quae est: Non est iustus homo infinitam affirmationem
quae dicit: Est non iustus homo Sed hoc e converso non evenit.Nunc enim
demonstratum est quod simplicem affirmationem sequeretur infinita negatio et
simplex negatio veritatem infinitae affirmationis sequeretur sed non est e
converso, ut rursus infinitam negationem sequatur finita affirmatio et
simplicem negationem infinita rursus affirmatio consequatur. Nam si idem
privatoria negatio quae est non est iniustus homo et infinita negatio
significat quae est: Non est non iustus homo quoniam affirmatio simplex
quae dicit: Est iustus homo non sequitur privatoriam negationem quae est:
Non est iniustus homo ut supra monstravimus, eadem ipsa simplex
affirmatio quae proponit est iustus homo non seqmiur infinitam negationem quae
enuntiat: Non est non iustus homo Rursus in parte altera si affirmatio
privatoria quae proponit: Est iniustus homo idem significat cum infinita
affirmatione quae dicit: Est ƿ non iustus homo privatoria autem
affirmatio quae proponit: Est iniustus homo non sequebatur simplicem
negationem quae dicit: Non est iustus homo nec eandem quoque simplicem
negationem quae proponit: Non est iustus homo sequitur infinita
affirmatio quae dicit: Est non iustus homo Sed quamquam hoc ratio
consequentiae et necessitas monstret, nos tamen id quod demonstravimus ratione
exemplis quoque doceamus. Dico enim affirmationem simplicem quae dicit: Est
iustus homo sequi infinitam negationem quae dicit: Non est non iustus
homo sicut eandem quoque simplicem affirmationem sequebatur privatoria
negatio quae proponit: Non est iniustus homo Nam si verum est dicere
quoniam est iustus homo, verum quoque de eo dicere quoniam non est non iustus
homo (nam qui iustus est non est non iustus) sicut verum erat dicere, quoniam
idem qui iustus est non est iniustus. Quare
simplicem affirmationem sequitur infinita negatio, sicut eandem quoque
simplicem privatoria negatio sequebatur. Sed hoc non convertitur. Neque enim statim verum est, qui
non est non iustus homo eundem esse iustum. Equus enim non est non iustus homo
(neque enim omnino homo est: qui autem omnino homo non est, non poterit esse
homo non iustus) sed de equo, de quo verum est dicere quoniam non est non
iustus homo, non est de eo verum dicere quoniam est iustus homo, sicut de eodem
equo verum esset dicere privatoriam negationem ƿ quae proponit: Non est
iniustus homo (haec enim poterat etiam de equo dici) nec erat verum
quoniam sequeretur hanc id est privatoriam negationem simplex affirmatio quae
diceret: Est iustus homo Quare non sequitur infinitam negationem quae
est: Non est non iustus homo simplex affirmatio quae proponit: Est iustus
homo sicut ne illam quidem quae consentit infinitae negationi id est
privatoriam negationem quae proponit: Non est iniustus homo ea quae
dicit: Est iustus homo simplex affirmatio sequebatur. Concludenti igitur
dicendum est quoniam affirmationem quidem simplicem sequitur infinita negatio,
Sicut eam privatoria sequebatur, infinitam vero negationem non sequitur simplex
affirmatio, sicut nec negationem privatoriam sequebatur. Rursus in parte altera
idem e converso evenit. Affirmationem enim infinitam sequitur negativa simplex,
sicut privatoriam quoque affirmationem eadem simplex negatio sequebatur. Nam
qui est von iustus homo ille ex necessitate non est iustus, sicut etiam qui est
iniustus homo ille ex necessitate non est iustus. At vero si verum est dicere quoniam non est iustus
homo, non est omnino necesse ilium esse non iustum hominem. Equus enim non est
iustus homo (nam qui omnino homo non est nec iustus homo esse potest) sed
nullus de eodem dicere potest quoniam equus est non iustus homo (qui enim homo
non est nec non iustus homo esse potest), sicut etiam cum diceremus: Non est
iustus homo non sequebatur privatoria affirmatio quae dicit: Est iniustus
homo Equus namque non est iustus homo sed de eodem equo nemo dicit
quoniam est iniustus homo. Iterum igitur concludenti dicendum est affirmationem
infinitam sequi simplicem negationem, sicut affirmationem quoque privatotiam
sequebatur sed non convertere. Neque enim sequitur simplicem negationem
infinita affirmatio, sicut eam nec privatoria affirmatio sequebatur. Sic ergo
cum sint quatuor propositiones, duae simplices, duae infinitae, quarum duae
simplices sunt: Est iustus homo Non est iustus homo duae vero infinitae:
Est non iustus homo Non est non iustus homo (et harum quatuor duae quidem
id est negatio infinita et negatio simplex sequuntur duas id est negatio
infinita simplicem affirmationem, ea quae dicit: Non est non iustus homo
eam quae dicit: Est iustus homo infinitam autem affirmationem simplex
negatio, eam quae dicit: Est non iustus homo ea quae proponit: Non est
iustus homo duae vero aliae id est affirmatio simplex et affirmatio
infinita non sequuntur negationem infinitam et simplicem negationem. Hoc autem
etiam in privatoriis evenit, ut affirmatio privatoria non sequatur simplicem
negationem, cum illam simplex negatio sequatur, et rursus negatio privatoria
sequatur affirmationem simplicem, cum simplex affirmatio non sequatur privatoriam
negationem): recte dictum est harum quatuor id est duarum simplicium
propositionum et duarum infinitarum duas duabus esse consequentes et habere
quandam consequentiam ad alias, sicut infinita negatio et simplex negatio
sequuntur simplicem affirmationem et infinitam affirmationem, sicut privationes
ƿ quoque. Nam et privatoria negatio sequebatur simplicem affirmationem et
simplex negatio sequebatur privatoriam affirmationem. Ergo duae habent
consequentiam id est infinita negatio et simplex negatio consequentiam ad
simplicem et infinitam affirmationem, sicut privationes quoque (namque et
privationes similiter sunt, ut saepe supra monstravi), duae vero minime habent
consequentiam. Neque enim negativam infinitam simplex sequitur affirmativa aut
infinita affirmativa simplicem negativam sequitur, sicut in privationibus
quoque fuit. In privationibus namque nec affirmatio simplex privatoriam
negationem sequebatur nec simplicem negationem privatoria affirmatio consecuta
est. Sensus ergo
huiusmodi est: QUATUOR ISTAE ERUNT, id est quatuor propositiones, ex quibus
duplicem fieri oppositionem dixerat. Quatuor autem istae sunt duae simplices:
affirmativa est iustus homo, negativa non est iustus homo, et duae infinitae:
affirmativa est non iustus homo, negativa non est non iustus homo. Quarum,
inquit, duae, scilicet negative infinita et negativa simplex, sic se habebunt
ad affirmationem et negationem secundum consequentiam, id est ita alias duas
affirmationes simplicem et infinitam ipsae duae negationes sequnutur, ut eas
privationes sequebantur; DUAE VERO MINIME id est simplex affirmatio et infimita
affirmatio: non se habebunt secundum consequentiam ipsae duae affirmationes ad
duas negationes, infinitam scilicet et simplicem, quas non sequebantur, sicut
nec dudum has negationes privatoriae quoque affirmationes secutae sunt. Quod
vero ait secundum affirmationem et negationem non ita ƿ intellegendum est,
quasi una sit affirmatio aut una negatio sed quoniam in quatuor
propositionibus, in quibus duae quidem affirmationes erunt, duae vero
negationes (affirmationes: simplex quidem "Est iustus homo", infinita
autem "Est non iustus homo", negationes autem: simplex quidem
"Non est iustus homo", infinita autem "Non est non iustus
homo"), quoniam affirmationes duas, simplicem quidem: Est iustus
homo infinitam: Est non instus homo duae negationes sequebantur
(simplex negatio quae est "Non est iustus homo" infinitam
affirmationem quae dicit "Est non iustus homo", et rursus infinita
negatio simplicem affirmationem sequebatur), quoniam ergo (ut dictum est) duas
affirmationes simplicem et infinitam duae negationes simplex et infinita
sequebantur, hoc autem et in privationibus erat, idcirco dictum est ad
affirmationem et negationem secundum consequentiam sic se habere harum quatuor
propositionum duas, sicut etiam se privationes haberent. Ad affirmationem autem
et negationem dixit, quod duas affirmationes duae negationes sequerentur, duae
vero minime, id est duas negationes duae affirmationes non sequerentur. Neque
enim sequebatur negationem infinitam simplex affirmatio aut simplicem
negationem infinita affirmatio, sicut nec in privationibus erat, quod saepe
supra monstratum est. Ne quis autem nos arbitretur de eodem genere
propositionem dicere negationis affirmationisque. Neque enim dicimus negationem
simplicem sequi affirmationem simplicem. Hoc enim impossibile est. Numquam ƿ
enim sibi consentiunt simplex affirmatio simplexque negatio, nec rursus
infinita negatio et infinita affirmatio. Neque enim fieri potest, ut aut
negatio quae dicit: Non est iustus homo affirmationi quae proponit: Est
iustus homo consentiat aut affirmatio quae dicit: Est non iustus
homo negationi quae dicit: Non est non iustus homo eam enim quae
dicit: Est iustus homo simplicem affirmationem sequitur privatoria negatio
quae dicit: Non est iniustus homo sed negativam, inquiunt, infinitam quae
est: Non est non iustus homo haec non sequitur affirmativa simplex quae
dicit: Est iustus homo Ergo quemadmodum negativa privatoria quae est: Non
est iniustus homo sequitur affirmativam simplicem quae dicit: Est iustus
homo non eodem modo eadem simplex affirmatio quae dicit: Est iustus
homo sequitur infinitam negationem quae dicit: Non est non iustus
homo Quibus dicendum est non eos hanc consequentiam recte intellegere nec
quicquam in hac huiusmodi propositionum consequentia discrepare. Cur enim hoc
notaverint, quod non sequatur negationem infinitam quae est non est non iustus
homo finita affirmatio quae dicit: Est iustus homo Nam hoc nil mirabile
debet videri. Idcirco enim simplex affirmatio quae dicit: Est iustus homo
non sequitur infinii tam negationem quae dicit: Non est non iustus homo
quoniam nec antea privatoriam sequebatur. Neque enim sequebatur eadem simplex
affirmatio quae dicit: Est iustus homo privatoriam negationem quae dicit:
Non est iniustus homo et ea causa est cur infinitam quoque ƿ non
sequitur. Infinita enim et privatoria (ut supra saepe iam dictum est) sibi
consentiunt. Quare nulla est discrepantia. Nam si simplex affirmatio
privatoriam negationem sequeretur, eandem quoque infinitam sequeretur. Nunc autem quoniam simplex affirmatio privatoriam
negativam non sequitur, nec infinitam quoque sequitur negativam. Illi autem qui
sumpserunt quoniam sequeretur privatoria negatio simplicem affirmationem et in
eadem consequentia discrepare dixerunt, quod simplex affirmatio non sequeretur
infinitam negationem, non ita oportuit discrepantiam sumere sed magis si,
quemadmodum privatoria negatio affirmationem simplicem, sic infinita negatio
non sequeretur simplicem affirmationem, tunc in consequentia discreparet, nunc
autem nulla est omnino discrepantia. Atque in hac quidem parte nihil omnino
discrepant atque discordant. Videamus nunc in altera parte, quam illi esse
discrepantiam dicunt infinitarum consequentiae et privatoriarum ad simplices,
ut in ea quoque si quid vere discrepant videamus. Dicunt enim affirmationi
quidem privatoriae quae dicit: Est iniustus homo consentientem esse et
concordantem simplicem negativam quae dicit: Non est iustus homo et sicut
negatio simplex sequitur privatoriam affirmationem, aiunt, quoniam non ita
sequitur simplicem negationem quae dicit: Non est iustus homo infinita
affirmatio quae dicit: Est non iustus homo Haec enim illam non sequitur.
Quibus dicendum est rursus, quoniam idcirco infinita affirmatio quae dicit: Est
non iustus homo non sequitur ƿ simplicem negationem quae proponit: Non
est iustus homo quoniam privatoria affirmatio quae dicit: Est iniustus
homo non sequitur simplicem negationem quae proponit: Non est iustus
homo Quod si privatoria affirmatio sequeretur simplicem negationem,
sequeretur sine dubio infinita quoque affirmatio eandem simplicem negationem. Nunc
autem quoniam privatoria affirmatio simplicem negationem non sequitur, nec
infinita affirmatio simplicem sequitur negationem. Affirmatio enim privatoria
et affirmatio infinita sibimet consentiunt. Illi vero qui discrepantiam
ostendere voluerunt infinitarum et privatoriarum consequentiae ad simplicem,
quod cum negatio simplex sequeretur affirmationem privatoriam non eodem modo
infinita affirmatio sequeretur simplicem negationem, non ita oportuit colligi
discrepantiam sed potius si, quemadmodum affirmativa privatoria quae dicit: Est
iniustus homo Est non est iustus homo ita infinita affirmatio quae
enuntiat: Est non iustus homo sequeretur simplicem negationem quae est:
Non est iustus homo tunc oportuerat dicere aliquid discrepare
consequentiam privatoriarum et infinitarum ad simplices. Nunc autem cum eodem
modo privatoria affirmatio non sequatur, simplicem negationem, eodem quoque
modo infinita affirmatio non sequatur simplicem negationem, manifestum est
nullam esse in his discrepantiam, immo in omnibus simillimum, et illos nihil
per hanc rationem ƿ quam volunt addere recte disserere, immo potius maioribus
obscuram sententiam obscuritatibus implicare. Sed potius ita intellegendum est,
ut id quod ait: QUARUM DUAE QUIDEM AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM SESE HABEBUNT
SECUNDUM CONSEQUENTIANU UT PRIVATIONES, DUAE VERO MINIME ita accipiamus tamquam
si ita dixisset: quatuor propositionum, duarum simplicmm, duarum vero
infinitarum, duas id est affirmationes simplicem et infinitam sequuntur duae
negationes, simplex et infinita scilicet, sicut privationes quoque (in
privationibus enim affirmativam simplicem sequebatur negatio privatoria et
simplex negatio privatoriam affirmationem), reliquae vero duae, id est simplex
affirmatio et infinita affirmatio nullam habent consequentiam ad negationes, id
est simplicem et infinitam, sicut nec privationes quoque (nam affirmatio
privatoria non sequebatur negationem simplicem nec simplex affirmatio
privatoriam negationem), ut dicamus hoc modo: QUARE QUATUOR ISTAE ERUNT, duae
simplices, duae infinitae, QUARUM id est duarum simplicium et duarum
infinitarum DUAE QUIDEM id est negationes simplex et infinita habent se ad
affirmationes simplicem et infinitam SECUNDUM CONSEQUENTIAM UT PRIVATIONES,
DUAE VERO MINIME id est affirmationes simplex et infinita ad duas negationes, id
est simplicem et infinitam. Hoc est enim quod ait: AD AFFIRMATIONEM ET
NEGATIONEM SIC SE HABEBUNT SECUNDUM CONSEQUENTIAM id est consequentur
negationes eas quae sunt affirmationes, UT PRIVATIONES ƿ sicut in privationibus
quoque dicebatur, DUAE VERO id est affirmationes simplex et infinita non
habebunt se secundum consequentiam ad duas negationes, id est simplicem et
infinitam, sicut privationes quoque se secundum sequentiam non habebant. Nam
privatoria affirmatio non sequebatur negationem simplicem nec simplex affirmatio
privatoriam negationem. Est alia quoque simplicior expositio, quam Alexander
post multas alias expositiones in quibus animum vertit edidit hoc modo: cum
sint, inquit, quatuor propositiones, quarum duae sunt infinitae, duae vero
simplices, duae, inquit, infinitae aequaliter se habent secundum affirmationem
et negationem ad privatorias, duae vero simplices ad easdem privatorias se
similiter non habent hoc modo: affirmativa enim infinita consentit affirmativae
privatoriae. Ea enim quae dicit infinita affirmatio est non iustus homo ei
consentit privatoriae affirmationi quae dicit: Est iniustus homo Ea vero
infinita negatio quae dicit non est non iustus homo privatoriae negationi
consentit quae dicit non est iniustus homo. Atque hae quidem duae, id est
infinita affirmatio et infinita negatio, ita sese habent AD AFFIRMATIONEM ET
NEGATIONEM, UT PRIVATIONES, id est eadem affirmant vel negant, quae etiam
privationes affirmant vel negant, duae vero minime, id est duae simplices
minime se ita habent ad affirmationem ƿ et negationem, sicut privationes. Nam
omnino non contingit simplex affirmatio privatoriam affirmationem. Ea enim quae
dicit: Est iustus homo non consentit ei quae dicit: Est iniustus
homo Nec rursus negatio simplex privatoriae negationi consentit. Ea enim
quae dicit: Non est iustus homo quae simplex negatio est plurimum
dissidet ab ea quae dicit: Non est iniustus homo quae est privatoria
negatio. Ergo cum sint quatuor, affirmatio simplex et negatio simplex,
affirmatio infinita et negatio infinita, harum duae, id est affirmatio infinita
et negatio infinita, ita aliquid affirmant vel negant ut privationes (hoc est
enim quod ait: ITA SESE HABENT AD AFFIRMATIONEM ET NEGATIONEM, UT PRIVATIONES),
DUAE VERO MINIME. Neque enim ita
affirmant et negant duae simplices, sicut duae privatoriae. Affirmatio namque
simplex ab affirmatione privatoria discrepat, et rursus negatio simplex a
negatione privatoria longe dissidet atque discordat. Sed haec (ut diximus)
Alexandri expositio est post multas alias simplicior, non tamen repudianda sed
illa superior verior esse videtur, quod Aristoteles ipse testatur. Ait enim
paulo post: HAEC IGITUR, QUEMADMODUM IN RESOLUTORIIS DICTUM EST, SIC SUNT DISPOSITA.
Hanc enim consequentiam quam insuperiori expositione memoravi privatoriarum et
infinitarum ad simplices in primi libri Priorum Resolutoriorum quae *analytika*
Graeci vocant fine disposuit. Dicit autem Porphyrius fuisse quosdam sui
temporis, qui hunc exponerent librum, et quoniam ab Hermino vel Aspasio vel
Alexandro expositiones singulas proferentes multa contraria et expositionibus
male ab illis editis dissidentia ƿ reperirent, arbitratos fuisse librum hunc
Aristotelis, ut dignum esset, exponi non posse multosque illius temporis viros
totam huius libri praeterisse doctrinam, quod inexplicabilem putarent esse
caliginem. Nos autem brevissime hunc locum in prima editione praeteriimus sed
quod illic pro intellectus simplicitate breviter posuimus, hic omni latitudine
totam sententiae vim et prolixitatem digessimus. Quare quoniam superiora digne
(ut mihi videtur) expressimus, sequentis textus ordinem sententiamque videamus.
SIMILITER AUTEM SE HABET ET SI UNIVERSALIS NOMINIS SIT AFFIRMATIO, UT OMNIS EST
HOMO IUSTUS, NON OMNIS EST HOMO IUSTUS; OMNIS EST HOMO NON IUSTUS, NON OMNIS
EST HOMO NON IUSTUS. SED NON SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS ESSE. CONTINGIT
AUTEM ALIQUANDO. De indefinitis quaedam propositionibus praelocutus nunc de his
quae terminatae sunt secundum universalitatis et particularitatis adiectionem
dicit, quod etiam ipsae similiter se habeant, sicut illae quoque quae sine ulla
determinatione dicebantur, simplex scilicet oppositio atque infinita. Quod vero
ait: SIMILITER AUTEM SE HABET ET SI UNIVERSALIS NOMINIS SIT AFFIRMATIO, alii
ita intellexerunt, ut quod ait similiter referant ad numerum oppositionum et
propositionum. Nam sicut in his quae indefinitae sunt et ƿ indeterminatae duae
sunt oppositiones, una simplicis negationis et simplicis affirmationis, altera
infinitae affirmationis et infinitae negationis, quatuor autem propositiones,
quod supra iam dictum est, ita quoque in his quae terminationem secundum
universalitatem particularitatemque habent quatuor fiunt propositiones et
oppositio duplex. Oppositio enim una est universalis affirmationis simplicis et
particularis negationis simplicis, ut est: Omnis homo iustus est Non omnis homo
iustus est Et haec quidem una est oppositio. Alia vero infinitae
universalis affirmationis et infinitae particularis negationis, ut: Omnis homo
non iustus est Non omnis homo non iustus est Quare hic quoque, cum duae
sint oppositiones, erunt sine dubio quatuor propositiones, sicut in his de
quibus supra dixerat, quae scilicet determinatione carebant. Alii vero qui
Aristotelis animum penitus inspexerunt non aiunt similiter solum se habere
determinatas propositiones ad numerum oppositionum et propositionum sed etiam
ad consequentiam. Nam quae est consequentia negationum ad affirmationes in his
propositionibus simplicibus et infinitis, quae praeter determinationem
dicuntur, eadem se similitudo habet in his quae terminatione proferuntur. Sed
quoniam non in omnibus omnia similia habent, idcirco addidit notans: SED NON
SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS ESSE. CONTINGIT AUTEM ALIQUANDO. Sensus
autem totus huiusmodi est: similiter, inquit, se habent hae propositiones quae
ƿ secundum determinationem dicuntur infinitae ad simplices et simplices ad
infinitas, quemadmodum illae quoque sese habebant quae sine determinatione
indefinitae dicebantur. Sed habent quandam dissimilitudinem, quod angulares
propositiones in his quae cum determinatione dicuntur non eodem modo verae
sunt, quomodo illae quae sine determinatione proferebantur vel infinitae vel
simplices. Videamus ergo
prius an eadem in his quae determinatae sunt sit consequentia quae in his est
quae indefinitae proferuntur, post videamus quae sit in angularibus
dissimilitudo. Disponantur ergo non solum eae quae
simplices vel infinitae sunt sed etiam quae sunt privatoriae. Et prius quidem disponantur hoc
modo: simplex affirmatio et simplex negatio et hae quidem indefinitae, id est
praeter universalitatis aut particularitatis adiectionem. Sub his sub affirmatione quidem simplici ponatur
negatio privatoria, sub negatione vero simplici affirmatio privatoria: hae
quoque rursus indefinitae. Sub his autem ponantur sub affirmatione privatoria
et sub simplici negatione affirmatio infinita, sub privatoria autem negatione
et sub simplici affirmatione ponatur negative infinita, et hae quoque
indefinitae et indeterminatae sine ulla vel universalitate vel particularitate.
Sub his autem
disponantur hae quas determinatas vel universalitatis quantitate vel
particularitatis vocamus. Et primo quidem affirmatio universalis simplex, contra
hanc negatio particularis simplex. Sub affirmatione autem universali simplici
ponatur negatio particularis privatoria, sub negatione autem particulari
simplici universalis affirmatio privatoria. Rursus sub negatione particulari
privatoria et sub affirmatione universali simplici ponatur ƿ negatio
particularis infinita, sub affirmatione vero universali privatoria et sub
negatione simplici particulari ponatur universalis affirmatio infinita. Erit
autem huiusmodi descriptio: INDEFINITAE Affirmatio simplex: Negatio simplex:
Homo iustus est Homo iustus non est Negatio privatoria: Affirmatio privatoria:
Homo iniustus non est Homo iniustus est Negatio infinita: Affirmatio infinita:
Homo non iustus non est Homo non iustus est DEFINITAE Affirmatio universalis
simplex: Negatio particularis simplex: Omnis homo iustus est Non omnis homo
iustus est Negatio particularis privatoria: Affirmatio universalis privatoria:
Non omnis homo iniustus est Omnis homo iniustus est Negatio particularis
infinita: Affirmatio universalis infinita: Non omnis homo non iustus est Omnis
homo non iustus est In hoc ordine propositionum quem supra descripsimus
quae sint angulares manifestum est. Sunt namque affirmationes quidem affirmationibus,
negationes vero negationibus. Et in his quidem quae in definitae sunt eodem
modo angulares sunt affirmationes. Simplex quidem affirmatio quae dicit: Est homo
iustus privatoriae affirmationi quae dicit: Est homo iniustus et
infinitae affirmationi quae proponit: Est homo non iustus angularis est.
Negatio vero simplex quae est: Non est homo iustus negationi privatoriae
quae dicit: Non est homo iniustus et negationi infinitae quae est: Non
est homo non iustus angularis est. Item si quis ad definitas
propositiones aspiciat, idem sine aliqua dubitatione reperiet. Affirmatio enim
universalis simplex quae est: Omnis est homo iustus affirmationi
universali privatoriae quae enuntiat: Omnis est homo iniustus et affirmationi
universali infinitae quae proponit: Omnis est homo non iustus angularis
est, item negatio particularis simplex quae est: Non omnis est homo
iustus negationi particulari privatoriae quae dicit: Non omnis est homo
iniustus et negationi particulari infinitae quae proponit: Non omnis est
homo non iustus angularis. Sunt igitur affirmationes affirmationibus et
negationes negationibus angulares et in ordine indefinitarum propositionum et
in ordine definitarum. Quocirca de earum sequentia speculandum est. Dictum est
enim prius quod affirmationem indefinitam simplicem sequeretur privatoria et
infinita negatio, eas vero simplex affirmatio non sequeretur. Rursus infinitam affirmationem privatoriamque
affirmationem sequitur simplex negatio, hae vero negationem simplicem non
sequuntur. Rursus si quis ad ordinem definitarum respiciat, idem inveniet.
Affirmationem namque universalem simplicem sequitur particularis privatoria
negatio et particularis infinita negatio. Nam si vera est universalis
affirmatio simplex quae dicit: Omnis est homo iustus, vera est etiam
particularis privatoria negatio quae dicit: Non omnis est homo iniustus
Hoc autem idcirco evenit, quod ea quae dicit: Non omnis homo iniustus est
idem potest quod simplex et similis est ei quae proponit: Quidam homo iustus
est particulari simplici affirmationi. Nam si non omnis homo iniustus
est, quidam homo iustus est. Sed particularis affirmatio simplex sequitur
universalem affirmationem simplicem. Quando enim vera est universalis
affirmatio quae dicit: Omnis est homo iustus vera est et particularis affirmatio
quae proponit: Quidam homo iustus est Sed est quae dicit: Quidam homo
iustus est consentit particularis negatio privatoria quae proponit: Non
omnis est homo iniustus Quocirca etiam particularis negatio privatoria
universali simplici affirmationi consentiet. Sequitur igitur eam quae dicit:
Omnis est homo iustus universalem scilicet simplicem affirmationem ea
quae proponit: Non omnis est homo iniustus particularis negatio
privatoria. Sed huic particulari negationi privatoriae quae dicit: Non omnis
est homo iniustus consentit infinita particularis negatio quae dicit: Non
omnis est homo non iustus Nam si verum est quoniam non omnis est homo
iniustus, et verum est quoniam non omnis est homo non iustus. Idem est enim
esse iniustum quod non iustum. Sed privatoria particularis negatio sequitur
simplicem universalem affirmationem: infinita igitur negatio particularis
sequitur simplicem universalem affirmationem eique consentit, si prius
affirmatio universalis vera sit. Quocirca eam quae dicit: Omnis est homo
iustus universalem simplicem ƿ affirmationem sequuntur sine dubio
particularis negatio privatoria: Non omnis est homo iniustus et
particularis negatio infinita: Non omnis est homo non iustus Quare hic
quoque affirmationem negationes sequuntur. Sed hoc non convertitur. Quoniam enim
(ut dictum est) negatio particularis privatoria quae dicit: Non omnis est homo
iniustus consentit particulari affirmationi simplici, ei scilicet quae
dicit: Quidam homo iustus est hanc autem particularem affirmationem non
sequitur universalis affirmatio (neque enim, si verum est quendam esse hominem
iustum, idcirco iam et omnem esse hominem iustum necesse est): quare non
sequitur affirmatio universalis simplex: Omnis est homo iustus
affirmationem particularem simplicem: Quidam est homo iustus (potest enim
hac vera id est particulari universalis esse falsa) sed particularis affirmatio
simplex particulari negationi privatoriae consentit: quare nec privatoriam
particularem negationem simplex affirmatio sequitur universalis. Eam igitur
quae dicit: Non omnis est homo iniustus non sequitur affirmatio
universalis simplex quae proponit: Omnis homo iustus est Sed particularis
privatoria negatio consentit particulari negationi infinitae: universalis
igitur affirmatio simplex non sequitur particularem negationem infinitam. Ea
igitur quae dicit: Omnis est homo iustus affirmatio universalis simplex
non sequitur eam quae dicit: Non omnis est homo non iustus particularem
infinitam negationem. Duae igitur negationes infinita et privatoria
particulares sequuntur universalem affirmationem simplicem, sicut in his quoque
erat quae sunt ƿ indefinitae. Duae
enim negationes infinita et privatoria indefinitae simplicem affirmationem
sequebantur indefinitam. Sed non e converso. Affirmatio enim universalis
simplex non sequitur negationes particularem infinitam et privatoriam, sicut
nec indefinita qunque affirmatio simplex indefinitas sequebatur negationes
privatoriam atque infinitam. Quare in hoc uno ordine similiter sese habent
definitae his quae sunt indefinitae. Aequaliter enim affirmationibus veris
verae sunt negationes, veras negationes affirmationum veritas non sequitur nec
his consentit. Rursus in altera
parte perspiciamus, quemadmodum affirmationes universales privatoriam scilicet
et infinitam particularis negatio simplex sequatur. Namque affirmationem
universalem privatoriam: Omnis est homo iniustus sequitur particularis
negatio simplex: Non omnis est homo iustus Ea enim quae dicit: Omnis est
homo iniustus consentit simplici universali negationi quae dicit: Nullus
homo iustus est Nam si omnis est homo iniustus, nullus est homo iustus.
Sed hanc, id est universalem simplicem negationem, sequitur particularis
simplex negatio. Nam si vera est quoniam nullus homo iustus est, vera est
quoniam non omnis homo iustus est. Sed universalis negatio simplex universali
affirmationi privatoriae consentit: sequitur ergo particularis simplex negatio
quae est: Non omnis est homo iustus universalem affirmationem privatoriam
quae proponit: Omnis est homo iniustus Sed haec universali affirmationi
infinitae consentit. Idem enim significant: Omnis est homo iniustus ƿet:
Omnis est homo non iustus Quare sequitur quoque particularis negatio
simplex quae est: Non omnis est homo iustus universalem affirmationem
infinitam quae dicit: Omnis est homo non iustus Hic quoque affirmationes
universales privatoriam atque infinitam sequitur simplex negatio particularis
sed non convertitur. Etenim quoniam simplicem particularem negationem quae
dicit: Non omnis est homo iustus non sequitur universalis negatio quae
proponit: Nullus homo iustus est (neque enim si vera est non omnem
hominem esse iustum, vera est nullum hominem esse iustum), haec autem, id est
universalis simplex negatio, consentit unumque significat cum affirmatione
universali privatoria: non sequitur igitur universalis privatoria affirmativa
quae dicit: Omnis est homo iniustus simplicem particularem negationem
quae proponit: Non omnis est homo iustus sicut nec eandem particularem
negationem universalis negatio sequebatur. Sed privatoria universalis
affirmatio consentit cum infinita affirmatione universali: igitur particularem
negationem quae dicit: Non omnis est homo iustus universalis affirmatio
infinita non sequitur quae proponit: Omnis est homo non iustus Quare hic
quoque affirmationes duas universales, id est privatoriam atque infinitam,
particularis simplex negatio sequitur, sicut affirmationes quoque duas
indefinitas privatoriam atque infinitam negativa indefinita sequebatur. Sed
duae affirmationes universales privatoria et infinita non sequuntur
particularem simplicem negationem, sicut quae quoque indefinitae ƿ
affirmationes privatoria et infinita indefinitam simplicem negationem non
sequebantur. Similiter se igitur habent definitae indefinitis secundum
consequentiam. Angulares autem non eodem modo sese habent. Nam indefinitarum
propositionum angulares simul veras esse contingit. Nam si verum est quoniam
est homo iustus, quae est indefinita affirmatio simplex, nihil prohibet veram
esse etiam quae dicit: Est homo iniustus et rursus eam quae dicit: Est
homo non iustus quae sunt indefinitae affirmationes privatoria et
infinita. Rursus negationes negationibus quae sunt angulares veras esse
contingit, ut ea quae est: Non est homo iustus si vera est, nihil
prohibet veram esse etiam quae dicit: Non est homo iniustus et eam quae
proponit: Non est homo non iustus Angulares ergo sibi in indefinitis in
veritate consentire nihil prohibet sed in his tantum terminis, ut in secundo
huius operis volumine docuimus, quae neque naturalia sunt inesse neque impossibilia.
Si quis enim dicat: Est homo rationabilis huic angulares verae esse non
possunt, hae scilicet quae dicunt: Est homo irrationabilis et rursus: Est
homo non rationabilis Rationabilitas enim homini per naturam inest.
Similiter autem et de impossibilibus dicendum est. Quod si sint talia quae
neque impossibilia sint inesse nec naturalia sint inesse (ut in ea propositione
quae dicit: Est homo iustus iustitiam neque naturalem esse necesse ƿ est
homini nec impossibile esse), manifestum est quoniam angulares sibimet semper
in veritate consentiunt. Atque hoc idem de negativis quoque angularibus recte
dicitur. In his igitur terminis qui nec naturales sunt nec impossibiles semper
angulares et negationes negationibus et affirmationes affirmationibus simul
veras esse contingit. Et hoc quidem in his quae indefinitae sunt. In his autem
quae definitae sunt et universalitatis particularitatisque participes non eodem
modo sunt. In quibusuis enim terminis sive possibilibus sive naturalibus sive
impossibilibus affirmationes affirmationibus sibimet angularibus in veritate
consentire non possunt, negationes autem negationibus angulares angularibus in
his tantum terminis qui neque naturales neque impossibiles sunt in veritate
poterunt convenire. Et primum quemadmodum affirmationes affirmationibus sibimet
angularibus in veritate consentire non possunt in quibuslibet terminis
demonstrandum est. Ea enim quae dicit: Omnis est homo iustus et ea quae
dicit: Omnis est homo iniustus quae est scilicet angularis, verae simul esse
non possunt. Ea namque quae dicit: Omnis est homo iniustus nil differt ab
ea quae proponit: Nullus homo iustus est Sed "Omnis est homo
iustus" et "Nullus homo iustus est", quoniam contrariae sunt,
simul verae esse non possunt. Sed ea quae dicit: Nullus est homo iustus
convenit atque consentit ei quae proponit: Omnis est homo iniustus quare:
Omnis est homo iustus et: Omnis est homo iniustus simul verae esse
non possunt. Sed eadem quae proponit: Omnis est homo iniustus consentit
(ut saepe dictum est) ei quae dicit: Omnis est ƿ homo non iustus Quare in
his nec haec in veritate consentire potest ei quae dicit quoniam omnis est homo
iustus. Affirmatio igitur universalis simplex: Omnis est homo iustus
affirmationibus universalibus privatoriae et infinitae quae sunt: Omnis est
homo iniustus et: Omnis est homo non iustus sibimet angularibus in
veritate simul nulla ratione consentit, sicut ipsis quae indefinitae erant et
affirmationes affirmationibus et negationes negationibus in veritate poterant
consentire. In his autem quae sunt definitae affirmationes angulares simul
verae esse non possunt. Recte igitur dictum est quoniam in aliis omnibus
similis est consequentia definitarum et indefinitarum. Affirmationibus enim
consentiunt in veritate negationes, negationibus autem affirmationes non omnino
consentiont, quae similitudo consequentiae in utrisque est id est et in his
quae definitae sunt et in his quae indefinitae. Sed est distantia, quod NON
SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS ESSE. Et affirmationes affirmationibus et
negationes negationibus in indefinitis veras esse contingit eas scilicet quae
sunt angulares. In his autem quae sunt definitae affirmationes affirmationibus
angulares veras esse aliquando nulla ratione contingit. Hoc autem manifestum erit,
si quis et ea sibi proponat exempla in quibus sunt termini naturales atque
impossibiles et ea in quibus sunt possibiles et non naturales neque
impossibiles. In omnibus enim inveniet affirmationes affirmationibus definitas
ƿ definitis angulares simul veras esse non posse. Quod autem addidit CONTINGIT
AUTEM ALIQUANDO huiusmodi est: quamquam enim affirmationes affirmationibus
angulares definitae simul verae esse non possint in quibuscumque propositis
terminis, potest tamen fieri ut negationes negationibus verae inveniantur et
sit haec similitudo ad indefinitas angulares. Nam sicut illic negationes
negationibus indefinitae angulares verae esse simul poterant in his quae neque
naturalia neque impossibilia essent, ita hic quoque id est in ordine
definitarum negationes definitas negationibus definitis angulares angularibus
simul veras esse contingit in his quae neque impossibiles sunt nec naturales.
Negatio enim simplex particularis quae dicit: Non omnis est homo iustus
potest simul vera esse cum ea quae dicit: Non omnis est homo iniustus
Potest enim fieri ut quidam sint iusti, quidam autem non sint iusti et in eo
utraeque verae sunt, et ea quae dicit: Non omnis est homo iustus quia
sunt quidam iniusti, et ea quae dicit: Non omnis est homo iniustus quia
poterunt esse aliqui iusti. Sed haec consentit infinitae negationi particulari
quae dicit: Non omnis est homo non iustus Idem est enim dicere "Non
omnis est homo iniustus" quod "Non omnis est homo non iustus".
Quocirca et hae sibimet angulares simul verae esse possunt. Nam si quidam sunt
iusti, quidam iniusti, verum est dicere quoniam non omnis est homo iustus, quia
sunt quidam iniusti, rursus verum est dicere non omnis est homo non iustus,
quia sunt quidam iusti. Negationes igitur ƿ negationibus angulares definitae
simul verae esse possunt et hoc est simile indefinitis, in quibus sicut
affirmationes affirmationibus, ita quoque in veritate angulares negationes
negationibus consentiunt. Sensus ergo totus huiusmodi est: SIMILITER AUTEM,
inquit, SE HABET, id est similis erit consequentia propositionum, quemadmodum
fuit in indefinitis, ETIAM SI UNIVERSALIS NOMINIS SIT AFFIRMATIO, id est etiam
si definitae affirmationes negationesque ponantur, ut per subiecta exempla
monstravit dicens affirmationi simplici universali OMNIS EST HOMO IUSTUS opponi
NON OMNIS EST HOMO IUSTUS particularem scilicet simplicem negationem. Et rursus
universalem affirmationem infinitam proponens eam scilicet quae est OMNIS EST
HOMO NON IUSTUS huic illam opposuit quae dicit NON OMNIS EST HOMO NON IUSTUS.
Hae, inquit, similiter se habent ad consequentiam quemadmodum ind efinitae.
Quomo do autem se illae haberent ad c onsequentiam supra monstratum est. SED
NON, inquit, SIMILITER ANGULARES CONTINGIT VERAS ESSE. In his enim quae erant
indefinitae affirmationes affirmationibus angulares simul verae esse poterant. In his autem quae definitae sunt simul verae esse non
possunt. CONTINGIT AUTEM ALIQUANDO, ut similiter angulares verae sint in his
quae definitae sunt, quemadmodum et in indefinitis. Negationes enim
negationibus angulares definitae simul in veritate consentiunt, ut in his
quoque inveniebatur quas indefinitas supra descripsimus. Plenus est igitur
huiusmodi intellectus. Herminus autem hoc aliter sic exponit: similiter,
inquit, ƿ duas facient oppositiones quatuor propositiones, si fuerint duae
simplices, duae infinitae, determinatione tamen adiecta. Hoc autem sic
monstrat: proponit prius simplicem affirmationem universalem quae dicit: Omnis
est iustus homo contra hanc particularem simplicem negationem: Non omnis
est iustus homo sub affirmatione universali simplici affirmationem
universalem infinitam quae dicit: Omnis est non iustus homo contra hanc
sub negatione particulari simplici particularem negationem infinitam quae
proponit: "Non omnis est non iustus homo". Omnis est iustus homo Omnis est
non iustus homo Non omnis est iustus homo Non omnis est non iustus homo. His
ergo ita dispositis duae, inquit, fiunt oppositiones. Contra enim eam quae est
omnis est iustus homo opponitur illa quae proponit: Non omnis est iustus
homo Hoc autem idcirco quoniam sibi contradictorie oppositae sunt
universalis affirmatio simplex et particularis negatio simplex. Et est haec
quidem una propositio. Rursus contra eandem affirmationem simplicem quae dicit:
Omnis est iustus homo opponitur universalis affirmatio infinita quae
dicit: Omnis est non iustus homo et hoc contrario modo. Ea namque quae
dicit: Omnis est non iustus homo idem significat eique consentit quae
dicit: Nullus homo iustus est Sed haec quae proponit nullus homo iustus
est contrario modo opposita est ei quae dicit: Omnis est iustus homo
Quocirca etiam ea quae proponit: Omnis est non iustus ƿ homo contrarie
erit opposita ei quae dicit: Omnis est iustus homo Est igitur haec quoque
altera oppositio. Duae ergo sunt oppositiones, quemadmodum etiam in his quae
sunt indefinitae: licet alio modo essent oppositae, tamen duae erant
oppositiones. Secundum diametrum autem non similiter veras contingit esse, ut
ipse ait. Illae enim quoniam indefinitae erant, et secundum diametrum quae
erant simul veras esse contingebat et omnes omnibus. Quod si quis ad
indefinitarum descriptiones redeat diligenter agnoscit. Hic autem, inquit, hoc
est in his quae definitae sunt, non idem est. Hoc sic monstrat: ea enim
propositio quae dicit: Omnis est iustus homo non consentit contradictioni
suae quae dicit: Non omnis est iustus homo Rursus ea quae dicit: Omnis
est non iustus homo non consentit rursus ei quae dicit: Non omnis est non
iustus homo Haec enim contrariae ipsius consentiebat. Quare cum vera est
universalis affirmatio simplex quae dicit: Omnis est iustus homo sine
dubio falsa est ea quae dicit: Omnis est non iustus homo Sed hac falsa
contradictio eius vera erit: vera igitur est ea quae negat dicens: Non omnis
est non iustus homo Quocirca hae duae propositiones angulares verae
aliquotiens inveniuntur: Omnis est iustus homo Non omnis est non iustus
homo Contingit ergo aliquando veras esse sed non, inquit, omnino. Nam si
a particulari negatione infinita coeperis, non idem est id est non eadem
veritas venit. Hoc autem tali probatur modo: si enim vera est quoniam non omnis
est non iustus ƿ homo, falsa est ea quae dicit: Omnis est non iustus homo
Est enim ei contradictorie opposita. Hac autem falsa quae dicit: Omnis est non
iustus homo non omnino veram necesse est esse eam quae proponit: Omnis
est iustus homo idcirco quoniam hae duae sibi contrariorum loco oppositae
sunt. Contrarias autem propositiones simul falsas esse posse supra docuimus.
Ergo non necesse est, si falsa est omnis est non iustus homo, veram esse eam
quae dicit: Omnis est iustus homo Quod si non necesse est, hoc potest
fieri ut utraeque sint falsse. Quare evenit aliquando, ut vera hac propositione
quae dicit: Non omnis est non iustus homo falsa sit illa quae proponit:
Omnis est iustus homo Quare non similiter secundum diametrum in veritate
propositiones sibi consentiunt. Atque hoc quidem Herminus non recte expositione
dicens ordinem turbat. Si quis autem vel hoc quod Herminus ait diligenter
agnoscit vel id quod supra nos diximus, cognoscit multam esse differentiam
expositionis et meliorem superiorem iudicans ei, si quid nobis credit, recte
consentiet. HAE IGITUR DUAE OPPOSITAE SUNT, ALIAE AUTEM AD NON HOMO UT
SUBIECTUM ALIQUID ADDITO, UT EST IUSTUS NON HOMO, NON EST IUSTUS NON HOMO; EST
NON IUSTUS NON HOMO, NON EST NON IUSTUS NON HOMO. MAGIS PLURES AUTEM HIS NON
ERUNT OPPOSITIONES. HAE AUTEM EXTRA ILLAS IPSAE SECUNDUM SE ERUNT UT NOMINE UTENTES
NON HOMO. Supra iam dixerat omne subiectum aut ex nomine simplici et finito aut
ex nomine rursus infinito consistere et eorum oppositiones ostendit quod essent
duae et quatuor propositiones, duae quidem simplex subiectum nomen habentes,
duae vero infinitum. Post has quando est tertium adiacens praedicaretur, illic
quoque dupliciter oppositiones fieri dixit, cum scilicet finitum nomen esset
subiectum, vel infinitum praedicatum, earumque inter se eam consequentiam
demonstravit, qualem haberent privatoriae ad easdem ipsas simplices, quibus ex
infinito nomine propositiones compararentur. Et quoniam omnis harum varietas
propositionum ita fit, cum est tertium praedicatur, ut aut et subiectum et
praedicatum finita sint aut subiectum quidem finitum, praedicatum vero
infinitum (de quibus supra locutus est, cum earum consequentiam demonstravit)
aut infinitum habent subiectum, finitum vero praedicatum aut infinitum et
subiectum et praedicatum. Et habent quidem propositiones utrumque finitum, ut
est: Homo iustus est Homo iustus non est finitum vero subiectum,
infinitum praedicatum, ut est: Homo non iustus est Homo non iustus non
est Et harum quidem consequentia supra monstrata est. Aliae vero sunt,
quae infinitum habent subiectum et quasi nomine utuntur nomine infinito, ut:
Non homo iustus est Non homo iustus non est Utuntur enim hae
propositiones subiecto, id est ƿ 'non homo' ut nomine, praedicato vero eo quod
est iustus. Hoc est enim quod ait: ALIAE AUTEM AD NON HOMO UT SUBIECTUM ALIQUID
ADDITO. Si quis enim ponat non homo quidem subiectum et de hoc aut finitum
nomen praedicet, ut est 'iustus', aut infinitum, ut est 'non iustus', utroque
modo duplicem rursus faciet oppositionem. Quatuor sunt autem propositiones hae:
Est non homo iustus Non est non homo iustus Est non homo non iustus Non est non
homo non iustusIn his igitur quatuor propositionibus, oppositionibus vero
duplicibus non homo quidem subiectus est sed in superiore oppositione finitum
quidem praedicatur nomen quod est iustus,. Sed illae, inquit, quae praedicatum
quidem infinitum habent, subiectum vero finitum vel quibus et praedicatum
finitum est et subiectum, habent aliquam ad se consequentiam, hae vero quas
postea memoravimus, id est quae infinitum haberent subiectum, praedicatum autem
vel infinitum vel finitum, nullam habent consequentiam ad eas propositiones,
quae sive finito praedicato sive infinito, ex finito tamen subiecto
consisterent. Hoc est enim quod ait: HAE AUTEM EXTRA ILLAS IPSAE SECUNDUM SE
ERUNT, id est nullam consequentiam ad superiores quae ex finito subiecto
constarent habere eas quae infinitum subiectum in propositionis ordine
retinerent. Postquam igitur enumeravit et quae ex utrisque finitis
consisterent, id est et subiecto et praedicato, et has ƿ quae ex subiecto
quidem finito, praedicato vero infinito essent, has etiam quae ex subiecto
infinito essent et ex finito praedicato necnon illas addidit quae ex utrisque
infinitis constare viderentur: postquam igitur has enumeravit, ait: MAGIS
PLURES AUTEM HIS NON ERUNT OPPOSITIONES. Omnis enim oppositio (quod supra iam
dictum est) aut ex utrisque finitis est, ut: Est homo iustus Non est homo
iustus aut ex finito subiecto, infinito praedicato, ut: Est homo non
iustus Non est homo non iustus aut ex infinito quidem subiecto, finito
vero praedicato, ut: Est non homo iustus Non est non homo iustus aut ex
infinitis utrisque, ut: Est non homo non iustus Non est non homo non
iustus ut autem quinta oppositio reperiri possit, nulla rerum ratione
possibile est. De his ergo haec dicta sint, in quibus est tertium adiacens
praedicatur. IN HIS VERO IN QUIBUS EST NON CONVENIT, UT IN EO QUOD EST CURRERE
VEL AMBULARE, IDEM FACIUNT SIC POSITA AC SI EST ADDERETUR, UT EST CURRIT OMNIS
HOMO, NON CURRIT OMNIS HOMO; CURRIT OMNIS NON HOMO, NON CURRIT OMNIS NON HOMO.
NON ENIM DICENDUM EST NON OMNIS HOMO SED NON NEGATIONEM AD HOMO ADDENDUM EST.
OMNIS ENIM NON UNIVERSALE SIGNIFICAT SED QUONIAM UNIVERSALITER. MANIFESTUM EST
AUTEM EX EO QUOD EST CURRIT HOMO, NON CURRIT HOMO; CURRIT NON ƿ HOMO, NON
CURRIT NON HOMO. HAEC ENIM AB ILLIS DIFFERUNT EO QUOD NON UNIVERSALITER SUNT.
QUARE OMNIS VEL NULLUS NIHIL ALIUD CONSIGNIFICAT NISI QUONIAM UNIVERSALITER DE
NOMINE VEL AFFIRMAT VEL NEGAT. ERGO CAETERA EADEM OPORTET APPONI. Sunt quaedam
propositiones in quibus est quidem tertium adiacens praedicatur et hoc sono
ipso et prolatione cognoscitur, aliae vero sunt in quibus tale verbum
praedicatur, quod tertium quidem adiacens non praedicetur, habeat tamen
contineatque intra se verbum est. Quae praedicatio si solvatur in participium
atque verbum, quod ante solo verbo dictum praedicatum secundum praedicabatur,
tertio loco praedicabitur est et fit similis propositio, tamquam si prolatione
quoque haberet est verbum. Si quis enim dicat:"Omnis homo currit"in
hac propositione unum subiectum est, alterum praedicatur. Homo enim subiectus
est, praedicatur autem currit. Neque enim possumus in hac propositione tres
esse terminos arbitrari, idcirco quod omnis quidem terminus non est sed
subiecti termini determinatio. Significat enim quoniam res universalis, id est
homo, universaliter subicitur cursui, cum dicit:"Omnis homo currit" Nulla
est enim hominis exceptio, ubi omnem currere determinatio est. Ergo non ponitur loco termini id quod dicimus omnis
sed potius ƿ subiecti termini determinatio est. Quo circa in hac propositione
quae dicit:"Omnis homo currit"duo sunt termini: homo et currit. Ergo
in eadem quamquam verbum est non praedicetur in prolatione, in verbi tamen quod
est currit significatione concluditur. Si quis enim hanc propositionem quae
dicit:"Omnis homo currit"solvat in participium atque verbum, faciet
omnis homo currens est et idem significat participium verbo coniunctum quod
significat verbum, quod utraque complectitur. Nam cum dico "Omnis homo
currit", omni homini actionem praesto esse pronuntio; quod si idem rursus
dicam "Omnis homo currens est", eandem actionem homini rursus adesse
proponit. Idem igitur significat verbum currit quod currens est. Et in ea
propositione quae dicit:"Omnis homo currit"licet in prolatione est
non dicatur, tamen tertium potestate praedicatur, quod hinc cognoscitur, si
tota propositio dissolvatur in participium scilicet atque verbum. Quamobrem
sicut ex nomine infinito subiecto fit affirmatio, non eodem modo ex infinito
verbo affirmatio fieri potest sed mox vis in ea negationis agnoscitur. Quomodo
enim facimus affirmationem dicentes: Omnis non homo currit 'non homo'
scilicet subiectum infinitum ponentes, non ita possumus dicere fieri
affirmationem cum proponimus: Omnis homo non currit Haec enim iam negatio
est. Quare ubicumque fuerit 'non currit' vel 'non laborat' vel 'non ambulat'
vel 'non legit', in omnibus negatio fit, in quibuscumque infinitum verbum
praedicatur. Dubitabit autem aliquis an sicut ex infinito verbo fieri
affirmatio non potest sed semper negatio ƿ ex hoc praedicamento fit, ita quoque
si eadem propositio solvatur in participium atque verbum, an ex infinito
participio possit affirmatio fieri. Quaeritur enim an sicut in hac propositione
quae dicit: Omnis homo currit qui ita proponit dicens: Omnis homo non
currit facere affirmationem non potest sed sine dubio negationem facit,
ita quoque si eadem solvatur in participium et verbum, ut dicat quis: Omnis
homo currens est si fiat infinitum non currens et dicatur: Omnis homo non
currens est an haec affirmatio sit an certe negatio tantundem valens
tamquam si aliquis dicat: Omnis homo non est currens Sed fuerunt qui hoc
cum ex multis aliis tum ex aliquo Platonis syllogismo colligerent et quid ex ea
re definirent doctissimorum virorum auctoritate cognoscerent. Ex duabus enim
negativis syllogismus fieri non potest. In quodam enim dialogo Plato huiusmodi
interrogat syllogismum: sensus, inquit, non contingunt substantiae rationem;
quod non contingit, nec ipsius veritatis contingit notionem: sensus igitur
veritatis notionem non contingit. Videtur enim ex omnibus negativis fecisse
syllogismum, quod fieri non potest, atque ideo aiunt infinitum verbum quod est
non contingit pro participio infinito posuisse id est non contingens est. Est
enim in pluribus aliis inveniendi facultas frequenter verbum infinitum positum
pro nomine infinito. ƿ Quare verbum quidem dixere quidam semper facere
negationem' si infinitum proponatur, participia autem vel nomina si sint
infinita posse facere affirmationem. Et ideo quotienscumque a magnis viris
infinitum verbum et duae negationes in syllogismo proponuntur, hac ratione
defenditur, quod dicatur verbum infinitum pro participio esse propositum, quod
participium nominis loco in propositione praedicatur. Et hoc quidem Alexander Aphrodisius
arbitratur caeterique complures. Idcirco enim aiunt non posse fieri ex infinito
verbo affirmationem, quoniam sicut verbum est infinitum verbum mox totem
perficiet negationem, sic etiam verba quae in sese complectuntur verbum est non
facient infinitam affirmationem sed potius negationem. Si quis enim sic dicat: Homo
currens non est nullus hanc dixerit affirmationem. Si quis vero sic: Homo
non currit idcirco nec haec propositio affirmatio est quoniam currit est
verbum intra se continet et sicut ad est verbum iuncta particula negativa non
facit affirmationem sed potius negationem, ita quoque ad illud verbum iuncta
negatio quod intra se continet est verbum plenam perficit negationem. Aristoteles
autem non videtur ista discernere sed similiter arbitrari, sive cum participio
ponatur est verbum ƿ sive sine participio verbum illud quod verbum est intra se
claudit atque complectitur. Dicit enim hoc modo: IN HIS VERO IN QUIBUS EST NON
CONVENIT UT IN EO QUOD EST CURRERE VEL AMBULARE, IDEM FACIUNT SIC POSITA AC SI
EST ADDERETUR. Et huius subiecit exemplum, UT EST CURRIT OMNIS HOMO. In hac
enim propositione quae dicit: Currit omnis homo non quidem convenit poni
est verbum; eodem modo vel si quis dicat: Omnis homo ambulat hic quoque
est verbum poni non convenit sed haec talia sunt, tamquam si est adderetur.
Quod exemplo docuit. Nam sicut "Est currens omnis homo" affirmatio
est cursus praesentiam monstrans, ita quoque "Currit omnis homo"
affirmatio idem valens idemque significans. Has ex simplicibus subiectis affirmationes
in quibus est dici non convenit consequenter enumerat dicens: Currit omnis
homo mediam ponens determinationem, quod est omnis, inter currit quod est
praedicatio et subiectum quod est homo: contra hanc opponit simplicem
negationem dicens: Non currit omnis homo Rursus facit affirmationem ex
infinito nomine: Currit omnis non homo huic opponit negationem infiniti
nominis subiecti: Non currit omnis non homo Et has idcirco proposuit, ut
monstraret idem in his evenire in quibus est non convenit praedicari, quod in
illis quoque in quibus est tertium adiacens praedicabatur. Sed quoniam in
negatione infiniti nominis subiecti ƿ ait: Non currit omnis non homo
poterat quis dicere non recte fecisse negationem eius affirmationis quae est:
Currit omnis non homo hanc quae dicit: Non currit omnis non homo
sed potius ita debuisse oppositionem constitui: Currit omnis non homo Non
currit non omnis homo Ex hoc autem demonstrat ita faciendam esse
negationem, ut eam ipse disposuit. Dicit enim: NON ENIM DICENDUM EST NON OMNIS
HOMO SED NON NEGATIONEM AD HOMO ADDENDUM EST. Qui est sensus huiusmodi:
quotiens facimus, inquit, negationem contra hanc affirmationem quae dicit
currit omnis non homo, non est negativa particula non adiungenda ei quod est
omnis sed potius subiecto id est nomini quod est homo. Cum enim ita dicimus:
Currit omnis non homo facienda est negatio: Non currit omnis non
homo Non enim dicendum est: Non currit non omnis homo et non
negativa particula non est adicienda ad omnis sed potius ad homo. Huius autem
haec causa est quod omnis determinatio in terminorum numero non adscribitur sed
potius ad vim suam id est ad determinationem. Non enim aliquid universale
significat ipsum omnis sed significat quidem universale homo, omnis autem
determinatio est, quoniam quis id quod universale est id est homo universaliter
praedicat. Non ergo universale aliquid significat
omnis determinatio sed potius quoniam universale ƿ nomen universaliter
praedicatur. Atque ideo
quotiens in his negatio fit, ad subiectum potius nomen trahi oportet negationem
non ad determinationem. Sed ne forte quis dubitet, ut etiam in aliis quoque ita
fieri oportere oppositiones dicat. In his enim quae subiectum habent finitum,
cum dicimus: Omnis homo currit si contra hanc contradictorie opposita
negatio ponitur, ad determinationem particula negative constituenda est, ut
contra eam quae dicit: Omnis homo currit ea sit quae dicit: Non omnis
homo currit In his autem quae ex infinito nomine subiecto fiunt, sive in
affirmatione sive in negatione, a subiecto nomine non est separanda negatio. Hoc autem ita esse facillima ratione cognoscitur, si
determinationes paulisper auferantur et in his propositionibus ex infinito
nomine subiecto quae sunt indefinitae speculatio fiat. Sit enim affirmatio
indefinita: Non homo currit Contra hanc erit negatio: Non homo non
currit Si igitur hae propositiones factae sunt in universalibus terminis
(universalis enim terminus est homo) sed non habent additam determinationem,
quoniam universaliter praedicantur, id est omnis, et servata est et in
affirmatione et negatione ad subiectum negativa particula (semper enim fiebat
necessarie infinitum), etiam tunc quando additur aliquid quod determinet, non
ad determinationem addenda est negatio sed potius ad subiectum nomen. Quod cum
in affirmatione fuerit infinitum, hoc idem infinitum ut in negatione reuertatur
providendum est. Sicut enim finitum terminum et simplicem in his indefinitis ƿ
propositionibus ad affirmationem et negationem custodiri oportet, ut dicamus:
Currit homo Non currit homo ita quoque in ea oppositione quae est ex
infinito nomine subiecto idem servandum est, ut quod in affirmatione subiectum
est idem seruetur etiam in negatione. Quod si hoc in his quae indefinitae sunt
evenit, cur non etiam in illis idem fieri oportere videatur quae definitae
sunt? Hoc solum enim definitae ab indefinitis differunt, quod cum indefinitae
universalia praedicant praeter universalitatis determinationem, determinatae et
definitae idem illud prasdicant universale cum adiectione et significatione
quoniam universaliter praedicatur. Nihil igitur aliud omnis vel nullus
significat, nisi quoniam id quod universale dicitur universaliter praedicatur.
Ergo omnia eadem quae in affirmatione et negatione indefinitis ponebantur eadem
quoque et in eisdem determinatis servanda sunt. Omnis enim et nullus non sunt
termini sed universalis termini determinationes. His igitur ab Aristotele
decursis nos quoque a Syriano, cui Philoxeno esse cognomen supra rettulimus,
propositionum omnium numerum, de quibus in hac libri disputatione perpendit,
nimis ad rem pertinentem atque utilem transferamus. Et prius perspiciendum est
in categoricis propositionibus quot indefinitae sunt. Quantae enim fuerint
indefinitae, tot ƿ erunt universales, tot particulares, tot singularium atque
individuorum propositiones. Et prius quidem affirmationes perspiciamus hoc
modo: quatuor modi sunt propositionum: aut enim indefinitae sunt aut
universales aut particulares aut singularium atque individuorum. Si ergo perspiciantur quantae sint indefinitae
affirmationes, has si per quaternarium numerum multiplicavero, colligitur mihi
numerus affirmationum. Quem si duplico, colligitur etiam negationum hoc modo.
Praedicatur enim est aut ipsum solum aut certe tertium adiacens cum alio. Et si solum praedicatur, aut ad
nom en simplex atque finitum praedicandum est aut ad infinitum. Ex his duae
sunt affirmationes: Est homo Est non homo Quotiens autem est tertium
adiacens praedicatur, hae quatuor erunt affirmationes: aut cum subiectum
infinitum est solum, ut: Est iustus non homo aut cum praedicatum
infinitum est solum, ut: Est non iustus homo aut cum utraque finita sunt,
ut: Est iustus homo aut cum utraque infinita sunt, ut: Est non iustus non
homo MAGIS PLURES AUTEM HIS, ut ipse ait, propositiones inveniri non
possunt. Cum igitur sex sint affirmationes, duae quibus est praedicatur,
quatuor vero adiacente, has si per quaternarium ducam, viginti et quatuor
fient. Quas rursus si binario multiplicem,
quadraginta octo mihi summa subcrescunt. Tot igitur erunt affirmationes et
negationes quaecumque vel praedicato est verbo vel tertio adiacenti et
praedicato fiunt. Qua in re quoniam tres ƿ sunt aliae qualitates propositionum,
quae sunt necessariae, contingentes et inesse tantum significantes, secundum
quas qualitates istae omnes propositiones proferuntur, has quadraginta octo
propositiones si in ternarium numerum duxerimus, scilicet propositionum
qualitates, centum quadraginta quatuor omnis propositionum praedicativarum, de
quibus hoc libro tractat, numerositas crescet. Sed nunc praeter has tris
qualitates quae sint quadraginta octo propositiones cum negationibus suis (quas
si per qualitates propositionum, necessariam scilicet et contingentem et inesse
significantem, multiplicavero, centum quadraginta quatuor fient) subter
adscripsimus. EST SOLUM Est homo
Non est homo Est non homo Non est non homo Est omnis homo Non est omnis homo
Est omnis non homo Non est omnis non homo Est quidam homo Non est quidam homo
Est quidam non homo Non est quidam non homo Est Socrates Non est Socrates Est
non Socrates Non est non Socrates ITEM EST TERTIUM Est iustus homo Non est
iustus homo Est iustus omnis homo Non est iustus omnis homo Est iustus quidam
homo Non est iustus quidam homo Est iustus Socrates Non est iustus Socrates Est
iustus non homo Non est iustus non homo Est iustus omnis non homo Non est
iustus omnis non homo Est iustus quidam non homo Non est iustus quidam non homo
Est iustus non Socrates Non est iustus non Socrates Est non iustus omnis homo
Non est non iustus omnis homo Est non iustus quidam homo Non est non iustus
quidam homo Est non iustus Socrates Non est non iustus Socrates Est non iustus
non homo Non est non iustus non homo Est non iustus omnis non homoNon est non
iustus omnis non homo Est non iustus quidam non homo Non est non iustus quidam
non homo Est non iustus non Socrates Non est non iustus non Socrates Has
igitur propositiones Syriano calculis colligente nos quoque nominatim
disposuimus, idcirco quoniam facilior fides habobitur numero, si per exempla
prodantur, simul etiam quoniam male doctus de his propositionibus peruersissime
contendebat et affirmationes quidem negationum loco ponens, negationes vero
affirmationum totum ordinem confundebat. Quare ne quem illius oratio a rectae
rationis veritate traduceret, idcirco hanc ad tenacioris memoriae subsidium
fecimus dispositionem. QUONIAM VERO CONTRARIA EST NEGATIO EI QUAE ƿ EST OMNE
EST ANIMAL IUSTUM ILLA QUAE SIGNIFICAT QUONIAM NULLUM EST ANIMAL IUSTUM, HAE
QUIDEM MANIFESTUM EST QUONIAM NUMQUAM ERUNT NEQUE VERAE SIMUL NEQUE IN EODEM
IPSO, HIS VERO OPPOSITAE ERUNT ALIQUANDO, NON OMNE ANIMAL IUSTUM EST EST
ALIQUOD ANIMAL IUSTUM. Hoc quoque est diligentissime superius demonstratum,
quod contrariae aliquotiens verum falsumque dividerent, si aut in rebus
naturalibus aut in impossibilibus proponerentur: aliquotiens vero simul
inveniri posse falsas, si res neque naturales neque impossibiles praedicarent.
Contrarias autemesse dictum est, quaecumque vel affirmative vel negative
universalem facerent enuntiationem. Ergo nunc hoc dicit: quae sunt, inquit,
contrariae simul verae esse non possunt. Et hoc non sine quadam rerum
determinatione locutus est. Ait enim: QUONIAM VERO CONTRARIA EST NEGATIO EI
QUAE EST OMNE EST ANIMAL IUSTUM scilicet affirmationi ILLA QUAE SIGNIFICAT
QUONIAM NULLUM EST ANIMAL IUSTUM SCILICET NEGATIO, HAE QUIDEM, inquit, quoniam
sunt contrariae, quae simul verae esse non possunt, MANIFESTUM EST QUONIAM
NUMQUAM ERUNT NEQUE VERAE SIMUL NEQUE IN EODEM. Sed quod dixit neque verae
simul huiusmodi est: nihil enim prohibet alio et alio tempore et affirmationem
universalem et negationem veraciter ƿ posse proponi. Ut si quis dicat: Omnis
homo iustus est hoc si aureo saeculo diceretur, verissime proponeretur.
Quod si quis rursus dicat: Nullus homo iustus est hoc si ferreo saeculo
enuntiet, erit vera propositio. Quare contingit et affirmationem universalem et
negationem veras esse, quas manifestum est esse contrarias sed non simul: illa
enim in aureo saeculo si ita contingit, illa in ferreo. Sed haec tempora diversa
sunt et non sunt simul. Quare recte hoc quoque addidit ut diceret MANIFESTUM
EST QUONIAM NUMQUAM ERUNT NEQUE VERAE SIMUL. Quod autem addidit NEQUE IN EODEM
ad aliam eiusdem rei determinationem valet. Possunt enim rursus eodem tempore
et simul universalis affirmatio et universalis negatio verae esse sed si non de
eodem praedicentur. Ut si quis dicat: Omne animal rationale est hoc si de
hominibus praedicetur, vera est affirmatio. Quod si quis dicat: Nullum animal
rationale est hoc si de equis enuntiet, vera erit uno eodemque tempore
contra universalem affirmationem universalis facta negatio sed non in eodem.
Illa enim affirmatio de hominibus facta est, haec vero de equis negatio.
Quamobrem recte dictum est numquam esse simul contrarias veras posse neque in
eodsm id est nec uno eodemque tempore nec de uno subiecto. Sed quoniam his
oppositae erant universali quidem affirmationi particularis negatio, universali
vero negationi affirmatio particularis et has diximus idcirco subcontrarias
dici, quod diversa quodammodo contrariis patiantur, manifestum est quoniam
sicut contrariae verae simul esse non possunt, dividunt tamen aliquotiens inter
se veritatem ƿ et falsitatem, ita quoque et subcontrariae dividunt quidem verum
inter se falaumque aliquotiens, quando contrariae quoque diviserint, simul
autem verae inveniri possunt, quando universales et contrariae simul falsae
sunt, ut autem simul falsae sint, nulla rerum ratione contingit. Ergo
contrarias quidem simul veras esse atque in eodem numquam quisquam poterit
invenire, subcontrarias autem quae universalibus et contrariis oppositae sunt
sibi inuicem comparatas veras inveniri possibile est: ut in eo ipso exemplo
quod ipse proposuit: Non omne animal iustum est vera est, rursus: Est
aliquod animal iustum haec quoque vera est. Quare contrariae simul verae esse non possunt,
subcontrarias simul veras nihil prohibet inveniri. SEQUUNTUR VERO HAE: HANC
QUIDEM QUAE EST NULLUS EST HOMO IUSTUS ILLA QUAE EST OMNIS EST HOMO NON IUSTUS,
ILLAM VERO QUAE EST EST ALIQUI IUSTUS HOMO OPPOSITA QUONIAM NON OMNIS EST HOMO
voN IUSTUS. NECESSE EST ENIM ESSE ALIQUEM. De consequentia propositionum
simplicium atque infinitarum sufficienter quidem supra disseruit sed nunc haec
est huic intentio non quae particularis affirmatio vel negatio quam universalem
affirmationem vel negationem sequatur, quod iam supra monstravit, ƿ sed quae
universalis negatio universalem sequatur affirmationem vel quae particularis
negatio particulari scilicet affirmationi consentiat. Proponitque has quatuor
dicens negationem quidem simplicem universalem et affirmationem infinitam
universalem sese sequi et sibimet consentire nec minus his oppositas id est
particularem affirmationem simplicem et particularem infinitam negationem et in
veritate et in falsitate se sequi et a se nullo modo discrepare. Disponantur
enim hae quatuor: prior affirmatio infinita universalis quae dicit: Omnis est
homo non iustus sub hac ei consentiens simplex universalis negatio quae
proponit: Nullus est homo iustus rursus in altera parte contra affirmationem
infinitam particularis simplex affirmatio quae dicit: Est aliqui homo
iustus et sub hac particularis infinita negatio quae proponit:"Non
omnis est homo non iustus" Omnis est homo non iustus Est quidam homo
iustus Nulla est homo iustus Non omnis est homo non iustus. His ergo ita
dispositis si affirmatio universalis infinita vera sit ea quae dicit: Omnis est
homo non iustus vera est etiam ea quae proponit: Nullus est homo
iustus quae est universalis simplex negatio. Hoc autem melius in verioribus
cognoscitur exemplis. Dicatur enim: Omnis est homo non quadrupes vera,
rursus: Nullus est homo quadrupes haec quoque vera est. Quod si una harum
falsa sit, falsa quoque erit et altera. Nam si falsa est quoniam omnis est homo
non iustus, sicut vere quoque falsa est, illa quoque negatio simplex
mendacissime praedicavit quae dicit: Nullus est homo ƿ iustus quocirca
affirmatio universalis infinita et negatio uniusrsalis simplex sibimet
consentiunt, ut una vera alteram veram esse necesse sit, alterius falsitate
reliquam quoque falsitas consequatur. Idem quoque evenit in parte altera. Nam
si vera est quoniam quidam homo iustus est, vera quoque est quoniam non omnis
est homo non iustus, est enim aliqui. Nam id quod dicitur non omnis tantundem est, tamquam si
qui dicat quidam non est, quod in alio quoque exemplo manifestius apparebit. Si
quis dicat: Non omnis homo iustus est hoc est dicere "Quidam homo
iustus non est". Ergo 'non omnis' 'quidam' non significat. Si quis ergo
ita proponat: Quidam homo non iustus non est quem dicit non esse non
iustum iustum esse confirmat. Quare ille de quo dicitur quoniam non iustus non
est erit iustus. Unde fit ut ea quae dicit: Non omnis est homo non iustus
consentiat ei quae dicit: Quidam homo non iustus non est Sed haec
consentit ei quae dicit: Quidam homo iustus est haec igitur quoque
consentit et ei quae proponit: Non omnis est homo non iustus Sed quoniam
hoc fortasse aliquatenus videtur obscurius, consequentiae ipsarum hoc modo
sumendae sunt. Sitque nobis hoc positum affirmationem universalem infinitam et
negationem universalem simplicem sibimet consentire, ut unius veritatem et
falsitatem alterius veritas aut falsitas consequatur. Si falsa est affirmatio
infinita universalis quae dicit: Omnis est homo non iustus vera erit huic
opposita particularis ƿ infinita negatio quae proponit: Non omnis est homo non
iustus Sed cum falsa est affirmatio universalis infinita, falsa quoque
est universalis simplex negatio quae dicit: Nullus est homo iustus Sed
hac falsa particularem affirmationem quae huic contradictorie opposita est
veram esse necesse est, quae est: Est quidam homo iustus Quocirca quando
affirmatio universalis infinita falsa est, vera est particularis infinita
negatio et quando universalis negatio simplex falsa est, vera est simplex
affirmatio particularis. Sed affirmatio universalis infinita et negatio
universalis simplex simul falsae sunt et sibimet in falsitate consentiunt:
simul igitur erunt verae simplex particularis affirmatio et infinita negatio
particularis. Rursus si vera est affirmatio universalis infinita, falsa erit
negatio particularis infinita: ei enim contradictorie opposita est. Si rursus
vera est universalis simplex negatio, falsa est particularis simplex
affirmatio. Sed universalis affirmatio infinita et universalis negatio simplex
simul verae sunt: simul igitur erunt falsae particularis affirmatio simplex et
particularis infinita negatio. Quare hae quoque, id est particularis affirmatio
simplex et particularis infinita negatio, sibimet in veritate et falsitate
consentiunt et veritatem suam et mendacium inuicem consequuntur. Quare
affirmatio quidem et negatio utraque universalis, haec simplex, illa infinita,
sequuntur sese sibique consentiunt. Particulares autem id est universalibus
oppositae simplex affirmativa et negative infinita, ipsae quoque sibimet
consentiunt. Quare rectus est ordo, ut sicut affirmationi universali infinitae
consentit simplex universalis negatio, ita particulari ƿ affirmationi simplici
particularis negatio infinita consantiat. MANIFESTUM EST AUTEM, QUONIAM ETIAM
IN SINGULARIBUS, SI EST VERUM INTERROGATEM NEGARE, QUONIAM ET AFFIRMARE VERUM
EST, UT PUTASNE SOCRATES SAPIENS EST? NON; QUONIAM SOCRATES IGITUR NON SAPIENS
EST. IN UNIVERSALIBUS VERO NON EST VERA QUAE SIMILITER DICITUR, VERA AUTEM
NEGATIO, UT PUTASNE OMNIS HOMO SAPIENS? NON. OMNIS IGITUR HOMO NON SAPIENS. HOC
ENIM FALSUM EST. SED NON OMNIS IGITUR HOMO SAPIENS VERA
EST; HAEC AUTEM EST OPPOSITA, ILLA VERO CONTRARIA. De consequentia
propositionum disputans et sibi quemadmodum consentirent ilium tractatum
parumper egressus docere proposuit, quae veniant in responsionem de
singularibus, si ad praedicationem ipsorum sit particula negationis apposita,
quae rursus in his quae de universalibus sunt propositionibus ad praedicationem
addita particula negative concurrent. Neque enim oportet similiter facere
enuntiationes. Non enim simile est quod ex utraque praedicatione contingit. Hoc
autem ita manifestum est: si quis de singulari aliquo interrogatus neget, ille
qui interrogaverit potest facere ex infinito nomine praedicato illam scilicet
negationem iungens quam respondens ante negaverit, et hoc veraciter
praedicabit. De universalibus autem apparebit non eandem ƿ veritatem posse
contingere, si ex his affirmatio componatur. Si quis enim interroget alium
PUTASNE SOCRATES SAPIENS EST? Si ille responderit NON, vere ille concludit
dicens: SOCRATES IGITUR NON SAPIENS EST. Sit autem hoc in alio quoque clariori
exemplo manifestum atque interrogemus aliquem hoc modo: Socratesne Romanus est?
Ille respondeat:
non, nos vere concludere possumus: Socrates igitur non Romanus est, facientes
ex negatione quam ille respondebat et ex nomine quod nos in propositione
praedicavimus affirmationem ex nomine infinito quae dicit: Socrates non sapiens
est vel Socrates non Romanus est. Has enim affirmationes esse ex infinito
nomine supra monstratum est. Si igitur eodem modo aliquis in universalibus
subiectis interroget dicens: OMNISNE HOMO SAPIENS EST? Nos utique
respondebimus: NON. Tum ille eadem similitudine concludit. Dicit enim: OMNIS
IGITUR HOMO NON SAPIENS EST. Quocirca nullus homo sapiens est. Ea enim quae
dicit: Omnis homo non sapiens est consentire monstrata est ei quae dicit:
Nullus homo sapiens est Videbitur ergo quodammodo ex vera responsione
falsa inlata esse conclusio. Cui
nos dicimus negationem quidem nos respondisse, non ut ea negatio ad praedicatum
iungeretur sed ad determinationem. Neque enim nos voluisse ab omni homine
sapientiam tollere, cum interrogante an omnis homo sapiens esset ƿ nos
negaremus sed ab omni potius id est determinatione voluisse nos abstrahere
sapientiam, illud scilicet significantes, quod alicui esset et alicui non esset
sapientia, ut quod diximus non tantum valeret tamquam si diceremus non omnis.
Ergo si illa negatio ad nomen, id est ad sapientem iongatur, universalis fit
affirmatio quae dicit: Omnis homo non sapiens est consentiens universali
negationi quae proponit: Nullus homo sapiens est Sed haec contraria est
interrogationi. Fuit enim interrogatio: Omnisne homo sapiens est? Haec
habet universalem affirmationem, cui contraria est universalis negatio, cui
rursus negationi consentit affirmatio universalis infinita. Quocirca
affirmationi quoque universali simplici, quae in interrogatione posita est, id
est omnisne homo sapiens est? Contraria est ea quae dicit conclusio quoniam
omnis homo non sapiens est. Quod si dicat: Non omnis homo sapiens est et verum
est et ei est opposita. Contra enim eam quae dicit interrogationem: Omnisne
homo sapiens est? Cum responsum fuerit non et iuncta negatio fuerit ad
omnis, particularis negatio fit dicens: Non omnis homo sapiens est quae
est opposita universali affirmationi ei quae in interrogatione proposita est
[universali]. Hoc est enim quod ait: HAEC AUTEM EST OPPOSITA, ILLA VERO
CONTRARIA. Per verba autem sensus iste sic constat: ƿ MANIFESTUM EST AUTEM,
inquit, QUONIAM IN SINGULARIBUS, ut est Socrates et quidquid individuum est, SI
EST VERUM INTERROGATUM NEGARE, id est si quando quis aliquid interrogatus vere
negaverit, cum aliquis interrogatur, an Romanus sit Socrates, ille neget,
QUONIAM ET AFFIRMARE VERUM EST? ut ille qui interrogat ex negatione et nomine
praedicato faciat infinitam affirmationem. Et huius exemplum: PUTASNE SOCRATES
SAPIENS EST? Responsio NON. Conclusio quoniam SOCRATES IGITUR NON SAPIENS EST. Sed
hoc non similiter in universalibus se habet, quod per hoc monstrat quod ait: IN
UNIVERSALIBUS VERO NON EST VERA QUAE SIMILITER DICITUR, id est non est vera
affirmatio infinita facta ex praedicato nomine et respondentis negatione sed
potius vera est negatio, non affirmatio. Huius exemplum: nam interrogatio est
UT PUTASNE OMNIS HOMO SAPIENS? Responsio NON. Falsa conclusio OMNIS IGITUR HOMO
NON SAPIENS. Hoc enim falsum est et simile ei quod supra de singulari subiecto
praediximus sed potius illa quae dicit: Non omnis igitur homo sapiens est
ut respondentis negatio ad omnis iungatur et fiat negatio particularis. Est
enim haec vera haec autem est opposita. Nam cum affirmatio universalis
interrogata esset ea quae dicit: Omnis homo sapiens est ex negativa
particula factum est: Non omnis homo sapiens est in conclusione et sunt
oppositae. ƿ Illa est enim affirmatio universalis, haec autem particularis
negatio. ILLA VERO CONTRARIA. Nam si non negatio
ad praedicatum iungatur, fit universalis affirmatio infinita, quae consentit
universali negationi finitae. Sed haec contra affirmationem universalem finitam
quae in interrogatione est posita contraria est. Contraria igitur erit etiam
illa quae universalis est affirmatio infinita. Quae autem causa est cur in
singularibus vel affirmatio ex infinito nomine vel negatio finita sibimet
consentiant, in universalibus autem universalis affirmatio ex infinito nomine
non consentiat particulari negationi finitae, quaerendum est. Etenim si quis dicat Socrates
non sapiens est et Socrates sapiens non est, idem est et hae duae sibimet
consentiunt? Si quis autem dicat: Omnis homo non sapiens est et rursus:
Non omnis homo sapiens est hae duae sibi non consentiunt. Sed haec ratio
est, quod in singularibus subiectis non sunt duplices oppositiones sed una
tantum, id est quae negationem facit, in universalibus autem universaliter
praedicatis duplex oppositio est, una contraria, una vero contradictoria. Si
ergo sit huiusmodi affirmatio quae dicat: Socrates sapiens est contra
hanc una est oppositio quae proponit: Socrates sapiens non est Si ergo
dicat aliquis: Socrates non sapiens est haec nullum alium habebit
intellectum quam ea quae dicit: Socrates sapiens non est Unam enim tautum
solam diximus in singularibus oppositionem. Quare quaecumque aliae fuerint, eadem significatione
ƿ concurrent. In universalibus vero universaliter praedicatis non eodem modo
est. Nam si sit
affirmatio universalis quae dicit: Omnis homo sapiens est contra hanc etiam
illa est quae dicit: Nullus homo sapiens est etiam illa quae dicit: Non
omnis homo sapiens est Et illa est contraria, haec contradictoria. Duplex
ergo haec oppositio sibi non potest consentire. Illa enim totum tollit quae est
universalis negatio, illa partem finita quae est particularis negatio. Sed univerealis negatio universali affirmationi ex
infinito nomine consentit: diversa igitur erit haec quoque a particulari finita
negatione. Quoniam ergo duplex est oppositio in universalibus, simplex in singularibus,
recte in eadem similitudine praedicationis non eadem veritas falsitasque
contingit. ILLAE VERO SECUNDUM INFINITA OPPOSITAE NOMINA VEL VERBA, UT IN EO
QUOD EST NON HOMO VEL NON IUSTUS, QUASI NEGATIONES SINE NOMINE VEL VERBO ESSE
VIDEBUNTUR SED NON SUNT; SEMPER ENIM VEL VERAM ESSE VEL FALSAM NECESSE EST
NEGATIONEM, QUI VERO DIXIT NON HOMO, NIHIL MAGIS DE HOMINE SED ETIAM MINUS
verUS FUIT VEL FALSUS, SI NON ALIQUID ADDATUR. SIGNIFICAT AUTEM EST OMNIS NON
HOMO IUSTUS NULLI ILLARUM IDEM NEC HUIC OPPOSITA EA QUAE EST NON EST OMNIS NON
HOMO IUSTUS. ILLA VERO QUAE EST ƿ OMNIS NON IUSTUS NON HOMO ILLI QUAE EST
NULLUS IUSTUS NON HOMO IDEM SIGNIFICAT. Novimus propositiones ex infinitis
fieri posse nominibus: has ergo dissoluens Aristoteles sumit proxime dictionem
nominis infiniti et de ea disputat si contra finitum nomen comparetur haec
quaedam enuntiativa oppositio videatur. Si quis enim sumat id quod dicimus non
homo et opponat contra id quod dicimus homo, videbitur fortasse aliquatenus
facere oppositionem. Quoniam enim omnis negativa particula adiecta verbo, quod
continet propositionem, negationem facit, si modus aliquis propositionis non
praedicetur, quod posterius demonstrandum est, [et] videtur cum adiecta fuerit
negativa particula quandam facere negationem, ut si non particula inugatur ei
quod est homo faciet non homo. Hoc est enim quod ait: ILLAE VERO QUAE SUNT
SECUNDUM INFINITA OPPOSITAE NOMINA VEL VERBA, UT IN EO QUOD EST NON HOMO VEL
NON IUSTUS, QUASI NEGATIONES SINE NOMINE VEL VERBO ESSE VIDENTUR. Si quis enim
dicat non currit, haec fit sine nomine negatio; quod si quis dicat non homo,
haec quoque est sine verbo negatio. Quae dictiones secundum infirutum nomen et
verbum opponuntur fimto verbo vel nomini quod est currit et homo: videbuntur
ergo hae negationes secundum infinitum nomen vel ƿ verbum quae praedicantur SED
NON SUNT. Maxima enim probatio has negationes non esse conuincit, quod omnis
negatio vel vera vel falsa est, quod autem dicimus non homo vel non currit,
licet simplicia quoque et finita homo scilicet atque currit nihil verum
falsumue significent, tamen haec infinita multo minus aliquid verum aut falsum
demonstrant. Non quod simplicia verum aliquid falsumue significent, idcirco
dicimus infinitas dictiones simplicibus minus verum falsumue monstrare sed quod
quamquam nihil verum vel falsum designet simplex nomen aut verbum, tamen
definitum quiddam proponit, ut in eo quod est homo finitum quiddam est et una
species. Is vero qui dicit non homo, praesentem
quidem speciem interimit, infinitas tamen alias dat intellegere ipse nihil
ponens. Quocirca quamquam finita verba vel nomiha per se vera vel falsa esse
non possint nisi cum aliis iuncta sint, tamen longe minus veritatis aut
falsitatis capacia sunt nomina infinita vel verba, quae nec hoc ipsum quidem
quod significant ponunt sed illud quidem perimunt, nihil autem per se aliud in
significatione constituunt: postremo propinquius ad veritatis vel falsitatis
finita intellectus. Minus igitur vera vel falsa est dictio nominis infiniti
quam alicuius simplicis et finiti vocabuli. SIGNIFICAT AUTEM EST OMNIS NON HOMO
IUSTUS ƿ NULLI ILLARUM IDEM NEC HUIC OPPOSITA EA QUAE EST NON EST OMNIS NON
HOMO IUSTUS. ILLA VERO QUAE EST OMNIS NON IUSTUS NON HOMO ILLI QUAE EST NULLUS
IUSTUS NON HOMO IDEM SIGNIFICAT. Postquam de propositionibus infinitum
habentibus praedicatum sufficienti disputatione locutus est earumque
oppositiones ostendit consequentiasque demonstravit, in medio de infinitis
nominibus quod non essent negationes breviter pernotavit, nunc redit ad eas
propositiones quae subiectum habent infinitum, praedicatum vero vel finitum vel
infinitum. Et primum quidem an eaedem sint idemque significent habeantque
ordine aliquam consequentiam hae propositiones quae ex infinito subiecto sunt
cum his quae ex infinito praedicato sunt vel ex utrisque finitis docet. Ait enim has duas propositiones
quae sunt EST OMNIS NON HOMO IUSTUS, NON EST OMNIS NON HOMO IUSTUS nulli
illarum idem significare quae aut ex utrisque finitis esset aut ex praedicato
infinito. Et disponantur quidem illae quae aut ex utrisque finitis sunt aut ex
praedicato infinito. Et primum quidem ponatur simplex affirmatio universalis,
sub hac negatio universalis ex praedicato infinito superiori simplici
affirmationi consentiens. Contra vero ponatur universalis simplex negatio et
sub hac universalis ex infinito praedicato affirmatio, quas constat sibimet
consentire praesidente affirmatione universali quae est ex infinito scilicet
praedicato. Est omnis homo iustus Nullus est homo iustus Nullus est homo non
iustus Est omnis homo non iustus. Cum ergo ita sint affirmationes positae et
negationes quae simplex quidem subiectum habeant, infinitum vero vel simplex
praedicatum, nunc Aristoteles dicit quoniam hae propositiones quae subiectum
habent infinitum nulli illarum superiorum quas disposuimus idem significant.
Haec enim quae dicit: Est omnis non homo iustus non consentit ei quae
dicit: Est omnis homo iustus nec rursus ei quae dicit: Est omnis homo non
iustus nec his rursus quae sunt: Nullus est homo iustus vel: Nullus
est homo non iustus Hae enim omnes hominem subiectum habent, illa vero
non hominem. Quocirca nec huius negatio, id est universalis affirmationis ex
infinito subiecto particularis scilicet negatio, cum ulla earum quae finitum
subiectum habent poterit consentire. Ea enim quae dicit: Non est omnis non homo
iustus neque cum ea quae proponit: Est omnis homo iustus neque cum
ea quae dicit: Est omnis homo non iustus neque cum his quae enuntiant:
Nullus est homo iustus vel: Nullus est homo non iustus Sed non hoc
dicit, quoniam ex infinito subiecto propositiones diversae sunt his quae sunt
vel ex finito praedicato vel ex infinito, subiecto tamen finito. Possunt enim
diversae quidem esse praedicationes, idem tamen aliquotiens significare, ut ea
quae dicit: Omnis est homo iniustus cum sit diversa ab ea quae dicit:
Nullus est homo iustus idem tamen aliquando significant, si affirmatio
privatoria praecesserit. Dictum est enim quod affirmationibus praecedentibus
negationes sine dubio ƿ sequerentur ergo non hoc dicit, quoniam diversae sunt
ex infinito nomine subiecto, praedicato vel finito vel infinito, subiecto tamen
finito sed quod omnino sibi non consentiant nec idem significent id est tota
sint propositionis virtute dissimiles. Atque haec quidem dixit de his quae
finitum subiectum haberent, infinitum vero praedicatum. Venit autem nunc ad
ipsarum consequentias quae ex infinito nomine subiecto constant et sicut supra
consequentiam earum quae ex utrisque finitis erant vel ex infinito praedicato
docuit, ita quoque nunc e converso quae ex utrisque infinitis nominibus
constant vel infinito nomine subiecto qualem ad se habeant consequentiam
monstrat dicens: illa vero quae est: Omnis non iustus non homo illi quae
est: Nullus iustus non homo idem significat. Has duas tantum
propositiones monstrat, affirmativam scilicet universalem ex utrisque infinitis
quae dicit: Omnis non iustus non homo ei consentire quae est universalis
negatio ex solo infinito subiecto quae dicit: Nullus iustus non homo In his
autem subauditur particula est, ut sit tota propositio: Omnis non iustus non
homo est et rursus: Nullus iustus non homo est Nam sicut in his,
quae finitum habebant subiectum, infinitum vero vel finitum praedicatum,
affirmationem ex finito subiecto et infinito ƿ praedicato eam scilicet quae
dicit: Est omnis homo non iustus sequebatur simplex universalis negatio
quae ex utrisque finitis constat id est: Nullus homo iustus est ita
quoque in his permutatis tantum subiectis idem evenit. Nam sicut illic negatio
ex utrisque finitis universalis sequebatur affirmationem ex finito subiecto et
infinito praedicato universalem, ita hic quoque affirmationem ex utrisque
infinitis universalem sequitur negatio ex infinito subiecto ipsa quoque
universalis. Et has quidem duas propositiones adscripsit solam in his
consequentiam, caeteras autem, quod putabat intellectu esse faciles, persequi
neglexit. Nos autem eas ne quid relictum videatur apponimus. Est enim sequentia
hoc modo: Omnis non homo non iustus est Quidam non homo iustus est Nullus non
homo iustus est Non omnis non homo non iustus est Omnis non homo iustus est
Quidam non homo non iustus est Nullus non homo non iustus est Non omnis non
homo iustus est ƿ Has igitur si quis diligenter inspexerit duas
comparationes duabus convenientissimam consequentiam consensumque monstrabunt.
Maximam operis emensi partem ea quae sequuntur licet magnis quaestionibus
impedita, tamen audacius atque animosius exsequimur nec defatigari in singulis
partibus oportet totius dialecticae prodere adgressos atque expedire doctrinam.
Itaque rectam commentationis seriem conteximus. TRANSPOSITA VERO NOMINA VEL
VERBA IDEM SIGNIFICANT, UT EST ALBUS HOMO, EST HOMO ALBUS. NAM SI HOC NON EST,
EIUSDEM MULTAE ERUNT NEGATIONES. SED OSTENSUM EST, QUONIAM UNA UNIUS EST. EIUS
ENIM QUAE EST EST ALBUS HOMO NEGATIO EST NON EST ALBUS HOMO; EIUS VERO QUAE EST
EST HOMO ALBUS, SI NON EADEM EST EI QUAE EST EST ALBUS HOMO, ERIT NEGATIO VEL
EA QUAE EST NON EST NON HOMO ALBUS VEL EA QUAE EST NON EST HOMO ALBUS. SED
ALTERA QUIDEM EST NEGATIO EIUS QUAE EST EST NON HOMO ALBUS, ALTERA ƿ VERO EIUS
QUAE EST EST ALBUS HOMO. QUARE ERUNT DUAE UNIUS. QUONIAM IGITUR TRANSPOSITO
NOMINE VEL VERBO EADEM FIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO MANIFESTUM EST. Docet nunc
quoniam si verba vel nomina transferantur et aliud prius, aliud vero posterius
praedicetur, unam sine dubio significantiam retinere. Sive enim quis dicat: Est
homo albus sive: Est albus homo sive: Homo albus est sive:
Albus homo est sive quomodolibet aliter ordinem praedicationis permPomba,
eadem sine dubio significatio permanebit. Et hoc quidem fortasse oratoribus vel
poetis non eodem modo perspiciendum est quo dialecticis. Etenim qui ad
compositionem orationis spectant, maximum differt quo verba et nomina
praedicationis suse ordine proferantur. Multum enim interest in eo quod ait
Cicero: Ad hanc te amentiam natura peptrit, voluntas exercuit, fortuna
servavit ita dixisse ut dictum est an ita: ad hanc te amentiam peperit
natura, exercuit voluntas, servavit fortuna. Sic enim minor est sententiae
magnitudo minusque in ea lucet id quod si componatur eminet et sese vel
nolentibus hominum auribus animisque patefacit. Rursus cum dicit Vergilius:
Pacique imponere morem, potuisset servare metrum si ita dixisset:
moremque imponere paci sed esset debilior sonus nec eo ictu versus tam praeclare
nunc compositus diceretur. Ergo
non idem valet oratoribus vel poetis verborum nominumque ordo mutatus. ƿ Qui
enim ad compositionem spectant, multum in ordine sermonum ornamenti reperient.
Dialecticis vero, quibus nulla ad orationis leporem cura dicendi congruit
quibusque sola veritas perscrutatur, nihil differt quolibet ordine verba et
nomina si permutentur, cum tamen eandem vim quam prius in significatione
retineant. Sed nec apud ipsos modis omnibus permutato ordine dictionis eadem
semper vis significatioque servatur. Haec enim particula quae negativa est, id
est 'non', multum valet multamque differentiam perficit variis adiecta locis.
Si quis enim dicat: Homo albus non est faciet indefinitam simplicem negationem.
Si quis vero dicat: Homo non albus est faciet indefinitam ex infinito
praedicato affirmationem. Si quis autem praedicet: Non homo albus est
idem quoque constituit ex infinito subiecto indefinitam affirmationem. Rursus
si quis dicat hoc modo: Omnis homo non iustus est haec consentit ei quae
dicit: Nullus homo iustus est Quod si idem non ad universalitatis
determinationem ponatur, ut dicatur: Non omnis homo iustus est non iam
universalis affirmatio infinitae praedicationis consentiens universali simplici
negationi fit sed potius particularis negatio simplex. Videsne igitur quam
multas faciat differentias negativa particula diversae nominum praedicationi
coniuncta? Sed quamquam haec ita sint, potest tamen eadem alio modo diversis in
locis posita eandem vim significationemque servare. Si enim posita non
particula cum universalitate sua cum eadem ipsa saepius permPombaur, idem sine
dubio in significatione consistit. Si quis enim dicat: Non omnis homo albus est
particularis est negatio simplex. Si quis vero sic dicat: Homo non omnis albus
est eadem significatio est, vel si hoc modo: Homo albus non omnis
est nec haec a superiori significatione discedit, vel si quis amplius
quoque permPomba dicens: Homo albus est non omnis a priori significatione
nil discrepat. Eodem modo vel si quomodolibet aliter
permPombaur cum propria tamen universalitatis determinatione, diverso permutata
modo idem semper necesse est in significatione seruetur. Eodem modo si eadem
non particula cum alio nomine vel verbo iuncta saepius transferatur, ut cum
dicimus homo iustus non est, rursus homo non est iustus, rursus non est homo
iustus, eadem significatio retinetur. Quocirca si sola negativa parcula
permutata sit et non eodem semper ordine praedicetur, multas differentias
faciet propositionum. Sin vero iuncta cum alio nomine saepius (ut dictum est)
transferatur, eadem in translationibus omnibus significatio permanebit. His
igitur ita dispositis videndum est quae sit Aristotelis demonstratio verba et
nomina transposita eandem semper vim significationemque subicere. Ait enim: TRANSPOSITA VERO VERBA
VEL NOMINA IDEM SIGNIFICANT, UT EST ALBUS HOMO, EST HOMO ALBUS. Haec enim
transpositis nominibus atque verbis eandem retinet significationem. In illa
enim prius albus est, posterior homo, in hac autem prior homo, posterior albus.
Quod si hoc falsum est et non sunt eaedem ƿ sed a se diversae sunt, impossibile
aliquid inconveniensque contingit. Erunt enim duae negationes unius
affirmationis, quod est impossibile. Ostensum enim est quoniam una negatio
unius affirmationis est. Nunc igitur videamus si hae affirmationes quae dicunt:
Est albus homo et: Est homo albus non sunt eaedem sed diversae,
quemadmodum unius affirmationis duae sint negationes. Et primo quidem
disponantur hoc modo: Est albus homo Est homo albus huius ergo
propositionis quae dicit: Est albus homo erit negatio ea scilicet quae
proponit: Non est albus homo Alia namque quae esse possit rationabiliter
non potest inveniri. Disponantur igitur rursus eaedem et superior cum propria
negatione: Est albus homo Non est albus homo Est homo albus Cum igitur
eius quae dicit: Est albus homo negatio sit ea quae proponit: Non est
albus homo si ea quae dicit: Est homo albus diversa erit ab ea
propositiones quae enuntiat: Est albus homo alia eius erit negatio. Sit
ergo aut ea quae dicit: Non est non homo albus aut ea quae dicit: Non est
homo albus Rursus igitur disponantur duae quidem affirmationes primae
alternatim positae et e contrario confessa prioris negatio. Contra secundam
vero utraeque hae negationes quas dicimus adscribantur. Est albus homo Non est
albus homo Est homo albus Non est non homo albus Non est homo albus ƿ His
ergo ita descriptis eius propositionis quae dicit: Est homo albus non
potest illa esse negatio quae dicit: Non est non homo albus Illius est
enim negatio quae habet subiectum infinitum quae dicit: Est non homo
albus similiter autem et si quamlibet aliam quis posuerit negationem,
eius sine dubio alia affirmatio reperietur. Unde fit ut relinquatur ea eius
esse negatio quae proponit: Non est homo albus Est ergo negatio eius quae
dicit: Est homo albus ea quae dicit: Non est homo albus Sed eius
affirmationis quae proponit: Est albus homo negatio est et ista quae
dicit: Non est homo albus Quod probat ea res quod inter se verum
falsumque dividunt. Nam si verum est esse album hominem, falsum est non esse
hominem album. Quod si in aliquibus verum invenitur, hoc secundum definitionem
propositionis agnoscitur, non secundum negationis formam, ut magis secundum
quantitatem non sint sibi oppositae potius quam secundum qualitatem. Quod illa
res nuonstrat si quis sic dicat: Est albus omnis homo Si contra hanc
ponatur non est omnis homo albus, perspicuum est quoniam inter se et veritatem
dividunt et falsitatem. Unam enim veram esse necesse est, unam falsam. Quare
etiam si determinationes auferantur, eadem oppositio redit, licet sit
indefinita. Nam sicut in ea quae dicit: Omnis homo iustus est Non omnis homo
iustus est sublatis omnis et: Non omnis homo iustus est et: Homo
iustus non est affirmatio et negatio sunt oppositae, ita quoque et in ƿ
his sublato omnis et non omnis ea quae dicit: Est albus homo ei quae
dicit: Non est homo albus opposita est. Additis enim determinationibus
una semper vera est, altera falsa. Sed diximus quoniam eius affirmationis quae
dicit: Est albus homo negatio esset: Non est albus homo Duae igitur
negationes: Non est albus homo et: Non est homo albus unius
affirmationis sunt quae enuntiat: Est albus homo Quod evenit si
negationes hae quae dicunt: Non est homo albus et: Non est albus
homo a se diversae sunt. Quod ex eo contingit quod prius propositum est
eam quae dicit: Est albus homo diversam esse ab ea quae dicit: Est homo
albus Quod si hoc impossibile est ut una affirmatio duas habeat
negationes et perspicuum est contra eam affirmationem quae dicit: Est albus
homo utrasque has negationes quae dicunt: Non est albus homo et:
Non est homo albus opponi, hae a se diversae non sunt sibique consentiunt
et tantum permutatione nominis distant, caeteris autem omnibus eaedem sunt.
Quod si hae negationes eaedem sunt, eaedem quoque sunt affirmationes. Recte
igitur dictum est quoniam transposita verba et nomina eandem vim
significationemque servarent. Sensus ergo totus sese ita habet. Hoc modo autem
ordo verborum: TRANSPOSITA VERO, inquit, NOMINA VEL VERBA IDEM SIGNIFICANT. Et
horum exemplum: UT EST ALBUS HOMO, EST HOMO ALBUS. In his enim nomina
transposita sunt. NAM SI HOC NON EST, id est si non idem significant verba
nominaque transposita, quiddam impossibile et inconveniens. Ait enim EIUSDEM ƿ
MULTAE ERUNT NEGATIONES, id est eiusdem affirmationis multae erunt negationes.
Sed hoc impossibile est. Ostensum est enim quoniam una negatio unius affirmatio
his est. Duas ergo negationes uni opponi affirmationi, si verba et nomina
transposita non idem significant, sic demonstrat: EIUS ENIM QUAE EST EST ALBUS
HOMO scilicet affirmationis NEGATIO EST NON EST ALBUS HOMO (contra illam enim
affirmationem haec negatio iuste ponitur), EIUS VERO QUAE EST EST HOMO ALBUS,
id est alterius affirmationis, SI NON EADEM EST EI QUAE EST EST ALBUS HOMO, id
est si diversa est a priore propositione quae dicit: Est albus homo et
non est ei eadem, ac si diceret: si ei non consentit, ERIT NEGATIO VEL EA QUAE
EST NON EST NON HOMO ALBUS VEL EA QUAE EST NON EST HOMO ALBUS vel quaecumque
alia, quam si quis ponat, non esse negationem una ratione refellitur, qua haec
quam posuit. Refellitur autem haec hoc modo: ait enim: SED ALTERA QUIDEM EST
NEGATIO EIUS QUAE EST EST NON HOMO ALBUS, ALTERA VERO EIUS QUAE EST EST ALBUS
HOMO. Inter duas enim negationes quas posuit, illam scilicet quae dicit: Non
est non homo albus et eam quae proponit: Non est homo albus illa
quae dicit: Non est non homo albus negatio est affirmationis infinitum
habentis subiectum quae dicit: Est non homo albus alia vero scilicet quae
proponit: Non est homo albus eius est ƿ negatio quae est: Est albus
homo Cum ea enim verum dividit atque falsum. Quare erunt duae negationes
unius affirmationis. Sed hoc impossibile est. QUONIAM IGITUR TRANSPOSITO NOMINE
VEL VERBO EADEM FIT AFFIRMATIO VEL NEGATIO MANIFESTUM EST: superiorem
argumentationem hac huius sententiae conclusione confirmans. Fecit autem hunc
syllogismum in secundo modo hypothetico quem indemonstrabilem vocat hoc modo:
si primum est, secundum est; sed secundum non est, primum igitur non est, id
est si transpositis verbis et nominibus non sunt eaedem propositiones, unius
affirmationis duae sunt negationes; sed hoc impossibile est: non igitur
diversae sunt propositiones transpositis verbis atque nominibus. AT VERO UNUM
DE PLURIBUS VEL PLURA DE UNO AFFIRMARE VEL NEGARE, SI NON EST UNUM EX PLURIBUS,
NON EST AFFIRMATIO UNA NEQUE NEGATIO. DICO AUTEM UNUM NON SI UNUM NOMEN SIT
POSITUM, NON SIT AUTEM UNUM EX ILLIS, UT HOMO EST FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES
ET MANSUETUM SED EX HIS UNUM FIT; EX ALBO AUTEM ET HOMINE ET AMBULARE NON UNUM.
QUARE NEC SI UNUM ALIQUID DE HIS AFFIRMET ALIQUIS ERIT UNA AFFIRMATIO SED VOX
QUIDEM UNA, AFFIRMATIONES VERO MULTAE, NEC SI DE UNO ISTA SED SIMILITER PLURES.
Multos talis loci huius caligo confudit, ut digne exsequi et quod ab Aristotele
dicebatur expedire non ƿ possent. Nos autem supra iam diximus magnae fuisse
curae apud Peripateticae sectae principes diiudicare, quae esset una affirmatio
vel negatio, quae plures. Neque enim vocis sonitu cognoscuntur aut numero
terminorum. Est enim ut una quidem res de una re praedicetur et non sit una
enuntiatio. Potest item fieri ut vel plures de una re praedicentur vel una de
pluribus, una tamen ex his omnibus enuntiatio fiat. Quae res magnae apud eos
cautelae fuit, ut ubi incidisset perspecta regula non lateret. Nam si quis
dicat: Canis animal est non est una enuntiatio. Canis enim multa
significat. Si quis vero dicat: Homo animal rationale mortale est vel
animal rationale mortale homo, singulae enuntiationes sunt, idcirco quoniam
unum ex omnibus quiddam fieri potest. Nam de animali, mortali et rationali
simul iunctis unus homo perficitur. Item alia sunt quae plurima praedicantur,
de quibus unum aliquid effici constituique non possit. Neque si illa de altero
praedicentur neque si de illis aliud, una affirmatio vel una negatio est sed
tot dicendae sunt esse affirmationes quot sunt hae res quae vel de una
praedicantur vel de quibus una dicitur, ut cum dicimus: Socrates calvus
philosophus ambulat Ex calvitia et philosophia et ambulatione nihil unum
coniungitur, ut haec quasi alicuius speciem forment. Quocirca sive haec de uno praedicentur sive unus de
istis, non poterit esse una enuntiatio. Et communiter quidem totius propositi sensus huiusmodi
est. Nunc autem ad ipsa Aristotelis verba veniamus. Dicit enim: AT VERO UNUM DE
PLURIBUS VEL PLURA DE UNO AFFIRMARE VEL NEGARE, SI NON EST UNUM ES PLURIBUS,
NON EST AFFIRMATIO UNA NEQUE NEGATIO. Si, inquit, plura de uno praedices, ut
cum dicis: Philosophus simus calvus Socrates est vel rursus cum unum de
pluribus praedicas, cum dicis: Socrates philosophus simus calvus est si
ex his pluribus quae vel praedicas vel subicis unum aliquid non fit,
quemadmodum fieri unum potest de his quae praedicamus substantia animata
sensibilis id quod est animal, non fit una negatio nec una affirmatio,
quandoquidem plura vel praedicantur vel subiciuntur, ex quibus congregatis una
species non exsistat. Quod si unum de uno aliquis praedicaverit, quorum unum
nomen plura significet, ex quibus pluribus unum aliquid non fiat, rursus non
est una affirmatio nec una negatio. Si quis enim dicat: Canis animal est
nomen canis significat et latrabilem et caelestem et marinum, ex quibus iunctis
nihil unum efficitur. Quare quoniam ex his pluribus unum aliquid effici non
potest, ex illo quoque nomine non fit una affirmatio et una negatio, quod
praedicatur aut subicitur, cum multa significet ex quibus unum fieri non
possit. Quod per hoc ostendit quod ait: DICO AUTEM UNUM NON SI UNUM NOMEN SIT
POSITUM NON SIT AUTEM UNUM EX ILLIS. Potest enim fieri ut unum nomen de uno
praedicetur sed si unum ipsorum plura significet, ex quibus unum non sit, non
est una affirmatio nec una negatio. Neque enim vox una perficit enuntiationem
sed eius quod significatur simplicitas, vel si plura sins, in unum collectorum
ƿ aliquid unum faciendi potentia. Huius autem rei subiecit exemplum quo
plurimos fefellit dicens: UT HOMO EST FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES ET MANSUETUM
SED EX HIS UNUM FIT, EX ALBO AUTEM ET HOMINE ET AMBULARE NON UNUM. Putaverunt
enim alii ita hunc dixisse, ut ostenderet exempli gratia se hanc quasi
definitionem dedisse, ne forte aliquis arbitraretur hanc quasi veram hominis
definitionem posuisse, quae est animal bipes mansuetum. Idcirco enim, inquiunt,
dixit FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES ET MANSUETUM EST, ne quis omnino putaret
huiusmodi esse hominis definitionem Aristotelem arbitrari. Alii vero hoc non ita
dictum acceperunt sed potius in hanc sententiam scripturamque Aristotelis
dictum interpretati sunt: UT HOMO EST AEQUE ET ANIMAL ET BIPES ET MANSUETUM SED
EX HIS UNUM FIT, ut ita intellegeretur: homo quidem aequaliter se habet ad id
quod homo est et ad id quod animal bipes mansuetum est. Quocirca si idem et
aequum est dicere hominem, quod animal bipes mansuetum, necesse est quotiens de
uno haec plura praedicantur, id est animal bipes mansuetum de homine, quoniam
aequale est homini, quod unum est, unum quiddam praedices, quamuis tres voces
praedicare videaris. Sed omnes hi nihil omnino intellegunt sed est melior
expositio quam Porphyrius dedit. Volens, inquit, Aristoteles monstrare, quae
una esset affirmatio, quae non una, dixit primo, quoniam plura de uno
praedicare vel plura uni subicere non est ad unam enuntiationem, nisi ex illis
pluribus unum aliquid fieret. Videns item quod adhuc possint plures esse
affirmationes etiam his praedicatis, quae cum plura sint, unum tamen ex his
fieri possit, hoc dixit FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES EST ET MANSUETUM quod autem
dico tale est: manifestum quidem sit, quoniam si plura de uno praedicentur, ex
quibus unum fieri non possit, vel si plura uni subiciantur, ex quibus unum non
sit, quoniam non est una affirmatio rel negatio.Nunc autem tractemus de his
pluribus ex quibus unum aliquid fieri potest. Inveniemus enim et in his in modo
ipso enuntiandi plures aliquotiens enuntiationes et non unam reperiri, quamquam
ex pluribus unum fieri aliquid possit. Si quis enim sic dicat: animal rationale
mortale homo est, simul iungens animal rationale mortale, quoniam continve
dictum est et ex his unum aliquid fit, una est affirmatio. Sin vero sit aliquid
interualli, ut ita quis dicat: homo animal et rursus rationale et aliquantulum
requiescens dicat mortale est, non est una affirmatio nec una negatio. Haec
enim intercapedo plurimas efficit enuntiationes. Rursus si cum coniunctione
dicantur homo animal et rationale et mortale est, sic quoque multae
propositiones sunt. Nec differt aliquid vel requiescendo vel interponendo
coniunctiones dicere quam si quis sic dicat: Homo animal est Homo rationalis
est Homo mortalis est quae perspicue propositiones multae sunt. Videns
ergo hoc Aristoteles ita dixit: HOMO EST FORTASSE ET ANIMAL ET BIPES ET
MANSUETUM. Ad hoc inquit fortasse tamquam si ita diceret: de homine quidem et
bipede et mansueto fit unum sed est aliquotiens forte ut plures propositiones
sins, cum ea coniunctio quaedam separat atque discernit. Erit enim fortasse
homo et animal, ut haec una sit propositio, et bipes ut altera et mansuetum ut
rursus altera. Sed ex his unum aliquid fit, quae cum continve prolata sunt,
quoniam ex his unum aliquid conficitur, una est propositio. Non autem idem
evenit in omnibus. EX ALBO enim ET HOMINE ET AMBULARE NON UNUM FIT. Si quis
enim dicat: Socrates homo albus ambulat non est una affirmatio, quoniam
ex homine albedine et ambulatione nulla omnino species fit. Quare conclusio
est, quoniam nec si de his pluribus, ex quibus unum non fit, unum aliquid
praedicetur, ut ex terreno latrabili et caelesti et merino quoniam unum non fit
et de his unum aliquid praedicatur, quod dicimus canis, huiusmodi nomen quod
plura significat, ex quibus unum non fit, si de altero praedicetur vel si
subiciatur alteri, non fit una affirmatio nec una negatio sed erit quidem vox
una, affirmationes vero plurimae. Sive enim unum de pluribus praedicetur, ex
quibus non fit unum, vel plura huiusmodi de uno, vel si unum de uno
praedicetur, quod praedicatum plura significet, ex quibus unum non fit, sive
illud praedicatum alteri subiciatur, omnino non fit una affirmatio nec una
negatio. Est autem regula huiusmodi: una affirmatio est, si aut duo termini
singulas res significent aut si plura ita de uno praedicentur vel uni
subiciantur, ut ex his aliquid unum fieri possit, aut unum nomen quod vel
praedicatur vel subicitur talia significet plura, quae omnia unam quodammodo
speciem valeant congregare. SI ERGO DIALECTICA INTERROGATIO RESPONSIONIS EST
PETITIO, VEL PROPOSITIONIS VEL ALTERIUS PARTIS CONTRADICTIONIS, PROPOSITIO VERO
UNIUS CONTRADICTIONIS EST, NON ERIT UNA RESPONSIO AD HAEC; NEC UNA
INTERROGATIO, NEC SI SIT VERA. DICTUM AUTEM IN TOPICIS DE HIS EST. SIMILITER
AUTEM MANIFESTUM EST, QUONIAM NEC HOC IPSUM QUID EST DIALECTICA EST
INTERROGATIO. OPORTET ENIM DATUM ESSE EX INTERROGATIONE ELIGERE UTRAM VELUT
CONTRADICTIONIS PARTEM ENUNTIARE QUIA OPORTET INTERROGANTEM DETERMINARE, UTRUM
HOC SIT HOMO AN NON HOC. Quisquis dialectica utitur interrogatione, hic aut
simpliciter interrogat atque unam propositionem in interrogatione ponit, ut
contra eam sit una responsio, aut utrasque interrogans dicit, ad quas non fit
simplex responsio sed una tota propositio respondetur. Si quis enim dicat
interrogans: Socrates animal est? Contra hanc talis est responsio: Aut
ita aut non Si quis vero hoc modo interroget: Socrates animal est an
non? Contra hanc non est una responsio. Si enim respondetur ita, de qua
adnueris ignoratur, de affirmatione an de negatione; rursus si non responderis,
nescitur quam negare volueris, affirmationem an negationem. Quare contra
huiusmodi interrogationes tota propositio respondenda est, id est altera pars
contradictionis, ƿ aut tota affirmatio aut tota negatio, ut dices aut est
animal Socrates aut, si hoc non videtur, respondeas non est animal Socrates. In
his igitur quae multa sunt, ex quibus unum fieri nequit, si fiat interrogatio,
et ipsa reprehensibilis est et contra eam una responsio. Quisquis enim ea plura
interrogat, ex quibus unum esse non possit, multas facit interrogationes. Contra quam si simpliciter respondeatur, etiam si
vera sit ipsa responsio, tamen iure reprehenditur. Contra enim multiplicem
interrogationem multiplex debet esse responsio. Si quis enim dicat interrogans:
Socrates philosophus est et legit et ambulat? Quia potest fieri ut sit
quidem philosophus et legat, non autem ambulet vel ambulet sed non legat,
potest item fieri ut et legat et ambulet, contra huiusmodi propositionem non
est una responsio. Nam qui ita interrogavit: Socrates philosophus est et legit
et ambulat? Aut imperite aut captiose interrogavit. Contra quam
interrogationem, si contigerit Socratem philosophum esse et ambulare et legere,
si respondeatur: ita est, haec quoque responsio reprehenditur. Contra plures
enim interrogationes una responsio non debet adhiberi, etiam si vere per illam
unam respondeatur sicut in hac quoque, si et philosophus est et legit et
ambulat. Quocirca si interrogatio dialectica responsionis petitio est, per quam
responsionem fiat propositio, ut cum quis dixerit interrogans: Dies est?
Alius respondeat non, fiat inde negatio: Dies non est vel certe altera
pars propositionis, cum ita interrogatur: Dies est an dies non est? Ut
congrue scilicet respondeatur diem esse aut diem non esse, id est tota
propositio: hae quae ex his pluribus fiunt atque interrogantur, ut unum ex his
fieri non possit, non sunt simplices interrogationes. Quocirca nec ad eas
simplex est reddenda responsio. De his autem se in Topicis dixisse commemorat. Rursus
QUIA DIALECTICA INTERROGATIO RESPONSIONIS EST PETITIO (ut supra dictum est) VEL
PROPOSITIONIS VEL ALTERIUS PARTIS CONTRADICTIONIS, quod paulo post
demonstrabitur, imperite illi interrogant qui ita dicunt: Quid est
animal? vel: Quid est homo? Oportet enim qui dialectice interrogat
dare interrogatione optionem, an sibi respondens affirmationem eligere velit an
negationem. Qui vero sic interrogat, ut quid est aliqua res volit dicere
respondentem, non est illa interrogatio dialectica. Interrogant autem quidam
hoc modo: Putasne anima ignis est? Cum respondens negaverit, addet: Nonne
tibi aliquid videtur esse inter ignem atque aerem, medium corpus, ut sit
anima? Cum respondens hoc quoque abnuerit, ille persequitur: An fortasse
magis tibi videtur aquam esse animam vel terram? Cum ille neque terram
neque aquam animam esse consenserit, tunc defessi interrogationibus ita
interrogant: Quid est ergo anima? Haec autem non est interrogatio
dialectica sed potius discipuli ad magistrum aliquid addiscere cupientis. Qui
enim aliquid cupit addiscere interrogat eum qui docere potest quid sit de quo
ambigit. Dialecticus ƿ autem (ut dictum est) ita interrogare debet, ut
respondenti sit optio an affirmationem an negationem velit eligere. Oportet
autem scire, quoniam omnis INTERROGATIO RESPONSIONIS EST PETITIO, dialectica
vero non cuiusdam responsionis sed eius quae in utraque parte habeat optionem.
Ergo hoc ipsum quid est non est dialectica interrogatio. Oportet enim ita
interrogare, ut ex interrogatione responsor possit eligere alteram
contradictionis partem. Debet enim terminare et definire is qui interrogat, an
hoc sit quod dicitur an non, ut: Homo animal est an non? Ut ille aut
affirmationem respondeat aut negationem. Quod autem dixit dialecticam
interrogationem petitionem esse responsionis, vel propositionis vel alterius
partis contradictionis, huiusmodi est: quisquis interrogat affirmationem; aut
eandem exspectat ut auditor sibi respondeat aut contradictionem, ut si quis sic
interroget: Homo animal est? Si ille adnuerit, propositionem reddidit,
eam scilicet quam proposuit interrogans; si vero interrogante aliquo, an homo
animal sit, respondens dixerit: Non est contradictionem respondisse
videbitur. Ille enim affirmationem interrogavit, ille negationem respondet,
quod est contradictio. Rursus si negationem interroget et ille respondeat
negationem, eandem propositionem reddidit, quam is qui interrogabat ante
proposuerat; sin vero interrogante alio negationem ille affirmationem
responderit, contradictio responsa est. Hoc est igitur quod ait interrogationem
responsionis petitionem esse et cuius responsionis addidit VEL PROPOSITIONIS,
si idem respondeat, quod ille interrogat, VEL ALTERIUS PARTIS CONTRADICTIONIS,
si cum ille affirmationem interrogat, ille responderit negationem, vel si cum
ille negationem in interrogatione posuerit, ille affirmationem in responsione
reddiderit. Interrogationis autem secundum Peripateticos duplex species est:
aut cum dialectica interrogatio est aut cum non dialectica. Non dialecticae
autem interrogationis duae sunt species, sicut Eudemus docet: una quidem quando
sumentes accidens interrogamus, cui illud accidat, ut quando videmus domum
Ciceronis, si interrogemus: Quis illic maneat? vel quando subiectum
quidem ipsum et rem sumimus, quid autem illi accidat interrogamus, ut si ipsum
Ciceronem quis videat et interroget: Quo divertat Et haec una species est
eorum, quae secundum accidens non dialectice interrogamus. Altera vero quando
proponentes nomen quid sit quaerimus aut genus aut differentiam aut
definitionem requirentes, ut si quis interroget: Quid sit animal vel
quando definitionem aut aliquid superius dictorum sumimus et quaerimus, cuius
illa sint, ut si quis quaerat, animal rationale mortale cuius sit definitio. QUONIAM VERO HAEC QUIDEM PRAEDICANTUR COMPOSITA, UT
UNUM SIT OMNE PRAEDICAMENTUM EORUM QUAE EXTRA PRAEDICANTUR, ALIA VERO NON, QUAE
DIFFERENTIA EST? DE HOMINE ENIM VERUM
EST DICERE ET EXTRA ANIMAL ET EXTRA BIPES ET UT UNUM ET HOMINEM ET ALBUM ET
HAEC UT UNUM. ƿ SED NON, SI CITHAROEDUS ET BONUS, ETIAM CITHAROEDUS BONUS. SI
ENIM, QUONIAM ALTERUTRUM DICITUR, ET UTRUMQUE DICITUR, MULTA ET INCONVENIEN IA
ERUNT. DE HOMINE ENIM ET HOMINEM VERUM EST DICERE ET ALBUM, QUARE ET OMNE.
RURSUS SI A BUM, ET OMNE. QUARE ERIT HOMO ALBUS ALBUS ET HOC IN INFINITUM. ET
RURSUS MUSICUS ALUS AMBULANS; ET HAEC EADEM FREQUENTER IMPLICITA. AMPLIUS SI
SOCRATES SOCRATES ET HOMO, ET SOCRATES SOCRATES HOMO. ET BIPES, ET HOMO BIPES. Multa
sunt quae cum singillatim vere praedicentur, si quis ea coniungat et praedicet,
veram praedicationem tenent. Sunt
autem alia quae, si per se et disiuncta praedicentur, vera sunt; sin vero
coniuncte dicantur, veritatem in praedicatione non retinent. Quae ergo horum
sit differentia oportet agnosci. Si quis enim dicat Socratem animal esse, verum
dixerit, si quis rursus praedicet, quoniam Socrates bipes est, hoc ƿ quoque
verum est. Quae si coniuncta dicantur, ut est: Socrates animal bipes est
a propria veritate non discrepat. Atque haec quidem in genere et ea differentia
quae substantialis est Socrati. Quod si de accidenti quoque dicatur, potest idem
nihilominus evenire. Si quis enim sic dicat: Socrates homo est verum est,
rursus: Socrates calvus est hoc quoque verum est. Quod si iungat dicens:
Socrates homo calvus est veram rursus ex coniunctis faciet
praedicationem. Atque in his quidem ea quae singillatim
vere dicebantur, iuncta veraciter praedicata sunt. Sunt autem alia in quibus
singillatim quidem praedicata vera sunt, iuncta vero qualitatem veritatis
amittunt. Ut si quis dicat
quoniam Socrates bonus est, verum est, rursus Socrates quoque citharoedus est,
sit hoc quoque verum. Haec coniungere non necesse est, ut sit verum Socrates
bonus citharoedus est. Potest enim bonus quidem esse homo et cum sit
citharoedus, non tamen esse bonus sed in alia re quidem bonus, in alia tantum
artis illius cognitor, non tamen in ipsa perfectus. Hoc autem facilius tall
liquebit exemplo: si quis enim dicat quoniam Tiberius Gracchus malus est, verum
est, rursus Tiberius Gracchus orator est, hoc quoque verum est. Si coniungens
dicat: Tiberius igitur malus orator est, falso dixerit, optimus enim orator
fuit. Sed ne quis nos ita dicentes ignorare pPomba oratoris esse definitionem
utrum bonum dicendi peritum, aliter ista dicta sunt, ad exemplum potius quam ad
veritatem. Atque ƿ haec quidem proposita ab Aristotele sunt, cuius in textu
verba sic constant: QUONIAM VERO, inquit, ALIA QUIDEM PRAEDICANTUR coniuncta et
COMPOSITA, ut ex his unum praedicamentum fiat eorum quae extra vere dicta sunt,
alia vero cum extra singillatimque vere praedicarentur iuncta veram non faciunt
praedicationem, inquirendum est quae eorum sit differentia. Exempla autem horum
talia sunt. Eorum quidem, quae extra praedicantur vere nec si coniuncta sunt
naturam veritatis amittunt, tale exemplum est: DE HOMINE VERUM EST DICERE,
quoniam et animal est et bipes rursus quoniam animal bipes verum est de eodem
homine dicere, ut de Socrate. De eodem quoque Socrate et hominem extra et
album, si ita contingit, verum est dicere et de eo praedicare animal bipes a
veritate non discrepat. Atque haec quid em extra singillatimque praedicantur
vere et iuncta vera sunt. Quod si de aliquo praedicetur, quoniam citharoedus
est, et verum sit et rursus quoniam bonus est, et verum sit non necesse est
dici quoniam bonus citharoedus est potest enim esse solum quidem citharoedus,
bonus autem homo. Hucusque quidem ista disposuit. Quoniam autem videbantur
quidam arbitrari, quod omnia quae singillatim vere praedicarentur eadem quoque
composita recte dicerentur, contra hos dicit, quoniam multa erunt
inconvenientia multaque impossibilia sunt si quis dicat omne quod singillatim
praedicatur veraciter id iunctum vere praedicari. De homine enim verum est
dicere quoniam homo est. Nam de Socrate ƿ qui homo est vere dicitur quoniam
homo est. Rursus de eodem vere potest dici quoniam albus est. Quare et si haec
iungas et ut unum praedices, verum est dicere de aliquo homine quoniam homo
albue est. Sed homo qui albus est verum est de eo dicere quoniam albus est:
quare etiam haec si iungas: erit igitur praedicatio "Socrates homo albus
albus est"! Nam de Socrate verum erat dicere quoniam homo albus est. Sed
de homine albo verum est dicere quoniam albus est. Haec iuncta homo albus albus
faciunt. Quod si de eodem homine albo album rursus praedicari velis, verum est:
quocirca et si iungas: erit igitur praedicatio homo albus albus albus est.
Atque hoc idem in infinitum. Rursus si quis de aliquo homine dicat quoniam ille
homo musicus est, si verum dicat adiciatque quoniam idem homo ambulans est,
verum dicit, si iungat quoniam ille homo ambulans musicus est. Sed si verum est
de aliquo homine praedicare quod sit ambulans musicus, de ambulante autem
musico verum est dicere quoniam musicus est, erit ille homo homo ambulans
musicus musicus. Sed de eodem verum est dicere quoniam ambulans est, verum
igitur erit de eo rursus dicere quoniam homo ambulans ambulans musicus musicus
est. Amplius quoque Socrates Socrates est et rursus homo: erit igitur Socrates
Socrates homo. Sed et bipes: erit igitur Socrates Socrates homo bipes. Sed de
Socrate verum est dicere quoniam Socrates homo bipes est. Sed cum dixi hominem
de eo, iam et bipedem ƿ dixi (omnis enim homo bipes est): verum est ergo de eo
dicere quoniam bipes est. Sed verum erat dicere quoniam Socrates Socrates homo
bipes est: vera erit igitur praedicatio Socrates homo bipes bipes est. Sed
rursus hominem dixi atque in eo aliud bipes nominavi (omnis enim homo bipes
est): Socrates igitur homo bipes bipes bipes est. Et hoc in infinitum
protractum superfiva loquacitas invenitur. Non igitur fieri potest ut modis
omnibus quicquid extra dicitur id iunctum vere praedicetur. QUONIAM ERGO SI
QUIS SIMPLICITER PONAT COMPLEXIONES FIERI PLURIMA INCONVENIENTIA CONTINGIT
DICERE MAVIFESTUM EST; QUEMADMODUM AUTEM PONENDUM, NUNC DICIMUS. EORUM IGITUR
QUAE PRAEDICANTUR ET DE QUIBUS PRAEDICANTUR QUAECUMQUE SECUNDUM ACCIDENS
DICUNTUR VEL DE EODEM VEL ALTERUM DE ALTERO, HAEC NON ERUNT UNUM, UT HOMO ALBUS
EST ET MUSICUS SED NON EST IDEM ALBUM ET MUSICUM; ACCIDENTIA ENIM SUNT UTRAQUE
EIDEM. NEC SI ALBUM MUSICUM VERUM EST DICERE, TAMEN NON ERIT ALBUM MUSICUM UNUM
ALIQUID; SECUNDUM ACCIDENS ENIM MUSICUM ALBUM. QUARE NON ERIT ALBUM MUSICUM.
QUOCIRCA NEC CITHAROEDUS BONUS SIMPLICITER SED ANIMAL BIPES; NON ENIM SECUNDUM
ACCIDENS. AMPLIUS NEC QUAECUMQUE INSUNT IN ALTERO. QUARE NEQUE ALBUM FREQUENTER
NEQUE ƿ HOMO HOMO ANIMAL VEL BIPES; INSUNT ENIM IN HOMINE BIPES ET ANIMAL. Quae
superius comprehendit ea nunc apertissima ratione determinat dicens de his
solis extra praedicatis veraciter non posse unam praedicationem fieri veram, si
coniuncta sins, quaecumque aut accidentia sunt eidem, aut cum unum alii accidit,
accidens aliud de illo accidenti praedicatur. Si quis enim de Socrate dicat
quoniam Socrates citharoedus est, rursus Socrates bonus est, si utraque
veraciter praedicet, duo accidentia de uno subiecto praedicavit, id est de
Socrate. Quocirca non potest ex his una fieri praedicatio, ut dicatur Socrates
citharoedus bonus est. Rursus si de Socrate praedicetur musicus (sit enim
Socrates musicus), de musico autem si praedicetur albus, et hoc fortasse sit
verum, non tamen iam necesse est musicum album esse. Si enim sit musicus
Socrates, si de eodem musico albus praedicetur, praedicatur quidem de Socrate
subiecto musicus, de musico autem quod est accidens praedicatur album, rursus
aliud accidens: ergo non potest hic una fieri vera propositio ut dicatur: Socrates
musicus albus est. Neque enim semper musicus albus esse potest sed hanc naturam
habent accidentia, ut veniant et recedant. Ergo si eius, qui musicus albus est,
in sole stantis cutem calor fuscaverit, non erit quidem albus cum sit musicus. Quocirca
neque tunc cum vere praedicabatur, quoniam Socrates musicus albus est, neque
tunc fuit recta veraque praedicatio. Non
enim habet permanendi naturam accidens, ut semper vere praedicetur. Ratio autem
verborum sic constat: quoniam ergo, inquit, si quis ƿ dicat omnino quomodolibet
complexiones fieri, id est ut quod singillatim praedicaveras hoc complexum
conexumque proponas, plurima inconvenientia dicere contingit (multa enim
concurrunt impossibilia, sicut supra ipse monstravit, tunc quando ad nimiam
loquacitatem perduxit eos eadem frequenter nomina repetentes), quemadmodum
ponendum est nunc dicimus, id est quemadmodum autem debent quae singillatim
vere dicuntur iuncta praedicari, nunc, inquit, dicimus. Omnia, inquit, quae
praedicantur de alio et rursus de quibus alia praedicantur duplici modo sunt:
aut enim accidentia sunt aut substantialia. Et aliae quidem praedicationes sunt
secundum accidens, quotiens aut duo accidentia de substantia aut accidens de
accidenti alicui substantiae praedicatur, alia vero non secundum accidens,
quotiens aliquid de atliquo substantialiter dicetur. Eorum igitur quaecumque
secundum accidens dicuntur, eorum si vel duo sint accidentia et de eodem
praedicentur vel si alterum accidens de altero accidenti dicatur, ex his non
potest una fieri propositio neque erit unum si iuncta sint. Homo enim et albus
est et musicus sed album musicum, quoniam in unam formam non concurrunt, non
facient unam propositionem. Non enim idem album et musicum. Utraque enim eidem
sunt accidentia, non tamen idem sunt. Nec si album de musico praedicemus, id
est accidens de accidenti, et hoc verum sit, non tamen necesse est id quod
musicum est esse album. Neque enim unum est aliquid. Accidenter enim id quod musicum est ƿ album
est. Quoniam enim id ipsum cui musicum accidit album est, idcirco musicum album
dicitur. Non est autem idem musicum album. Quocirca eadem ratione tenetur, ut
non possit idem esse citharoedus bonus nec in unum corpus coniuncta faciant
aliquid unum, quamquam singillatim vere praedicentur. Quod si quis aliquid
substantialiter praedicet duasque res singillatim dicat, possunt in unam
propositionem redire, quae substantialiter vere seiuncte separatimque
praedicantur. Homo enim, cum et animal sit et bipes, est animal bipes et fit ex
his una praedicatio. Nam neque animal secundum accidens inest homini nec bipes.
Quod per hoc ostendit quod ait: SED ANIMAL BIPES; NON ENIM SECUNDUM ACCIDENS. Addit quoque illud quoniam nec ea iuncta recte
praedicantur, quaecumque vel latenter vel in prolatione in aliquo terminorum
continentur, qui in propositione positi sunt. Idcirco enim de homine albo non
debet dici albus, ut veniat praedicatio homo albus albus, quoniam iam in homine
albo continetur album. Rursus de homine idcirco non debet praedicari bipes, quoniam licet non sit
prolatum, tamen qui homo est bipes est. Sed de homine si quis bipes praedicet,
de re duos habente pedes deque hac differentia quod est bipes praedicat bipes.
Quocirca erit hic quoque homo bipes bipes. Homo enim continet intra se bipes et
qui dicit hominem cum sua differentia dicit. Si quis ergo ad hunc praedicet
bipes, de re duos habente pedes bipedem praedicavit. Erit igitur homo bipes
bipes. Sed ita praedicari non debet. Continetur enim in homine bipes, ƿ ad quod
si rursus bipes praedices, molestissimam facies repetitionem. Hoc enim est quod
ait: AMPLIUS NEC QUAECUMQUE INSUNT IN ALIO: continentur vel prolatione, ut in
eo quod est homo albus (continetur in eo albus, quoniam per prolationem iam
dictum est) aut potestate et vi, ut in eo quod est homo continetur bipes, quamquam
dictum penitus non sit. VERUM AUTEM DICERE DE ALIQUO ET SIMPLICITER, UT QUENDAM
HOMINEM HOMINEM AUT QUENDAM ALBUM HOMINEM ALBUM; NON SEMPER AUTEM SED QUANDO IN
ADIECTO QUIDEM ALIQUID OPPOSITORUM INEST QUAE CONSEQUITUR CONTRADICTIO, NON
VERUM SED FALSUM EST, UT MORTUUM HOMINEM HOMINEM DICERE, QUANDO AUTEM NON
INEST, VERUM. Haec quaestio contraria superiori est. Illic enim quaerebatur, si
quae singillatim praedicabantur, an semper eadem vere coniuncta compositaque
dicerentur; hic autem converso ordine idem quaerit, an ea quae composita vere
praedicantur singillatim dicta vere dicantur. Post obitum enim Socratis
possumus dicere hoc cadaver homo mortuus est et hominem mortnumque inugentes
unam inde veram facere praedicationem. Solum autem hominem dicere cadaver illud
non est verum. Rursus eundem Socratem vivum verum est dicere quoniam animal
bipes est et singillatim verum ƿ est dicere quoniam animal est. Quare quaeritur
quae sit huius quoque differentia praedicationis, ut cum coniuncta dicuntur et
vere de subiectis praedicantur alias quidem et extra dici vere possint, alias
vero praeter illam coniunctionem simplicia si dicantur falsa sint. Hoc autem
quasi dubitans dixit. Ita enim legendum est, quasi si dubitans diceret sic:
verum est autem dicere de aliquo compositum coniunctumque aliquid, ut de aliquo
homine hominem aut de aliquo albo album, ita ut et horum aliquid simpliciter
praedicetur, an certe non semper? Et dat regulam qua pernoscamus, an quae
composita dicuntur eadem singillatim dici possint an minime. Quotiens enim
talia sunt quae praedicantur cum alio, ut in se non habeant contradictionem
praedicata, possunt dici et separata veraciter. Quodsi habeant in se aliquam contradictionem quae
praedicantur et composita dicuntur vere, separata vere praedicari non possunt.
Qui dicit cadaver hominem mortuum vere dicit, solum autem hominem dicere vere
non potest, idcirco quoniam prius cum coniunctione praedicavit dicens hominem
mortuum, mortuusque quod adiacet hominis praedicamento (cum homine enim praedicatum
est mortuus) contradictionem tenet contra hominem. Est enim homo animal, mortuus
vero non animal: ergo mortuus et homo contradictionem quandam inter se habent.
Illud est enim animal, illud vero non animal. Quocirca quoniam inter se haec
habent quandam contrarietatem, ƿ separatus homo de mortuo homine solus non
dicitur. Eodem quoque modo est et si quis dicat manum esse marmoream statuae:
verum dicit, solum autem manum dicere esse eam quae statuae est falsum est. Habet enim manus potestatem dandi accipiendique sed
illa marmorea non habet. Ergo est quaedam contradictio inter manum et manum
marmoream, quod illa dare atque accipere potest, illa non potest. Haec enim
sibi contradictionis opponuntur modo. Ergo quotienscumque tale aliquid
praedicatur, ut homo de cadavere, cui tale aliquid coniunctum sit atque
adiaceat, quod faciat contradictionem contra praedicatum (ut hic adiacet
mortnus homo simulque praedicatur de cadavere, ut faciat contra ipsum hominem
contradictionem eamque in se contineat), non potest separari una praedicatio,
ut singillatim dicatur, sin vero non sit ista contradictio, potest: ut in eo
quod est: Socrates animal bipes est Animal et bipes nulla contradictione
opponuntur: quocirca potest de eo et animal singillatim atque simpliciter et
bipes dici. Sensus quidem huiusmodi est, ordo autem se sic habet. Dubitans enim
dixit: VERUM AUTEM DICERE DE ALIQUO composite et connexe et rursus simpliciter,
ut quendam hominem hominem aut quendam album album, an certe non semper sed
tunc quando in adiecto, id est in eo quod adiectum cum aliquo praedicatur,
inest aliquid oppositorum talium quaecumque consequitur contradictio, id est
quam oppositionem mox contradictio consequatur, ut oppositionem hominis et
mortui sequitur contradictio, animal scilicet et non animal: si igitur sic
sint, non est ƿ verum simpliciter praedicari sed falsum, ut mortuum hominem,
quem coniuncte vere dicere possis, eundem hominem solum non vere praedicabis.
Quando autem haec oppositio in his quae praedicantur non inest, verum est quod
coniuncte praedicaveris et simpliciter praedicare. Adiectum est autem in quo
venit aliquotiens oppositio huiusmodi, ut in eo quod est homo mortuus mortuus
adicitur homini. Aliter enim vere homo de cadavere non potest praedicari. VEL
ETIAM QUANDO INEST QUIDEM SEMPER NON VERUM, QUANDO VERO NON INEST, NON SEMPER
VERUM, UT EOMERUS EST ALIQUID, UT POETA. ERGO ETIAM EST AN NON? SECUNDUM
ACCIDENS ENIM PRAEDICATUR ESSE DE HOMERO; QUONIAM POETA EST SED NON SECUNDUM
SE, PRAEDICATUR DE HOMERO QUONIAM EST. QUARE IN QUANTISCUMQUE PRAEDICAMENTIS
NEQUE CONTRARIETAS INEST, SI DEFINITIONES PRO NOMINIBUS DICANTUR, ET SECUNDUM
SE PRAEDICANTUR ET NON SECUNDUM ACCIDENS, IN HIS ET SIMPLICITER VERUM ERIT
DICERE. QUOD AUTEM NON EST, QUONIAM OPINABILE EST, NON VERUM DICERE ESSE
ALIQUID. OPINATIO ENIM EIUS NON EST, QUONIAM EST SED QUONIAM NON EST. Quoniam
supra dixerat, quando esset in adiecto contradictio, non esse verum simpliciter
praedicare, quando vero non esset, verum esse quod coniuncte ƿ diceretur
simpliciter dicere, hoc ipsum quoniam videbatur in aliquibus non esse verum,
consequenter emendat. Ait enim verum esse illud quod supra dictum est,
quandocumque in adiecto esset aliqua contradictio, non esse verum simpliciter
praedicare, quod coniuncte diceretur, quando autem non inest contradictio, non
semper verum esse praedicare simpliciter, quod coniuncte vere diceretur sed
aliquotiens verum, aliquotiens vero falsum. Huius rei tale exemplum est: cum
dico: Homerus poeta est est et poeta coniuncte de Homero vere praedicavi.
Sin vero dixero:
Homerus est falsum est, quamquam non sit aliqua contradictio inter est et
poetam, neque in adiecto est ulla talis est oppositio quam consequatur
contradictio. Cur autem hoc eveniat, talis ratio est: de Homero enim poetam
quidem principaliter praedicamus, cum dicimus Homerus poeta est, est autem
verbum de poeta quidem praedicamus principaliter, de Homero autem secundo loco.
Non enim idcirco praedicamus esse, quia Homerus est sed quia poeta est. Sublato
igitur eo quod principaliter praedicatur, id est poeta, licet nullam
contradictionem habeat est, quod adiacet poetae, contra poetam, non fit vera
praedicatio dicendo Homerus est. Secundum accidens enim est praedicatur, non
principaliter. Sublata autem principali praedicatione, quod secundum accidens
praedicabatur, falsum continuo reperitur. Quod autem addit: QUARE IN
QUANTISCUMQUE PRAEDICAMENTIS NEQUE CONTRARIETAS INEST, SI DEFINITIONES PRO
NOMINIBUS DICANTUR, ET SECUNDUM SE PRAEDICANTUR ET NON SECUNDUM ACCIDENS, ƿ IN
HIS ET SIMPLICITER VERUM ERIT DICERE huiusmodi est. Ea quae superius dixit una
ratione collegit dicens: quaecumque eo modo praedicantur, ut neque in nominibus
neque in definitionibus propriis aliquam teneant contrarietatem, haec et extra
simpliciterque praedicata vera sunt, ut in eo quod est homo mortuus mortuus
atque homo: haec quidem nominibus nullius contrarietatis contradictionisue sunt
sed si horum pro no minibus definitiones sumantur, mox contrarietas
oppositionis agnoscitur. Si quis enim dederit hominis definitionem, dicit animal
esse rationale, si quis mortui, dicit esse corpus, verum vita privatum atque
inanimum atque ex hoc tota vis contradictionis apparet. Quocirca si sumantur
definitiones pro nominibus et in his aliqua contrarietas inesse videbitur vel
si secundum accidens aliquid praedicetur, ut est de Homero, cum de poeta
principaliter praedicetur, non praedicabuntur simpliciter vere quaecumque
composita praedicabantur. Quod si neque contrarietas ulla sit et per se
praedicentur et non per accidens, quicquid composite vere dicitur, hoc
simpliciter vere praedicatur. Quoniam autem fuerunt quidam qui hoc ipsum quod
non est esse dicerent totum syllogismum his propositionibus coniungentes: Quod
non est opinabile est Quod autem opinabile est est Igitur est quod non est hoc
igitur dicit: si verum est praedicare, inquit, de eo quod non est quoniam
opinabile est, est quidem verbum de opinabili praedicamus, de eo autem quod non
est secundum accidens. Quoniam enim quod non est opinabile est, idcirco secundo
loco de eo quod non est verbum est praedicamus. Quare non possumus simpliciter
dicere esse quod non est. Idcirco enim opinabile est, quia non est. Scibile
enim esset, si per se esset, non opinabile, sicut Homerus idcirco esse dicitur,
quia poeta est, non quia per se est. Vel certe idcirco dicitur Homerus esse
poeta, quia poesis ipsius exstat et permanet, sicut aliquos in filiis suis
saepe vivere dicimus. Quocirca id quod non est idcirco esse dicitur opinabile,
quoniam ipsius est opinatio, non autem quoniam id quod non est per se aliquid
esse potest. His igitur ante perstructis atque ordine terminatis ad
propositionum modos, rem in dialectica utilissimam, de propositionibus
tractatum disputationemque convertit. Restat nunc de propositionum modis
oppositionumque disserere. Multis enim dubitatum est rationibus, an idem modus
esset propositionum sine modo positarum, qui illarum quoque quae propriis modis
et qualitatibus terminantur. Inchoat autem de his rebus dubitationem sic. HIS
VERO DETERMINATIS PERSPICIENDUM QUEMADMODUM SE HABENT NEGATIONES ET
AFFIRMATIONES AD SE INVICEM HAE SCILICET QUAE SUNT ƿ DE POSSIBILE ESSE ET NON
POSSIBILE ET CONTINGERE ET NON CONTINGERE ET DE IMPOSSIBILI ET DE NECESSARIO;
HABET ENIM ALIQUAS DUBITATIONES. Omnis propositio aut sine ullo modo
simpliciter pronuntiatur, ut Socrates ambulat vel dies est vel quicquid
simpliciter et sine ulla qualitate praedicatur. Sunt autem aliae quae cum
propriis dicuntur modis, ut est Socrates velociter ambulat. Ambulationi enim
Socratis modus est additus, cum dicimus eum velociter ambulare. Quomodo enim
ambulet, significat id quod de ambulatione eius velociter praedicamus.
Similiter autem si quis dicat Socrates bene doctus est, quemadmodum sit doctus
ostendit nec solum doctus dixit sed modum quoque doctrinae Socratis adiungit.
Sed quoniam sunt modi alii per quos aliquid posse fieri dicimus, aliquid esse,
aliquid necesse esse, aliquid contingere, quaeritur in his quoque quemadmodum
fieri contradictionis debeat oppositio. In his enim propositionibus, quae
simpliciter et sine ullo modo praedicantur, facile locus contradictionis
agnoscitur. Huius enim affirmationis quae est: Socrates ambulat negatio
si ad verbum ponatur, ut est: Socrates non ambulat rectissime oppositione
facta ambulare a Socrate disiunxit. Rursus huius propositionis quae est:
Socrates philosophus est si quis ad est verbum negationem ponat, integram
faciet negationem dicens: Socrates philosophus non est Neque enim fieri
potest ut ad aliud in simplicibus affirmationibus negatio ƿ ponatur nisi ad id verbum
quod totius vim continet propositionis. Si quis enim in hac propositione quae
est homo albus est non dicat fieri negationem eam quae est homo albus non est
sed potius homo non albus est, hoc modo falsum ostenditur: proposito lapide
interrogetur de eo: An lapis ille homo albus sit? ut si ille negaverit
ponens negationem eius quae est: Homo albus est eam quae dicit: Homo non
albus est dicatur ei: si non est de hoc lapide vera affirmatio quae
dicit: Homo albus est vera erit de eo negatio ea scilicet quae dicit:
Homo non albus est Sed haec quoque falsa est. Omnino enim lapis homo non
est atque ideo de eo non poterit praedicari quoniam homo non albus est. Quod si
neque affirmatio neque negatio de eo vera est, hoc autem impossibile est, ut
contradictoriae affirmationes et negationes de eodem praedicatae utraeque
falsae sins, constat non esse eius affirmationis quae dicit: Homo albus
est illam negationem quae dicit: Homo non albus est sed potius eam
per quam proponitur quoniam albus non est. Nusquam igitur alibi ponenda negatio
est in his quae simpliciter et sine modo aliquo praedicantur nisi ad verbum
quod totem continet propositionem. De his autem sufficienter supra iam diximus.
In his autem in quibus aliqui modus apponitur dubitatio est, an ad modum ilium
ponatur negativa particula an locum suum serues ad verbum, sicut in his quoque
propositionibus fiebat, ƿ quae simplices et sine modo ullo proponebantur. Nam
si serues locum suum negativa particula, ut ponatur ad verbum, proprietas
contradictionis excidit et verum inter se falsumque non dividit. Modus enim
quidam est faciendi aliquid, quotiens dicimus possibile esse vel necesse esse
vel quicquid huiusmodi est. Ergo si quis me dicat nunc posse ambulare, idem
neget negationem ponens ad verbum quod est ambulare dicatque me posse non
ambulare, affirmatio et negatio contradictoriae de eodem dictae verae simul
invenientur. Me namque et ambulare posse et non ambulare posse manifestum est.
Quod si in hoc modo possibilitatis non recte verbo particula negatira
coniangitur, etiam in his quoque quae nullam habent differentiam, an ad modum
an ad verbum negatio ponatur, custodienda est talis oppositio quae huic speciei
propositionum quae cum modo proferuntur conveniat. In hac propositione quae
dicit: Socrates velociter ambulat sive quis ita neget: Socrates velociter
non ambulat ad verbum ponens negationem sive sic: Socrates non velociter
ambulat modo negativam particulam iungens, prope simile esse ridebitur. Dividit enim cum affirmatione veritatem falsitatemque
utroque modo apta negatio. Sed quoniam sunt plurimi modi, in quibus si ad
verbum inugatur particula negativa, non est negatio superius enuntiatae
affirmationis, idcirco servanda est in omnibus secundum modum propositionibus
ista oppositio, ut uno eodemque modo cunctarum ƿ fieri oppositiones dicantur,
ut in illis quidem negatio quae simplices sunt rem neget, in his autem quae cum
modo sunt modum neget, ut in eo quod est: Socrates ambulat rem ipsam id
est ambulat neget adimatque propositio dicens: Socrates non ambulat in
illis autem quae cum modo sunt rem quidem esse consentiat, modum neget, ut in
ea propositione quae dicit: Socrates velociter ambulat negatio dicat:
Socrates non velociter ambulat ut sive ambulet sive non ambulet nulla sit
differentia, modum autem id est velociter ambulandi perimat ex adverso
constitute negatio. Quamquam in quibusdam hoc non sit: simul enim cum modo ipso
etiam rem perimi necesse est, ut in eo quod est: Socrates potest ambulare
Socrates non potest ambulare et modum et rem modo ipsi iuncta particula
negationis intercipit. Sed hoc in his fere evenit, in quibus non fieri quidem
aliquid dicitur et actus ipsius additur modus sed potius faciendi in futuro
modus, ut si quis dicat Socratem ambulare posse, non quod iam ambulet sed quod
eum sit ambulare possibile. Hic si possibili negatio coniungatur, etiam rem
illam tulisse videbitur de qua illa possibilitas praedicatur. Si quis autem
dicat quoniam Socrates velociter ambulat, facere eum aliquid dicit modumque
illi actui iungit, ut quemadmodum illud faciat quod facere dicitur quilibet
agnoscat. In his res quidem permanet, modus autem subruitur, ut superius
dictum. An certe illud magis verius est dicendum, quod semper huiusmodi ƿ
propositiones modum quidem auferant, rem vero de qua modus ille praedicatur non
perimant? Et in quibus ponitur res, ut in eo quod est: Socrates velociter
ambulat et in quibus praedicatur actus ipse et praesens, quia fiat atque
agatur, manifestum est modum quidem subrui, rem vero quae fieri dicitur
permanere, ut cum dicimus: Socrates non velociter ambulat ambulare eum
quidem non subtractum est sed tantum haec negatio velocitatem ab ambulatione
disiunxit. In his autem quae possibilitatem aliquid in futuro faciendi per
modum ponunt nullus omnino actus ponitur sed tantum modus. Ad quem modum iuncta
negatio modum quidem perimit sed res illa de qua modus praedicabatur non
permanet, idcirco quoniam nec tunc cum praedicabatur cum modo aliquid fieri
agive propositum est, ut si quis dicat: Socratem possibile est ambulare
positus quidem modus est, res vero actu constitute non est. Non enim dictum est quoniam
ambulat sed quoniam eum possibile est ambulare. Hanc ergo possibilitatem tollit
negatio in propositione quae dicit: Socratem non possibile est ambulare
sed in eadem propositione res de qua dicebatur modus ille non permanet. Hoc
autem idcirco evenit, quia ne in affirmatione quidem posita est res de qua
praedicatus est modus. Atque ideo non a negatione perempta res, quippe quam
negatio positam non invenit sed tantum modus, qui etiam ab affirmatione constitutus
est. Magna autem distantia est, an ad modum negatio ponatur an ad verbum. Nam
si ad verbum ponam, praedicaho a subiecto disiungitur, ut est: Socrates non
ambulat Nam ambulat quod praedicatio ƿ est a subiecto quod est Socrates
divisum est. Sin vero ad modum ponatur, non praedicatio a subiecto dividitur
sed a praedicatione potius disiungitur modus, ut in eo quod est: Socrates non
velociter ambulat non ambulationem a Socrate propositio ista disiunxit
sed velocitatem ab ambulatione id est modum a praedicato. Et hoc in his
facilius evidentiusque apparet, quaecumque ita praedicantur ac fieri. Oportet
autem quid possibile, quid necessarium, quid inesse definire eorumque
significationes ostendere, quod nobis et ad huius loci subtilitatem proderit,
quem tractamus, et superiora quaecumque de contingentibus dicta sunt magis
liquebunt et Analyticorum nobis mentem apertissima luce vulgabit. Quatuor modi
sunt quos Aristoteles in hoc libro de interpretatione disponit: aut enim esse
aliquid dicitur aut contingere esse aut possibile esse aut necesse esse. Quorum
contingere esse et possibile esse idem significat nec quicquam discrepat dicere
cras posse esse circenses et rursus cras contingere esse circenses, nisi hoc
tantum quod possibile quidem potest privatione subduci, contingens vero minime.
Contra enim id quod dicitur possibile esse et negatio possibilitatis infertur
aliquotiens, ut est non possibile esse, et privatio, ut est impossibile esse.
Namque quod dicimus impossibile esse privatio possibilitatis est. In
contingenti autem quamquam idem significet sola tantum opponitur negatio, nulla
vero privatio ƿ reperitur: ut in eo quod est contingens, si hoc perimere
volumus, dicimus non contingens et hoc negatio est, incontingens autem nullus
dixerit quod est privatio. Cum igitur contingens esse et possibile esse idem
significent, multa in his diversitas est secundum Porphyrium quae sunt
necessaria et inesse tantum significantia et contingentia vel possibilia. Quod
enim esse aliquid dicitur, de praesenti tempore iudicatur. Si quid enim nunc
alicui inest, hoc esse praedicatur, quod vero ita inest, ut semper sit et
numquam mPombaur, illud necesse esse dicitur, ut soli motus lunaeque cum terra
obstitit defectus. Quae autem contingere dicuntur vel possibilia esse, illorum
neque secundum praesens neque secundum aliquam immutabilitatem speculamur
euentum sed tantum respicimus quantum contingentis propositio pollicetur. Quod
enim posse esse vel contingere dicitur, nondum quidem est sed esse poterit.
Sive autem eveniat sive non eveniat, quia tamen esse potest, contingens vel
possibilis dicitur propositio. Non enim ex euentu diiudicantur huiusmodi
propositiones sed potius ex significatione hoc modo: si quis enim dicat posse
cras esse circenses, possibilis est contingensque affirmatio. Quod si cras sint
circenses, non tamen aliquid est actu propositionis contingentis vel possibilis
permutatum, ut necesse fuisse videatur, quod illa possibiliter promittebat.
Quod si rursus non sint circenses, omnino nec sic aliquid permutatum est, ut
necesse fuisse non esse circenses ƿ videatur. Non enim (ut dictum est) secundum
euentum ista iudicantur sed potius secundum ipsius propositionis promissum.
Quid enim dicit quisquis dixerit cras posse esse circenses? Hoc, ut opinor, sive sint sive non sint nulla tamen
interclusum esse necessitate ne non sint. Quare quatuor modorum duo quidem idem
sunt, contingens atque possibile, hi autem duo cum duobus reliquis atque ipsi
reliqui a se dissentiunt. Possibile enim et contingens distat ab ea
propositione quae esse aliquid dicit. Haec enim secundum possibilitatem futuri
temporis affirmationem proponit, illa vero secundum praesentis actum. Utraeque
vero, et ea quae esse et ea quae possibile esse vel contingere significat, a
necessaria propositione disiunctae sunt. Necessitas enim non modo inesse uult
aliquid sed etiam immutabiliter inesse, ut illud quod esse dicitur numquam esse
non possit. Quocirca consequentiae quoque ordinis evidenter apparent. Quod enim
est necessarium sine eo quod est esse vel contingere esse vel possibile esse
dici non potest. Quidquid enim
necessarium est et est et esse potest vel si esse non posset, nec esset omnino.
Quod si non esset, nec necesse esse diceretur. Quare omne necessarium et est et
possibile est. Sed neque omne est necessarium est (possunt enim esse quaedam,
quae ut sint non est necesse, ut Socratem ambulare vel caetera quae de
separabilibus accidentibus sumuntur) vel rursus quod contingit esse vel esse
possibile est mox esse necesse ƿ est. Quare necesse est quidem sequuntur esse
et possibilitas, Sed neque esse neque possibile esse necessitas ulla
consequitur. Rursus omne esse sequitur posse esse. Quod enim est et potest
esse. Nam si esse non posset, sine ulla dubitatione nec esset. Possibile autem
esse non consequitur esse. Quod enim possibile est potest et non esse, ut me
possibile est quidem nunc procedere sed hoc mihi non est esse. Non enim nunc
procedo. Quare gradatim haec omnis est consequentia. Necesse est namque et esse
sequitur et possibilitas. Rursus esse eadem sequitur possibilitas,
possibilitatem autem nec esse sequitur nec necessitas. Liquet ergo, quoniam duo
modi sunt possibilium: unum quod iam sequitur necessitatem, alterum quod non
sequitur ipsa necessitas. Nam cum dico: Necesse est ut nunc sol moveatur
hoc etiam possibile est, cum vero dico: Possibile est me nunc sumere
codicem non est necesse. Recte igitur ab Aristotele paulo post
dubitabitur, utrum sit illud possibile quod necessitati conveniat. Sed cum ad
eadem loca venerimus, quid sibi ista possibilium similitudo velit vel quemadmodum
discerni possit agnoscemus. Nunc autem quoniam affirmativarum propositionum
consequentias explicuimus, negativarum rursus consequentias exploremus. Harum
namque quatuor propositionum, quae fiunt ex esse, ex necesse esse, ex possibile
esse vel contingit esse, quatuor negationes sunt id est non esse, non necesse
esse, non possibile esse vel non contingere esse. Sed quemadmodum affirmationes
contingere esse et possibile esse eaedem ƿ erant secundum significationum
similitudinem, ita quoque negationes eaedem sunt. Neque enim discrepat quicquam
dicere non possibile est quam si enuntiet non contingit. Consequentiae autem se
in affirmativis habebant hoc modo, ut necessaries propositiones sequerentur
esse aliquid significantes atque possibiles, eas autem quae esse aliquid
dicerent eaedem possibiles sequerentur sed neque possibilibus esse aliquid
significantes nec necessariae consentiebant. In negativis vero e contra est.
Negationem enim possibilitatis sequitur et eius quae est esse aliquid
significantis negatio et necessariae. Negationem
vero necessarii neque eius quod est esse neque eius quod est possibile esse
negatio sequitur. Disponantur enim in ordinem omnes hoc modo: Possibile esse
Non possibile esse Contingens esse Non contingens esse Esse Non esse Necesse
esse Non necesse esse Repetendum igitur breviter est affirmativarum
consequentias, ut quemadmodum e converso sint in negativis evidentius patefiat.
Esse sequitur possibilitas et contingentia, possibilitatem vero et
contingentiam esse non sequitur, necesse esse vero sequitur et esse et
possibilitas et contingentia, possibilitatem autem et contingenham nec esse
sequitur nec necessitas. In negationibus vero e contra est. Non posse esse et
non contingere sequitur non esse. Quicquid enim non potest esse non est. Non
esse autem non posse esse ƿ non sequitur. Quod enim non est non omnino
interclusum est ut esse non possit. Nunc ego enim Traiani forum non video sed
non est necesse ut non videam. Fieri enim potest ut propius acceders videam. Rursus
non posse esse et non contingens esse nec non esse sequitur nec non necesse
esse. Quod enim esse non potest non videbitur vere dici, quoniam illud non
necesse est esse sed potius quoniam illud necesse est non esse. Negationem
autem necessitatis, id est non necesse esse, neque non esse sequitur neque non
possibile esse. Me enim cum ambulo
non necesse est ambulare. Neque enim ex necessitate quisquam ambulat. Nec
rursus quod non est necesse id non potest fieri. Quisquis enim ambulat non
quidem illi ambulare necesse est sed tamen potest. Atque ideo quod non est
necesse esse non omnino interclusum est ut esse non possit. Et de non
contingenti eadem ratio est. Diverso igitur modo quam in affirmationibus
negativa conversio est. Illic enim necessitatem et essentia et possibilitas
sequebatur, essentiam autem possibilitas sed neque possibilitatem essentia vel
necessitas nec rursus essentiam necessitas sequebatur. Hic autem non possibile
esse et non esse et non necesse esse consequitur. Sed neque non necesse esse
non esse sequitur neque utrasque possibilitatis negatio, quae non posse aliquid
esse proponit. An magis illud dicendum est, quod sicut se in affirmationibus
habet, ita quoque in negationibus, ut Theophrastus ƿ acutissime perspexit? Fuit
enim consequentia in affirmativis, ut necessitatem et esse consequeretur et
possibilitas, possibilitatem vero nec esse nec necessitas sequeretur. Idem
quoque penitus perspicientibus in negationibus apparebit. Veniens namque
negatio in necessario faciensque huiusmodi negationem quae dicit "non
necesse est" vim necessitatis infringit et totam propositionem ad
possibile duxit. Quod enim non necesse est esse fracto rigore necessitatis ad
possibilitatem perductum est. Sed possibilitatem nec esse sequebatur nec
necessitas. Recte igitur fractam necessitatem et ad
possibile perductam, cum negatio dicit non necesse esse, nec non esse nec non
contingere esse consequitur. Rursus qui dicit possibile esse, si ei disiunctio
negationis addatur, tollit possibile et ad necessitatis perpetuitatem negativa
forma totam propositionem reuocat, ut est non possibile. Quod enim non
possibile est fieri non potest ut sit, quod autem fieri non potest ut sit
necesse est ut non sit. Ergo necessariam quandam vim habet haec propositio in
qua dicimus non posse esse aliquid. Sed necessitatem sequebatur et essentia et
possibilitas. Non necesse autem esse ad possibilitatem respicit. Recte igitur
non necesse esse, quod est iam possibilitatis, sequetur propositionem quae
dicit non posse esse, quod est necessitatis. Alii ergo ordines propositionum
sunt, vis tamen eadem, ut necessitatem cuncta sequantur, possibilitatem vero
necessitas non sequatur. Hic oritur quaestio subdifficilis. Nam si necessitatem
sequitur possibilitas, non necesse autem possibilitati confine est, cur non
necesse esse sequatur id quod dicimus non necesse esse? Nam si possibilitas
sequitur necessitatem, non necesse autem esse possibilitatem, sequi debet
necessitatem id quod non necesse praedicamus. Quae hoc modo dissolvitur: non
possibile esse quamquam vim habeat necessitatis, differt tamen a necessitate,
quod illud affirmativam habet speciem, illud vero negativam. Sic etiam
possibile esse et non necesse esse differunt eo tantum, quod illud est
affirmativum, illud vero negativum, cum vis significationis eadem sit. Sed
necessitatem affirmatio possibilitatis et contingentis sequebatur. Quamquam
tamen possibilitatem imitetur eique consentiat id quod dicimus non necesse
esse, tamen negatio quaedam est. Recte igitur affirmationem quod est necesse
esse non sequitur negatio per quam aliquid non necesse esse proponimus. Et hanc quidem huius solutionem
quaestionis Theophrastus vir doctissimus repperit. Nos autem his determinatis ad
sequentia proMilanius. Sunt enim, ut ipse ait Aristoteles, in his multae
dubitationes. Sed totius textus plenissimum sensum primo ponimus. Quod etsi
longum est, tamen ne intercisa videatur esse sententia non grauabor
apponere. NAM SI EORUM QUAE COMPLECTUNTUR ILLAE SIBI INVICEM OPPOSITAE
SUNT CONTRADICTIONES, QUAECUMQUE SECUNDUM ESSE ET NON ESSE DISPONUNTUR, ƿ UT
EIUS QUAE EST ESSE HOMINEM NEGATIO EST NON ESSE HOMINEM, NON, ESSE NON HOMINEM
ET EIUS QUAE EST ESSE ALBUM HOMINEM, NON ESSE NON ALBUM HOMINEM SED NON ESSE
ALBUM HOMINEM. SI ENIM DE OMNIBUS AUT DICTIO AUT NEGATIO, LIGNUM ERIT VERUM
DICERE ESSE NON ALBUM HOMINEM. QUOD SI HOC MODO, ET QUANTISCUMQUE ESSE NON
ADDITUR, IDEM FACIET QUOD PRO ESSE DICITUR, UT EIUS, QUAE EST AMBULAT HOMO NON,
AMBULAT NON HOMO NEGATIO EST SED NON AMBULAT HOMO; NIHIL ENIM DIFFERS DICERE
HOMINEM AMBULARE VEL HOMINEM AMBULANTEM ESSE. QUARE SI HOC MODO IN OMNIBUS, ET EIUS QUAE EST
POSSIBILE ESSE NEGATIO EST POSSIBILE NON ESSE, NON, NON POSSIBILE ESSE. VIDETUR AUTEM IDEM POSSE ET ESSE
ET NON ESSE; OMNE ENIM QUOD EST POSSIBILE DIVIDI VEL AMBULARE ET NON ƿ AMBULARE
ET NON DIVIDI POSSIBILE EST. RATIO AUTEM, QUONIAM OMNE QUOD SIC POSSIBILE EST
NON SEMPER ACTU EST, QUARE INERIT EI ETIAM NEGATIO; POTEST IGITUR ET NON
AMBULARE QUOD EST AMBULABILE ET NON VIDERI QUOD EST VISIBILE. AT VERO
IMPOSSIBILE DE EODEM VERAS OPPOSITES ESSE DICTIONES; NON IGITUR EST ISTA
NEGATIO. CONTINGIT ENIM EX HIS AUT IDEM IPSUM DICERE ET NEGARE SIMUL DE EODEM
AUT NON SECUNDUM ESSE ET NON ESSE QUAE APPONUNTUR FIERI AFFIRMATIONES VEL
NEGATIONEA SI ERGO ILLUD IMPOSSIBILIUS, HOC ERIT MAGIS ELIGENDUM. EST IGITUR
NEGATIO EIUS QUAE EST POSSIBILE ESSE NON POSSIBILE ESSE. EADEM QUOQUE RATIO EST
ET IN EO QUOD EST CONTINGENS ESSE; ETENIM EIUS NEGATIO NON CONTINGENS ESSE. ET
IN ALIIS QUOQUE SIMILI MODO, UT NECESSARIO ET IMPOSSIBILI FIUNT ENIM
QUEMADMODUM IN ILLIS ESSE ET NON ESSE APPOSITIONES, SUBIECTAE VERO RES HOC
QUIDEM ALBUM, ILLUD VERO HOMO, EODEM QUOQUE MODO HOC LOCO ESSE QUIDEM SUBIECTUM
FIT, POSSE VERO ET CONTINGERE APPOSITIONES DETERMINANTES QUEMADMODUM IN ILLIS
ESSE ET NON ESSE VERITATEM, SIMILITER ƿ AUTEM HAE ETIAM IN ESSE POSSIBILE ET
ESSE NON POSSIBILE. Haec Aristotele
subtiliter discutiente illud oportet agnoscere, quod multum differt ipsius
possibilitatis vim naturamque definire vel propriae scientiae qualitate
concludere et possibilem enuntiationem qualis esse debeat iudicare. Namque in
possibilis cognitione illud solum perspicitur, an id quod dicitur fieri possit
nuilo extrinsecus impediente casu. Quod etiamsi accidat, nihil de statu prioris
possibilitatis. Ipsius possibilis enuntiationis diiudicatio plurimum differt,
quod mox poterit ex ipsa de possibilibus enuntiationibus disputatione cognosci.
Nam sicut non est idem hominis definitionem respondere quaerentibus et ipsam
definitionem alio termino definitionis includere, ita non idem est de possibili
enuntiatione et quid ipsum possibile est tractare. Unde fit ut, cum possibile
atque contingens idem in significationibus sit, diversum esse in enuntiatiombus
videatur. Supra namque docuimus possibilitatem et contingentiam eiusdem
significationis esse, ut quod contingeret fieri idem esset possibile, quod
possibile esset idem quoque contingeret. Sed possibilis enuntiatio non est
eadem quae contingens. Neque enim si quis possibilem affirmationem proponat
eique opponat contingentem negationem, rectam faciet contradictionem. Si quis
enim dicat quodlibet illud esse possibile, alius respondeat negans rem illam
contingere, licet quantum in significatione est priorem possibilitatem
abstulerit, non tamen est dicenda contradictio, ƿ in qua alii termini in
negatione, alii in affirmatione enuntiati sunt. Possibilis enim affirmatio de
possibilitate negationem, non de contingentia habere debebit. Idem quoque in
contingentibus. Neque enim si quis aliquid contingere dixerit, opponenda illi
est possibilitatis negatio, licet idem sit possibile quod contingens. Constat
igitur diversissimam esse rationem modi per se diiudicandi et enuntiationis,
quae cum modo et cum qualitate praedicatur. Unde fit ut quamquam idem in
significationibus possibilitas et contingentia sint, quasi diversae ab
Aristotele in modorum ordine proponantur. Illud autem ignorandum non est quod
Stoicis universalius videatur esse quo distet possibile a necessario. Dividunt
enim enuntiationes hoc modo: enuntiationum, inquiunt, aliae sunt possibiles,
aliae impossibiles, possibilium aliae sunt necessariae, aliae non necessariae,
rursus non necessariarum aliae sunt possibiles, aliae vero impossibiles: stulte
atque improvide idem possibile et genus non necessarii et speciem
constituentes. Novit autem
Aristoteles et id possibile quod non necessarium est et id possibile rursus
quod esse necessarium potest. Eodem
namque modo non dicitur possibile esse, quod vel ex falsitate in verum transit
aliquando vel rursus ex veritate in falsum. Ut si quis dicat nunc, quoniam dies
est, verum dixerit, idem si hoc nocte praedicet, falsum est et haec veritas
propositionis in falsum est permutata sic ergo quaedam sunt possibilitates, ut
eas et esse et non esse contingat, quae non eodem modo dicuntur quemadmodum
illae quae mutabilem naturam non habent, ut hae scilicet quas necessarias
dicimus. Ut ƿ si quis dicat solem moveri vel solem possibile esse moveri, haec
numquam ex veritate in falsitatem mutabitur. Sed nunc de Aristotelis Stoicorumque
dissensione tacendum est. Illud tamen solum studiosius perquirendum est, quo
loco sit ponenda negatio in his propositionibus, in quibus modus aliqui
praedicatur, ut quae dicentur esse possibiles enuntiationes. Possibiles,
contingentes et necessariae et quaecumque cum modo sunt propositiones illae
veraciter esse dicentur, in quarum significationibus rei de qua prasdicantur
subsistendi qualitas invenitur, ut cum dico: Socrates bene loquitur modus
quidam est loquendi Socratem. Ergo sicut in his propositionibus, quaecumque
cuiuslibet illius rei subsistentiam promittunt, ad ipsam subsistentiam negatio
ponitur (ut cum dicimus "Socrates est", ad esse aptatur negatio, cum
negamue "Socrates non est"), ita quoque in his quae modum
subsistentiae dicunt ad eum modum ponenda negatio est, qui ad illam
subsistentiam videtur adiectus, ut cum dicimus: Socrates bene loquitur
modus ipsius rei est id quod praedicatum est bene: ad hunc igitur modum et
qualitatem ponenda negatio est. Possibiles autem propositiones vel contingentes eas esse
dicimus, in quibus modus ipse monstratur et potius non esse de modo dicitur sed
modus de eo quod est esse. Cum enim dicimus possibile esse, esse quidem quiddam
dicimus, quemadmodum autem sit additum est, id est possibile, ut non
necessarium neque aliquo alio modo nisi tantum secundum potestatem dicatur. Fit ergo esse ƿ subiectum, praedicatio vero modus vel
contingans vel possibilis vel necessarius vel quilibet alius. Atque hae quidem propositiones
secundum modum dicuntur, in quibus de substantia nihil ambigitur, de modo autem
et qualitate sola tractatur. Sin vero subiciatur quidem modus, praedicetur vero
esse, tunc de substantia rei quaeritur non de modo, ut si quis dicat possibile
est, ut ipsum possibile in rebus esse pronuntiet, huic propositioni nullus
modus adiectus est. Cum enim dicimus
possibile esse modum habere, hoc per se ita non dicimus sed particulam
propositionis ablatam. Ita enim perspicimus quasi si cum propositione esset
iuncta. Quam si cum propria propositione iunxerimus, et quali modo praedicetur
apparet. Cum enim dicimus
possibile est, ut modum significet, particula propositionis est. Quam si suo
corpori adgregemus facientes aliquam propositionem, quid modus ille profiteatur
agnoscimus. Age enim id quod dixi possibile est coniungamus aliis
praedicamentis atque inde una enuntiatio conficiatur dicamusque Socratem
ambulare possibile est. Videsne modum in propositione possibile, ut etiam sive
Socrates ambulet sive non ambulet, posse eum tamen ambulare ex ipso
propositionis modo quilibet agnoscat? Ita igitur auferentes de toto partem
possibilem enuntiationem quasi si tota sit propositio speculamur, ut in his
dictionibus fieri solet, quae pluralitatem determinant, ut si dubitemus contra
omnis an nullus ponatur an non omnis, ita eas speculemur, quasi si integras propositiones,
quas determinationes propositionum ƿ esse manifestum est. Concludenti igitur
dicendum est: in his quae modum praedicant omnes aliae res subiectae sunt vel
esse vel ambulare vel legere vel dicere vel quicquid aliud cum aliquo modo
fieri dicetur, in his autem ubi modus ipse praedicatur, ut integra sit
propositio, non enim propositionis, non est cum modo propositio sed ibi tantum
de subsistentia modi proponitur. Ut si qui dicat possibile est, quiddam in
rebus dicit esse possibile, et rursus contingens est, quiddam in rebus dicit
esse quod contingat, et rursus necesse est, esse quiddam dicit in rebus quod
sit necesse: hic non de modo sed de solo esse tractatur. Quare quotiens esse
quidem subicitur, modus autem praedicatur, ut cum dicimus: Socratem ambulare
possibile est ad modum iungenda negatio est, quotiens vero modus
subicitur, esse autem praedicatur, ad esse ponenda negatio est. Ut cum dicimus
possibile est, quia ita dicimus tamquam si diceremus possibilitas est, et cum
dicimus contingere est, ita dicimus tamquam si diceremus contingentia est, ad
esse ponenda negatio est dicendumque possibile non est, quod idem valet tamquam
si diceretur possibilitas non est. Eodem quoque modo et de contingentia. Non
autem perfecte speculantibus idem semper videri debet subiectum, quod primo
loco reperiri dicitur, idem praedicatum semper, quod secundo loco praedicatur.
In quibusdam enim verum est, in ƿ aliis vero ex significatione potius
propositionum colligimus, qui terminus subiectus sit, qui vero praedicatus. Nam
cum dico: Homo animal est prius mihi necesse est dicere hominem, post
praedicare animal atque ideo subiectum dicitur homo, animal vero praedicatur.
In his autem in quibus modus additur sic est: cum dicimus: Socrates bene
loquitur idem valet tamquam si dicamus: Socrates bene loquens est
et hic quidem bene prius dictum est, postea vero loquens est et videtur
subiectum quidem esse id quod dictum est bene, praedicatum autem id quod dictum
loquens est. Sed hoc falsum est. Et hinc facillime poterit inveniri, quod
loquentem quidem esse eum nullus ignorat, quisquis audit Socratem bene
loquentem esse, vim autem totius propositionis modus continet. In id enim
intendendus est animus, non si loquatur. Hoc enim indubitatum est. Nam qui eum
bene dicit loqui, loqui quoque consentit. Quare ad modum intendendus est
animus, ad id quod dictum est bene. Socrates enim bene loquitur quod dixit,
loqui quidem non sufficit dicere, nisi etiam dicat bene. Continet igitur totam
propositionem modus. Sed rursus propositionem continet praedicatio: modus
igitur in his propositionibus potius praedicatur. Concludendum igitur
universaliter est omnem modorum contradictionem non secundum esse verbum fieri
nec secundum id rursus verbum quod in se esse contineat sed potius secundum
modum. Continere autem in se verba id quod est esse dicuntur, ut cum dicimus
loquitur. Tantundem enim valet tamquam si dicamus loquens est. Quare quaecumque
propositiones quemlibet illum in se retineant modum, ƿ dubitandum non est quin
non ad id quod ponit esse negatio iuste applicetur sed potius ad eum modum quo
aliquid esse fierive pronuntietur. Omnis
namque cum modo affirmatio talis est, ut non intendere debeat animum auditor ad
id quod esse dicitur sed ad id potius quomodo illud esse dicatur. Ut cum dicimus: Socrates bene
loquitur non perspiciendum est an loquatur sed illuc potius animi
dirigenda intentio est quemadmodum loquatur. Hoc enim videtur totam continere propositionem. Ergo
contra possibile esse non est ea negatio quae dicit possibile non esse sed non
possibile esse. Eodem modo et contra eam quae dicit contingere esse non ea quae
enuntiat contingere non esse sed potius ea negatio est quae dicit non
contingere esse. Idem quoque et in necessariis impossibilibusque modis
caeterisque, quae nunc Aristoteles pro solita brevitate transgressus est,
faciendum videtur. Sed quoniam commentationis virtus est non solum
universaliter vim sensus expromere, verum etiam textus ipsius sermonibus
ordinique conectere, ea quae superius confuse dicta sunt nunc per sermonum ipsorum
ab Aristotele dictorum ordinem dividamus. HIS VERO DETERMINATIS
PERSPICIENDUM QUEMADMODUM SE HABENT NEGATIONES ET AFFIRMATIONES AD INVICEM HAE
SCILICET QUAE SUNT DE POSSIBILE ESSE ET NON POSSIBILE ET CONTINGERE ET NON
CONTINGERE ET IMPOSSIBILI ET DE NECESSARIO; HABET ENIM ALIQUAS DUBITATIONES. PERSPICIENDUM,
inquit, est de affirmationibus negationibusque, qua ƿ ratione videantur opponi
in his propositionibus, quas quidam modus continet, ut in his quae sunt
possibiles vel contingentes vel necessariae vel impossibiles vel verae vel
falsae vel bene vel male vel quicquid aliqua qualitate praedicatur. HABET ENIM,
inquit, ALIQUAS DUBITATIONES et quas dubitationes habeat continuo eas subicit. NAM
SI EORUM QUAE COMPLECTUNTUR ILLAE SIBI INVICEM OPPOSITAE SUNT CONTRADICTIONES,
QUAECUMQUE SECUNDUM ESSE ET NON ESSE DISPONUNTUR. Sensus totus huiusmodi est:
in omnibus complexionibus propositionum illa in his oppositio valet, quaecumque
secundum esse et non esse fit. Ut cum dicimus: Homo est huius negatio:
Homo non est sed non ea quae dicit: Non homo est Et rursus eius
quae proponit: Est albus homo illa negatio est quae dicit: Non est albus
homo non ea quae proponit: Est non albus homo Hoc ipsum autem,
quoniam eius quae dicit: Est albus homo non est negatio ea quae dicit:
Est non albus homo sed potius ea quae dicit: Non est albus homo sic
demonstrat: SI ENIM DE OMNIBUS AUT DICTIO AUT NEGATIO, LIGNUM ERIT VERUM DICERE
ESSE NON ALBUM HOMINEM. Breviter dictum est sed ita posse videtur exponi:
propositum, inquit, sit lignum, de quo duae enuntiationes dicantur. Illud tamen
nobis manifestum sit de omnibus, si affirmatio vera est, falsam esse
negationem, eam scilicet quae contradictorie opponitur, et si vera negatio,
falsam affirmationem. Pronuntietur igitur de proposito ligno, quoniam lignum
hoc est albus homo. Hoc falsum est. ƿ Si igitur haec affirmatio falsa est, vera
debet eius esse negatio. Si igitur ea est negatio affirmationis quae dicit: Est
albus homo ea quae negat dicens: Est non albus homo haec negatio
vere praedicabitur de ligno dicente quolibet quod lignum hoc est non albus
homo. Sed hoc fieri non potest. Perspicue enim falsum est lignum esse non album
hominem. Quod enim omnino homo non est nec non albus homo esse potest. Falsae
igitur utraeque, et affirmatio quae dicit de ligno quoniam est albus homo et
negatio de eo quae dicit quoniam est non albus homo. Quod si sunt falsae
utraeque, haec negatio illius affirmationis non est. Quaerenda igitur est alia
quae cum ea verum dividat atque falsum. Qua in re nulla alia reperietur contra
eam quae dicit: Est albus homo praeter eam quae dicit: Non est albus
homo Nam si ea dicitur esse affirmationis huius quae dicit: Est albus
homo negatio quae enuntiat: Est non albus homo erit ut de ligno de
quo affirmatio dicta falsa est vera sit enuntiata negatio eritque de ligno
verum dicere, quoniam lignum hoc est non albus homo sed hoc impossibile est.
Constat igitur neque eam propositionem quae dicit: Est non albus homo
illius affirmationis esse negationem quae proponit: Est albus homo et eam
quae dicit: Non est albus homo negationem esse eiusdem affirmationis quae
dicit: Est albus homo Videsne igitur ut prope in omnibus affirmationes et
negationes secundum esse vel non esse fiant? Illa enim album quod esse dixit,
illa negat album non esse dicens rursus illa dicit hominem esse, illa vero
negat dicens hominem non esse et in caeteris eodem modo est. QUOD SI HOC MODO,
ET IN QUANTISCUMQUE ESSE NON ADDITUR, IDEM FACIET QUOD PRO ESSE DICITUR, UT
EIUS, QUAE EST AMBULAT HOMO, NON EA QUAE EST AMBULAT NON HOMO NEGATIO EST SED
EA QUAE EST NON AMBULAT HOMO; NIHIL ENIM DIFFERT HOMINEM AMBULARE VEL HOMINEM
AMBULANTEM ESSE. Nec hoc solum, inquit, in his evenire potest propositionibus,
quae secundum esse vel non esse disponuntur sed etiam in his quaecumque verbis
talibus continentur, ut verba illa vim eius quod est esse concludant, ut est:
Homo ambulat ambulat continet in se esse. Idem enim est ambulat quod est
ambulans. Ad haec igitur verba quae in propositionibus esse continent aptanda
negatio est. Si enim omnis contradictio secundum esse vel non esse fit, haec
autem verba esse propria significatione concludunt quoniamque verba haec ita
ponuntur tamquam si hoc ipsum esse poneretur, manifestum est ad ea verba quae
esse continent negationem poni oportere ad earum similitudinem propositionum,
quae secundum esse et non esse supra dicta ratione sibimet opponuntur. His
igitur ante praedictis quid inconveniens ex his possit esse persequitur. QUARE SI HOC MODO IN OMNIBUS, ET EIUS QUAE EST
POSSIBILE ESSE NEGATIO EST POSSIBILE NON ESSE, NON, NON POSSIBILE ESSE. VIDETUR AUTEM IDEM POSSE ET ESSE
ET NON ESSE; OMNE ENIM QUOD EST POSSIBILE DIVIDI VEL AMBULARE ET NON AMBULARE
ET NON DIVIDI POSSIBILE EST. Superius demonstratum est quemadmodum in his quae
complectuntur enuntiationibus secundum esse potius et non esse fierent
oppositiones, nunc hoc dicit: si hoc, inquit, in omnibus propositionibus
faciendum est, ut earum contradictiones secundum esse et non esse ponantur, et
in his quae aliquid possibile esse pronuntiant non ita ponenda negatio est, ut
dicat non possibile esse sed potius secundum non esse constituenda est, ut
dicatur possibile non esse negationem eius esse quae dicit possibile esse. Sed
si hoc dicimus, inquit, affirmatio et negatio contradictoriae verum inter se
falsumque non dividunt. Omne enim quod potest esse idem etiam potest non esse.
Quod enim potest dividi idem potest non dividi et quod potest ambulare idem
potest et non ambulare. Quae autem sit huiusmodi possibilitas, per quam cum
dicitur aliquid fieri posse, illud tamen relinquatur posse non fieri,
consequenter explanat dicens: RATIO AUTEM EST, QUONIAM OMNE QUOD SIC POSSIBILE
EST NON SEMPER IN ACTU EST, QUARE INERIT EI ETIAM NEGATIO; POTEST IGITUR ET NON
AMBULARE QUOD EST AMBULABILE ET NON VIDERI QUOD EST viSIBILE. AT VERO
IMPOSSIBILE EST DE EODEM VERAS OPPOSITES ESSE DICTIONES; NON IGITUR EST ISTA
NEGATIO. Causa est igitur, inquit, cur id quod posse esse dicitur idem possit
non esse, quod omne quod possibile dicimus ita pronuntiamus, ut non semper in
actu sit, id est non sit necessarium. Omne namque quod semper in actu est
necessarium est, ut sol semper movetur: itaque illi semper agitur motus. Si
quis autem me dicat ambulare posse, quoniam ƿ mihi ambulationis motus non
semper agitur et inest mihi aliquotiens non ambulare, inest quoque illud ut
vere de me dicatur posse me non ambulare, cum vere pronuntietur posse ambulare.
Ergo quaecumque non semper in actu sunt et posse esse et posse non esse
recipiunt. Potest igitur et quod est ambulabile, id est quod ambulare potest,
non ambulare et quod est visibile non videri. Quocirca docetur non esse negationem eius quae dicit
posse esse eam quae proponit posse non esse, idcirco quod utraeque sunt verae
in his quae (ut ipse ait) NON SEMPER ACTU sunt. CONTINGIT ENIM unum ex utrisque
quae Aristoteles dicit: AUT IDEM IPSUM DICERE ET NEGARE SIMUL DE EODEM AUT NON
SECUNDUM ESSE ET NON ESSE QUAE APPONUNTUR FIERI AFFIRMATIONES VEL NEGATIONES, ut
aut idem sint affirmatio et negatio sibique consentiant, si secundum esse et
non esse in omnibus contradictio fit, ut est in eo quod est posse esse et posse
non esse (idem enim utraeque sunt sibique consentiunt et si quis eam dicit
contradictionem esse contradictionem sibi consentire dicit), aut certe non in
omnibus negationibus secundum esse et non esse ea quae apponuntur fieri
affirmationes vel negationes, id est non in omnibus negationibus secundum
appositionem esse vel non esse vel eorum verborum quae esse continent fieri
contradictionem. SI ERGO ILLUD, INQUIT, IMPOSSIBILIUS EST, HOC ERIT MAGIS
ELIGENDUM. Duo supra posuerat quae ex supra dictis rationibus evenirent: aut
unum et idem ipsum esse ƿ dicere et negare simul de eodem, id est ut dictio et
negatio idem essent simul de eodem praedicatae sibique consentirent, aut non
secundum esse vel non esse fieri contradictionem. Sed videntur utraque quasi
quodammodo inconvenientia esse, quippe cum illud unum etiam impossibile sit, ut
affirmatio negatioque consentiant, illud alterum id est non secundum esse et
non esse fieri oppositiones inconsentiens sit aliis propositionibus, in quibus
hoc modo contradictionem fieri manifestum est. Nunc ergo hoc dicit: quoniam
utrumque, inquit, inconveniens est, unum autem ex his erit eligendum, quod
minus est impossibile, hoc sumendum est. Minus autem est impossibile, ut
secundum esse et non esse non fiant oppositiones. Hoc enim nihil prohibet, illud
autem impossibilius, ut affirmatio negatioque consentiant. Hoc igitur erit eligendum
potms: has quae cum modo sunt propositiones non eas habere oppositiones, quae
secundum esse et non esse fiunt sed potius eas quae ad modum ponuntur. Non
autem ita dixit impossibilius est, tamquam si altera impossibilis sit sed ad
hoc potius rettulit quod utraeque quasi inconvenientes videntur, quarum unam
etiam impossibilem esse non dubium est. Hinc quoque disponit secundum modum
aliquem pronuntiatarum propositionum quae esse negationes ponuntur. Dicit enim:
EST IGITUR NEGATIO EIUS QUAE EST POSSIBILE ESSE EA QUAE EST NON POSSIBILE ESSE,
negationem scilicet ƿ addens non ad esse verbum sed ad modum quod est
possibile. Eandem quoque rationem dicit esse et in contingentibus. Eius enim
quae est contingere esse negatio est non contingere esse. Docet etiam de
necessario et impossibili sibi idem videri. Quae autem natura huius
oppositionis sit, licet breviter, veracissime tamen expressa est, de qua nos
superius diutius locuti sumus. Quod si quis perspicacius intendit, illius
intellegentiam loci cum hac gradatim proficiscente expositione communicat. FIUNT
ENIM QUEMADMODUM IN ILLIS ESSE ET NON ESSE APPOSITIONES, SUBIECTAE VERO RES HOC
QUIDEM ALBUM, ILLUD VERO HOMO, EODEM QUOQUE MODO HOC LOCO ESSE QUIDEM SUBIECTUM
FIT, POSSE VERO ET CONTINGERE APPOSITIONES DETERMINANTES QUEMADMODUM IN ILLIS
ESSE ET NON ESSE VERITATEM, SIMILITER AUTEM HAE ETIAM IN ESSE POSSIBILE ET ESSE
NON POSSIBILE. Appositiones vocat praedicationes. Dicit ergo in his
propositionibus, quae praeter aliquem modum dicuntur, praedicantur quidem semper
ess e et non es se vel ea verba quae esse continent, subiciuntur vero res de
quibus illa praedicantur, ut album, cum dicimus album est, vel homo, cum
dicimus homo est. Atque ideo quoniam in his praedicatio totam continet
propositionem veritatemque et falsitatem praedicatio illa determinat,
praedicatur autem esse vel quicquid esse continet, iure secundum esse et non
esse contradictiones ponuntur. In his autem, id est in quibus modus aliqui
praedicatur, esse quidem subiectum est vel ea verba quae esse continent, modus
autem solus quodammodo praedicatur. ƿ Nam quod dicitur esse solum sine modo
aliquo ipsius rei substantia pronuntiatur et quaeritur in eo quodammodo an sit:
idcirco esse ponente affirmatione dicit negatio non esse. In his autem in
quibus modus aliquis est non dicitur aliquid esse sed cum qualitate quadam
esse, ut esse quidem nec affirmatio ambigat nec negatio, de qualitate autem, id
est quomodo sit tunc inter aliquos dubitatur. Atque ideo ponente aliquo,
quoniam Socrates bene loquitur, non ponitur negatio, quoniam bene non loquitur
sed quoniam non bene loquitur, idcirco quoniam (ut dictum est) non ad esse vel
ad ea verba quae es se continent propositio nem totam conficiunt sed potius ad
modum intenditur animus audientis, cum affirmatio aliquid esse pronuntiat. Si
igitur haec continent totius propositionis vim quod autem propositionis vim
continet praedicatur et secundum id quod praedicatur semper oppositiones fiunt,
recte solis modis vis negationis apponitur. His autem rationabiliter
constitutis illud rursus exsequitur quod non modo contradictio non est posse
esse et posse non esse, verum etiam huiusmodi propositiones, quae cum modis
positae, negationem tamen habent ad esse coniunctam, omnino negationes non sunt
sed affirmationes. Possunt enim
earum negationes aliae reperiri. Ait enim: EIUS VERO QUAE EST POSSIBILE NON
ESSE NEGATIO EST NON POSSIBILE NON ESSE. In tantum inquit, non est ulla
contradictio eius quae est posse esse et eius quae est posse non esse, ut ea
quae dicit ƿ posse non esse non esse negatio sed potius affirmatio conuincatur.
Affirmatio autem affirmationi numquam contradictorie opponitur. Docetur autem
esse affirmatio ea quae dicit posse non esse, quod eius alia quaedam negatio
reperitur, ea scilicet quae dicit non posse non esse. Simulque illud adiungit:
cum sint, inquit, huius propositionis quae dicit aliquid posse esse duae quae
videantur esse negationes, ea scilicet quae dicit posse non esse et ea quae
proponit non posse esse, hinc agnoscitur quae harum sit contradictoria contra eam
quae dicit posse esse affirmationem: quae enim verum falsumque cum ea dividit,
ipsa eius potius potest esse quam ea quae illi consentit. Ei autem quae est
posse esse consentit ea quae dicit posse non esse, ut supra iam docui: ea quae
dicit non posse esse si falsa est, vera est ea quae dicit posse esse, haec
rursus si falsa est, vera est illa quae enuntiat non posse esse. Dividunt
igitur hae veritatem falsitatemque, quod in singulis exemplis facillime poterit
inveniri. Age enim dicat quis posse me ambulare, ille verum dixerit, si quis
vero dicat non posse me ambulare, mentitus est. Rursus si quis dicat posse
solem consistere, mentitur, si quis vero dicat non posse solem consistere, de ipsius
nullus ambigit veritate. Dividunt igitur veritatem falsitatemque hae scilicet
quae dicunt posse esse et non posse esse, illae vero se sequuntur quae dicunt
posse esse et posse non esse. Quae igitur consentiunt, contradictiones non sunt, quae
autem veritatem inter se falsitatemque dividunt, ipsas contradictiones magis esse
ƿ putandum est. Quod per hoc ait: QUARE ET SEQUI SESE INVICEM VIDEBUNTUR
Quae autem propositiones sese sequantur dicit: IDEM ENIM POSSIBILE EST
ESSE ET NON ESSE Cur autem sese sequantur monstrat adiciens: NON
ENIM CONTRADICTIONES SIBI INVICEM SUNT Si enim contradictiones essent,
numquam sese sequerentur. Sed quae sint contradictiones declarat dicens: SED
POSSIBILE ESSE ET NON POSSIBILE ESSE NUMQUAM SIMUL SUNT Cur autem numquam
simul sint, non tacuit. Ait namque: OPPONUNTUR ENIM. Nam idcirco numquam simul
sunt et veritatem falsitatemque dividunt, quoniam opponuntur. Docet quoque eius
propositionis quae dicit posse non esse illam esse negationem quae proponit non
posse non esse. Ex eadem vi ad propositionem transit. Dicit enim: AT VERO POSSIBILE NON ESSE ET NON
POSSIBILE NON ESSE NUMQUAM SIMUL SUNT, per quod ostenditur illam esse
affirmationem, illam vero negationem. Universaliter enim quaecumque idem de eodem haec ponit,
haec aufert, si illa sit affirmatio, illa negatio et nihil aequivocationis aut
universalium determinationis impediat, contradictorie sibimet opponuntur.
Caetera iam ita ut ait per se expedita sunt, ut longa expositione non egeant,
nisi quaedam in eorum ordine permiscenda sunt, quae id quod per se est lucidum
clarius monstrent. Persequitur enim similiter caeteros modos dicens quae
propositiones quarum affirmationum non sint negationes et quae sint ƿ et eas,
quas negationes non esse dicit, ut affirmationes esse demonstret, alias
negationes opponit. SIMILITER AUTEM, inquit, ET EIUS propositionis QUAE EST
NECESSARIUM ESSE NON est ea negatio quae dicit NECESSARIUM NON ESSE (haec enim
affirmatio est, sicut mox negatione opposita comprobavit) SED POTIUS ea negatio
est eius quae est necessarium esse quae dicit NON NECESSARIUM ESSE. Eodem quoque modo cuncta persequitur dicens: EIUS
VERO QUAE EST NECESSARIUM NON ESSE, quam supra dixerat non esse oppositam ei
quae dicit necessarium esse, illa negatio est quae proponit NON NECESSARIUM NON
ESSE. Quaecumque enim negationem ad esse positam habent, illas si cum modo sint
affirmationes esse putandas. EIUS VERO QUAE EST IMPOSSIBILE ESSE, NON est ea
negatio quae dicit IMPOSSIBILE NON ESSE (non enim ad modum habet negativam
particulam iunctam) SED potius ea quae dicit NON IMPOSSIBILE ESSE. Hae namque
inter se verum falsumque dividunt. Illius vero quae ad esse habet negativam
particulam, quam affirmationem esse manifestum est, id est eius quae dicit
IMPOSSIBILE NON ESSE, ea negatio est quae dicit NON IMPOSSIBILE NON ESSE.
Concludit etiam breviter id quod superius demonstravit dicens: ET UNIVERSALITER
VERO (QUEMADMODUM DICTUM, EST) ESSE ƿ QUIDEM ET NON ESSE OPORTET PONERE
QUEMADMODUM SUBIECTA, NEGATIONEM VERO ET AFFIRMATIONEM HAEC FACIENTEM AD UNUM
APPONERE ET HAS PUTARE OPORTET ESSE OPPOSITAS DICTIONES. Universaliter, inquit,
dicimus, sicut supra iam dictum est, in his propositionibus quae modos additos
habent esse et non esse subiecta potius fieri, modos vero praedicari atque ideo
ad unum quemlibet modum, id est secundum unum, fieri debere affirmationem
semper et negationem, ut sicut affirmationem praedicatus modus continet, ita
negativa particula ad modum iuncta totam contineat negationem. Proponit autem
eas quas putat esse oppositas dictiones hoc modo: Possibile Non possibile
Contingens Non contingens Impossibile Non impossibile Necessarium Non
necessarium Quod autem addidit VERUM NON VERUM, ad hoc pertinet ut omnes
modos includeret. Vere enim modus quidam est, sicut et bene, sicut velociter,
sicut laete, sicut graviter, et quicumque modi sunt, hoc modo facienda est
contradictio: verum est, non verum est non autem non est verum, velociter
ambulare, non velociter ambulare sed non illa quae dicit velociter non
ambulare. Concludenti igitur semper ad modum inugenda negatio est. Illae enim
semper sibimet opponuntur, ut supra iam dictum est, quae secundum
praedicationes habent negativas particulas iunctas. Praedicantur autem in his
modi, ut supra iam monstravimus. ƿ Secundum modos igitur in his negatio posita
integram vim contradictionis efficiet. Expeditis modorum oppositionibus de
consequentia propositionum atque consensu habebitur subtilis utilisque
tractatus. Si igitur possibile esse simpliciter diceretur, simplex et facilis
propositionum videretur esse consensus nec quicquam in earum consequentia
posset errari: nunc autem quoniam dupliciter dicitur, secundum diversos modos
non eaedem propositionum sunt consequentiae. Quod autem dico tale est.
Possibilis duae sunt partes: unum quod cum non sit esse potest, alterum quod
ideo praedicatur esse possibile, quia iam est quidem. Prior pars corruptibilibus et
permutabilibus propria est. In mortalibus enim Socrates potest esse cum non
fuit, sicut ipsi quoque mortales, qui sunt id quod antea non fuerant. Potest
enim homo cum non loquitur loqui et cum non ambulat ambulare. Ergo haec pars
secundum id dicitur quod non quidem iam est, esse tamen potest. Illa vero alia
pars possibilis quae secundum id dicitur, quod iam est aliquid actu, non
potestate, utrisque se naturis accommodat, et sempiternis scilicet et
mortalibus. Nam quod in sempiternis est esse possibile est, rursus quod est in
mortalibus nec hoc a subsistendi possibilitate discedit sed tantum differt,
quia id quod in aeternis est nullo modo permutatur et semper esse necesse est,
illud vero quod in rebus mortalibus invenitur poterit et non esse et ut sit non
est necesse. Ego namque cum scribo inest mihi scribere, quocirca et scribere ƿ
mihi possibile est sed quoniam sum ipse mortalis, non est haec potestas
scribendi necessaria: neque enim ex necessitate scribo. At vero cum caelo dicimus inesse motum, nulla
dubitatio est quin necesse sit caelum moveri. In mortalibus igitur rebus cum
est aliquid et esse potest et ut sit non est necesse, in sempiternis autem quod
est necesse est esse et quia est esse possibile est. Cum igitur principaliter
possibilis duae sint partes: una quae secundum id dicitur quod cum non sit esse
tamen potest, altera quae secundum id praedicatur quod iam est aliquid actu non
solum potestate, huiusmodi possibile quod iam sit actu duas ex se species
profert: unam quae cum sit non est necessaria, alteram quae cum sit illud
quoque habet ut eam esse necesse sit. Nec hoc solius Aristotelis subtilitas
deprehendit, verum Diodorus quoque possibile ita definit: quod est aut erit.
Unde Aristoteles id quod Diodorus ait erit illud possibile putat quod cum non
sit fieri tamen potest, quod autem dixit Diodorus est id possibile Aristoteles
interpretatur quod idcirco dicitur esse possibile, quia iam actu est. Cuius possibilitatis modi duas partes esse docuimus:
unam quam necessariam dicimus, alteram quam non necessariam praedicamus. Huius
autem non necessariae duae rursus partes sunt: una quae a potestate pervenit ad
actum, altera quae semper actu fuit, a quando res illa quae susceptibilis
ipsius est fuit. Et illa quidem quae a possibilitate ad actum venit utriusque
partis contradictionis susceptibilis est, ut nunc ego qui scribo ex potestate
ad actum veni et agens possum scribere. ƿ Ante enim quam scriberem erat mihi
scribendi potentia sed ex potestate scribendi veni ad actum scribendi. Quare utraque mihi conveniunt et
non scribere et scribere. Possum enim et non scribere, possum et scribere, quae
est quodammodo contradictio. Atque ideo quaecumque ex potestate ad actum
renerunt, ea et facere possum et non facere et esse et non esse, ut qui
loquitur, quia antea potuit loqui quam loqueretur et nunc ideo potest loqui
quia loquitur, et potest loqui et potest non loqui. Alia vero quae numquam ante
potestate fuit sed semper actu, a quando res ipsa fuit quae aliquid potestate
esse diceretur, ad unam rem tantum apta est, ut ignis numquam fuit potestate
calidus, ut postea actu calidus sentiretur, nec nix ante frigida potestate,
post actu sed a quando fuit ignis actu calidus fuit, a quando nix actu frigida.
Quocirca hae potentiae non sunt aptae ad utraque. Neque enim ignis frigus
incutere nec nix calidum quicquam possit efficere. Quare facienda a principio
huiusmodi divisio: possibilis alia pars est quae cum non sit esse tamen potest,
alia vero quae actu est et ideo possibilis dicitur. Si enim non posset, nec
esset omnino. Huius autem possibilitatis quae secundum illum dicitur modum,
quod iam est actu, duae partes sunt: una secundum id quod ex necessitate esse
dicimus, altera secundum id quod cum sit non tamen esse ex necessitate ƿ
aliquid arbitramur. Huius autem non necessariae possibilitatis duae sunt aliae
partes: una quae quoniam ex potestate ad actum venit et esse et non esse
recipiet facultatem, altera quae quia numquam actum habere destitit, a quando
fuit id quod dicitur ei esse possibile, ad unam tantum partem apta est atque
possibilis, eam scilicet quam actus semper exercuit, ut igni calor vel nivi
frigus vel adamanti durities vel aquae liquor. Sed nullus arbitretur ex
necessariae possibilitatis specie esse id quod dicimus numquam potestate fuisse
actus quosdam in quibusdam rebus, ut igni calorem. Ipse enim ignis exstingui
potest. In illis autem quae necessaria sunt non modo qualitas a subiecta re
discedere numquam debet, quod videtur etiam in igni, a quo sua caloris qualitas
non recedit sed etiam illud quod subiecta illa substantia immortalis esse
videatur, quod igni non accidit. Solem
enim et caetera mundi huius corpora quae superna sunt et caelestia immortalia
Peripatetica disciplina putat atque ideo consentienter sibi dicit solem
necessario moveri, quod non modo a sole motus ille numquam recedit sed ne sol
ipse esse quidem desinet. His igitur praedictis id ad quod haec praemissa sunt
id est consequentia propositionum diligentius exsequenda est. ET CONSEQUENTIAE
VERO SECUNDUM ORDINEM FIUNT ITA PONENTIBUS: ILLI ENIM QUAE EST POSSIBILE ESSE
ILLA QUAE EST CONTINGERE ESSE, ET HOC ILLI CONVERTITUR, ET NON IMPOSSIBILE ESSE
ET NON NECESSARIUM ESSE; ILLI VERO QUAE EST POSSIBILE NON ESSE ET CONTINGERE
NON ESSE EA QUAE EST NON NECESSARIUM NON ESSE ET NON IMPOSSIBILE NON ESSE; ILLI
VERO QUAE EST NON POSSIBILE ESSE ET NON CONTINGENS ESSE ILLA QUAE EST
NECESSARIUM NON ESSE ET IMPOSSIBILE ESSE; ILLI VERO QUAE EST NON POSSIBILE NON
ESSE ET NON CONTINGENS NON ESSE ILLA QUAE EST NECESSE ESSE ET IMPOSSIBILE NON
ESSE. CONSIDERETUR AUTEM EX SUBSCRIPTIONE QUEMADMODUM DICIMUS. Haec Aristoteles
consentienter his quae nos supra praemisimus addidit de consequentia
propositionum. Quae etsi manifesta sunt acute perspicientibus, tamen ne nos
nihil huic quoque loco addidisse videamur brevissima ea expositione
percurrimus. Primum voluit demonstrare, quoniam quaecumque de possibili
dicerentur eadem etiam de contingenti dici veracissime possint atque ideo ait:
ILLI QUAE EST POSSIBILE ESSE consequentem esse illam quae dicit aliquid
contingere. Et ne in his aliquid
discrepans videretur, adiecit dicens: ET HOC ILLI CONVERTITUR, ut
intellegeremus quod esset possibile hoc contingere et quod contingeret illud
esse possibile. Quare quae sibi convertuntur, ea aequalia
sunt atque eadem. Quicquid igitur in possibili dici potest, idem in contingenti
praedicatur. Haec ergo, id est possibile atque contingens, sequi dixit illas
propositiones quae dicerent non impossibile esse et eas quae necessarium negant
id est non necesse esse aliquid ƿ praedicant. Ait enim: ILLI ENIM QUAE EST
POSSIBILE ESSE ILLA QUAE EST CONTINGERE ESSE, ET HOC ILLI CONVERTITUR, ET EA
QUAE EST NON IMPOSSIBILE ESSE ET NON NECESSARIUM ESSE, tamquam si hoc diceret:
et possibile est sequitur contingentia et haec utraque sibi convertuntur sed
has sequitur non impossibile esse et non necessarium esse. Hoc quam recte dictum sit
neminem latet. Nam quod est possibile esse atque esse contingit, ut sit
impossibile non est. Nam si esset impossibile, non diceretur posse esse, quod
ut non esset ratio impossibilitatis adstringeret. Ergo id quod potest esse non
est impossibile esse. Similiter non est necesse esse id quod posse esse
dicitur. Hoc autem idcirco evenit, quia id quod possibile praedicamus ad
utramque partem facile vertitur. Nam et ut sit fieri potest et ut non sit. At
vero necessitas et impossibilitas in alterutra parte constringitur. Nam quod
impossibile est esse numquam potest. Porro autem quod necesse est non esse
numquam potest. Ergo id quod negamus impossibile esse consentire facimus
possibilitati. Id autem quod negamus necessarium rursus eidem naturae vim
possibilitatis adinugimus [ut sit hoc modo dicendum] et ut verius loquamur, ita
dicendum est: quod possibile est et esse poterit et non esse, rursus quod
impossibile est esse non potest, quod necesse est non esse non potest. Ergo si impossibilem enuntiationem negationis
adiectione frangamus dicentes non impossibile esse, illi partem possibilitatis
ƿ adiungimus in qua esse posse aliquid dicitur, sin vero necessariae
propositionis rigorem negatione minuamus dicentes non necesse esse, illud
evenit ut ad eam partem necessariam propositionem applicemus, quae in
possibilitate est, ut possit non esse. Quare possibilitatem sequitur non esse
impossibile, idcirco quia quod possibile est fieri potest. Eandem rursus
possibilitatem sequitur propositio quae dicit non necesse esse, idcirco quia
quod possibile est poterit et non esse. Aliter idem dicimus: quod possibile est
non est verum dicere, quoniam impossibile est, quia fieri potest rursus quod
possibile est non est verum dicere, quoniam necesse est esse. Potest enim quod
possibile est esse idem non esse. Quare si de possibilitate impossibilitas et
necessitas recte dici non potest, eorum negationes possibilitati consentient,
quae sunt non impossibile esse et non necessarium esse. Sed meminisse debemus
eandem semper in omnibus de contingenti et de possibili esse rationem, de eo
scilicet possibili quod cum adhuc non sit poterit tamen esse aut non esse.
Aliam rursus consequentiam dicit hoc modo: ILLI VERO QUAE EST POSSIBILE NON
ESSE ET CONTINGERE NON ESSE EA QUAE EST NON NECESSARIUM NON ESSE ET NON
IMPOSSIBILE NON ESSE. Propter eandem causam has quoque esse consequential
dixit. Illi enim quae est possibile non esse et ei quae est contingere non esse
illam consentire ait quae dicat non necesse esse non esse et non impossibile
esse non esse. Hoc autem ideo quia
quod potest non esse potest et esse et rursus quod contingit non esse contingit
et esse. At vero quod necesse est non esse illud non potest esse, quod autem
impossibile est non esse illud non esse nou poterit. Quare a possibili utraeque discrepant. Nam quia
possibilitas posse esse aliquid promittit, contrarium sentit ea quae dicit
necesse esse non esse. Rursus quia possibilitas habet in se vim, ut id quod
potest esse possit et non esse, dissentit ab ea multumque discrepat quae dicit
impossibile esse non esse. Quod si propositio quae praedicat necesse esse non
esse et rursus quae dicit impossibile es se non esse a possibilitate
dissentiunt, recte nimirum harum negationes possibilitati consentire creduntur.
Possibiles autem propositiones voco huiusmodi quae vel in affirmatione vel in
negatione possibilitatem aliquam monstrant altera parte non interclusa, ut quae
dicit possibile esse aliquid esse ab hac non intercluditur ea per quam dici
poterit possibile esse non esse vel si quis dicat possibile aliquid non esse,
ab hac rursus non interclusum est, ut esse possit atque ideo affirmationem quae
praedicat posse esse possibilem voco nec minus eam quae dicit aliquid posse non
esse. Et in istis propositionibus quas Aristoteles ponit, in quibus dicit
possibile non esse, non videatur ita dicere tamquam si hoc modo pronuntiet, ut
velit intendere aliquid impossibile esse cum dicit possibile non esse. Ita enim
hanc propositionem dicit non quo possibilitatem illam auferat sed quo dicat
possibile esse aliquid ut non sit. Subaudiendum enim est adiungendumque ad
possibile verbum quod est esse, ut cum ƿ ille dicit possibile non esse nos
intellegamus possibile esse non esse, id est possibile esse ut non sit. Tertiam
consequentiam ponit hanc in qua consentire dicit ILLI QUAE EST NON POSSIBILE
ESSE ET NON CONTINGENS ESSE illam quae dicit NECESSARIUM NON ESSE ET
IMPOSSIBILE ESSE. Hoc ita plenum est
ut expositione non egeat. Quod enim non possibile est hoc fieri non potest,
quod fieri non potest necesse est ut non sit, quod autem necesse est ut non sit
ut sit impossibile est. Recte igitur dicitur eam propositionem quae dicit
aliquid non posse esse et eam quae dicit non contingere esse consequi illas
quae esse cum necesse est negant et quae impossibilitatem affirmant [non est
contingens scilicet esse et non necessarium esse]. Reliquam consequentiam, in
qua eas propositiones quae dicerent NON POSSIBILE ESSE aliquid NON ESSE ET NON
CONTINGERE NON ESSE illas quae proponerent NECESSE ESSE ET IMPOSSIBILE NON
ESSE, neque ullam habet obscuritatem. Nam quod non est possibile ut non sit hoc
impossibile est ut non sit. Id
quod enim dicimus impossibile esse idem valet tamquam si dicamus non possibile
esse. Quod enim facit negatio in ea interpretatione in qua dicimus non
possibile, idem facit privatio in ea in qua dicimus impossibile. Quod autem impossibile est non
esse late patet, quia necesse est esse. Ergo et quod non est possibile ut non
sit manifestum est quoniam esse necesse est. Idem quoque ƿ et de contingenti
dicendum est. Describit autem eas hoc modo, ut non solum mente et ratione
capiantur verum etiam subiectae oculis faciliores intellectu sint. Nos autem, ut sit lucidior
explanatio, de his duos facimus ordines. Et in primo quidem eas proposuimus
quae praecedunt, in secundo vero eas quae sequuntur, ut sit multa facultas vel
per se earum rationes non intellegentibus, ad descriptionem tamen respicientibus,
quae quam sequatur agnoscere. PRAECEDENTES:
SEQUENTES: Possibile esse Non impossibile esse Contingens esse Non necesse esse
Possibile non esse Non necessarium non esse Contingens non esse Non impossibile
non esse Non possibile esse Necessarium non esse Non contingens esse
Impossibile esse Non possibile non esse Necesse esse Non contingens non esse
Impossibile non esse Hac igitur descriptione facta, quid Aristoteles
communiter de propositionibus universaliterque tractaverit, nulli sollertius
intuenti videtur ambiguum. Caetera vero quae singillatim de eorum consequentiis
disputavit, quoniam defetigari lectores nolumus, sextum volumen expediet.
Sextus hic liber
longae commentationi terminum ponit, quae quodam magno labore constiterit ac
temporis mora. Nam et plurimorum sunt in unum coaceruatae sententiae et duorum
ferme annorum spatium continuo commentandi sudore consumpsimus. Neque ego
arbitror quibusdam sinistre interpretantibus gloriose factum videri, ut quod
dici breviter posset id nos ostentatione doctrinae non ad lectorum scientiam
potius quam prolixitate ad fastidium tenderemus. Quibus responsum velim non
haec tam mendaciter esse sensuros, si prioris commenti perlegerent brevitatem.
Nam neque brevius explicari potuit angustissimorum obscuritas impedita sermonum
et quam multa ad plenam libri huius intellegentiam desint agnoscitur. Quid
autem utrumque opus legentibus utilitatis exhibeat, hinc facillime mihi videtur
posse perpendi, quod cum hanc secundam editioneni in manus quisquam primum
sumpserit rerum ipsarum spatiosa varietate confunditur, ut qui in maioribus
intendere mentem nequit editionis primae brevitatem simplicitatemque desideret.
Quod si quis ad prioris editionis duos libros rector accesserit, sumpsisse sibi
ad scientiam quiddam fortasse videbitur sed cum postremo hanc secundam
cognoverit editionem, quam multa in prima ignorarit agnoscit. Nec homines a
legendo longum opus labore deterreat, cum nos non impedierit ad scribendum. Sed
ne ipsum quoque prooemium tendi longius videatur, ad Aristotelis seriem et ad
ea quae de consequentia propositionum diligenter exsequitur reuertamur. Ea quae
communiter universaliterque de propositionibus omnibus et de earum ad se
inuicem consequentiis speculanda fuerant in superiori propositionum ipsarum
descriptione disposuit nunc vero quae singillatim singulis accidunt
diligentissimo tractatu persequitur. Ait enim ita: ERGO IMPOSSIBILE ET NON
IMPOSSIBILE ILLUD QUOD EST CONTINGENS ET POSSIBILE ET NON CONTINGENS ET NON
POSSIBILE SEQUITUR QUIDEM CONTRADICTORIE SED CONVERSIM; ILLUD ENIM QUOD EST
POSSIBILE ESSE NEGATIO IMPOSSIBILIS, NEGATIONEM VERO AFFIRMATIO; ILLUD ENIM QUOD
EST NON POSSIBILE ESSE ILLUD QUOD EST IMPOSSIBILE ESSE; AFFIRMATIO ENIM EST
IMPOSSIBILE ESSE, NON IMPOSSIBILE VERO NEGATIO. Consequentia propositionum (ut
superior descriptio docet) secundum possibile et necessarium facta est. Quam
rem illa quoque secuta est, ut et de contingentibus ƿ et impossibilibus
propositionibus consequentiisque diceretur. Nam cum contingens recto modo possibili consentiat,
impossibile converso ordine necessarium est, ut paulo post docebimus.
Speculatur ergo de possibili contingenti et impossibili, quemadmodum ad se inuicem
vel quas habeant consequentias idque constituit hoc modo dicens: impossibile et
non impossi bile sequuntur quidem possibile et non possibile contradictorie
quidem sed conversim. Hoc autem huiusmodi est: scimus affirmationem privatoriam
esse eam quae dicit impossibile esse, huius vero negationem non impossibile
esse, rursus affirmationem possibilem eam quae dicit possibile esse, huius
negationem quae proponit non possibile esse. Sequitur ergo affirmationem
possibilem negatio impossibilitatis. Nam quod possibile est idem est non
impossibile. Alioquin si ea quae dicit non impossibile est non sequitur
possibilitatem, sequitur eius affirmatio, id est impossibile esse. Erit ergo
quod possibile est impossibile, quod fieri non potest. Quod si impossibilitas
possibilitatem non sequitur, non impossibile esse sequitur possibilitatem. At
vero negationem possibilitatis sequitur affirmatio impossibilitatis. Nam quod
non possibile est impossibile est. Eandem enim vim optinet negatio in
propositionibus quam etiam privatio. Et de contingenti eodem modo. Nam quod contingens est
illud est non impossibile. Nam si contingens et possibile se sequuntur,
possibile vero et non impossibile consentiunt, contingens et non impossibile
idem designant. Rursus non contingens ƿ et impossibile idem videri poterit
perspicienti, quod non contingens quidem et non possibile idem sentiunt. Sed non possibile impossibilitati consentit. Quocirca
et non contingens quoque impossibile aliquid esse denuntiat. Fit ergo ut
affirmatio impossibilitatis contradictionem possibilitatis sequatur sed non ut
affirmatio affirmationem, nec ut negatio negationem sed conversim, id est ut
affirmatio negationi, negatio vero affirmationi consentiat. Affirmationem
namque quae est possibile es se sequitur negatio impossibilis quae dicit non
impossibile esse, negationem vero possibilitatis quae est non possibile esse
sequitur impossibilitatis affirmatio quae proponit impossibile esse. Idem
quoque et de contingenti dicendum est. Affirmationem namque contingentis
sequitur negatio impossibilitatis, negationem vero contingentis sequitur
affirmatio impossibilitatis. Omnino enim quicquid de possibilitate proponitur
idem de contingentibus iudicatur. Disponantur ergo hoc modo: primum quidem
affirmatio impossibilis, contra eam negatio impossibilis, et sub affirmatione
impossibili ponantur ex contingentibus et possibilibus, quas ipsa sequitur
impossibilitas, sub negatione vero impossibilitatis illae possibilis et
contingentis propositiones, quibus ipsa impossibilitatis negatio consentit, hoc
modo: ƿ AFFIRMATIO CONTRADICTIO NEGATIO Impossibile esse Non impossibile esse
NEGATIO CONTRADICTIO AFFIRMATIO Non possibile esse Possibile esse Non
contingens esse Contingens esse Patet ergo ut contradictiones quidem
aliis contradictionibus consentiant. Qua in re illud quoque manifestum est, quod affirmationes
negationibus, negationes vero affirmationibus consentiunt. Seusus ergo totus
talis est, sermonum vero ratio haec est: IMPOSSIBILE, inquit, ET NON
IMPOSSIBILE scilicet quod est contradictio duas contradictiones id est ILLUD
QUOD EST CONTINGENS ET POSSIBILE ET NON CONTINGENS ET NON POSSIBILE SEQUITUR
QUIDEM CONTRADICTORIE (nam una contradictio impossibilis duas sequitur
contradictiones, id est contingens et non contingens, possibile et non possibile)
sed quamquam contradictionem sequatur alia contradictio, CONVERSIM tamen sibi
consentiunt. Nam QUOD EST POSSIBILE ESSE SEQUITUR
NEGATIO IMPOSSIBILIA, ut superior descriptio docet, NEGATIONEM VERO possibilis
AFFIRMATIO scilicet impossibilis. Nam quod est non possibile consentit ei quod
est impossibile. Est autem affirmatio impossibilis ea quae dicit impossibile
esse. Et quamquam inuoluta sit sermonum ratio, tamen si quis secundum
superiorem expositionem ad ipsius Aristotelis sermones superiores ƿ redeat et
quod illis deest ex nostra expositione compenset, sensus planissimus a ratione
non denat. NECESSARIUM VERO QUEMADMODUM, CONSIDERANDUM EST. MANIFESTUM QUONIAM
NON EODEM MODO SED CONTRARIAE SEQUUNTUR, CONTRADICTORIAE AUTEM EXTRA. NON ENIM
EST NEGATIO EIUS, QUOD EST NECESSE NON ESSE, NON NECESSE ESSE, CONTINGIT ENIM
VERAS ESSE IN EODEM UTRASQUE; QUOD ENIM EST NECESSARIUM NON ESSE, NON EST
NECESSARIUM ESSE. Impossibilis atque possibilis dudum comparatione didicimus,
quod affirmationem possibilem impossibilis negatio sequeretur, rursus negationi
possibilis impossibilis affirmatio consentiret. Quaerens ergo nunc, quemadmodum
possibilium et necessariarum propositionum fiat consequentia, dicit non eodem
modo in his evenire quemadmodum in illis evenit quae ex possibilis et
impossibilis comparationibus nascebantur. In illis enim contradictiones
oppositae contradictiones rursus oppositas sequebantur, ut affirmationem
negatio, negationem affirmatio sequeretur. In his autem hoc est in necessariis
et possibilibus non eodem modo est sed contrariae quidem sequuntur,
contradictoriae vero et oppositae extra sunt et non sequuntur. Et prius quidem
quae sint contrariae, quae contradictoriae disponamus. Propositionis enim quae
dicit necesse esse ea quae proponit non necesse esse contradictoria est, ea ƿ
vero quae dicit necesse esse non esse contraria: ut si quis dicat solem necesse
esse moveri, huic est opposita contradictorie solem non necesse esse moveri,
contraria vero solem necesse esse non moveri. Possibilem igitur propositionem
sequitur contradictio necessarii, contradictionem vero possibilis non sequitur
necessitas (quod eveniret si in his sese oppositae sequerentur) sed potius ea
quae est contraria necessitati. Age enim propositioni quae dicit possibile esse
videamus quae ex necessariis consentiat. Illa quidem quae dicit necesse esse
non ei poterit consentire. Quod enim possibile est esse potest et non esse,
quod autem esse necesse est non esse non poterit. Ergo si possibilitatem
necessitas non sequitur, sequitur eam necessitatis contradictio. Non sequitur
ergo propositionem eam quae dicit possibile esse ea scilicet quae proponit
necesse esse: sequitur ergo propositionem possibilem contradictio necessitatis
quae proponit non necesse esse. Sed contradictioni possibilis necessitas non
consentit. Neque enim dicere possumus, quoniam eam propositionem quae dicit non
possibile esse sequatur ea quae proponit necesse esse sed potius contraria
necessariae illa quae dicit necesse esse non esse. Nam cum non possibile est,
necesse est non esse. Disponantur enim hae scilicet quae se sequuntur et sub
his necessaria et quae sit contradictio, quae contrarietas adscribatur. ƿ
Possibile Non possibile Non necesse esse Necesse esse non esse CONTRADICTIO
CONTRARIETAS Necesse esse Nulli ergo dubium est quin affirmationem
possibilis sequatur necessarii negatio, negationem vero possibilis necessarium
non sequatur sed potius contrarietas necessarii. Nam cum possibile esse
sequatur contradictio necessitatis, quod est non necesse est, contradictionem
possibilis quae dicit non possibile esse non sequitur necessitas ipsa sed
potius contraria ea scilicet quae proponit necesse esse non esse. Sensus ergo
huiusmodi est, talis vero est ordo sermonum: NECESSARIUM VERO, inquit,
QUEMADMODUM id est quas habeat consequentias, CONSIDERANDUM EST. Primo quidem
definit dicens: MANIFESTUM EST QUONIAM NON EODEM MODO, quo loco subaudiendum
est: quemadmodum in his quae sunt possibiles et impossibiles SED CONTRARIAE
SEQUUNTUR, CONTRADICTORIAE VERO EXTRA sunt et non sequuntur. Namque
contradictionem possibilis necessarii non contradictio sed (ut supra docuimus)
contrarietas sequebatur. Non enim contradictio contradictioni in hac necessarii
consequentia consentiebat. Sequebatur namque possibilitatem illud quod est non
necessarium, non possibile autem sequebatur ea propositio quae diceret necesse
esse non esse, non autem necesse esse. Sed rursus necesse esse non esse et non
necesse esse non sunt contradictiones sed non necesse esse quidem negatio
necessarii est, illa vero quae dicit necesse esse non esse contraria
necessarii. Contra se autem non sunt contradictoriae. Possunt enim in uno
eodemque simul inveniri. Quod per hoc ait quod dixit:CONTINGIT ENIM VERAS ESSE IN
EODEM UTRASQUE. NAM QUOD EST NECESSARIUM NON ESSE, NON EST NECESSARIUM ESSE ut
quoniam necesse est hominem quadrupedem non esse, non necesse est esse hominem
quadrupedem. Nam si hoc falsum est, necesse erit
hominem esse quadrupedem, cum necesse sit non esse. Quocirca manifestum est,
quoniam simul aliquando inveniri possunt non necesse esse et rursus necesse
esse non esse propositiones. Quae cum ita sint, contradictiones non sunt.
Causam vero reddens cur, cum secundum possibilis comparationem ad
contradictiones sit reddita consequentia, non eodem modo in necessariis potuerit
evenire, sic dicit: CAUSA AUTEM CUR NON CONSEQUATUR SIMILITER CAETERIS, QUONIAM
CONTRARIE IMPOSSIBILE NECESSARIO REDDITUR IDEM VALENS. NAM SI IMPOSSIBILE EST
ESSE, NECESSE EST HOC, NON ESSE SED NON ESSE; SI VERO IMPOSSIBILE NON ESSE, HOC
NECESSARIUM EST ESSE. QUARE SI ILLA SIMILITER ƿ POSSIBILE ET NON, HAEC E
CONTRARIO: NAM IDEM SIGNIFICAT NECESSARIUM ET IMPOSSIBILE SED (QUEMADMODUM
DICTUM EST) CONTRARIE. Causa est, inquit, cur consequentia in necessariis ita
reddatur, quod necessarium semper impossibili contraria ratione consentit. Nam quod impossibile est esse
hoc necesse est non esse, et rursus quod necesse est esse hoc impossibile est
non esse. Fit igitur contrarietas quaedam. Nam cum impossibilitas esse habet,
necessitas non esse, et cum necessitas esse, impossibilitas non esse. Ergo idem
valet impossibilitas et necessitas non eodem modo reddita sed si necessitas
secundum esse, impossibilitas secundum non esse, et si impossibilitas secundum
esse, secundum non esse necessitas. Quare
idcirco evenit ista contrario modo consensio. Nam ubi est impossibile esse, ibi
est necesse non esse sed impossibile esse et non possibile esse consentiunt:
igitur non possibile esse et necesse non esse consentiunt. Nulli ergo dubium
est idcirco necesse esse non esse sequi possibilis negationem, quoniam
impossibilitas quae sequitur possibilis negationem consentit ei quae dicit
necesse non esse. Hoc autem ideo quia impossibilitas et necessitas idem valent
(ut dixi) si contrarie proponantur. Quare quod dicitur hoc modo est: CAUSA
AUTEM est, inquit, CUR NON CONSEQUATUR SIMILITER CAETERIS, id est quae secundum
possibile et impossibile factae sunt, QUONIAM CONTRARIE IMPOSSIBILE NECESSARIO
REDDITUR IDEM valENS, id est contrario ƿ modo reddita et pronuntiata
impossibilitas necessitati idem valet. NAM SI IMPOSSIBILE EST ESSE, NECESSE EST
HOC, NON ESSE SED necesse NON ESSE hoc est quod impossibile est esse. Nullus
ergo dixerit quoniam esse necesse est sed potius quoniam necesse est non esse,
tamquam si ita dixisset: nam si impossibile est esse, necesse est hoc non esse
sed non putandum est quoniam impossibile est esse hoc est quod necesse est
esse. Quod si rursus impossibile est non esse, hoc necesse est esse. Conversim
igitur et contrarie impossibilitas necessitati redditur idem valens [id est
contrario modo reddita et pronuntiata impossibilitatis necessitati]. Quod si
impossibilitas ad possibile simili contradictione et contradictionum
conversione consequentiam reddit, idem autem valet impossibilitas et nesessitas
contrarie praedicata, nulli dubium est quin recte hic contraria et non opposita
fuerit consequentia. An certe ita exponendum est: quoniam in consequentia
impossibilis et non impossibilis ad eas quae proponebant possibile et non
possibile eam quae est non possibile ea quae dicit aliquid esse impossibile
sequebatur, contrarie vero impossibile idem valet quod necessarium, manifestum
est quoniam, si similiter se habet, id est eo modo quo dictum est, impossibile
ad consequentiam possibilis et non possibilis, impossibile vero ei quod est non
possibile consentaneum sit, id quod e contrario idem valet, id est necessarium
non esse, id sequi eam propositionem quam etiam impossibilitas ƿ sequebatur.
Est autem contrarie idem valens impossibilitati ea quae est necessarium non
esse sequiturque impossibilitas eam propositionem quae est non possibile esse:
et necessarium non esse igitur sequitur eam quae est non possibile esse, ut sit
sensus hic: quoniam impossibile necessario idem potest e contrario, similiter
vero sese habet, id est eo modo quo dictum est, impossibilis consequentia ad
eas quae sunt possibile et non possibile. AN CERTE IMPOSSIBILE SIC PONI
NECESSARII CONTRADICTIONES? NAM QUOD EST NECESSARIUM ESSE, POSSIBILE EST ESSE,
NAM SI NON, NEGATIO CONSEQUETUR; NECESSE ENIM AUT DICERE AUT NEGARE. QUARE SI
NON POSSIBILE EST ESSE, IMPOSSIBILE EST ESSE: IMPOSSIBILE IGITUR EST ESSE QUOD
NECESSE EST ESSE, QUOD EST INCONVENIENS. AT VERO ILLUD QUOD EST POSSIBILE ESSE
NON IMPOSSIBILE ESSE SEQUITUR, HOC VERO ILLUD QUOD EST NON NECESSARIUM ESSE. QUARE
CONTINGIT QUOD EST NECESSARIUM ESSE NON NECESSARIUM ESSE, QUOD EST
INCONVENIENS. AT VERO NEQUE NECESSARIUM ESSE SEQUITUR POSSIBILE ESSE NEQUE
NECESSARIUM NON ESSE; ILLI ENIM UTRAQUE CONTINGIT ACCIDERE, HORUM AUTEM
UTRUMLIBET VERUM FUERIT, NON ERUNT ILLA VERA. SIMUL ENIM POSSIBILE ESSE ET NON
ESSE; SIN VERO NECESSE ESSE VEL NON ESSE, NON ƿ ERIT POSSIBILE UTRUMQUE.
RELINQUITUR ERGO NON NECESSARLUM NON ESSE SEQUI POSSIBILE ESSE. HOC ENIM VERUM
EST ET DE NECESSE ESSE. HAEC ENIM FIT CONTRADICTIO EIUS QUAE SEQUITUR NON
POSSIBILE ESSE; ILLUD ENIM SEQUITUR IMPOSSIBILE ESSE ET NECESSE NON ESSE, CUIUS
NEGATIO NON NECESSE NON ESSE. SEQUUNTUR IGITUR ET HAE CONTRADICTIONES SECUNDUM
PRAEDICTUM MODUM ET NIHIL IMPOSSIBILE CONTINGIT SIC POSITIS. Superius quidem propositionum facta conversio est
ita, ut possibilem propositionem necessarii negatio sequeretur. Atque his ita
positis non evenit, ut contradictio contradictionem sequeretur nec ut converso
modo sequeretur, quod in illis scilicet eveniebat in quibus possibilium et
impossibilium sequentia considerabatur, quoniam contradictio necessarii, quod
est scilicet non necessarium esse, sequebatur possibilem propositionem,
possibilis vero contradictionem non consecuta est necessitas sed contrarium
necessitatis. Hoc permutare volens intendit ita constituere consequentias, ut
simili modo contradictio quidem contradictioni consentiat sed conversim. Hoc
autem hac ratione disponit. Dicit enim: erravi fortasse quod necessarii et
possibilis consequentiam ex possibili inchoavi et non ex necessario, ut eius
hoc consensionem metiretur. Posuit enim praecedens ƿ possibile esse eique sicut
consentiens non necessarium esse. Et haec quidem superius. Nunc autem convertit
et dicit: an fortasse, inquit, errore lapsi ita has consequentias constituimus,
ut primo poneremus possibile esse, huic autem adiungeremus velut consequens
necessarii negationem quae diceret non necesse esse? Ac potius illud verum est,
ut posito prius necessario necessitati possibilitas consentiens subsequatur?
Videtur enim omnem necessariam propositionem possibilitas subsequi. Quod si
quis neget, illi confitendum est, quoniam negatio possibilis sequitur
necessitatem. In omnibus enim aut affirmatio aut negatio est. Ergo si
necessariam propositionem non sequitur possibilitas, possibilitatis negatio
consequitur. [Ut ita dicatur] ergo recta consequentia ita dicit: quod necesse
est esse non possibile est esse. Sed dudum dictum est, quod ei propositioni
quae proponeret non possibile esse impossibilitas consentiret. Sed non possibile
esse consequitur necessitatem, et impossibilitas igitur consequitur
necessitatem. Erit itaque recta propositionum consequentia: si necesse est
esse, impossibile est esse. Sed hoc fieri non potest. Si igitur impossibilitas
non sequitur necessitatem, sequitur autem propositio quae aliquid non posse
esse denuntiat impossibilem propositionem, necessariae propositioni
possibilitatis negatio quae est non possibile esse non consentit. Quod si haec
necessariae enuntiationi non consentit, consentiet affirmatio. Necessitatem
igitur possibilitas consequitur. ƿ Erit ergo recta propositionum consequentia
hoc modo: si necesse est esse, possibile est esse. Sed rursus alia nobis ex his
impedimenta nascuntur. Nam si quis dicat necessitati propositionem possibilem
consentire quoniam possibilitati ea propositio quae dicit non impossibile esse
et rursus ea quae enuntiat non necesse esse consentit, quod superior ordo
praedocuit, erit ut necessariae propositioni consentiat ea quae dicit non
necesse esse. Erit igitur recta consequentia: si necesse est esse, non necesse
est esse. Sed hoc rursus est impossibile. Quod si ita est, aliquid in
possibilis consequentiis propositionum permutandum est, ut possit ipsa sibi
ratio consentire. Aut igitur illud primo inconvenienter dictum est, quod
necessarii negatio affirmationem possibilem sequeretur, ut ea quae est non
necesse esse sequatur eam quae dicit possibile esse vel certe illud non recte
sensimus ad possibilem propositionem necessarium consentire. Quod quia
perabsurdum est (nullus enim dixerit necessitati possibilitatem esse
contrariam: evenit enim quod necesse est' hoc fieri non posse) rectaque est
haec consequentia: si necesse est, possibile est, fit ut potius necessarii
negatio propositionem possibilem non sequatur. Sed cum haec dicuntur, illud
intellegi placet, quod necessitatem possibilitas sequatur, ut id quod necesse
est, hoc dicatur esse possibile, illud autem quod per se possibile est non
modis omnibus sit necesse. Nam si necesse est, fieri non potest ut non sit,
quod vero possibile est, et non esse potest. Igitur quod possibile ƿ est non
est necesse. Dico autem quia neque ea propositio sequitur possibilitatem, quae
necessitati omnino contraria est. Est namque necessariae propositioni contraria
ea quae dicit necesse est non esse. Hanc possibilitati consentire nullus impellet. Nam quod
necesse est non esse, illud non potest esse, quod autem possibile est, et esse
et non esse potest. Necessitas ergo propositionis quae secundum esse
praedicatur idcirco non sequitur possibilitatem, quoniam possibilitas quidem et
non esse potest, necessitas vero quae secundum esse est non esse non potest.
Rursus necessitas quae secundum non esse praedicatur a possibilitate differt
eamque non sequitur, quod necessitas ea quae secundum non esse dicitur non
potest esse, possibile vero et esse et non esse potest. Quid igitur ut neque opposita negatio necessarii
possibilitatem sequatur, quae non necesse esse proponit, neque ipsa necessitas
affirmandi quae dicit necesse esse neque huic contraria quae dicit necesse esse
non esse? Sed in his quatuor videbuntur. Est enim necessaria affirmatio quae
dicit necesse esse, huic opposita est ea quae praedicatur non necesse esse,
rursus contraria necessitati affirmatio est quae dicit necesse est non esse,
huic opponitur ea quae proponit non necesse est non esse, quod subiecta docet
subscriptio: Necesse est esse Non necesse est esse Necesse est non esse Non
necesse est non esse Si igitur neque ea quae dicit necesse est esse neque
huic opposita quae proponit non necesse est esse nec necessitati contraria,
cuius sententia est quoniam ƿ necesse est non esse, possibilitati consentit,
restat ut ei consentiat quarta quae dicit non necesse est non esse, quae
scilicet quarta aliquatenus etiam ipsi necessitati consentit, necessitas vero
possibilitati minime. Omne enim quod necesse est esse et possibile est esse et ut non sit non est
necesse. Idcirco autem haec propositio quae dicit non necesse est non esse
necessitati consentit, quia necessitati quidem contraria est ea quae dicit
necesse est non esse, haec vero opposita est huic propositioni quae dicit
necesse est non esse, ea scilicet quae proponit non necesse est non esse: quare
consentiet ei propositio quae contraria est sibimet oppositae affirmationi. Quod
si quis attentius inspicit et ad supra scriptum omnino reuertitur, facile
cognoscit. Si igitur possibile est (ut dictum est) sequitur ea propositio quae
dicit non necesse est non esse, negationem possibilis sequitur huic opposita
quae dicit necesse est non esse eritque huiusmodi consequentia: si possibile
est, non necesse est non esse, rursus si non possibile est, necesse est non
esse. Reuersa est igitur illa consequentia quae contradictorie quidem fiebat
sed conversim, sicut supra de possibilibus dictum est. Hic namque affirmationem
possibilem negatio sequitur quae necessarium quidem destruit sed id quod ad non
esse ponitur, ea scilicet quae dicit non necesse est non esse, rursus
negationem possibilis affirmatio sequitur necessaria quae secundum non esse
ponitur. Est igitur hic quoque eadem conversio, ut contradictio quidem
contradictionem sequatur sed conversim, ut affirmatio negationi, negatio vero
affirmationi conveniat. Melius vero hoc si sub ƿ oculos caderet liquere
credidimus atque ideo apertissime sententiam rei subiectae dispositionis nos
ordo commoneat. Affirmatio possibilis Negatio possibilis oppositae secundum
esse: secundum esse: Possibile esse Non possibile esse Negatio necessaria
Affirmatio necessaria secundum non esse: secundum non esse: Non necesse est non
esse Necesse est non esse Omnis quidem sententia est talis, ordo autem
sermonum huiusmodi est: postquam dixit de possibilium et impossibilium
consequentia, quod contradictiones quidem contradictionibus convenirent sed
conversim, id est quod affirmatio negationi, negatio vero consentiret
affirmationi, haec eadem, inquit, consequentia quemadmodum in necessariis
evenit, videndum est. Speculatus igitur
et de necessariis idem non repperit. Nam cum dixisset necessarii negationem
consentire possibilitati, affirmatio necessaria negationi possibilitatis non
consensit. Eiusdem rei reddens causas illud arguit quod impossibilitas
necessitati idem valeret contrarie reddita. Quam rem emendare volens ita dixit:
AN CERTE, inquit, IMPOSSIBILE EST SIC PONI NECESSARII CONTRADICTIONES? Ut
negationem scilicet necessarii possibilitati consentire diceremus. Addit autem
dubitationem quandam, quae ita sese habet. NAM QUOD EST, inquit, NECESSARIUM
ESSE, illud sine dubio POSSIBILE EST ESSE. NAM SI NON, id est si quod
necessarium est possibile non est, NEGATIO possibilitatis CONSEQUITUR. NECESSE
EST ENIM in omnibus rebus AUT DICERE id est affirmare AUT CERTE NEGARE. In omnibus namque rebus aut
affirmatio vera est aut negatio. QUARE SI NON POSSIBILE EST ESSE, id est si hoc
est non possibile esse [quod impossibile est, fiet id] quod necessarium est
esse, sequitur autem propositionem quae dicit non possibile est esse illa quae
proponit IMPOSSIBILE EST ESSE, fit aliquid impossibile ut dicatur: IMPOSSIBILE
IGITUR EST ESSE ID QUOD NECESSE EST ESSE. Sed hoc inconveniens est. Ergo hic
docuit, quod necessitatem possibilitas sequeretur. Nunc autem aliud addit:
quoniam supra dixit possibili propositioni necessariae affirmationis negationem
consentire, nunc de eadem re dubitationem dicens: AT VERO ILLUD QUOD EST
POSSIBILE ESSE NON IMPOSSIBILE ESSE SEQUITUR. Nam quod possibile est, hoc non est impossibile sed
quod non est impossibile esse non necesse est esse. Ergo si non impossibile
esse sequitur possibilitatem, non impossibilitatem autem sequitur id quod
dicitur non necessarium esse sequiturque possibilem propositionem id quod
dicimus non necessarium ƿ esse, nulli dubium est quin, si necessitatem
possibilitas sequitur, sequatur affirmationem necessariam negatio necessariae.
QUARE CONTINGIT QUOD EST NECESSARIUM ESSE id ipsum NON NECESSARIUM ESSE. QUOD
EST INCONVENIENS. Constat ergo quoniam affirmationem possibilem non sequitur
opposita negatio necessariae affirmationi, idcirco quod illud removendum est:
aut, quod supra diximus, ne sequatur possibilem affirmationem negatio
necessariae, aut ne necessitatem possibilitas sequatur. Quod quia fieri nullo
modo potest, illud est removendum, ne possibilitatem necessitati opposita negatio
subsequatur. Igitur ea quae dicit non necesse est esse non sequitur
possibilitatem. Et quia haec omnia in medio tacuerat, supra dictis addit: AT
VERO NEQUE NECESSARIUM ESSE SEQUITUR POSSIBILE ESSE, hoc scilicet sententiae
includens possibilitati non consentire necessarium, nec hoc solum sed NEQUE
illud quod dicimus NECESSARIUM NON ESSE. Hoc ut tractatum sit ipse planius
monstrat. ILLI ENIM id est possibili UTRAQUE CONTINGIT ACCIDERE et esse
scilicet et non esse, HORUM AUTEM, id est necessarii secundum esse et
necessarii secundum non esse, UTRUMLIBET VERUM FUERIT, NON ERUNT ILLA VERA. Hoc
ipse exponit. De possibili enim utroque ita dicit: SIMUL ENIM POSSIBILE EST ET
ESSE ET NON ESSE (hoc est ergo quod ait: ILLI ENIM UTRAQUE CONTINGIT ACCIDERE);
SIN VERO, INQUIT, NECESSE EST ESSE ƿ VEL NON ESSE, id est si non potest non
esse et non poterit esse, NON ERIT POSSIBILE UTRUMQUE, ut si esse necesse est,
non poterit non esse vel si non esse necesse est, non poterit esse. Tres igitur
propositiones non necesse esse, necesse esse, necesse esse non esse
possibilitatem non sequuntur. RELINQUITUR ERGO id est ut quarta propositio,
quae opponitur necessario secundum non esse affirmatur, possibilitatem
sequatur, id est NON NECESSARIUM NON ESSE SEQUI POSSIBILE ESSE. Sed quia
possibile consentit necessario, haec quoque necessario consentit. Namque hoc
est quod dixit: HOC ENIM VERUM EST ET DE NECESSE ESSE. Nam quod necesse est,
non necesse est ut non sit. Haec igitur propositio quae dicit non necesse est
non esse contradictio est eius affirmationis quae sequitur negationem
possibilitatis eam scilicet quae dicit non possibile esse. Nam cum
affirmationem eam quae est scilicet possibile esse sequatur necessarii secundum
non esse negatio ea quae proponit non necesse est non esse, negationem
possibilis eam scilicet quae proponit non possibile est esse sequitur
affirmatio necessaria secundum non esse quae dicit necesse est non esse, quam
eandem quae proponit non possibile esse, quae est scilicet negatio
possibilitatis, impossibilis affirmatio sequitur quae proponit impossibile
esse. Hoc est ergo quod
ait: HAEC ENIM FIT CONTRADICTIO EIUS QUAE SEQUITUR ID QUOD EST NON POSSIBILE
ESSE. Nam cum possibilem affirmationem sequatur
necessariae secundum ƿ non esse negatio quae dicit non necesse est non esse,
haec necessaria secundum non esse negatio contradictio est eius quae sequitur
negationem possibilitatis. ILLUD ENIM, id est negationem possibilitatis, SEQUITUR ID
QUOD EST IMPOSSIBILE. Nam cum negatio
possibilitatis sit quae dicit non possibile esse, hanc sequitur ea quae dicit
impossibile est esse, cui consentit ea quae dicit necesse esse non esse.
Sequitur igitur possibilis propositionis negationem ea quae dicit necesse esse
non esse, cuius est contradictio ea quae dicit non necesse esse non esse. Fit
ergo hic quo que ut contradictio contradictionem sequatur sed conversim. Quod
ait per hoc cum dixit: SEQUUNTUR IGITUR ET HAE CONTRADICTIONES SECUNDUM
PRAEDICTUM MODUM eum scilicet, ut affirmatio negationem, negatio vero sequatur
affirmationem, et nihil quidem erit vel inconveniens vel impossibile ita positis
consequentiis, ut affirmationem quidem possibilem negatio necessarii secundum
non esse sequatur, negationi vero possibilis affirmatio necessaria secundum non
esse consentiat. Quibus explicitis alias rursus adicit dubitationes. Sopra
namque consequentias ita disposuit, ut praecedens necessarium possibilitas
sequeretur, nunc de eodem ipso ambigit. Sive enim quis ponat consentire
necessario possibile, sive quis neget, utrumque videtur incongrnum, quoniam si
quis neget possibilitatem ƿ necessitati congruere, is dicit quoniam
possibilitatis negatio necessariae propositioni conveniet. Si quis enim abnuat
propositioni quae dicit aliquid necesse esse consentire eam quae proponit
possibile esse, is illud abnuere non potest, quia negatio possibilitatis
necessitati consentiat, eritque integra consequentia: si necesse est esse, non
possibile est esse, quandoquidem illa falsa est consequentia quae dicit: si
necesse est esse, possibile est esse. Quod si hoc fieri non potest, ut
possibilitatis negatio necessariae consentiat affirmationi, illud verum est
affirmationem possibilem necessariae convenire. Sed in hoc quoque maior inerit
difficultas. Omne namque quod possibile est esse, possibile est et non esse.
Sed si possibilitas necessitatem sequitur, erit id quod necesse est ut possit
esse et possit non esse secundum naturam scilicet possibilitatis, quae ipsi
convenit necessitati. Sed hoc impossibile est: non igitur possibilitas sequitur
necessitatem. Quod si possibilitas necessitatem non sequitur, negatio
possibilitatis sequitur, ea scilicet quae est non possibile esse, evenientque
ea rursus incommoda, quae dudum cum eum locum tractaremus expressimus. Quod si
quis possibilitatis non velit esse negationem eam quae dicit non possibile esse
sed potius eam quae dicit possibile esse non esse, quamquam ille non recto
ordine affirmationem negationi accommodet dictumque supra sit, quotiens cum
modo propositiones dicuntur ad modos ipsos potius negationem poni oportere quam
ad verba, dandae tamen manus sunt, ut cum eo quoque concesso, quod ad
defensionem ƿ utile aliquibus videri possit, argumentationis falsam sententiam
fregerimus, penitus atque altius sit veritas constituta. Sit ergo haec negatio possibilitatis quam ipsi
volunt, id est ea quae dicit possibile esse non esse sed haec quoque
necessitati non convenit. Si quis enim dicat quoniam possibile esse necessarium
non sequitur, sequitur mox possibilis contradictio necessitatem. Quod si quis
contradictionem possibilis ponat eam quae dicit possibile esse non esse eaque
necessitati consentire putatur, erit secundum eum recta consequentia: si
necesse est esse, possibile est non esse sed hoc fieri non potest. Quod enim
necesse est esse non potest non esse. Si igitur possibilitas non sequitur
necessitatem (erit enim quod necesse est contingens, possibile namque et
contingens idem valet), negationes possibilitatis, sive ea quae dicit non
possibile esse, sive ea cuius sententia est possibile esse non esse,
necessitati convenient. Sed utrumque impossibile est. Quod si haec non
sequuntur, sequitur ea quae est earum affirmatio, id est possibilitas. Sed hoc
quoque fieri non potest, ut saepius supra monstravi. Haec ergo huiusmodi
quaestio in sequenti ordine ab ipso resolvitur. Nunc quoniam quaestionis supra
dictae talis sensus est, verba ipsa sermonumque ordo videatur. Ait namque ita:
DUBITABIT AUTEM, inquit, ALIQUIS, SI ILLUD QUOD EST NECESSARIUM ESSE POSSIBILE
ESSE SEQUITUR, ƿ id est si necessitati possibilitas consentit. NAM SI NON
SEQUITUR, id est si neget aliquis ut possibilitas necessitatem sequatur,
CONTRADICTIO CONSEQUITUR, possibilitatis scilicet contradictio. Nam quod
possibilitas non sequitur, contradictio possibilitatis sequitur, ea scilicet
quae dicit non possibile esse. Et praetermisit quod ex his esset impossibile. Hoc autem
est ut, si necessitatem possibilitas non sequatur et contradictio
possibilitatis consentiat, sit recta consequentia: si necessarium est esse, non
possibile est esse, quod est inconveniens. ET SI QUIS NON HANC DICAT ESSE
CONTRADICTIONEM, id est si quis neget possibilitatis contradictionem esse quae
dicit non possibile esse, illud certe ei NECESSE EST DICERE quod possibilitatis
contradictio ea sit quae dicit POSSIBILE esse NON ESSE. SED UTRAEQUE FALSAE
SUNT DE NECESSE ESSE. Nam quod necesse est, fieri non potest ut non possibile
sit, et rursus quod necesse est, fieri non potest ut possibile sit non esse. RURSUS
IDEM VIDETUR ESSE POSSIBILE INCIDI ET NON INCIDI. Possibilitas enim
affirmationi negationique communis est. Namque ET ESSE ET NON ESSE potest quod
possibile esse dicitur. HOC AUTEM FALSUM est, id est de necessario praedicari.
Necessarium namque si est, non esse non poterit; si non est, nulla ratione
contingit. Quod si quis dicat quoniam possibilitas necessitatem sequitur, eadem
possibilitas consentit contingenti et ERIT NECESSE ESSE CONTINGERE NON ESSE, id
est erit contingens id quod necesse ƿ esse praedicatur. Nam si quod possibile
est potest non esse, quod autem potest non esse contingit ut non sit, non
dubium est quin, si necessitatem possibilitas sequitur, sequatur eam quoque et
contingentia. Sed, contingens possumus dicere in negatione, ut dicatur
contingit non esse: est igitur quod necesse est esse contingens non esse. HOC
AUTEM FALSUM EST. Atque hic quidem ordo sermonum est, ut in aliis fere omnibus
perplexus atque constrictus: alias enim similitudo enuntiationum, alias id quod
deest implicitam reddit obscuramque sententiam. Quod si quis Aristotelis verbis
seriem nostrae expositionis adnectat et quod illic propter similitudinem
confusum est per expositionis nostrae distinctionem ac separationem disgreget,
quod vero in Aristotelis sermonibus minus est hinc compenset, sententiae ratio
totius elucebit.Nunc ergo quoniam proposuit quaestionem, eam continenter
exsequitur his verbis: MANIFESTUM AUTEM QUONIAM NON OMNE POSSIBILE VEL ESSE VEL
AMBULARE ET OPPOSITA valET SED EST IN QUIBUS NON SIT VERUM, ET PRIMUM QUIDEM IN
HIS QUAE NON SECUNDUM RATIONEM POSSUNT, UT IGNIS CALFACTIBILIS ET HABET viM
IRRATIONABILEM. ERGO SECUNDUM RATIONEM POTE, STATES IPSAE EAEDEM PLURIMORUM ETIAM
CONTRARIORUM. IRRATIONABILES VERO NON OMNES SED QUEMADMODUM DICTUM EST, IGNEM
NON EST POSSIBILE ƿ CALEFACERE ET NON, NEC QUAECUMQUE ALIA SEMPER AGUNT. ALIQUA
VERO POSSUNT ET SECUNDUM IRRATIONABILES POTESTATES SIMUL QUAEDAM OPPOSITA. SED
HOC QUIDEM IDCIRCO DICTUM EST QUONIAM NON OMNIS POTESTAS OPPOSITORUM EST NEC
QUAECUMQUE SECUNDUM EANDEM SPECIEM DICUNTUR. Cum de possibilis et necessarii
consequentia dubitasset cumque si possibilitas necessitati consentiret, quod
erat incommodum, vel si possibilitas rursus necessitatem sequeretur necessitas
ipsa cui possibilitas consentiret in se et esse et non esse susciperet, nunc
incongruentem ambiguitatem rationabili argumentatione dissolvit dicens. Non
vere illud metui, ne possibilitas necessitatem sequens ipsam naturam
necessitatis atque rigorem frangeret, ut id quod necesse esset in contingentiam
permPombaur neque enim, inquit, omne quod possibile est esse et possibile est
non esse. Sunt enim plura quae unam tantum vim continent et ad negationem nullo
modo sint apta, ut in his possibilitatibus quas irrationabilis actus efficit. Nam cum sit possibile ignem calefacere, non est
possibile ut non calefaciat. Quare haec potestas non potest opposita. Si qua
enim potestas opposita potest, illa et esse potest et non esse et facere et non
facere, quae vero non potest opposita, unam ƿ rem tantum potest, quae
affirmationem tantum dat, negationem vero repudiet. Si quis ergo ponat
possibilitatem necessitati consentire, non idcirco iam necesse est ipsam
necessitatem in contingentiam verti, cui contingenti scilicet possibilitas
consentit. Non enim, inquit, omne possibile utrumque potest, id est et posse
esse et posse non esse, atque ideo non omne possibile contingentiae consentit. Docet autem hoc his modis: IN
HIS, inquit, QUAE NON SECUNDUM RATIONEM POSSUNT, possibilitas quae esse dicitur
non valet opposita, ut ignem calefacere irrationale est. Nulla onim ratio est
cur ignis calefaciat: omnium namque quae naturaliter fiunt nulla ratio est.
Ergo haec quorum potestas irrationabilis est non possum opposita, ut ignis non
potest calefacere et non calefacere. Si enim utrumque possint, opposita possum.
Calefacere enim et non cale. Facere opposita sunt. Cum ergo irrationabiles
potestates et opposita agendi non habeant facultatem, illa quae secundum
rationem fiunt ad oppositorum aecum actuary poterunt retineri, ut quicquid ex
voluntate et ratione conceptum est ad utrumque valeat, medicinam mihi exercere
et possibile est et possibile non est vel rursus ambulare. Quod enim quisquis
animi ratione vel appetentia uult, hoc ex ratione venire dicitur. Et in his
omnibus illa potestas est quae ad utrumque valeat, id est et ad affirmationem
et ad negationem, ut sit scilicet et non sit. In his autem quae sunt ƿ
irrationabilia, licet in solis evenire possit, ut ea potestas quae dicitur non
etiam possit opposita, tamen non omnis irrationabilis potestas opposita non
potest, ut aqua et friget et humida est: ergo et frigescere potest facile et
humectari sed eadem permutata in calidam potest frigescendi non habere vim, cum
non possit humectandi amittere potestaten, dum aqua sit. Quocirca non omnis
potestas opposita valet sed valet quidem opposita potestas ea quae secundum
rationabiles motus valuit, illa vero potestas quae opposita non valet in solis
irrationabilibus invenitur, licet non in omnibus. Sunt enim irrationabiles
potestates quae utrumque possint, ut id quod dictum est de aquae frigore. Et
tota quidem sententiae vis talis est, nunc quis sermonum ordo sit explicetur.
MANIFESTUM, inquit, est QUONIAM NON OMNE POSSIBILE VEL ESSE VEL AMBULARE ET
OPPOSITA valET. Quod ita dictum esse manifestum est, non ut putaremus quoniam
omne quod ambulare potest vel quod esse potest non possit opposita, id est non
possit non esse: hoc enim videtur textus ostendere sed nemo ita intellegat
potiusque sic dictum videatur: manifestum est quoniam non omne possibile, ut
possibile frequenter solemus usurpare, cum dicimus possibile esse ambulare,
opposita valet. Neque enim quod omnis potestas affirmationi negationique
conveniat sed sunt quaedam quae unum tantum possint, ut supra iam diximus.
Atque hoc apertius intellegitur si ita dicamus: manifestum est autem quoniam
non ƿ omne possibile et opposita valet, quoniam scilicet possibile frequenter
et de esse et de ambulare praedicamus. Hoc ita cogitans facilius quis agnoscit,
quid ipsius textus verba denuntient, cum etiam adminiculari quis debeat
obscuris sensibus patientia atque consensu, quod ad sententiam potius dicentis
exspectet, etsi se sermonum ratio ita non habeat. Hoc ergo ita constituto
manifestum esse scilicet non omnes potestates opposita valere sed esse quasdam
IN QUIBUS NON SIT VERUM dicere quoniam opposita valent, [et] datur exemplum: in
his quidem primum quae irrationabiliter possunt, id est non secundum aliquam
rationem, quarum scilicet potestatum reddi ratio non potest, quod ipsarum
natura sit, ut quoniam ignis calfactibilis est, idcirco de eo ratio reddi non
potest: hoc namque illi naturaliter adest. Et haec quidem ignis potestas non
valet opposita, scilicet sit irrationalis, quae vero rationabiles sunt et
secundum rationabilem potestatem EAEDEM PLURIMORUM ETIAM CONTRARIORUM SUNT. Nam
quibus ratio dominatur, ad utraque opposita natura ipsorum apta est, ut eaedem
potestates sint plurimorum quae sunt contraria, ut si est mihi possibile
ambulare, quoniam hoc ex ratione et ex voluntate fit, sit possibile non
ambulare et est haec potestas non unius sed plurimorum eorumque contrariorum.
Licet enim affirmatio et negatio sit quodammodo ambulare et non ƿ ambulare,
tamen nunc ab Aristotele in contrarii vice disponitur. Et hoc quidem in omnibus
rationabilibus potestatibus planum est eas plurimorum esse contrariorum et
opposita valere, quae vero secundum rationem non sunt, licet sint quaedam quae
opposita valeant, non tamen omnia. Nam cum aqua frigendi habeat potestatem,
quod est irrationabile, est ei rursus alia potestas calefaciendi, cum ipsa sit
calefacta sed non in omnibus potestatibus irrationabilibus hoc inveniri potest.
Ignis enim (ut dictum est) unam calefaciendi tantum videtur habere potestatem.
Hoc est enim quod ait: IRRATIONABILES VERO NON OMNES, id est opposita valent
sed QUEMADMODUM DICTUM EST, IGNEM NON EST POSSIBILE CALEFACERE ET NON, daturque
in omnibus regula quae non sint possibilia contrariorum, ea scilicet quae
semper unam rem actu continent, ut ignis semper calet, sol semper movetur et
caetera huiusmodi, quod per hoc ait quod dixit: NEC QUAECUMQUE ALIA SEMPER
AGUNT. Aliqua vero possunt quaedam opposita etiam secundum irrationabiles
potestates, ut dictum est de aqua. Sed
hoc idcirco dictum esse testatur, ut cognosceremus nihil evenire contrariorum,
si quis diceret possibilitatem necessario consentire. Cum enim non omnis
possibilitas contraria valeret, ea scilicet necessitati consentit, quae
contraria non valet sed unam rem semper agit. Hoc est enim quod ait: SED HOC
QUIDEM IDCIRCO DICTUM EST, QUONIAM NON OMNIS POTESTAS OPPOSITORUM EST, NEC
QUAECUMQUE SECUNDUM EANDEM SPECIEM DICUNTUR. Quod ait: NEC QUAECUMQUE SECUNDUM
EANDEM SPECIEM DICUNTUR tale est: non modo, inquit, omne quod dicitur possibile
contrariorum esse potest sed etiam quae sub eadem specie sunt quaedam contraria
non possunt, ut ea quae sunt irrationabilium. Nam cum omnium irrationabilium in
eo quod irrationabilia sunt una sit species, tamen ne in his quidem inveniri
potest, ut in omnibus eadem sit contrariorum potestas, ut de igne quod supra
iam dictum est. Nam cum eius irrationabilis sit potestas, non tamen talis est
ut ad contraria transferatur. Recte igitur dictum est, quoniam nec quae sub
eadem specie sunt poterunt omnia contrariorum esse potentia. Nam cum ignis
potestas cum aliis omnibus potestatibus irrationabilibus sub eadem sit specie,
quod irrationabilis est potestas, tamen non valet opposita. Atque hoc quidem
quod attemptare possit totam quaestionem, non tamen validissime dissoluere
praedixit: quo vero maxime dirigat dubitationem ambiguitatemque constituat,
ipse continuata oratione adicit dicens: QUAEDAM VERO POTESTATES AEQUIVOCAE
SUNT. POSSIBILE ENIM NON SIMPLICITER DICITUR SED HOC QUIDEM QUONIAM VERUM EST UT
IN ACTU, UT POSSIBILE EST AMBULARE QUONIAM AMBULAT, ET OMNINO POSSIBILE EST
ESSE QUONIAM IAM EST ACTU QUOD DICITUR POSSIBILE, ILLUD VERO QUOD FORSITAN
AGET, UT POSSIBILE EST AMBULARE QUONIAM AMBULABIT. ET HAEC QUIDEM IN MOBILIBUS
SOLIS EST POTESTAS, ILLA VERO ET IN IMMOBILIBUS. IN ƿ UTRISQUE VERO VERUM EST
DICERE NON IMPOSSIBILE ESSE AMBULARE VEL ESSE, ET QUOD AMBULAT IAM ET AGIT ET
AMBULABILE. SIC IGITUR POSSIBILE NON EST VERUM DE
NECESSARIO SIMPLICITER DICERE, ALTERUM AUTEM VERUM EST. QUARE QUONIAM PARTEM
UNIVERSALE SEQUITUR, ILLUD QUOD EX NECESSITATE EST SEQUITUR POSSE ESSE SED NON
OMNINO. Quid haec sententia contineret, quam nunc Aristoteles proposuit, quinto
quidem libro diligenter expressimus et nunc eam breviter exsequimur.
Expositionis enim causa doetrinaeque hunc nobis secundum expositionis sumpsimus
laborem, non augendi prolixitate fastidii. Talis ergo est tota sententia:
possibile quod frequenter in rebus dicimus non simpliciter dicitur atque ideo
quoniam possibile a potestate traductum est, ipsa quoque potestas aequivoca
est. Hoc hinc manifestum est, quod quaedam possibilitates ad hoc dicuntur non
quoniam aguntur sed quoniam ut agantur nihil impedit, ut si de aliquo sano
corpore omnibusque aliis quae impedire poterant remotis sedente dicatur possibile
esse eum ambulare, non quoniam ambularet sed quoniam ut ambularet nihil omnino
prohibet. Quaedam vero potestates ita dicuntur quoniam iam actu sunt atque
aguntur, ut si quis de ambulante homine dicat possibile eum esse ambulare.
Atque ideo illa possibilitas quae non secundum actum aliquem dicitur sed
secundum id quod posset agere dicitur, eo quod agere non prohibetur, a
potestate possibilitas ƿ nominatur. Haec vero quae iam agit atque in actu est, actus ipse,
possibilitas appellatur. Duae ergo significationes sunt possibilitatis: una
quae eam possibilitatem designat quae est potestate, quae scilicet actu non
sit, altera quae eam possibilitatem significet quae iam actu sit. Haec autem
possibilitas quae iam actu est aut ex potestate ad actum transit aut semper in
actu naturaliter fuit, ut cum homo ex eo quod sedet ambulat, potest ambulare
atque ideo ex potestate in actum vertit, sol vero cum movetur, numquam ex
potestate in actum vertit (neque enim aliquando hunc motum non egit) neque
ignis ut nunc caleret, aliquando non caluit. Ergo ea rursus possibilitas quae
secundum actum aliquem dicitur duas intra se species continet: unam quae talem
actum possibilitatis designet, quem non esse non liceat, et haec dicitur
necessaria et numquam ex potestate in actum vertit sed in actu naturaliter
mansit; alterum vero quod liceat et non esse, quod scilicet ex potestate in
actum migravit, et hoc non necessarium, cum sit actu. Et haec talis potestas,
quae ex potestate in actum vertit, in solis mobilibus est, hoc est quae moveri
possunt, haec autem sunt corporalia. Incorporalia enim non moveri quibus
rationibus adstruatur paulo post dicemus. Illae vero quae semper in actu
propria naturae qualitate manserunt, et in mobilibus inveniuntur, ut igni calor
qui semper actu et numquam fuerit potestate, ƿ et in his quae sunt immobilia,
haec autem sunt incorporalia et divina. Quare potestas ea quae ex potestate in
actum migravit solorum est corruptibilium et corporalium, ea vero quae semper
actu fuit divinis corporalibusque communis est. Ut igitur tota ratio breviter
accingatur, ita dicendum est: possibilitas aequivoca est et multa significans.
Est enim una possibilitas quae ipsa quidem non sit in actu, esse tamen possit
atque ideo de ea possibilitas praedicetur, est autem alia quae iam est actu.
Haec autem potestas quae iam actu est non est aequivoca sed genus. Habet enim
sub se species eam potestatem quae actu quidem est sed ex potestate migraverit,
aliam vero quae actu est sed ex potestate non migravit. Et illa quidem quae ex potestate non migraverit, ipsa
dicitur necessaria, quae numquam relinquet subiectum, illa vero quae ex
potestate ad actum transiit sine ulla dubitatione dicitur non necessaria,
idcirco quod poterit relinquere aliquando subiectum. Sed de his utrisque,
scilicet quae vel in potestate vel in actu possibilitates dicuntur, communis
poterit esse praedicatio, si dicamus utrasque esse non impossibiles. Nam et qui potest ambulare, cum
non ambulet, et qui iam ambulat, verum est de his dicere quoniam non est
impossibile eos id agere quod possunt agere vel agunt. Cum vero sub significatione possibilitatis duo sint:
una possibilitas quae actu non est, alia vero quae actu est, illa possibilitas
quae secundum potestatem dicitur necessario non accommodatur neque aliquando
necessitati poterit consentire. Restat igitur, ut sub ea possibilitate necessitas ponatur
quae actu est. Sed ea ƿ quoque habet unam speciem per
quam ex potestate in actum migrat, quae est non necessaria: quare ne in hac quidenu
potest poni necessitas. Restat igitur ut, quoniam id quod necesse est esse
nullus negat esse possibile, sub possibili est autem et ea quae potestate esse
dicitur sed necessitas non ponitur neque sub ea potestate quae actu est et
poterit subiectum relinquere, ponatur sub eo actu qui subiectum relinquere non
potest, ut sit necessitas possibilitas quae sit actu et subiectum numquam
relinquat, eo quod ad actum ex potestate non venerit. Species igitur quaedam erit
necessitas possibilitatis, siquidem illic ponitur, ubi est ea possibilitas quae
actu semper est. Quod quoniam speciem sequitur genus et ubi est species genus
deesse non potest, sequitur speciem suam, id est necessitatem, genus proprium,
id est possibilitas sed non omne. Ea vero possibilitas necessitatem non
sequitur, quae potestate tantum est, non etiam actu, neque ea quae cum sit actu
relinquere subiectum potest sed ea tantum quae cum actu sit numquam poterit a
subiecto discedere. Sequitur ergo possibilitas necessitatem nihilque evenit
impossibile sed ea, ut dictum est, quae in actu sit et numquam in subiecto
natura esse desistat. Totus quidem sensus huiusmodi est, ratio vero verborum
ita constabit: QUAEDAM VERO, inquit, POTESTATES AEQUIVOCAE SUNT. Hoc idcirco
dictum est, quoniam non omnis potestas aequivoca est. Est enim potestas quae ut
genus sit, ea scilicet quae secundum actum praedicatur. Quemadmodum autem
quaedam potestates aequivocae sint exsequitur dicens: POSSIBILE ENIM NON
SIMPLICITER ƿ DICITUR, ET HOC PARTITUR: SED HOC QUIDEM QUONIAM VERUM EST UT IN
ACTU, UT POSSIBILE EST AMBULARE, QUONIAM AMBULAT, ET OMNINO POSSIBILE EST ESSE,
QUONIAM IAM EST ACTU QUOD DICITUR POSSIBILE. Hoc planius nihil poterit
demonstrari quin illud possibile dicat, quod iam agitur. Quod si quis possibile
esse neget, hoc agi et fieri atque esse dicit quod impossibile est sed hoc
omnem modum irrationabilitatis excedit. Aliam vero partem significationis
possibilitatis hanc dicit: ILLUD VERO QUOD FORSITAN AGET, et dat huius
exemplum, UT POSSIBILE EST AMBULARE, QUONIAM AMBULABIT. Non ergo quod iam agit
sed QUOD FORSITAN AGET, id est quod ut agat fortasse nihil prohibet. ET HAEC
QUIDEM, inquit, IN MOBILIBUS SOLIS EST POTESTAS, haec scilicet possibilitas
quae potestate dicitur non secundum actum. Mobilia vero, ut dictum est, sola
corpora dicit. ILLA VERO, id est quae actu sunt, ET IN IMMOBILIBUS, id est
divinis. Atque ideo addidit haec cum dicit et IN IMMOBILIBUS, ut non suspicemur
in solis esse divinis actus possibilitatem sed etiam in mortalibus atque
corporeis. IN UTRISQUE VERO VERUM EST DICERE NON IMPOSSIBILE ESSE AMBULARE VEL
ESSE, ET QUOD AMBULAT IAM ET QUOD AGIT ET AMBULABILE. In utrisque, inquit,
significationibus una praedicatio poterit convenire, ut dicamus non esse
impossibile ƿ vel ambulare quod iam ambulat vel ambulare quod potest ambulare
et non ambulat, quod per hoc ait quod dixit AMBULABILE. Ambulabile enim est
quod non quidem ambulet, possit tamen ambulare. His addit: SIC IGITUR POSSIBILE
NON EST VERUM DE NECESSARIO SIMPLICITER DICERE, id est sic possibile, quemadmodum
aequivoce possibilitas praedicatur, non est verum de necessario simpliciter et
universaliter atque omnino praedicare, hoc est non omne possibile necessario
consentit. ALTERUM AUTEM id est possibile VERUM EST, hoc est de necessario
praedicare, illud scilicet quod secundum actum dicitur immutabilem. QUARE
QUONIAM PARTEM suam, id est speciem, id quod est UNIVERSALE, id est genus,
SEQUITUR, ILLUD QUOD EX NECESSITATE EST, quod scilicet species est
possibilitatis, SEQUITUR POSSE ESSE, id est possibilitas SED NON, inquit,
OMNINO. Nam illa possibilitas, quae in actu praedicatur et relinquere subiectum
potest, non sequitur necessitatem sed ea tantum, quae cum in actu sit neque ex
potestate in actum vertit neque poterit subiectum relinquere. Atque haec quidem quae Aristoteles dixit huiusmodi
sunt, quae vero nos distulimus, ut doceremus immobilia esse divina, mobilia
vero sola corpora vocari brevissime demonstrandum est. Sex motus species esse
manifestum est, sicut in praedicamentorum libro Aristoteles digessit, quamquam
hoc in physicis permutaverit. Sed nunc ita ponamus tamquam si omnino sex sint.
Si secundum nullam motus speciem moveri divina atque incorporalia ratio
declaravit, ordine conuincitur non moveri divina. Ergo neque generantur neque
corrumpuntur neque crescunt neque minuuntur neque de loco in locum transeunt,
quippe quae plenitudine naturae suae ubique tota sunt nec de deo aliquid
intellegi fas est, nec rursus aliqrubus passionibus permutantur. Quod si
secundum nullum horum motuum divinarum rerum permutabilis est natura,
manifestum est ea omnino non esse mobilia atque sex motus hos solis corporibus
evenire. Atque hoc quidem de
plurimis quae de ea re possunt dici rationibus atque argumentis limasse
sufficiat. Nunc quoniam Aristoteles consentire necessario possibilitatem non
omnem docuit et quae ei conveniret expressit, rursus de ipsorum consequentia et
quid primo, quid posterius poni debeat, memoriter subicit dicens: ET EST QUIDEM
FORTASSE PRINCIPIUM QUOD NECESSARIUM EST ET QUOD NON NECESSARIUM OMNIUM VEL
ESSE VEL NON ESSE, ET ALIA UT HORUM CONSEQUENTIA CONSIDERARE OPORTET.
MANIFESTUM EST AUTEM EX HIS QUAE DICTA SUNT, QUONIAM QUOD EX NECESSITATE EST
SECUNDUM ACTUM EST, QUARE SI PRIORA SEMPITERNA, ET QUAE ACTU SUNT POTESTATE
PRIORA SUNT. ET HAEC QUIDEM SINE POTESTATE ACTU SUNT, UT PRIMAE SUBSTANTIAE, ƿ
ALIA VERO CUM POTESTATE, QUAE NATURA PRIORA SUNT, TEMPORE VERO POSTERIORA, ALIA
VERO NUMQUAM SUNT ACTU SED POTESTATE SOLUM Postquam de possibilis et
necessarii consequentia quid videretur exposuit, haec ad emendationem
quodammodo superioris ordinis apponit, ut quoniam superius a possibili inchoans
caeteras omnes propositiones ad possibile et contingens et ad eorum consensum
reduxit, nunc hoc rationabiliter mPomba, ut non potius a possibilitate
inchoandum sit sed a necessitate. Nam si quis animadvertat diligentius
superiorem descriptionem, primo positum est possibile et contingens et ad eadem
cunctorum consensus relatus est. Nunc autem hoc permutatum videtur. Dicit enim
fortasse hoc esse rectius, ut magis propositionum consequentia a necessariis
inchoetur. Est autem totus sensus huiusmodi: quoniam, inquit, necessaria
sempiterna sunt, quae autem sempiterna sunt omnium aliorum quae sempiterna non
sunt principium sunt, necesse est ut id quod necessarium est caeteris omnibus
prius esse videatur. Ergo
consequentiae quoque eodem modo faciendae sunt, ut primo quidem necessitas,
post vero possibilitas et caetera proponantur, sintque consequentiae hoc modo:
Necesse esse Non necesse esse Non possibile esse non esse Possibile esse non
esse Necesse esse non esse Non necesse esse non esse Non possibile esse
Possibile esse ƿ Videsne igitur ut primo quidem necesse esse et non
necesse esse propositum sit, secundo vero loco ad necessitatis caetera
consensum consequentiamque relata sint? Hoc est ergo quod dixit fortasse
principium quoddam esse omnium vel esse vel non esse id quod esset necessarium,
ut a necessario speculandarum propositionum principium sumeretur, quod esse
aliarum propositionum vel non esse secundum consequentiam consensum
constitueret. Et quoniam prius positum est necesse esse, huic consentit ea quae
dicit non possibile esse non esse. Istius ergo propositionis quae dicit non
esse possibile ut non sit, quae scilicet non esse denuntiat (tollit enim
possibile quod modus est), principium est necessitas, cui sine ulla dubitatione
consentit. Et rursus quoniam ei quae dicit non necesse esse consentit ea quae
dicit possibile est non esse, huius propositionis, quae aliquid esse
constituit, id est possibile, principium est ea propositio quae dicit non
necesse est. Ergo sive affirmative necessitas proponatur sive negative, vide
principium quoddam esse caeterorum et caetera velut his, id est necessarlis,
consentientia iudicari oportere. Et hoc est quod ait: ET ALIA QUEMADMODUM ISTA
CONSEQUENTIA CONSIDERARE OPORTET. Cur autem istud eveniat, consequenter
ostendit dicens: quoniam ea quae necessaria sunt actu ƿ sunt, ut frequenter
supra monstratum est, ea vero quae necessaria sunt sempiterna sunt, quae vero
sempiterna sunt priora sunt his quorum sunt huiusmodi potestates quae in actu
nondum sint, manifestum est quoniam et quae actu sunt et potestate ad actum non
veniunt priora sunt. Sed de eo actu loquimur, qui ex potestate ad actum non
venit sed semper actu propriae naturae constitutione permansit, ut cum ignis
calet vel sol movetur et caetera huiusmodi ita sunt, ut actum numquam
reliquerint neque ab his actus afuerit aliquando neque ex potestate ad hunc
venerint actum. Quoniam ergo huiusmodi fuerunt ut semper essent, quae autem semper
sunt, ea omnibus sunt priora, erunt etiam potestate secundum propriam naturam
priora. Sed quae priora semper sempiterna sunt et rursus eadem necessaria, actu
sunt et necesse est, ut ea quae actu sunt his quae sunt potestate priora sint. Post
haec fit ab Aristotele divisio rerum hoc modo: rerum aliae sunt actu semper,
qui ex potestate non venerit, et istae sunt quarum nullae sunt potestates sed
semper in actu sunt. Aliae vero quae
in actum ex potestate migraverint, quarum quidem substantia et actus secundum
tempus posterior est potestate, natura vero prior. In omnibus enim illud quod est
actu prius est et nobilius quam id quod potestate est. Illud enim quod
potestate est adhuc ad actum festinat atque ideo perfectio quidem est actus, ƿ
potestas vero adhuc quiddam est imperfectum, quod tunc perficitur cum ad actum
aliquando peruenerit. Quod autem perfectum est eo quod est imperfectum
generosius et prius esse manifestum est. Nam
si res quae ad actum suum ex potestate venerunt, prius fuerunt potestate, post
vero actu, ergo actus earum rerum posterior est potestate, si ad tempus
referamus, prior vero eadem potestate, si ad naturam. Et hoc est quod ait:
alias res esse, quae cum possibilitate sunt et actu sunt sed actum potestate
tempore quidem posteriorem habeant, natura vero priorem, quasdam autem res esse
in quibus sola potestas sit, numquam actus, ut numerus infinitus. Crescere enim
potest in infinita numerus, quicumque vero numerus dictus sit vel centum vel
mille vel decem milia et caeteri finitos; esse necesse est. Ergo actu numerus
numquam est infinitus, quoniam vero potest in infinita concrescere, idcirco
solum potestate est infinitus. Eodem quoque modo et tempus. Quantumcumque enim
tempus dixeris finitum est sed quoniam tempus potest in infinita concrescere,
idcirco dicimus tempus esse infinitum, quod potestate sit infinitum, non actu.
Nihil enim actu esse poterit infinitum. Quod autem supra dixit quae semper actu
essent primas esse substantias, non ita putandum est primas eum substantias
dicere quemadmodum in categoriis, ubi primas substantias indinduas dicit. Hic
autem primas substantias quae semper ƿ actu sunt idcirco nominat quia, ut
dictum est, quae semper actu sunt principalia caeterarum rerum sunt atque ideo
primas eas substantias esse necesse est. UTRUM AUTEM CONTRARIA EST AFFIRMATIO
NEGATIONI ET ORATIO ORATIONI QUAE DICIT QUONIAM OMNIS HOMO IUSTUS EST EI QUAE
EST NULLUS HOMO IUSTUS EST AN OMNIS HOMO IUSTUS EST EI QUAE EST OMNIS HOMO
INIUSTUS EST? CALLIAS IUSTUS EST,
CALLIAS IUSTUS NON EST, CALLIAS INIUSTUS EST: QUAE HARUM CONTRARIA EST? Post
propositionum consequentias pertractatas easque subtili inquisitione dispositas
illud exoritur inquirendum, quod magnam in se utilitatem ita praefert, ut
quanta in eo vis utilitatis sit, prima quoque fronte legentium mentibus
ingeratur. Nam cum sit manifestum, quoniam affirmationem opposita negatio
semper oppugnat maximeque perimet universalem affirmationem universalis negatio
quoniamque non ignoratur, quod affirmatio quae contrarium affirmat ipsa quoque
contrarii perimat propositionem, quaeritur quae magis perimat magisque oppugnet
affirmativam, utrumne ea quae universalis negatio est an ea quae contrarii vel
privationis affirmatio. Sit enim positum hanc esse affirmationem quae proponit
OMNIS HOMO IUSTUS EST, hanc ergo duae perimunt propositiones, et universalis
scilicet negatio quae dicit quoniam NULLUS HOMO IUSTUS EST et ea quae
privationem ƿ iustitiae praedicat affirmando, ea scilicet quae dicit OMNIS HOMO
INIUSTUS EST. Affirmatio igitur quae proponit: Omnis homo iustus est
perimitur et a negatione propria universali quae dicit: Nullus homo iustus
est et ab affirmatione privatoria quae proponit: Omnis homo iniustus
est Cum igitur ab utrisque perimatur, quod autem perimitur ei quod [eam]
perimit videtur esse contrarium quoniamque a duobus, ut dictum est, perimitur
et duae unius contrariae esse non possunt, quae duarum propositionum quas supra
memoravimus, id est negationis universalis et privatoriae affirmativae,
contraria sit universali affirmationi superius comprehensae? In qua re quam sit
utilis quaestio nullus ignorat, qui cogitat, quia nisi hoc ab Aristotele
quaesitum enodatumque esset, magnam fore dubitationem, an illud reciperetur, ut
duo unius possent esse contraria, quod manifesto fieri non potest. Nam cum duo
unam rem perimant, quis esset qui dubitaret aut unam rem duabus opponi aut
duabus unam rem perimentibus quaeri oportere, quae magis earum videretur
contraria? Contrarias autem nunc dicimus non secundum eum modum, quem
Aristoteles in praedicamentis explicuit sed tantum ad id quod res rem vel
propositio perimit propositionem, ut quasi hoc modo ƿ quaeratur: affirmatio
universalis secundum quam magis perimitur, utrumne secundum eam quae
universalis est negatio an secundum eam quae vel prirationem praedicat vel
quodlibet aliud quod ex ipsa oppositione vim contrarii repraesentet? Unde etiam
illud latere non oportet, nulli esse dubium inter universalem affirmationem
privatoriam et universalem negationem quae esset opposita contrarie. Supra enim
iam dictum est affirmationi universali negationem universalem esse contrariam
sed hic, ut dictum est, non hoc dicitur sed illud potius quae magis perimat
rem. Nam quae magis perimit ea propemodum
magis videbitur esse contraria. Atque ideo non solum de universalibus proposuit
sed ne suspicaretur quis quod illam contrarietatem diceret quam vel in
praedicamentis locutus est vel rursus supra cum de universali affirmatione et
negatione loqueretur, de particularibus adiecit, quibus non erat contrariae
oppositionis affirmatio atque negatio. Nam si recte superius comprehensa
meminimus, affirmatio universalis et negatio universalis contrariae esse
dicebantur. Nec solum hoc sed etiam secundum iustum et iniustum constituit
quaestionem, quod habitus et privatio potius est quam ulla contrarietas. Quare,
ut diximus, intellegendum est esse nunc in quaestione, quae propositio quam
propositionem proxime efficaciusque destruat ac perimat. Huius inquirendae rei
via exsistet hoc modo: NAM SI EA QUAE SUNT IN VOCE SEQUUNTUR EA ƿ QUAE SUNT IN
ANIMA, ILLIC AUTEM CONTRARIA EST OPINIO CONTRARII, UT OMNIS HOMO IUSTUS EI QUAE
EST OMNIS HOMO INIUSTUS, ETIAM IN HIS QUAE SUNT IN VOCE AFFIRMATIONIBUS NECESSE
EST SIMILITER SESE HABERE. QUOD SI NEQUE ILLIC CONTRARII OPINATIO CONTRARIA
EST, NEC AFFIRMATIO AFFIRMATIONI ERIT CONTRARIA SED EA QUAE DICTA EST NEGATIO.
QUARE CONSIDERANDUM EST, QUAE OPINATIO VERA FALSAE OPINIONI CONTRARIA EST,
UTRUM NEGATIONIS AN CERTE EA QUAE CONTRARIUM ESSE OPINATUR. DICO AUTEM HOC
MODO. EST QUAEDAM OPINATIO VERA BONI QUONIAM BONUM EST, ALIA VERO QUONIAM NON
BONUM FALSA, ALIA VERO QUONIAM MALUM. QUAENAM ERGO HARUM CONTRARIA EST VERAE?
ET SI EST UNA, SECUNDUM QUAM CONTRARIA? Haec investigatio, quae magis sit
universali affirmationi contraria, utrumne privatoria universalis affirmatio an
universalis negatio, hinc sumitur quod omnis fere proprietas, quam in vocibus
venire necesse est, ex opinionibus venit quas voces ipsae significant. Quod igitur quaerendum in
vocibus est, hoc prius est in opinionibus perspiciendum. Neque enim fieri
potest ut, cum vocum significatio ex opinionibus veniat, quas scilicet voces
ipsae significant, non prius proprietates vocum in opinionibus reperiantur.
Requirendum igitur ƿ est quemadmodum se ista in opinionibus posita habeant, ut
quod in his fuerit repertum ad voces rationabiliter transferatur. Quaeratur
igitur prius in opinionibus hoc modo: si opinio privatoriae universalis
affirmationis magis est contraria opinioni simplicis universalis affirmationis
quam opinio universalis negationis, manifestum quoniam privatoria universalis
affirmatio magis perimit universalem simplicem affirmationem quam universalis
negatio. Quod si illud magis ratio reppererit, quod opinio negationis
universalis opinionem affirmationis universalis magis perimat potius quam
opinio privatoriae affirmationis opinionem universalis affirmationis, constat
quod universalis negatio magis contraria est universali affirmationi potius quam
privatoria affirmatio. Hoc autem ut
inveniatur, ita faciendum est: ponatur opinio quaedam vera, contra eam duae
falsae, quarum una affirmatio sit privatoria, altera universalis negatio. De
duabus igitur falsis quam mendaciorem ratio invenerit, eam dicimus verae
opinioni magis esse contrariam. Sint igitur tres opiniones, una vera, duae
falsae, et sit quidem vera haec quae id quod bonum est bonum esse arbitratur,
ea scilicet quam dicit Aristoteles opinionem esse BONI QUONIAM BONUM EST; sit
autem ex falsis una quae id quod bonum est non bonum esse arbitratur, quam
Aristoteles dicit falsam opinionem ƿ boni quoniam NON BONUM EST; reliqua quae
id quod bonum est malum esse arbitratur ea est quae ab Aristotele dicta est opinio
boni quoniam malum est. Ex his igitur tribus, una vera, duabus falsis,
quaerendum est quae magis sit contraria verae. Sed quia contingit saepe et
negationem et privationem unum significare, in his praesertim contrariis in
quibus nulla medietas invenitur, addit: ET SI EST UNA, SECUNDUM QUAM CONTRARIA?
Hoc autem huiusmodi est: in his contrariis in quibus nulla medietas est idem
negatio valet quod etiam privatio, in his vero in quibus est quaedam medietas
affirmatio privatoria et negatio non eiusdem significationis sunt. Age enim
sint huiusmodi contraria quae sint immediata genitum esse et ingenitum esse. In
contrariis igitur immediatis idem privatoria affirmatio quod negatio valet, in
his autem quae medietatem habent non idem. Neque enim aequum est dicere
quemlibet illum esse malum et rursus non esse bonum. nam cum bonum negatur,
potest aliquid medium audientis animus suspicari; cum vero malum ponitur, tota
audientis suspicio in contrarium reiecta est, atque ideo non idem significant.
Sed quia saepe (ut dictum est) privatio vel contrarietas negationi consentit,
quotiens tales quaedam propositiones reperiuntur, in quibus nihil negatione
diserepet privatoria affirmatio, quaerendum est, ut Aristoteli videtur,
secundum quam potius prolationem ƿ vel opinionem verae affirmationi vel
opinioni contraria propositio vel opinio fiat. Quamquam enim interdum idem
eignificent, alio tamen modo ipsis propositionibus utuntur. Nam qui negationem
ponit id quod est dicit non esse, qui vero privationem id quod non est dicit
esse. Cum igitur diversum initium et diversa intentio quodammodo sit
propositionum sub eadem significatione, et quae earum magis verae propositioni
contraria sit et secundum quem motum animi magis vera propositio perimatur
quaerendum est. Hoc est enim quod
ait: ET SI EST UNA, SECUNDUM QUAM CONTRARIA? Non enim dicit quoniam omnino
negatio et privatio idem sunt sed in his in quibus idem sunt, hoc est in
immediatis contrariis, et quando idem significant, quoniam non secundum unum
motum animi unam significationem dicunt, qui contrarium vel privationem ponunt
et qui negationem, secundum quam contraria magis est propositio, utrumne
secundum eam quae privationem ponit an secundum eam quae negationem? Post hoc
quemadmodum sit contrarietatis natura designat. NAM ARBITRARI CONTRARIAS
OPINIONES DEFINIRI IN EO, QUOD CONTRARIORUM SUNT, FALAUM EST. BONI ENIM QUONIAM
BONUM EST ET MALI QUONIAM MALUM EADEM FORTASSE ET VERA, SIVE PLURES SIVE UNA
SIT. SUNT AUTEM ISTA CONTRARIA SED NON EO QUOD
CONTRARIORUM SINT CONTRARIAE SUNT SED MAGIS EO QUOD CONTRARIE. Sensus quidem
breviter expeditus sed summa rationis veritate contextus est. Cum enim de
contrariis disputat, quemadmodum contrariae opiniones esse pos sint prima
fronte disponit. Arbitratur enim quidam contrarias esso opiniones, quae de
contrariis aliquid arbitrarentur sed hoc falsum esse conuincitur. Neque enim si
bonum et malum contrarium est et aliqui de bono et malo opinetur, mox necesae
est ut contrarietas subsequatur. Age enim quilibet de bono opinetur quoniam bonum est et
rursus de malo opinetur quoniam malum est. Cum igitur idem de bono et de malo
opinetur, illud quoniam bonum, illud quoniam malum, tamen contrariae opiniones
non sunt. Neque enim contrarium est opinari id quod bonum est bonum esse et id
quod malum est malum esse. Utraeque
enim verae sunt, opinionum autem contrarietas in falsitate cognascitur. Quo
autem modo huiusmodi opiniones contrariae esse possunt, quae de eadem
quodammodo affectione animi proficiscuntur, id est opiniones cognoscentes quod
verum est? Non igitur si quis contrariorum aliquam opinionem habeat et quicquam
de contrariis arbitretur, statim necesse est subsequi in opinionibus
contrarietatem. Ergo non est contrarietas opinionum in ea arbitratione, quae
contrariorum est vel quae de contrariis habetur sed potius contrarietas in
opinionibus tunc fit, quotiens de una eademque re contrarie quisquam opinatur.
Ut ƿ quaelibet res sit proposita bona: de ea si quis contrario modo opinetur,
quoniam bonum est, de eadem rursus quoniam malum est, opinio quae id quod est
bonum bonum esse putat vera est, altera vero quae id quod est bonum malum esse
arbitratur falsa est, vera autem et falsa contrariae sunt. Recte igitur has
opiniones quas veritas falsitasque disiungit contrarias esse dicimus et sunt
non contrariorum sed de una eademque re per contrarietatem ductae. Recte igitur
dictum est non oportere definire contrarias opiniones in eo quod contrariorum
sint sed potius in eo quod de eadem re contrarie suspicentur. Ordo vero
sermonum talis est: NAM ARBITRARI, inquit, CONTRARIAS OPINIONES DEFINIRI IN EO,
QUOD CONTRARIORUM SINT, id est in eo quod quaedam de contrariis opinentur,
FALSUM EST. Quomodo autem falsum sit ipse declarat. BONI ENIM QUONIAM BONUM EST
ET MALI QUONIAM MALUM est EADEM FORTASSE est, id est non sibi sunt contrariae
opiniones sed utraeque idem sunt. Quemadmodum autem idem sint ipse subiunxit
dicens ET VERA. Idcirco enim idem sunt, quia verae sunt, contrarietas autem in
veritate, ut dictum est, et falsitate est posita. Qua in re si consentiunt,
idem in veritate et falsitate esse videbuntur. Nec hoc numerositas impediet.
SIVE ENIM PLURES SIVE UNA SIT, in eo quod verae sunt idem sunt. SUNT AUTEM,
inquit, ISTA CONTRARIA, id est quae in opinionibus versantur. SED NON EO QUOD
VEL CONTRARIORUM SUNT vel do contrariis arbitrantur, contrariae opiniones
inveniuntur sed ipsarum contrarietas inde nascitur, quod de una re contrario
modo opinantur. Hoc est qund ait: sed magis eo quod contrarie. Hic enim
contrarie adverbii loco positum est, tamquam si diceret: sed magis ea re
contrariae sunt, quod contrarie opinantur, et subintellegimus de una scilicet
re. Si enim non de una re contrarie opinentur sed de pluribus, poterunt non
esse contrariae. Quod facile cauteque perspiciens unusquisque reperiet. SI ERGO
EST BONI QUONIAM EST BONUM OPINATIO, EST AUTEM QUONIAM NON BONUM, EST VERO
QUONIAM ALIQUID ALIUD QUOD NON EST NEQUE POTEST ESSE, ALIARUM QUIDEM NULLA
PONENDA EST, NEQUE QUAECUMQUE ESSE QUOD NON EST OPINANTUR NEQUE QUAECUMQUE NON
ESSE QUOD EST (INFINITAE ENIM UTRAEQUE SUNT, ET QUAECUMQUE ESSE OPINANTUR QUOD
NON EST ET QUAECUMQUE NON ESSE QUOD EST) SED IN QUIBUS EST FALLACIA. HAE AUTEM
EX QUIBUS SUNT GENERATIONES. EX OPPOSITIS VERO GENERATIONES, QUARE ETIAM
FALLACIA. Validam quidem sententiam brevissimis sermonibus clausit, cuius, ut
breviter dicendum sit, haec vis est: qui de contrarietate propositionum nosse
quaerebat, debebat primo quae propositionum non esset infinita constituere
atque ad eam vim contrarietatis aptare. In omnibus enim contrariis unum uni
contrarium est. Si autem sit quaedam in propositionibus infinitas, illa. Tota
infinitas propositionum uni propositioni contraria esse non poterit. Hoc
sumendo totum textum argumentationis ingreditur aitque non solum exspectari
oportere in propositionibus quod falsa verae sit contraria sed quod inter omnes
falsas illa falsa sit verae contraria, quae una est et non infinita. Possum
esse infinitae propositiones et falsse, potest una finita eadem quoque falsa,
quae verae contraria esse rationabiliter ponenda est. Volens ergo constare,
quoniam negatio potius contraria sit affirmationi quam ea affirmatio quae
contrarium ponit, hoc dicit: potest, inquit, esse opinatio quaedam quae id quod
est de unaquaque re esse opinetur. Est etiam alia quae id quod non est rem ullam esse
arbitretur. Est alia quae id quod secum habet res ulla proposita non eam habere
pPomba. Est rursus alia quae id quod est res ipsa non eam id esse arbitretur.
Ut autem hoc per uagatum luceat exemplum, sumpsit propositum de quo opinaretur
aliquis id quod est bonum. Si quis igitur hoc bonum bonum esse opinetur, vere
opinabitur. Rursus si quis hoc esse bonum quod non est bonum pPomba, falsa
opinabitur: ut si quis arbitretur quoniam bonum laedit, quoniam inutile est,
quoniam bonum iniustum est, is ea de bono opinabitur quae non sunt et hoc
falsum est Rursus qui id quod in se habet bonum non habere arbitratur, is
opinabitur hoc modo: bonum non esse utile, bonum non esse iustum, bonum non
esse expetendum, et is quoque fallitur. Quod si quis sit qui hoc ipsum quod est
bonum, non esse bonum arbitretur, ut non pPomba bonum neque malum esse, id est
quod non est, neque expetendum esse, id est quod in sese habet sed id quod est
ipsum bonum non esse, ita arbitratur bonum non esse bonum. Caeterae igitur
omnes opiniones infinitae sunt. Possumus enim permulta colligere falsa quae cum
non sint de unaquaque re ea tamen esse dicamus, ut in eo ipso bono possum
dicere, quia malum est, possum quia turpe, quia iniustum, quia vitabile, quia
periculosum, et caetera quaecumque in bono nullus inveniet et haeo sunt
infinita. Rursus possum dicere ea quae habet bonum non esse in bono, ut si
dicam bonum non esse utile, bonum non esse expetendum, bonum non esse quod
auget atque haec quidem rursus infinita sunt. Sed quando id quod est aliqua res
aufert opinio, hoc facere nisi semel non potest. Neque enim aliqua per id
effici possum, si quod bonum est non esse bonum arbitratur. Ergo caeterae
quaecumque aut id ƿ quod non est bonum esse arbitrantur aut id quod habet in
sese bonum non esse arbitrantur falsae sunt sed in infinitum. Bonum autem ita
nunc usurpat, tamquam si dicat bonitas. Si quis autem ipsam bonitatem non esse
bonum arbitretur, is et falsus est et definito modo falsus est. Sed in falsis quae definita sunt et una numero, ea
magis et proxime veris videntur esse contraria. Una enim res semper uni rei est
contraria. Quocirca recte haec magis contraria est quae negat id quod est
potius quam ea quae negat vel id quod in sese habet vel affirmat quod in se non
habet. Hoc autem ut ostenderet non recto sermone usus est sed ad quiddam aliud
orationem detorsit, quae res confusionem non minimam fecit. Nam cum dixisset
non debere nos illas potius ponere contrarias verae opinioni quae infinitae
sunt, subiunxit illud quod ait: SED IN QUIBUS EST FALLACIA. Haec autem est ex his ex quibus
sunt et generationes. Hoc autem talem sententiam claudit: inquit opiniones
veris opinionibus opponendum esse contrarias in quibus principium est
fallaciae. Fallaciae autem ex his nascuntur ex quibus etiam et generationes, generationes
autem in oppositis inveniuntur. Hoc autem tale est: omnis generatio ex
permutatione eius quod fuit surgit. Nisi enim id quod fuit prius esse desierit,
non potest esse generatio. Omne enim quod gignitur in aliam quodammodo formam
substantiae permutatur. Ergo cum non fuerit id quod fuit tunc gignitur et est
quiddam aliud quam fuit et qui fallitur id quod est quaelibet ƿ res non esse
arbitratur. Nam qui quod bonum est malum esse putat fallitur sed fieri aliter
non potest ut sit malum, nisi non sit bonum et in caeteris eodem modo. Fallacia
igitur est et principium fallaciae est, quod quis id quod est aliqua res non
eam esse arbitratur. Haec autem fallacia ex his est ex quibus sunt
generationes. Omnis enim, ut dixi, generatio ex detrimento surget, ut quod fit
dulce non fit ex albo sed ex non dulci, et rursus quod fit album non fit ex
duro sed ex non albo, et caeterae generationes es negationibus potius
proficiscuntur et est prima inde fallacia. Quod si ubi prima fallacia [ex
quibus sunt generationes], ibi integerrima falsitas est et proxima verae
opinioni, haec autem in oppositis reperiuntur, hoc est in affirmationibus et
negationibus, dubium non est quin negationis opinatio magis contraria sit ea
opinione quae contrarium aliquid in arbitratione confirmat. Et sensus quidem
huiusmodi est, verba autem sese sic habent: SI ERGO EST, inquit, BONI QUONIAM
EST BONUM OPINATIO, quae scilicet vera est, EST AUTEM QUONIAM NON BONUM EST,
quae falsa est ac definita, EST VERO QUONIAM ALIQUID ALIUD EST QUOD NON EST
NEQUE POTEST ESSE, id est ea quae id esse adscribit quod non est, ALIARUM ƿ
QUIDEM omnium NULLA PONENDA EST, dicit, NEQUE QUAECUMQUE ESSE QUOD NON EST
OPINATUR, id est quae id quod non est res proposita esse eam putat, NEQUE
QUAECUMQUE NON ESSE QUOD EST, id est neque ea quae id quod habet res proposita
in opinionibus negat. Cur autem istae non ponantur contrariae docet hoc modo:
INFINITAE ENIM, inquit, UTRAEQUE SUNT, ET QUAE ESSE OPINANTUR QUOD NON EST, ET
QUAE NON ESSE QUOD EST. Sed quae magis ponenda est? IN QUIBUS EST, inquit,
FALLACIA, id est in quibus principium fallaciae. Principium autem fallaciae
unde ducitur? Ex his ducitur, EX QUIBUS SUNT ET GENERATIONES. Unde autem sunt
generationes? EX OPPOSITIS. Omnis enim, ut dictum est, generatio ex eo quoniam
non est id quod fuit, quod scilicet ad negationem vergit. Quare, inquit, etiam
fallacia et principium fallaciae in oppositis invenitur, ubi etiam generahones,
ex quibus est ipsa fallacia. SI ERGO QUOD BONUM EST ET BONUM ET NON MALUM EST,
ET HOC QUIDEM SECUNDUM SE, ILLUD VERO SECUNDUM ACCIDENS (ACCIDIT ENIM EI MALO
NON ESSE), MAGIS AUTEM IN UNOQUOQUE EST VERA QUAE SECUNDUM SE EST, ETIAM FALSA,
SIQUIDEM ET VERA. ERGO EA QUAE EST QUONIAM NON EST ƿ BONUM QUOD BONUM EST EIUS
QUOD SECUNDUM SE EST FALSA EST, ILLA VERO QUAE EST QUONIAM MALUM EIUS QUOD EST
SECUNDUM ACCIDENS. QUARE MAGIS ERIT FALSA DE BONO EA QUAE EST NEGATIONIS OPINIO
QUAM EA QUAE EST CONTRARII. Licet haec omnia in primae editionis secundo
commentario diligentissime explicuerimus, ne tamen curta expositio huius libri
esse videatur, hic quoque eadem repetentes explicabimus. Est namque ingressus
huius argumentationis huiusmodi: si, inquit, posita vera propositione plures
sint quae eam perimunt falsae, illa inter eas verae propositioni magis erit
contraria, quaecumque magis est falsa. Quaerendum igitur est quae inter plures
falsas propositiones magis falsa sit, ut ea verae propositioni magis videatur
esse contraria. Hoc autem per veritatem dicendum est. Nam cum vere et per ipsam
rem aliquid dici possit et per accidens, illud tamen maxime veritatis naturam
tenet, quod secundum rem ipsam dicitur potius quam quod secundum aecidens venit.
Ut si quis de bono opinetur, quoniam bonum est, hic secundum ipsam rem veram
opinionom habet, sin vero aliquis arbitretur, quoniam bonum utile est, verum
quidem opinabitur sed ista veritas de bono per accidens fit boni. Accidit ƿ
enim bono ut utile quoque sit. Quare illa quae bonum bonum esse arbitratur per
se vera est, id est secundum ipsam rem vera est, illa vero quae id quod bonum
est utile esse opinatur per accidens boni vera est. Quare propinquior naturae
bonitatis est ea quae id quod bonum est bonum esse arbitratur quam ea quae id
quod bonum est utile. Quod si ita est, verior illa est quae secundum ipsam rem
vera est potius quam ea quae secundum accidens videtur. His igitur ita
constitutis et de falsitate idem dicendum. Falsa enim propositio quae illi
verae contraria est, quae secundum se est, magis falsa est quam ea quae illam
veram perimit, quae secundum accidens vera est. Nam si verior ea quae de ipsa natura rei verum
aliquid opinatur, illa erit magis falsa quae perimit veriorem. Quod si illa, quamquam
sit vera, minus tamen, quae de rei accidente pronuntiat, minus quoque illa erit
falsa quae minus veriorem perimit. His igitur ita constitutis videamus nunc
quemadmodum se in his habeant opinionibus vel propositionibus de quibus nunc
tractatur. Idem igitur sit exemplum: ut supra dictum, id quod est bonum et
bonum est et non malum sed quod bonum est secundum ipsam rem est, quod vero
malum non est accidit ei. Nam id quod bonum est per naturam bonum est, quod
vero malum non est secundo loco et quasi accidenter est. Ergo opinio de bono
quoniam bonum est verior erit propinquiorque naturae ea opinione quae est de
bono ƿ quoniam malum non est. Si igitur ita est et ea quae veriorem opinionem
perimit magis falsa est quam ea quae illam quae quamquam vera sit minus tamen
est vera, manifestum est quoniam negatio magis est falsior quam ea affirmatio
quae contrarium ponit. Nam negatio dicit non esse bonum quod bonum est,
affirmatio vero malum esse quod bonum est: negatio ea quae est non esse bonum
quod bonum illam secundum se opinionem veram perimit quae dicit bonum esse quod
bonum est, illa vero affirmatio contrarii quae est malum esse quod bonum est
illam opinionem perimit veram quae de bono secundum accidens est, id est non
malum esse quod bonum est. Constat igitur magis falsam esse opinionem quae
dicit non esse bonum quod bonum est potius quam eam quae opinatur malum esse
quod bonum est. Quod si haec falsior, magis contraria: magis igitur contraria
est negationis opinio quam contrariae affirmationis. Expedito igitur sensu
verba ipsa discutienda sunt. SI ERGO, inquit, QUOD BONUM EST sit bonum et non
sit malum, ET HOC QUIDEM SECUNDUM SE, id est ut quod bonum est bonum sit, ILLUD
VERO SECUNDUM ACCIDENS, hoc est quod bonum est ut malum non sit, (ACCIDIT ENIM
EI MALUM NON ESSE), MAGIS AUTEM IN UNOQUOQUE EST VERA, QUAE SECUNDUM SE EST,
nam quod secundum uniuscuiusque naturam est propinquius ƿ est ei rei cui
secundum naturam: quocirca et veritas secundum rem, quia rei proxima est,
verior est quam est ea quae secundum accidens est (hoc est enim quod ait: MAGIS
AUTEM IN UNOQUOQUE EST VERA QUAE SECUNDUM SE EST): quod si hoc ita est, ETIAM
FALSA, id est etiam illa est falsitas magis falsior quae illam perimit
opinionem vel propositionem quae secundum se vera est, siquidem illa secundum
naturam rei vera verior est quam quae secundum accidens vera est, hoc est enim
quod dixit: SIQUIDEM ET VERA. Hoc igitur disponens exemplo confirmat: ERGO EA
QUAE EST QUONIAM NON EST BONUM QUOD BONUM EST EIUS QUOD SECUNDUM SE EST FALSA
EST, hoc est illa quae opinatur illi opinioni quae secundum se vera fuit. Hoc
enim haec verba demonstrant, quod dixit: ERGO EA QUAE EST QUONIAM NON EST BONUM
QUOD BONUM EST EIUS QUOD SECUNDUM SE EST FALSA EST, id est quae ipsum bonum
negat bonum esse per se verae propositionis falsa est, id est opposita.
Falsitas enim veritati opponitur. ILLA VERO QUAE EST QUONIAM MALUM EIUS QUOD
EST SECUNDUM ACCIDENS, hoc est illa opinio quae id quod bonum est malum
arbitratur esse falsa est et apta ei propositioni quae est secundum accidens
vera, id est quae ƿ opinabatur bonum non esse malum. QUARE MAGIS ERIT FALSA DE
BONO EA QUAE EST NEGATIONIS OPINIO QUAM EA QUAE EST CONTRARII, id est magis
contraria est negatio quam affirmatio contrarii, siquidem cum sint de bono
utraeque praedicatae, falsior tamen negatio reperitur. Sed quod dixit bono
accidere, ut malum non sit, non ita intellegendum est, quemadmodum solemus
dicere substantiae aliquid acoidere. Neque enim fieri potest sed accidere hic
intellegendum est secundo loco dici. Principaliter enim quod est bonum dicitur bonum, secundo
vero loco dicitur non est malum. Hoc autem tractum est a similitudine
substantiae et accidentis. Unaquaeque enim substantia principaliter quidem
substantia est, secundo vero vel alba vel bipeda vel iacens vel quicquid
substantiis accidere potest. FALSUS EST AUTEM MAGIS CIRCA SINGULA QUI HABET
CONTRARIAM OPINIONEM; CONTRARIA ENIM EORUM QUAE PLURIMUM CIRCA IDEM DIFFERUNT.
QUODSI HARUM CONTRARIA EST ALTERA, MAGIS VERO CONTRARIA CONTRADICTIONIS,
MANIFESTUM EST QUONIAM HAEC ERIT CONTRARIA. Vis omnis argumentationis, ut
brevissime expediatur, huiusmodi est: omne verum aut secundum se verum est aut
secundum accidens, quare necesse est etiam falsum aut secundum se falsum esse
aut per accidens. Verum autem illud esse verius constat quod secundum se est
potius quam illud quod per accidens. Qui vero contrariam de re aliqua habet
opinionem quam res ipsa est, necesse est ut plurimum falsus sit. Etenim
contrarietas opinionum, quotiens de una eademque re longissime a se absistentes
opiniones sunt. Quod igitur magis falsum est, hoc erit etiam falsum contrarium.
Illud enim quod magis a veritate abest, hoc magis falsum est. In opinionibus
vero quae a se plurimum differunt, ea sunt contraria illa igitur in opinionibus
contraria est quae plurimum falsa est. Est autem, ut dictum est, plurimum
falsa, quae secundum se falsa est, id est quae illam perimit propositionem quae
secundum se vera est. Quocirca (haec
enim est negatio) negatio contraria est affirmationi potius quam ea affirmatio
quae contrarium ponit. Talis igitur sensus his verbis includitur: FALSUS EST AUTEM MAGIS, inquit,
CIRCA SINGULA QUI HABET CONTRARIAM OPINIONEM. Quamquam enim possit esse
quilibet falsus, etiamsi de eadem re contrariam non habeat opinionem, ille
tamen magis fallitur qui contrarium aliquid opinatur. Hoc autem cur eveniat
dicit: CONTRARIA ENIM EORUM SUNT QUAE PLURIMUM CIRCA IDEM DIFFERUNT. Idcirco enim maxime falsa contraria opinantur, quia
contrarietas non nisi in plurimum discrepantibus invenitur. QUOD SI HARUM
CONTRARIA EST ALTERA, id est quod si harum propositionum, quae per se falsa est
vel quae per accidens, unam contrariam esse necesse est, MAGIS VERO CONTRARIA
CONTRADICTIONIS, hoc est magis autem falsa negatio ƿ (hoc enim quod ait: MAGIS
VERO CONTRARIA hoc sensit tamquam si dixisset: magis vero falsa contradictionis
est, id est magis vero falsa negatio est), concludit: si illa, ut dictum est
superius, ita sunt, MANIFESTUM esse, QUONIAM HAEC, id est contradictionis, ERIT
CONTRARIA. ILLA VERO QUAE EST QUONIAM MALUM EST QUOD BONUM IMPLICITA EST;
ETENIM QUONIAM NON BONUM EST NECESSE EST FERE IDEM IPSUM OPINARI.Postquam
idcirco contrariam potius negationem esse monstravit, quod haec magis esset
falsa quam ea quae contrarium affirmaret, et distinctione falsitatis contrariam
esse propositionem opinionemque quae rem propositam negaret edocuit, nunc ex
simplicibus implicitisque propositionibus opinionibusque idem nititur
approbare. Dicit enim quod ea affirmatio quae contrarium ponit implicita et non
simplex sit. Idcirco autem implicita est, quod quae arbitratur id quod bonum
est malum esse mox illi quoque opinari necesse est id quod bonum est bonum non
esse. Neque enim aliter
esse malum potest, nisi bonum non sit. Quare qui quod bonum est malum esse
arbitratur, et rem bonam malum putat et eandem ipsam non esse bonum. Non igitur
simplex est haec opinio de bono, quoniam malum est. Continet enim intra se
illam, quoniam non est bonum. Qui vero opinatur non esse bonum quod bonum est,
non illi quoque necesse est opinari quoniam ƿ malum est. Potest enim et non
esse aliquid bonum et malum non esse. Atque hoc quidem in his innititur rebus
in quibus aliqua medietas poterit inveniri. Hoc quoque cautissime addidit. His
igitur ita positis quoniam contrarii opinio non est simplex, simplex vero est
negationis, necesse est ut contra simplicem opinionem simplex potius videatur
esse contrarium. Est autem simplex opinio boni quoniam bonum est vera, simplex
vero boni quoniam non bonum est falsa. Simplici igitur opinioni de bono quoniam
bonum est simplex erit contraria, negationis scilicet, quae est boni quoniam
non est bonum. Tota vero vis huius argumentationis hinc tracta est: quotiens
vera est quaedam propositio et duae quae eam perimere possint, si una earum
nihil indigens alterius veram propositionem perimat, reliqua vero praeter
alteram eandem veram propositionem perimere non possit, illa magis dicenda
contraria est, quae sibi sufficiens nec reliquae indigens propositam
propositionem perimere valet. Veram autem propositionem de bono quoniam bonum
est sola perimere potest et ad illius verae interitum est sibi ipsa sufficiens
illa quae opinatur non esse bonum quod bonum est. Illa vero quae opinatur malum
esse sibi sola non sufficiet, nisi illa quoque ei auxilietur, quae est id quod
bonum est bonum non esse. Idcirco enim contraria illa aufert, quia secum
negationem trahit. Manifestum est hanc quae ad verae ƿ propositionis interitum
sibi ipsa sufficit recte magis videri contrariam quam eam quae sibi ipsa non
sufficit, nisi ei vis negativae propositionis addatur. AMPLIUS, SI ETIAM IN
ALIIS SIMILITER OPORTET SE HABERE, ET HIC VIDEBITUR BENE ESSE DICTUM; AUT ENIM
UBIQUE EA QUAE EST CONTRADICTIONIS AUT NUSQUAM. QUIBUS VERO NON EST CONTRARIA,
DE HIS EST QUIDEM FALSA EA QUAE EST VERAE OPPOSITA, UT QUI HOMINEM NON PUTAT
HOMINEM FALSUS EST. SI ERGO HAE CONTRARIAE SUNT, ET ALIAE CONTRADICTIONIS.Quod
de his, inquit, propositionibus dicimus si hoc in omnibus invenitur, firmum
debet esse quod dicimus. Neque enim verisimile est in aliis quidem
propositionibus negationes esse contrarias, in aliis vero affirmationes quae
contrarium ponunt sed si hoc in omnibus propositionibus invenitur et
contradictionibus, ut contradictio potius contraria sit, id est negatio, quam
quae contrarium habet, nihil est dubium quin haec ratio consistat in omnibus:
sin vero in aliis ea quae contrarium ponit magis contraria est quam negatio,
hic quoque ita sese manifestum est non habere. Ubi enim inveniri potest
contrarietas, in his dubitatio est, quaenam sit contraria, utrumne ea quae
contrarium affirmat an ea quae id quod propositum est negat. Ergo in his in
quibus dubium non est quemadmodum ƿ sit hoc speculandum est. Dubium autem non
est in his in quibus nulla est contrarietas, ut in substantiis. Hic enim solae
sunt contrariae negationes. Si ergo huic opinioni quae est de homine quoniam
homo est illa opponitur quae est de homine quoniam homo non est, manifestum est
in aliis quoque in quibus contrarietas invenitur locum contrarietatis
negationem potius optinere. [Nam si in his in quibus contrarietas est, ut in
bono vel malo, manifestum est potius illam esse contrariam quae bonum negaret quam
eam quae malum opponeret ei quae id quod bonum est bonum esse arbitretur, nec
in his eam contrariam esse oporteret in quibus contrarietas nulla est.] Quid
enim attinet cum de homine dicimus, quod contrarium non habet, ibi esse
negationem contrariam, cum vero de bono, quod contrarium habet, ibi non esse
sed potius eam quae contrarium poneret? Quodcumque enim convertitur a negatione
suam vim in omnibus servare debet.Quod ergo dicitur ab Aristotele, ut breviter
explicem, tale est: si in aliis negatio est contraria, hie quoque negationem
esse contrariam manifestum est quod si in aliis minime, in his quoque quae
supra posuit. Sed in omnibus aliis in quibus contrarietas non invenitur
contradictio contrarietatis locum tenet, et in his igitur in quibus est aliqua
contrarietas eundem locum neque alium tenebit. Quod in his verbis ƿ explicuit: AMPLIUS,
SI ETIAM IN ALIIS SIMILITER OPORTET SE HABERE, ET HIC VIDEBITUR BENE ESSE
DICTUM. Nam si in caeteris omnibus ita se habere necesse est, et in his quae
supra sunt dicta ita sese habet et id quod dictum est optime dictum esse videbitur.
AUT ENIM UBIQUE EA QUAE EST CONTRADICTIONIS alicubi quidem contrariam reperiri,
alicubi vero minime. QUIBUS VERO NON EST CONTRARIUM, ut in substantiis in
quibus nulla est contraria (hoc enim nos, si bene meminimus, praedicamenta
docuerunt), DE HIS EST QUIDEM FALSA EA QUAE EST VERAE OPPOSITA, id est in his
invenitur quidem opposita falsa opinio verae opinion) sed quae sit ista
manifestum est. Nam ubi nulla contrarietas, liquet contradictionis esse
contrarietatem. UT QUI HOMINEM NON PUTAT HOMINEM FALSUS EST. Haec enim
sola contrarietas verae propositionis invenitur. SI ERGO HAE CONTRARIAE SUNT,
et illae aliae quae sunt CONTRADICTIONIS, id est si in his quae contrarietatem
non habent negationes sunt contrariae (necesse est enim aliquas esse
contraries), in aliis omnibus etiam in quibus est aliqua contrarietas, ut bono
et malo, negatio locum optinet contrarietatis. AMPLIUS SIMILITER SE HABET BOND
QUONIAM BONUM EST ET NON BOND QUONIAM NON BONUM ƿ EST, ET SUPER HAS BONI
QUONIAM NON BONUM EST ET NON BONI QUONIAM BONUM EST. ILLI ERGO QUAE EST NON BONI QUONIAM NON BONUM VERAE
OPINIONI QUAE EST CONTRARIA? NON ENIM EA QUAE DICIT QUONIAM MALUM; SIMUL ENIM
ALIQUANDO ERIT VERA, NUMQUAM AUTEM VERA VERAE CONTRARIA EST; EST ENIM QUIDDAM
NON BONUM MALUM, QUARE CONTINGIT SIMUL VERAS ESSE. AT VERO NEC ILLA QUAE EST NON
MALUM; SIMUL ENIM ET HAEC ERUNT. RELINQUITUR ERGO EI QUAE EST NON BONI QUONIAM
NON BONUM CONTRARIA EA QUAE EST NON BONI QUONIAM BONUM, QUARE ET EA QUAE EST
BONI QUONIAM NON BONUM EI QUAE EST BONI QUONIAM BONUM. Quaecumque superius
dicta sunt, ea rursus validiore per proportionem argumentatione confirmat.
Proportio autem est rerum inter se inuicem similitudo. Si igitur positae sint
res quatuor, quarum duae sint praecedentes, reliquae sequentes, et sic se
habeat prima ad secundam quemadmodum tertia ad quartam, necesse est ita sese
habere primam ad tertiam quemadmodum fuerit secunda ad quartam. Hoc enim ipsum
ƿ breviter facillimeque numeris agnoscamus. Sit enim primus numerus II,
secundus VI, rursus inchoantibus tertius IIII, quartus XII. II VI IIII
XII In his igitur praecedentes quidem unt duo et quattuor, sequentes vero
sex et duodecim. Sunt autem ut duo
ad sex, ita quatuor ad duodecim. Nam sicut duo senarii tertia pars est, ita
quaternarius duodenarii tertia pars est. Quocirca sicuti quaternarius
praecedens ad sequentem, ita alius praecedens ad alium sequentem erit; ut
praecedens ad praecedentem, ita sequens ad sequentem. Sed duo ad quatuor qui
sunt praecedentes medietas est, et sex igitur ad duodecim medietas est. Igitur
in omni proportione hoc respiciendum, quod si de quatuor propositis rebus sicut
prima est ad secundam, ita tertia ad quartam, erit ut prima ad tertiam, ita
secunda ad quartam. Ista igitur numerorum proportio ad propositionum vim
naturamque transferatur sintque duae propositiones primae, quarum una
praecedens, altera sequens, et aliae rursus duae, quarum una praecedens, altera
similiter sequens, et in his sit aliqua similitudo. Sit enim prima boni quoniam bonum est, hanc sequatur
boni quoniam ƿ bonum non est. Rursus sit praecedens tertia non boni quoniam non
bonum est, hanc autem sequens quarta non boni quoniam bonum est. I II Boni
quoniam bonum est Boni quoniam boni non est III IIII Non boni quoniam non bonum
est Non boni quoniam bonum est Praesciatur igitur in his quae sit
proportionis similitudo. Est enim ut prima boni quoniam bonum est ad secundam
boni quoniam bonum non est, ita tertia non boni quoniam bonum non est ad
quartam non boni quoniam bonum est. Nam sicut boni quoniam bonum est vera
propositio est, falsa autem boni quomam non est bonum, ita quoque non boni
quoniam non est bonum vera propositio est, falsa autem non boni quoniam bonum
est. Quod si ita est et eodem modo sese habet opinio boni quoniam bonum est ad
opinionem quae est boni quoniam bonum non est, quemadmodum etiam opinio non
boni quoniam non bonum est ad opinionem non boni quoniam bonum est, et
quemadmodum se habet prima ad tertiam, ita sese habebit secunda ad quartam.
Quemadmodum sese habet igitur boni quoniam bonum est ad eam quae est non boni
quoniam non bonum est, cum utraeque sint verae, ita sese habet opinio boni
quoniam bonum non est ad opinionem non boni quoniam bonum est, quod ipsae
quoque utraeque sunt falsae. Nam ut istae ƿ simul verae, ita illae simul
falsae. Quocirca ut est prima ad tertiam, ita secunda ad quartam. Ostensa
igitur hac proportione immutato ordine eaedem disponantur. Sed sit prior opinio
ea quae est non boni quoniam bonum non est eamque sequatur boni quoniam bonum
est et sub his praecedens tertia non boni quoniam bonum est, quarta sequens
boni quoniam bonum non est. I VERA II VERA Non boni quoniam bonum est Boni
quoniam bonum est III FALSA IIII FALSA Non boni quoniam bonum est Boni quoniam bonum
non est Ut igitur superius demonstratum est, ita se habet opinio non boni
quoniam non bonum est ad eam opinionem quae est boni quoniam bonum est,
quemadmodum non boni quoniam bonum est ad eam quae est boni quoniam non est
bonum. Ut enim illae simul verae, ita hae simul falsae eademque proportio est.
Quocirca erit sicut prima quae est non boni quoniam non bonum est ad tertiam
eam quae est non boni quoniam bonum est, ita erit secunda boni quoniam bonum
est ad quartam boni quoniam non est bonum. Requirendum igitur est quemadmodum
hic nunc sit prima ad tertiam, ut ex eo speculemur, quemadmodum sit secunda ad
quartam. Dico enim, quoniam huic opinioni quae arbitratur non esse bonum quod
bonum non est contraria illa est quae arbitratur id quod ƿ bonum non est bonum
esse. Age enim, si potis est, contra eam opinionem quae id quod bonum non est
non bonum putat sit ea quae id quod bonum non est malum putat. Sed hoc fieri
non potest. Contrariae enim opiniones simul numquam verae sunt, possunt autem
simul hae esse verae. Si quis enim parricidium quod non est bonum pPomba non
esse bonum, idem quoque parricidium quod per naturam non est bonum malum pPomba,
vere in utraque opinione arbitratur. Igitur non est contraria opinio ei quae id
quod bonum non est non bonum putat ea quae id quod bonum non est malum
arbitrator. Rursus ponatur eidem opinioni de non bono quoniam non est bonum
contraria ea quae arbitratur id quod non est bonum non esse malum. Id quoque interdum est. Fieri
enim potest ut id quod bonum non est nec malum sit. Neque enim omnia quaecumque
bona non sunt statim mala sunt sed est ut bona quidem non sint, nec tamen mala
sint. Si quis enim lapidem nequiquam iacentem, quod per se bonum non est, non
bonum esse pPomba, vere arbitrabitur, idem ipsum lapidem, quod per se bonum non
est, si non malum pPomba, nihil eius opinioni falsitatis incurrit. Quare
quoniam ea quae est non boni quoniam non bonum est et cum ea quae est non boni
quoniam malum est et cum ea quae est non boni quoniam non est malum vera
aliquotiens ƿ invenitur, neutri contraria est. Restat igitur ut ei sit
contraria opinio non boni quoniam non bonum est quae opinatur id quod non est
bonum bonum esse, haec autem est non boni quoniam bonum est. Contraria igitur
est non boni quoniam non bonum est ei quae est non boni quoniam bonum est. Sed
hic ita sese habebat opinio non boni quoniam bonum est ad opinionem non boni
quoniam non bonum est, quemadmodum opinio boni quoniam bonum est ad eandem
opinionem quae est boni quoniam non est bonum. Sed prima tertisque contrariae, secunda igitur
quartaque secundum similitudinem proportionis sunt sine ulla dubitatione
contrariae. Potest vero et simplicius intellegi hoc modo: si boni quoniam bonum
est opinio et non boni quoniam non est bonum opinio similes secundum veritatem
sunt, boni autem quoniam non est bonum et rursus non boni quoniam bonum est
ipsae quoque similes secundum falsitatem sunt, si una falsarum uni verarum
opinionum inventa fuerit contraria, erit reliqua falsa reliquae verae
contraria, quod sola efficit similitudo. Ostenditur autem una falsa uni verae,
quemadmodum supra exposuimus, contraria, hoc est ea quae dicit id quod non est
bonum bonum esse ei quae arbitratur id quod non est bonum non esse bonum. Relinquitur
igitur ea quae arbitratur id quod bonum est non esse bonum contraria esse ei
quae opinatur id quod bonum est esse bonum. Qua in re colligitur negationem
potius quam contrarium ƿ ponentem affirmationem verae affirmationi esse contrariam.
Perplexa igitur sententia his modis quibus diximus expedita est sed se sic
habet ordo sermonum: AMPLIUS, inquit, SIMILITER SE HABET BONI QUONIAM BONUM EST
ET NON BONI QUONIAM NON BONUM EST, quae utraeque verae sunt, ET SUPER HAS BONI
QUONIAM NON BONUM EST ET NON BONI QUONIAM BONUM EST, quae sunt utraeque
mendaces. ILLI ERGO QUAE EST NON BONI QUONIAM NON BONUM est VERAE OPINIONI
QUAENAM EST CONTRARIA? Hoc quasi interrogativo modo dictum est. NON ENIM EA
QUAE DICIT QUONIAM MALUM est, quoniam simul aliquando esse poterit vera. Hoc
autem in contrariis non potest inveniri. NUMQUAM enim VERA VERAE CONTRARIA EST.
Quemadmodum autem
fieri potest, ut simul sint verae? Quoniam est QUIDDAM NON BONUM MALUM, QUARE
CONTINGIT SIMUL VERAS ESSE. AT VERO NEC ILLA QUAE EST NON MALUM; SIMUL ENIM ET
HAE ERUNT, id est possunt aliquando simul esse verae, in his praesertim rebus quae
inter bonum malumque sunt. RELINQUITUR ERGO EI QUAE EST NON BONI QUONIAM NON
BONUM, quae scilicet vera est, CONTRARIA EA QUAE EST NON BONI QUONIAM BONUM
est, quae falsa est et simul vera non potest inveniri. QUARE, ad similitudinem
superius positam proportionis reuertitur, ut dicat ET EAM QUAE EST BONI QUONIAM
NON BONUM EST EI QUAE EST BONI QUONIAM ƿ BONUM est contrariam. Quod si quis ea quae superius dicta sunt diligentius
intuetur, nec in totius sententiae statu nec quicquam in ordine fallitur. MANIFESTUM
VERO QUONIAM NIHIL INTEREST, NEC SI UNIVERSALITER PONAMUS AFFIRMATIONEM; HUIC
ENIM UNIVERSALIS NEGATIO CONTRARIA ERIT, UT OPINIONI QUAE OPINATUR QUONIAM OMNE
QUOD EST BONUM BONUM EST EA QUAE EST QUONIAM NIHIL EORUM QUAE BONA SUNT BONUM
EST. In superiori argumentatione omnia de indefinitis explicuit sed
quoniam fortasse aliquis poterat suspicari non eandem rationem esse posse in
his propositionibus quae sunt definitae atque in his aliquid interesse, utrum
eadem demonstratio in his quae indefinitae sunt eveniret, hoc addit nihil
interesse, utrum eandem demonstrationem, quam ipse superius in propositionibus
indefinitis fecit, quisquam faciat in universalibus, quae iam sine dubio
definitae sunt. Si quis enim secundum indefinitarum propositionum superiorem
dispositionem definitas disponat easque secundum praedictum modum speculetur,
non aliam universatis affirmationis opinioni contrariam reperiet quam eam quae
est universalis negationis opinio. Nihil enim interest inter indefinitas
definitasque propositiones, nisi quod indefinitae quidem sine determinatione,
definitae ƿ vero cum augmento determinationis sunt, vel universalitatis vel
particularitatis. Hoc est enim quod
ait: NIHIL INTEREST, NEC SI UNIVERSALITER ponatur affirmatio. Universali namque
affirmationi universalis contraria erit negatio, UT OPINIONI QUAE OPINATUR
QUONIAM OMNE QUOD EST BONUM BONUM EST, quae scilicet est universalis
affirmationis, EA SIT CONTRARIA QUAE EST QUONIAM NIHIL EORUM QUAE BONA SUNT
BONUM EST, hoc est opinio universalis negationis. Hoc autem cur fiat ostendit. NAM
EA QUAE EST BOVI QUONIAM BONUM, SI UNIVERSALITER SIT BONUM, EADEM EST EI QUAE
OPINATUR QUICQUID EST BONUM QUONIAM BONUM EST. NIHIL DIFFERT AB EO QUOD EST
OMNE QUOD EST BONUM BONUM EST. SIMILITER
AUTEM ET IN NON BONO. Gradatim indefinitam propositionem ad similitudinem
universalis adduxit. Dicit autem: quaecumque fuerit indefinita propositio, ei
si quod in sermone solemus dicere quicquid addatur, universalis fit, ut nihil
omnino distet ea quae ad rem in affirmatione omne praedicat. Ut ea opinio vel
propositio quae est de bono quoniam bonum est hoc scilicet opinatur, quoniam
bonum bonum est, huic si addatur quicquid, ut ita dicamus: quicquid bonum est
bonum est, nihil differt ab ea quae opinatur omne bonum bonum esse. Quare eadem
vis est superioris demonstrationis in ƿ propositionibus indefinitis, quae etiam
in universalibus, quae paruulum quiddam distant, quod non ad qualitatem nec ad
vim propositionis sed ad quantitatem refertur. Universalitas enim quantitatis
ponitur. Et sensus quidem huiusmodi est, verba vero sic sunt. Superius
proposuerat nihil interesse, an indefinita esset propositio an universalis. Cur
autem nihil intersit hoc modo dicit: NAM EA QUAE EST BONI QUONIAM BONUM est, id
est indefinita affirmatio, SI UNIVERSALITER SIT BONUM, id est si bonum
universaliter proferatur, EADEM EST EI QUAE OPINATUR QUICQUID BONUM EST QUONIAM
BONUM EST, id est nihil discrepat ab ea opinione quae opinatur quicquid bonum
est bonum esse. Huiusmodi autem opinio NIHIL DIFFERT AB ea, quae aperte
universaliter proponitur, quae est OMNE QUOD EST BONUM BONUM EST. SIMILITER
AUTEM ET IN NON BONO, id est non bonum quoque eadem ratione dicimus. Ea namque
propositio vel opinio quae opinatur non bonum esse quod non bonum est, si ei
adicitur universalitas, nihil differt ab ea quae dicit quicquid non bonum est
non est bonum. Haec autem nullo distat ab ea, quae universaliter aperte
proponitur, quae est omne quod bonum non est non est bonum. QUARE SI IN
OPINIONE SIC SE HABET, SUNT AUTEM HAE QUAE SUNT IN VOCE AFFIRMATIONES ET ƿ
NEGATIONES NOTAE EARUM QUAE SUNT IN ANIMA, MANIFESTUM EST, QUONIAM ETIAM AFFIRM
ATIONI CONTRARIA QUIDEM NEGATIO CIRCA IDEM UNIVERSALIS, UT EI QUAE EST QUONIAM
OMNE BONUM BONUM EST VEL QUONIAM OMNIS HOMO BONUS EA QUAE EST VEL QUONIAM
NULLUM VEL NULLUS, CONTRADICTORIE AUTEM AUT NON OMNIS AUT NON OMNE. Superiores
omnes argumentationes ad unum colligit redigitque ad conclusionem omnem
quaestionis vim. Supra enim negationes et affirmationes earumque contrarietates
de opinionibus pensari oportere praedixerat, nunc vero quoniam in opinionibus
repperit illam contrariam esse, quae esset universalis negatio, idem refert ad
propositiones, quas manifestum est, quoniam voces sunt et significativae,
passiones animi designare. In principio enim libri significativas voces
passiones animae monstrare veraciter docuit, nunc ea velut probaturus est:
quoniam in opinionibus illa potius contraria universali affirmationi reperta
est, quae esset universalis negatio potius quam ea quae contrarium universali
affirmationi affirmaret, idem quoque arbitratur in vocibus provenire, hoc est
affirmationi universali non affirmationem contrariam rem ponentem sed universalem
negationem esse contrariam, ƿ contradictorias vero eas quae, cum affirmatio
universalis esset, particularis negatio inveniretur. Atque hoc quidem
planissime dictum est nec aliquis in verbis error est sed nos, ut caetera nihil
ambiguum relinquentes ipsorum quoque verborum, eorum ordinem persequemur. Ait
enim: QUARE SI IN OPINIONE SE SIC HABET, id est quod opinio negationis contraria
invenitur opinioni affirmationis potius quam contrarium ponens affirmatio, SUNT
AUTEM HAE QUAE SUNT IN VOCE AFFIRMATIONES ET NEGATIONES NOTAE EARUM QUAE SUNT
IN ANIMA (nam sicut in voce affirmatio et negatio est, ita quoque etiam in
opinione, cum ipse animus in cogitatione sua aliquid affirmat aut quid negat,
quod nos alio loco diligentius expediemus): ergo quoniam affirmationes et
negationes quae sunt in voce notae earum sunt affirmationum vel negationum quae
sunt in anima, MANIFESTUM EST, QUONIAM ETIAM AFFIRMATIONI CONTRARI. QUIDEM EST
NEGATIO CIRCA IDEM UNIVERSALIS. CIRCA IDEM autem addidit, ne disiunctas
affirmationes et negationes contrarias diceremus sed ut affirmatio et negatio
de una eademque re illa quidem universaliter affirmaret, illa vero
universaliter negaret. Earum autem exempla haec sunt: UT EI QUAE EST QUONIAM ƿ
OMNE BONUM BONUM EST VEL QUONIAM OMNIS HOMO BONUS EST EA QUAE EST QUONIAM
NULLUM, id est nullum bonum bonum est, quae contraria est, VEL NULLUS, hoc est
quoniam nullus homo bonus est. CONTRADICTORIA AUTEM AUT NON OMNIS, id est non
omnis homo bonus est contra eam quae dicit: Omnis homo bonus est AUT NON
OMNE, hoc est non omne bonum bonum est contra eam quae dicit quoniam omne bonum
bonum est. Constat igitur in his propositionibus quas supra proposuit illam
magis esse contrariam, affirmationi quae dicit: Omnis homo iustus est eam
quae dicit: Nullus homo iustus est potius quam eam quae dicit: Omnis homo
iniustus est MANIFESTUM AUTEM QUONIAM ET VERAM VERAE NON CONTINGIT ESSE
CONTRARIAM NEC OPINIOVEM NEC CONTRADICTIONEM. CONTRARIAE ENIM SUNT QUAE CIRCA
OPPOSITA SUNT, CIRCA EADEM AUTEM CONTINGIT VERUM DICERE EUNDEM; SIMUL AUTEM
EIDEM NON CONTINGIT INESSE CONTRARIA. Post haec libri terminum expedit in ea
speculatione et demonstratione, per quam, licet verum sit manifestumque omnibus
duas propositiones veras non esse contrarias, tamen id ipsum demonstrare
conatur. Est autem huius argumentationis ingressus huiusmodi: ea quae sunt
contraria opposita sunt, opposita vero non possunt eidem simul inesse:
contraria igitur eidem simul inesse non possunt. De quibus autem aliquid simul
verum dici potest, illa simul eidem inesse possunt, quae vero simul eidem
inesse ƿ non possunt, de his simul verae propositiones, affirmatio et negatio,
esse non possunt. Sed contraria simul eidem inesse non possunt: quae igitur
simul verum dicunt contrariae non sunt, idcirco quoniam de quibus et affirmatio
et negatio simul verae esse possunt, illa simul eidem insunt. Quocirca quae
simul verae sunt contrariae non sunt. Sensus hic est, verba autem sic constant:
MANIFESTUM AUTEM EST, inquit, QUONIAM ET VERAM VERAE NON CONTINGIT ESSE
CONTRARIAM, id est duas veras propositiones non posse esse contrarias? NEC OPINIONEM NEC CONTRADICTIONEM: si opinio non est
vera verae contraria, multo magis nec contradictio quae ex opinionibus venit.
Contradictio autem hic pro contrarietate posuit: de ea enim non agebatur.
CONTRARIAE ENIM SUNT QUAE CIRCA OPPOSITA SUNT, id est omne contrarium
oppositum. CIRCA EADEM AUTEM CONTINGIT VERUM DICERE, idcirco quod de his solis
et negatio et affirmatio verae simul esse possunt, quae eidem simul esse
contingit, SIMUL AUTEM EIDEM NON CONTINGIT INESSE CONTRARIA, ut concludatur:
quoniam de quibus affirmatio et negatio simul verae sunt, ea simul eidem inesse
possunt, contraria vero simul eidem inesse non possunt, quae simul verae sunt
non possunt esse contrarialNoster quoque labor iam tranquillo constitit portu.
Nihil enim, ut arbitror, relictum est quod ad plenam ƿ huius libri notitiam
pertineret. Quare si rem propositam studio diligentiaque perfecimus, erit
perutile his qui harum rerum scientia complectendarum cupiditate tenebuntur:
sin vero minus id eiecimus, quod nobis propositum fuit, ut obscurissimas libri
sententias enodaremus, labori nostro nihil ut aliis nocituro, et si non
proderit, obloquitur. Multa ueteres philosophiae duces posteriorum
studiis contulerunt, in quibus priusquam ad res profunda mersas caligine
peiuenirent qandam quasi intelligentiae luctatione praeluderent: hinc
institutionum breuior compendii facilitate doctrina, hinc per ea quae illi
*prolegomena* uocant, ad intelligentiam promptior uiam unitur. Huius igitur
aemulus prouidentiae statui obscura rum aditus doctrinarum praemissae
institutionis luce reserare, et praesentem operam syllogismis quorum
connexionibus omnis ratio continetur, addicere, modumque eum custodire dicendi,
ut facilitati atque intelligentiae seruientes, astringamus a ueteribus dicta
latius, enuntiata breuius porrigamus, obscurata improprii nouitate sermonis
consueti uocabuli proprietate pandamus. Sed qui ad hoc opus lector accedit, ab
eo primitus petitum uelimus ne in hic quae nunquam alias attigerit statim
audeat iudicare, neue si quid in ludo puerilium disciplinarum rudis adhuc et
nondum firmus acceperit, id amplexandum atque etiam colendum pPomba; alia enim
teneris atque imbuendis adhuc auribus accomotata, alia firmis ac robustioribus
doctrina mentibus, reseruatur. Quare si quid est quod discrepet, ne statim
obstrepat sed ratione consulta, quid ipse sentiat quid nos afferamus, ueriore
mentis acumine et subtiliore consideratione diiudicet. Idem namque eueniet, ut
quae in primo statim studendi aditu didicerunt, perspecta penitus ac potius
deprehensa contemnant. At si iam quisque duae scientiae defensor esse cupidus
malit (habent hoc quoque uitii homines quos comprehendit discendi uetus ac
longa, segnities, ut si arreptis semel opinionibus non recedant, ne in
senectute discendo, nihil usque in senectutem didicisse uideantur), si, inquam,
malunt uindicare quam uertere quae uulgatis semel etudiis imbiberunt, nemo
expetit ut priora condemnent sed ut maiora quaedam construant atque altiora
coniungant. Non enim una atque eadem diuersarum ratio disciplinarum, cum sit
diuersissimis disciplinis una atque eadem substantia materies. Aliter enim de
qualibet orationis parte grammatico, aliter dialectico disserendum est, nec
eodem modo lineam uel superficiem mathematicus ac physicus tractant. Quo fit ut
altera alteram non impediat disciplina, sed multorum consideratione coniuncta
fiat uera naturae atque ex omnibus explicata cognitio. Sed de his hactenus;
nunc de propositis ordinamur. Quoniam igitur nobis hoc opus est in categoricos
syllogismos, syllogismorum uero compago propositionibus texitur, propositionum
uero partes sunt nomen et uerbum, pars autem ab eo cuius pars est, prior est;
de nomine et uerbo, quae prima sunt, disputatio prima ponatur, dehinc de
propositione ad ultimum de syllogismorum connexione tractabitur. Nomen
est uox significatiua secundum placitum sine tempore, cuius nulla pars
significatiua eit separata; quae definitio paulo enodatius explicanda
est. Nomen enim uocem esse dicimus, quoniam uox nominum genus est; omne
autem genus de sua specie praedicatur, omnisque definitio a genere sumitur, ut
si definias hominem prius animal dicas, quod est genus, Post uero differentias
iungas quae sunt rationale et mortale. Ita igitur nos quoque in nominis
difinitione uocem quidem ut genus sumimus, caetera autem uoci quasi
differentiae aggregamus, uelut quod nomen designatiua uox dicitur. Sunt enim
uoces quae nihil designant, ut syllabae, nomen uero designatiua uox est, quon
iam nomen designat id semper cuius nomen est. Secundum placitum uero
adiunctum est, quoniam nullum nomen natura significat sed secundum placitum
ponentis constituentisque uoluntatem. Illud enim unaquaeque res dicitur quodei
placuit qui primus rei nomen impressit. Aliae enim sunt uoces naturaliter
significantes, ut canum latratus, iras canum significat, et aliae eius quaedam
uox blandimenta; gemitus etiam designant dolorem, sed non sunt nomina, quia non
designant secundum placitum sed secundum naturam. Sine tempore uero, quod
et uerba uoces sunt significatiuae et secundum placitum sed distant a
nominibus, quia nomina quidem sine tempore sunt, uerba uero cum tempore.
Cuius nulla pars significatiua est separata, nomina ab oratione disiungit.
Oratio namque uox est significatiua secundum placitum et aliquoties sine
tempore, ut hic uersus: Nerine Galathea thymo mihi dulcior Hyblae. Sed
orationis partes, separatae a tota oratione, designant: nominum uero nihil
extra designat, atque in illis quidem nominibus quae figurae sunt simplicis
nihil pars omnino significare manifestum est, ut in eo quod est Cicero, nulla
pars separata [763C] designat neque ci, neque ce, neque ro. At si nomen
compositum fiat, significare aliquid separata, partes uidentur; sed in eodem
nomine quod ex utrisque compositum est, separate nihil designant, ut si dicam
magister, partes eius nominis sunt magis atque ter, quae sumpta extrinsecus et
a nominis parte separatae significatione non carent, utraque enim ad uerbi
aliter significat quantitatem; sed cum magister quod est compositum nomen
alicuius artis peritum doctoremque significet, magis neque partem doctoris,
neque totum doctorem poterit designare. Eodem quoque modo ter, neque in toto
significat, neque in parte doctorem, id est, rem illam quae magistri uocabulo
subiecta est nulla ratione designat. Compositorum ergo nominum partes
nihil eius rei quam in unum conuenientes uocabulum designabant disiunctae
distractaeque significant; alia uero significare possunt sed tunc non partes
nominis sed ipsa sunt nomina. Quod enim coniuncta significant, id diuisa atque
se posita non designant. iuncta autem magis et ter doctoris significationem
tenebant, separata igitur omnem significationem doctoris amitunt. Sed ne
quis superius posito calumnietur exemplo, nec magister compositum nomen esse
concedat, uir fortis esse compositum nomen, si uno praeferatur accentu nullus
negabit, cuius partes uir atque fortis quod in eo quod est uir fortis
significare dicantur, non iam nominis partes sed ipsa sunt nomina, nec uir
fortis unius erit nomen sed potius oratio, quae duorum nominum collata
significatione conuincitur, quod uir fortis cum unius accentus intentione
prolatum non est oratio sed nomen, cuius partes nomina esse non poterunt, ac si
nomina non sunt, cum neque naturales affectus neque actus, ut uerba
significent, omnino non nihil designant. Quare concludendum est, cum quaelibet
uoces propriam significationem tenent, non partes nominum, sed ipsa esse
nomina, cum uero unius formam nominis copulauerint, eo considerantur ut partes
uim propriae significationis amittere. Sed de his in commentario libri
*Peri hermeneias* Aristotelis satis dictum est, et maior eius rei tractatus est
quam ut nunc totus ualeat expediri. Sed quoniam sunt quaedam uoces quae
et designatiuae sunt et secundum placitum, et sine tempore, quarumque partes
nihil extra significant, neque tamen proprietates nominis naturamque obseruent,
discernendae prius sunt, additisque differentiis a nomine segregandae, ut quae
sit uis nominis euidenter appareat. Adiecta enim semper negatio nomini, uocem
dubiam facit, quae neque uerbo neque orationi, etsi interius consideratum sit,
neque nomini possit annecti, ut si quis dicat, non homo, uox est significatiua.
Designat enim quidquid homo non fuerit, secundum placitum. Eas enim omnino
partes habet quis ad significationem uel negationis uel hominis placitum
uocabula ponentis assumpsit. Sine tempore, quae res eam uocem quae dicit non
homo separat ac seiungit a uerbo, cuius partes nihil extra significant, ne
oratio esse uideatur. Non homo enim uox seiuncta est ex negatiua particula et
homine, quae in eodem nomine separata nihil designant, significat enim non
homo, uel equum, uel canem, uel quidquid (ut dictum est) non homo non fuerit.
Sed quae est negatiua, neque hominis, neque equi, neque ullius substantiae
significationem tenet. Item homo neque canem, neque quidquid homo non fuerit, significare
potest; quocirca in ea uoce quae est non homo partes nihil separatae
significant eius rei quam tota uocis compositio designabat. Atque ideo nec in
oratione quidem poni potest. Si quis enim eam uocem quae est non homo orationem
concedat, nihil aliud eam esse fatebitur quam negationem. Negatio autem omnis
uera uel falsa est. Qui autem dicit non homo, neque ueritatem nuntiat, neque
mendacium. Praeterea ab omni negatione si quis negatiuum seiungat aduerbium,
affirmatio relinquetur; ab ea autem uoce quae est non homo, si quis aufert id
quod est negatiuum aduerbium, homo relinquetur, quod nondum est affirmatio. Quocirca si non homo haec uox negatio esse non
potest, nihil autem aliud esse uideretur si esset oratio, concludendum est
negationem iunctam eum nomine orationem esse non posse. Nomen enim omne certum
aliquid definitumque significat, ut homo, equus, canis et caetera; non homo
autem uox aufert quidem quod significatur a nomine, nec praescribit quid ipse
significet. Quocirca quoniam significat quidem aliquid sed non finitum negatio
iuncta cum homine, infinitum nomen uocetur. Addenda est ergo definitioni
nominis differentia, scilicet ut nomen sit quod cum caeteris quae dicta sunt
sit definitae significationis. Iam uero casus nominum non altius intuentibus
nomina uideantur. Quid enim Catonis, et Catoni, atque huiusmodi uoces quae
rectis nominibus inflectuntur, nomina esse non existimet? Sed hae quoque uoces
a nomine quadam differentia discrepabunt. Omne enim nomen iunctum cum est
uerbo, enuntiationem reddit ac suscipit mendacii ueritatisque naturam, ut Cato
est, uel dies est, at si est uerbum casibus adiungatur, neque enuntiatio sit,
neque plena sententia orationis absoluitur, ut Catonis est, nec sententiam
habet absolutam, nec ueri aliquid potest notare nec falsi, atque idcirco non
nomina, sed casus nominum nuncupantur. Nam cum id a quo quidquam flectitur
primum sit, illud uero quod ab inflexione primi nascitur sit secundum, neque
idem primum ac secundum esse possit, manifestum est casus nominum non idem esse
quod nomina: idcirco caeteros quidem genitiuum, datiuum, accusatiuum, casus
appellant grammatici, primum uero rectum ac nominatiuum quod hic locum
principem in significatione possederit. Facienda est igitur nominis plena
neque ullo diminuta definitio sic: Nomen est uox significatiua secundum
placitum sine tempore, cuius nulla pars significatiua est separata, aliquid
finitum designans, cum est uerbo coniuncta faciens enuntiationem. Separat
igitur nomen uox quidem ab articulis atque inanimatis sonis; designatiua uero a
uocibus quae nihil significant, secundum placitum a uocibus aliquid natura
significantibus; sine tempore a uerbo quod a temporis significatione non
recedit, cuius nulla pars separata significat, ab oratione, cuius quemadmodum
partes extra significent, paulo posterius disseram; aliquid definitum
designans, ab his uocibus quae nomen negationemque coniungunt et nomina faciunt
infinita, cum est uerbo faciens enuntiationem, a casibus qui cum est copulati
non possunt plenam perficere atque explicare sententiam. In uerbo quoque
eadem fere cuncta conueniunt, nisi quod in significatione temporis a nomine
separatur. Omne enim uerbum actionem passionemue designat, quae fieri sine
temporis notatione non potest. Est itaque uerbi definitio haec: uerbum est uox
significatiua secundum placitum cum tempore, cuius nulla pars significatiua est
separata, ut currit, uincit; sed si uerbis negatiua copulentur aduerbia, fiunt
infinita uerba, sicut fieri nomina diximus infinita, ut cum currit, nut uincit,
certum aliquid finitumue designet, addita negatione, id quidem quod a uerbo
designatur intercipit, quid uero aliud fieri dicat tali significatione non
terminat; praeterea negatio iuncta cum uerbo siue in eo quod est, siue in eo
quod non est, recte dici potest, ut homo non currit. Non esse autem orationem
aut enuntiationem negatiuam illa prorsus argumenta monstrabunt, quae infinitum
nomen ab oratione aut negatione diuidebant. Sed quoniam principaliter
praesentia quaeque sentimus, his autem rebus quas praesenti sensu concipimus indita
esse a mortalibus uocabula manifestum est, recte dicis uerbum semper
significationis temporis habere praesentis, ut currit aut uincit. Curret autem
aut uincet, et cucurrerit aut uicerit, non sunt uerba sed uerborum casus,
scilicet quia a praesentis temporis significatione flectuntur; est ergo uerbi
plena definitio sic: Verbum est uox significatiua secundum placitum cum
significatione temporis, cuius nulla pars significatiua est separata, aliquid
finitum designans et praesens. Restat igitur ut de oratione dicamus sed
prius uidetur esse monstrandum utrumne nomen et uerbum sola in partibus
orationis ponantur, an ut grammatici uolunt et reliquae orationis partibus
debeant aggregari. Grammatici enim considerantes uocum figuras, octo orationis
partes annumerant. Philosophi uero, quorum omnis de nomine uerboque tractatus
in significatione est constituta, duas tantum orationis partes esse docuerunt,
quidquid plenam significationem tenet, siquidem sine tempore significat, nomen
uocantes, uerbum uero si cum tempore: atque ideo aduerbia quidem atque
pronomina nominibus iungunt, sine tempore enim quiddam constitutum definitumque
significant, nec interest quod flecti casibus nequeunt, non est hoc nominum
proprium ut casibus inflectantur. Sunt enim nomina quae a grammaticis
*monoptota* nominantur, participium uero quia temporis significationem trahit,
etsi casibus effertur, uerbo tamen recte coniungitur. Interiectiones autem
siquidem, naturaliter significent, nec uerbo, nec nomini copulandae sunt; uerbi
enim ac nominis definitiones non habent esse naturalia sed ad ponentis placitum
constituta, atque ideo nec in orationis partibus numerabuntur. Oratio enim
positione significat, nam si naturaliter significaret oratio, non diuersa
gentes orationes loquerentur. Si quae uero interiectionem positione significant,
quoniam finitam sine tempore affectionem designant, recte nominibus
annumerantur. Quae uero ipsa, quidem nulla propria significatione nituntur, cum
aliis uero iunctae designant, ut coniunctiones atque praepositiones, illae ne
partes quidem orationis esse dicendae sunt; oratio enim ex significatiuis
partibus iuncta est. Quocirca recte nomen ac uerbum solae orationis partes esse
dicuntur. Oratio est uox significatiua secundum placitam, cuius
partes aliquid extra significant ut dictio, non ut affirmatio. Oratio igitur habet simul cum
uerbo et nomine commune, quod uox est, quod significatiua est, quod secundum
placitum est. Separatim uero cum nomine illi commune, est quod aliquando sine
tempore est, ut Virgilianus quem supradiximus uersus: Nerine Galathea
thymo mihi dulcior Hyblae et qui sequitur: Candidior cygnis, bedera
formosior alba. Cum uerbo autem quod interdum cum temporis significatione
profertur, ut: Si qua tui Coridonis habet te cura, uenito. Differt
autem ab utroque quod partes orationis a tota separatae oratione significant.
Sunt enim partes orationis nomen et uerbum quae significatiua esse dum ea
definiremus ostendimus. Significant igitur partes orationis ut dictio, non ut
affirmatio, quanquam aliquoties quidem ut affirmatio sed non semper tamen,
semper autem ut dictio. Est enim dictio simplex uerbi ac nominis nuncupatio.
Nam cum dicimus: Si dies est, lux est hanc totam orationem si
diuidere in partes uelimus, scilicet dies est, lux est, utraque pars ut
affirmatio significabit, dies est, lux est, aftirmationes esse manifestum est. At si minutatim tota orationis membra carpamus, usque
in nomina ac uerba postrema fiet resolutio. Dicemus enim partes esse
superius positae orationis, dies et lux et est, quae per se prolata non sunt
affirmationes sed tantum dictiones. Omnis uero oratio, quoniam ex uerbis
nominibusque consistit, in nomina et uerba solui potest. Non enim omnem orationem
in affirmationem cedi possibile est, ueluti si quis dicat lux est, huius partes
sunt, lux atque est, quas non esse affirmationes sed simplices dictiones nullus
ignorat. Cum igitur oratio quidem non semper in affirmationem solui queat
semper autem in simplices dictiones, iure dictum est orationis partes extra
aliquid designare non ut affirmationes sed potius ut dictiones. Orationis
autem species (ut arctissime diuidamus) sunt quinque, interrogatiua, ut Quo
te, Meri, pedes? an quo uia ducit in urbem? Imperatiua, ut: Suggere
tela mihi. Inuocatiua, ut: Dii maris et terrae, tempestatumque
potentes. Deprecatiua: Ferte uiam, uenti, facilem, et spirate
secundi. Enuntiatiua: Est mihi disparibus septem compacta cicutis
Fistula. Quarum quidem praeter enuntiationem nulla uel esse aliquid, uel
non esse designat. Caeterae namque uel interrogant, uel inuocant, uel imperant,
uel precantur. Enuntiatio uero semper esse aliquid aut non esse significat.
Atque ideo sola enuntiatio est, in qua ueritas uel falsitas inueniri queant.
Unde etiam enuntiationis nascitur definitio, est enim enuntiatio quae uerum
falsumue denuntiat. Hanc etiam proloquium uel propositionem Tullius uocat, quae
quidem partim simplex, partim composita. Simplex est quae conditione seposita
esse aliquid uel non esse proponit, ut: Plato philosophus est.
Composita uero quae ex duabus simplicibus copulante conditione consistit,
ut: Plato si doctus est, philosophus est. Simplicium uero enuntiationum alias in qualitate
sitas, alias in quantitate differentias inuenimus. In qualitate quidem quod
alia affirmatiua, alia negatiua est. Enuntiatio affirmatiua est enuntiatio aliquid de aliquo
significans, ut: Plato philosophus est philosophum de Platone
praedicamus. Negatiua uero est enuntiatio aliquid ab aliquo praedicatione
seiungens, ut: Plato philosophus non est philosophum enim a Platone
tali praedicatione seiunximus. Secundum quantitatem uero differentiae
enuntiationum sunt, quod aliae quidem uniuersales aliae particulares aliae
indefinitae, alio singulares. Uniuersales sunt quae siue affirment, siue
negent, uniuersaliter tamen enuntiant uniuersale subiectum, ut: Omnis homo
sapiens est. Nullus homo sapiens est homo uniuersale quiddam est. Multos
enim sub se indiuiduos coercet et continet, qui uniuersaliter enuntiantur, dum
ei omnis uel nullus adiungitur. Particulares uero quae uel affirmando uel
negando ambitum subiecti uniuersalis in partem redigunt, ut: Quidam homo
sapiens est. Quidam homo sapiens non est hic enim uniuersalitas hominis,
adiecta particulari determinatione minuta est, atque in partem redacta.
Indefinitae uero sunt quae absque uniuersalitatis et particularitatis determinatione
dicuntur, ut: Est homo sapiens. Non est homo sapiens Singulares uero
sunt quae de singulari aliquid et de indiuiduo affirmando negandoue proponunt,
ut: Socrates sapiens est. Socrates sapiens non est Differt autem
particularis propositio a singulari, quod particularis quidem unum aliquem
subiicit, nec quis sit iste designat, ut: Quidam homo sapiens est
quis iste homo sit propositio non declarat. Singularis uero unum aliquem sumit,
et quis iste sit significat, ut: Socrates sapiens est unum enim et
hunc Socratem sapientem esse proposuit. Amplius particularis omnis uniuersalem
quidem terminum ponit sed ei detrahit uniuersalitatem, dum qualitatem
particularitas adiungit, ut in propositione: Quidam homo sapiens est
Homo uniuersalis est terminus, multos enim propria praedicatione concludit. Sed
quia dicitur quidam, ad unum homo redigitur, qui uniuersale persisteret, nisi
particularitas fuisset adiuncta; in singularibus uero propositionibus
praedicato termino semper indiuiduum supponitur, ut: Socrates sapiens
est Socrates enim singularis est, atque indiuiduus; idcirco igitur illa
particularis propositio quae partem ex uniuersalitatem detrahit, haec singularis
quae in singularis atque indiuidui praedicatione consistit. Simplicium
uero enuntiationum partes sunt subiectum atque praedicatum. Subiectum st quod
praedicati suscipit dictionem, ut in ea propositione quae est: Plato
philosophus est. Plato subiectum est, de ipso enim philosophos praedicatur, et
in eo philosophi suscipit dictionem. Praedicatum uero est quod dicitur de
subiecto, ut in eadem propositione, philosophos dicitur de Platone subiecto,
semper enim quod subiectum est uel minus est, uel aequale praedicato: minus
quidem ut in ea propositione de qua paulo ante tractauimus. Plato enim
philosophi nomen non potest aequare neque solus Plato philosophus est; aequalis
uero est subiectus terminus praedicato, ut si quis dicat: Homo risibilis
est homo enim qui subiectus est terminos praedicato risibili coaequatur.
Unde fit ut possit reddi reciproca praedicatio, scilicet, ut uices subiectum
praedicatumque permutent, subiectumque fiat quo erat antea praedicatum,
uersoque ordine praedicetur quod fuerat ante subiectum, ut si dicatur quod risibile
est homo est; omnia enim quae sunt aequalia de se inuicem praedicantur. Ut uero id quod subiectum est maius possit esse
praedicato, nulla prorsus enuntiatione contingit, ipsa enim praedicata natura
minora esse non patitur. Sed quod aequale uel maius est, id semper de aequali
uel minore praedicatur. Has uero enuntiationum partes, id est praedicatum atque
subiectum terminos appellamus. Termini uero dicuntur quod in eos postrema sit
resolutio: itaque in singularibus uel indefinitis propositionibus duos terminos
semper inuenimus, et uerbum quod propositionis determinet qualitatem, ut in propositione
qua dicimus: Socrates sapiens est Socrates quidem ac sapiens
terminos esse manifestom est. Est uero uerbum non est terminus sed designatio
qualitatis, et qualis propositio sit negatiuam affirmatio significat, et nunc
quidem solo est uerbo propositioni accommodato facta est affirmatio. At si non,
quod est abuerbium negatiuam esset ad iunctum ita diceretur: Socrates
sapiens non est atque hoc modo mutata qualitate fieret de affirmatione
negatio. "Est" igitur et "non est" non sunt termini
sed, ut dictum est, significatio qualitatis. Eadem omnia etiam in indefinita
propositione conueniunt; quod si sint tales orationes: Socrates est, dies
est "est" ui gemina fungitur, scilicet praedicati, est enim
uerbum de Socrate et die praedicatum, et signi qualitatis, idem namque est
solum positum affirmationem efficit, cum negatiuo aduerbio negationem. At si
sint propositiones quae differentias secum habeant quantitatum, ut sunt
uniuersales ac particulares, eadem uis permanet terminorum; "omnis"
enim ac "nullus" et "quidam" terminis non annumerantur sed
enuntiationem significant qualitatem. Atque ideo recte quod subiicitur ac
praedicatur termini nuncupati sunt, quoniam in eos tantum resoluitur
propositio. Caetera enim quae simplicibus enuntationibus adiunguntur, aut
qualitatem propositionum retinent, aut quantitatem significant.
Propositionum uero simplicium aliae sunt quae in nulla parte conueniunt,
ut: Plato philosophus est et: Virtus bona est utraque
enim aliud quiddam de alio praedicatur, nec babent aliquid in proponendi
ratione commune. Illa enim Platonem philosophum dicit,
illa uirtutem bonam esse pronuntiat. Aliae uero sunt quae aliqua terminorum
participatione iunguntur. Id autem duobus fieri modis potest, aut enim ordine
eodem, aut per ordinis commutationem. Eodem uero ordine duplici modo, si uel
simplices terminos in utriusque constituas uel si per oppositionem fiat
participatio terminorum: quod tribus neque amplius continget modis, nam uel
praedicato, uel subiecto, uel utriusque terminis negatio copulatur. Ordinis etiam commutatione
conueniunt duobus modis, aut enim per simplicem terminorum praedicationem, aut per
eorumdem terminorum oppositionem. Haec quoque oppositio terminorum triplicem
recipit modum, cum negatio uel praedicato, uel subiecto, uel utrisque
coniungitur; illae uero quae altero termino participant et tribus modis, uel
cum in una propositione quod praedicatur in altera subiectum est, uel cum idem
in utriusque praedicatur, uel cum idem in utrisque subiectus est. Et quoniam
omnium sibimet conuenientium propositionum ordinatissimam fecimus diuisionem,
nunc de singulis quibusque tractemus, ac primum de ea propositionum
conuenientia, quae cum utrisque participet terminis, participandi tamen ordinem
seruent, ea est huiusmodi: Omnis homo sapiens est. Nullus homo sapiens
est. Utraque enim propositio hominem subiicit, et praedicat sapientiam,
et cum utroque termino congruant, sunt tamen diuersae, quoniam haec affirmatio
est, illa negatio. Et hoc quidem exempli gratia dictum sit, plenius uero fiet de tali
participatione tractatus hoc modo. Cunctarum
simplicium propositionum differentias, uel in qualitate, uel in quantitate
sitas esse ostendimus; in quantitate cum uniuersaliter pronuntiat [F.
pronuntiantur] uel particulariter uel indefinite, uel singulariter proferuntur,
in qualitate uero cum hae quidem affirmatiuae sunt, illae uero negatiuae. Si
igitur duas affirmatiuas aggregamus fiunt mixtae cum utrisque octo differentiae,
quae simul qualitatem quantitatemque contineant. Sunt autem mixtae hae,
affirmatio uniuersalis, negatio uniuersalis, affimatio particularis, negatio
particularis, affirmatio indefinita, negatio indefinita, affirmatio singularis,
negatio singularis. Quarum quidem indefinitas singularesque segregemus, et de
uniuersalibus ac particularibus disseramus. Describatur ergo uniuersalis primum
affirmatio: Omnis homo iustus est cuius aduersum tenet locum negatiua
propositio uniuersalis: Nullus homo iustus est item sub uniuersali
affirmatione ponatur particalaris affirmatio, quidam homo iustus est, hanc
aduersa fronte respiciat, sitque uniuersali negatiuae supposita particularis
negatio: Quidam homo iustus non est. Uniuersalis
affirmatio: Omnis homo iustus est. Uniuersalis negatio: Nullus
homo iustus est. Particularis affirmatio: Quidam homo iustus est
Particularis negatio: Quidam homo iustus non est Harum igitur
affirmatio atque negatio uniuersalis qualitate quidem discrepant sed quantitate
concordant; nam quod haec quidem affirmatio est, illa uero negatiua est, sunt
in qualitate diuersae, quia uero utraque unuersalis est quantitate conueniunt.
Harum igitur uel utrasque falsas, uel alteram ueram alteram falsam recipere
possibile est, utraeque autem simul uerae nequeunt inueniri, nam in proposita
descriptione affirmatio quae est: Omnis homo iustus est et negatio
quae est: Nullus homo iustus est cum utraeque sint uniuersales,
neutra tamen est uera. At si sit affirmatio: Omnis homo animal est
atque uniuersaliter denegetur ita: Nullus homo animal est uel
ita: Omnis homo lapis est. Nullus homo lapis est unam ueram, alteram
falsam esse necesse est. Atque ideo quoties ea praedicantur quae et conuenire
subiecto et ab eo ualeant segregari et uniuersaliter illa confirmat haec
denegat, utrasque falsas contingit, et superius positis declaratur exemplis.
Iustitia enim cum esse in hominibus possit, non tamen ita hominibus inhaesit,
ut ab eis separari nullo modo queat, atque ideo neque omnis homo iustus est,
neque omnis homo iustus non est, contingit utrasque mentiri; at si tale sit
quod a subiecto abstrahi separarique non possit, uel quod nunquam possit
euenire subiecto, et quae uniuersaliter affirmatiua est uniuersaliter abnuatur,
euenit uni ueritatem, alteri semper adesse mendacium sed ita ut si a subiecto
quod praedicatur non potest segregari, uera sit semper affirmatio, falsa
negatio; at si quod euenire non potest praedicatur, affirmatio quidem falsa sit
sed uera sit negatio. Nam quoniam anima non ab homine potest segregari, quae
hominem animal esse confirmat uera est, falsa uero illae quae denegat; item si
quod non potest fieri praedicetur, fiatque affirmatio, omnem hominem esse
lapidem, idque aduersa propositio neget, nullumque hominem lapidem esse
concedat, negatio quidem ueritati, affirmatio autem iuncta est mendacio: simul
autem ueras esse affirmationem uniuersalem uniuersalemque negationem nulla
poterunt exempla monstrare. Atque ideo uniuersalis quidem affirmatio,
uniuersalisque negatio contraria dicuntur, nam ut in contrariis aliquid medium
cortinentibus potest neutrum inesse subiecto, ut corpus neque nigrum sit neque
album, quoniam est quod praeter ea esse possit, ut rubrum, itemque in
contrariis medietate carentibus necesse est alterum semper inesse subiecto ut
omne animal aut dormita ut uigilat, quoniam inter dormire ac uigilare nihil
medium est; autem simul atque in eodem utraque contraria reperiantur fieri
nequit. Ita etiam in uniuersalibus affirmatione ac negatione: ut utraeque
falsae sint, exemplo contrariorum aliquid medium claudiunt; uel altera uera,
falsa uero altera, sicut in contrariis quae medio carent fieri posse manifestum
est sed impossibile est ut utriusque sententia in ueritate conueniat, sicut
nulla contraria simul esse patiuntur. Atque ideo uniuersalis aftirmalio
uniuersalisque negatio contrariae nominantur. Hae igitur non eam uim ipsa
semper aduersitate conseruant, ut eis sit perpetua atque inconciliata
discordia, nec se semper inuicem perimunt, quae cum sententia dissideant
communi tamen falsitate concordant. Si igitur earum una sub mota sit, non
necesse est ut esse altera consequatur: fieri enim potest ut neutra sit, uelut
si omnem iustum esse hominem destruat, non est consequens ut nullus homo sit
iustus. Quae autem sub his propositionibus collocantur, id est particularis
affirmatiua atque negatio, subcontrariae nomen habent, idcirco quod
uniuersalitati particulare commune subiectum est; cum igitur uniuersales
intelliguntur esse contrariae, subcontrarias esse necesse et quae sub
uniuersalibus contrariis collocantur. Horum quoque quantitas est eadem, quoniam
utraeque sunt particulares; diuersa qualitas intelligitur, quoniam affirmatio
haec est, illa uero negatio; sed quanquam contrariis uideantur esse subiectae,
conuerso tamen modo particulares in ueritate sibimet, noii in falsitate
consentiunt. Nam ut haec uerum, falsum illa pronuntiet, atque utraeque sint
uerae tacile propositis declaratur exemplis; ut uero utraeque falsae sint, non
potest inueniri. Nam si quod neque separari, neque possit
adesse subiecto, alterutra enuntiet propositio, una est ueritati, altera
cognata mendacio. Et siquidem quod a subiecto separari non potest praedicetur,
affirmatio sola ueritatis calculum tenet; at si quod subiecto impossibile
adesse dicatur, sola obtinet negatio ueritatem, ut si quis enuntiet: Quidam
homo animal est et alius neget: Quidam homo animal non est uel
ita: Quidam homo lapis est. Quidam homo lapis non erat utraque
affirmationum negationumque oppositio uerum inter falsumque partitur. Sed in
prioribus quidem affirmatio, in posterioribus autem uera negatio est. At si
quod euenire quadem possit sed a subiecto tamen aliquando ualeat segregari,
affirmatio particularis, negatioque pronuntietur, utrasque ueras esse necesse
est, ut: Quidam homo iustus est Quidam homo iustus non est ut
uero utraeque falsae sint, nulla potuerunt exempla congruere. Quocirca ne ista
quidem quas subcontrarias appellamus semper sese inuicenm perimunt,
quandoquidem aliquoties in ueritate concordant. At si omnibus differentiis
dissidentes ac inuicem destruentes inuenire conemur, respiciendae sunt
angulares; hae uero sunt uniuersalis affirmatio et negatio particularis, uel
uniuersalis negatio et affirmatio particularis; his enim tanta inter se
discordia manifesta est, ut neque in falsitate unquam, neque in ueritate
conueniant, semperque necesse est cum affirmatio sit uera, negationem esse
mendacem, cum negationi adsit ueritas, affirmationi esse propriam falsitatem.
At primum cum geminas esse propositionum differentias dixerimus in qualitate
scilicet et quantitate, harum et qualitas diuisa esse probator et quantitas:
nam quod haec affirmatio est, illa negatio, in qualitate dissentiunt; quod uero
haec uniuersalis, in particularis quantitate discordant. Item neque in
falsitate, neque in ueritate unquam poterunt conuenire. Siue enim de his
quae a subiecto abesse non possunt unam semper ueram esse necesse est, alteram
falsam, nam si talis terminus praedicatur, ut cum uel adesse subiecto uel non
adesse contingat, uniuersales semper falsae sunt, particulares uerae sunt, si
quis enim ita proponat: Omnis homo iustus est atque alius
neget: Quidam homo iustus non est uniuersalis affirmatio falsa est,
particularis est uero negatio, similiter autem si quis ita pronuntiet: Nullus
homo iustus est uniuersalis negationis falsa, particularis affirmationis
uera sententia est; ita in his quae uel adesse subiecto, uel abesse contingant,
uniuersales falsitati coniunctae sunt, particulares obtinent ueritatem.
At si tales termini sint, qui separari atque a subiecto diuidi nequeant, siue illa
sit uniuersalis, siue particularis, haerebit semper affirmationi ueritas,
negationi mendacium, ut si quis uniuersaliter enuntiet omnem hominem esse
animal, aliusque particulariter neget, quemdam hominem non esse animal
affirmatio uniuersalis uerum loquitur, particularis negatiuae falsa sententia
est. Item si quis uniuersaliter negando proponat nullum hominem esse animal,
particularem affirmationem ueritas sequitur, haeret uniuersalis negatio
falsitati; quod si sint quae predicantur ut nunquam possint adesse subiecto,
seu illae uniuersaliter seu particulariter proponantur, negationes ornat
ueritas, affirmationes falsitas decolorat. Si quis enim confirmat dicens
omnem hominem lapidem esse, aliusque quemdam hominem non esse lapidem
respondeat, uniuersalem affirmationem falsitas, particularem negationem ueritas
tenet; quod si ita quis uniuersaliter neget: Nullus homo lapis est
et particulariter affirmet: Quidam homo lapis est uniuersali constat
negatione ueritas, particularis affirmatio non caret falsitate. Quoquo
igitur modo praedicata uel subiecta mutaueris, si tamen uniuersalem
affirmatiuam particulari negatiuae, uel uniuersalem negatiuam particulari
affirmatiuae consertam a singulari consideratione committas, si haec falsa
illam reram esse contingit, et si haec uera est illam falsam necesse est
inueniri, atque idcirco has inter se oppositas et contradictorias nuncupamus.
Et hactenus quidem affirmationes et negationes auersis intentionibus
conferentes, quid in eis discordiae ac diuersitatis esset ostendimus; nunc
uniuersalem affirmationem particulari affirmatiuae, et uniuersale in negationem
particulari negatiuae ad ueritatis falsitatisque conuenientiam comparemus.
Harum namque inter se nulla discordia est, atque ideo non de earum dissensu sed
de consensu potius uidetur esse quaerendum. Primum igitur uniuersalis
affirmatio et particularis affirmatio subalternae dicuntur, quoniam altera
subiacet alteri, id est particularis affirmatio uniuersali affirmationi
supposita est atque subiecta, ueluti pars intra totius semper ambitum latet;
idemque de uniuersali et particulari negatiua dicendum est, subalternae enim
uocantur, quod superior atque amplior uniuersalis negatio intra se particularem
negationem claudit et continet. Haec igitur tali ratione consentiant, si
enim uniuersales in ueritate praecedant, particulares ueras esse necesse est,
ut si quis uniuersaliter affirmando proponat, omnem hominem animal, ea cum sit
uera, particularis sibi affirmationis ueritatem comitem trahit, ea uero
est: Quidam homo animal est. Nam si uerum est omnem hominem esse
animal, uerum est esse aliquem; item si quis uniuersaliter enuntiet nullum
hominem esse lapidem, et uerum dixerit, subiecta ei particularis negatio idem
retinet, nec mentitur qui dixerit quemdam hominem lapidem non esse; ita igitur
uniuersalibus affirmatione ac negatione uera dicentibus, particularis
affirmatio et negatio ueram uniuersalium sententiam consequuntur. At si
uniuersales falsae sint, non necesse est particulares uniuersalium consensu
praebere mendacinm, uelut in his uniuersalibus qua proponunt omnem hominem esse
iustum, uel nullum hominem esse iustum, quae cum una sit affirmatio, altera negatio,
utraeque sunt falsae; sed eas particularium falsitas non ex necessitate
consequitur, nam et quemdam hominem esse iustum, quae particularis est
affimatio, uere quis dixerit, atque ideo falsis uniuersalibus, particulares
ueras esse non necesse est. Quod enim uniuersalis affirmatio falsa dicatur
omnem hominem esse lapidem, errat particularis affirmatio quae proponit quemdam
hominem esse lapidem. At si uniuersalis negatio falsa proponatur nullum hominem
esse animal non idcirco partirularis erit uera negatio, si pronuntiet quendam
hominem non esse animal, atque ideo uniuersalibus quidem in ueritate
manentibus, particulares necesse est uniuersalium consentire ueritati, at si
uniuersalibus falsitas inhaerebit, particulares tum ueras, tum etiam falsas
esse possibile est, ueras quidem si quidtale praedicetur quod adesse subiecto
possit, et a subiecto ualeat separari, falsas esse utrasque, affirmationem quidem
particularem, si in eo sit uniuersalis falsa affirmatio quod subiecto non
potest conuenire, negationem particularem, si in eo uniuersalis negatio
mentiatur quod a subiecto non potest segregari, ut posita superius exempla
declarant. Quod si ad ueritatis et falsitatis consequentiam particulares
propositiones locum principem sortiantur, contraria eis uniuersalis
propositionis ratione conueniunt. Nam si sint falsae, particulares falsas esse
necesse est; sin uero particulares uerae sint, tum uniuersales uerae sunt, tum
etiam falsae. Nam si particularis affirmatio est falsa, quae dicit aliquem
hominem esse lapidem, uniuersalis quoque affirmatio falsa est quae proponit
omnem hominen esse lapidem. Item si particularis est falsa negatio quae
decernit quemdam hominem non esse animal, falsa erit uniuersalis negatio quae
nullum hominem animal esse contendit. At si particularis affirmatio uel negatio
uerae sunt, idque praedicatur quod a subiecto diuidi ac segregari queat,
affirmationem negationemque uniuersales non est dubium posse mentiri, ut quod
iam uerae sint particulares quae proponunt quemdam hominem esse iustum, et
quemdam hominem non esse iustum, his suppositas uniuersales falsas esse
manifestum est, ut ea quae dicit: Omnis homo iustus est et: Nullus
homo iustus est. At si quid tale affirmatio particularis pronuntiet quo
subiectum carere non possit, uera erit superposita affirmatio uniuersalis, ut
cum aliquis enuntiat quemdam hominem esse animal, huic uniuersalis affirmatio
in ueritate consentit, quae est omnis homo animal est. At si quid particularis
negatio tale proponat, quod subiecto nequeat inhaerere, ueritatem particularis
negationis uniuersalis negatiuae ueritas necesso est consequatur, ut cum
aliquis dicit quemdam hominem lapidem non esse, consonat uniuersalis ueritas
propositionis quae nullum hominem lapidem esse pronuntiat: quo fit ut
praecedentibus quidem uniuersalibus ueris, particulares ueras esse necesse sit;
praecedentibus uero in falsitate particularibus, uniuersalium ueritas non
subsequatur; manentibus uero uniuersalibus falsis, particulares mendacium
dicere non sit necesse, sicut ne uera quidem particularibus proponentibus,
ueram uniuersalium necesse est esse sententiam. Et hoc quidem exempla
docuerunt: ut autem firma demonstratione clarescat, utilis ad euidentiam rerum
descriptio proponatur. Ex his ergo quae superius dicta sunt intelligi potest
contrarias quidem uel uerum inter se falsumque diuidere, uel simul posse
mentiri, ueras simul esse non posse; subcontrarias uero uel utrasque ueras esse,
uel alteram ueram, alteram falsam, nunquam tamen simul proferre mendacium;
angulares autem neque in ueritate unquam, neque in mendacio consonare sed uni
semper ueram, alteri semper falsam esse sententiam. Nunc demonstrandum
est uniuersalibus ueris particulares non posse mentiri, falsis autem uniuersalibus
posse particulares non falsa proferre. Dico enim si uniuersalis affirmatio sit
uera, particularem quoque affirmationem ueram futuram; nam si falsa est, erit
uera quae particulari affirmationi opponitur uniuersalis negatio sed posita est
uera affirmatio uniuersalis; hoc igitur modo utrasque simul ueras esse
contingit, affirmationem scilicet uniuersalem uniuersalemque negationem, quod
euenire non posse monstratum est; non igitur fieri potest ut affirmatiua
uniuersali uera proposita, particularis affirmatio mentiatur. Rursus si
uera est uniuersalis negatio, particularem quoque negationem ueram esse
concedo, nam si falsam quis dixerit uniuersalem affirmationem, quae est ei
opposita ueram necessario esse fatebitur. At si uniuersalis negatio uera esse
proposita est, simul igitur uniuersales negationem et affirmationem ueras esse
contingit; quod fieri non posse superius posita exempla docuerunt. At si
falsa est uniuersalis affirmatio, particularis uel falsum poterit enuntiare uel
uerum: quo posito nihil impossibile comitatur, siue enim falsa sit, erit uera
negatio uniuersalis, seu uera illa sit, uniuersalem negationem falsitas
obtinebit. Quod fit ut falsa uniuersali affimatione, uniuersalis negatio, tum
si falsitate consonet, tum ab ea ueritate discordet, quod non esse impossibile
superioribus docetur exemplis. Eodem quoquo modo et si uniuersalis
negatio falsa sit, particularem negationem, uel ueram uel falsam esse possibile
est, neque idcirco aliquid sequitur incongruum. Particulari namque negatione
uera, uniuersalis affirmatio mentietur; eadem falsa, uerum uniuersalis
affirmatio pronuntiat: quo fit ut falsa uniuersali negatione proposita,
affirmationem uniuersalem tum ueram, tum falsam rationis demonstret euentus,
quod impossibile non est. Rursus si particulares false sunt, uniuersalis
quoque falsitas sequitur. Nam si particularis affirmatiua pronuntiet mendacium,
uniuersali quoque affirmationi falsitas inhaerebit, nam si haec uera est, falsa
erit ei apposita negatio particularis; sed affirmationem particularem
constituimus esse mendacem, simul igitur particularis affirmatio et negatio
falsa sunt, quod esse inconueniens praecedens tractatus declarauit. Item,
si particularis negatio falsa dicatur, uniuersalis quoque negationis falsitas
consonabit: nam si negatio uniuersalis uera est, falsa est opposita, quae est
affirmatio particularis, quomodo utrasque particulares, affirmationem scilicet
ac negationem, simul falsas esse contingit, quod fieri non posse
praediximus. At si uera sit affirmatio particularis, falsa uel uera
uniuersalis affirmatio esse potest: sed si falsa sit particularis, negationem
ueram esse necesse est; si uera sit, habebit particularis negatiua mendacium.
Sed cum uera sit affirmatio particularis, negationem particularem uel falsam
esse uel ueram nihil est impossibile. Rursus si negatio particularis
teneat ueritatem, uniuersalis negatio uel ueritatem tenere potest uel proferre
mendacium. Nam si uera est, oppositam affirmationem particularem falsam esse
manifestum est; si falsa est, ueritatem particularis affirmatiua custodiet: quo
fit ut si particularis negatio teneat ueritatem, affirmatio particularis uera
uel falsa sit, quorum neutrum impossibile. non esse praemissa docuerunt.
Atque haec quidem de uniuersalibus dicta sufficiant. Nunc de infinitis ac
singularibus disseramus, quarum quidem indefinitae sunt, quibus nulla
significatio determinationis adiungitur sed praeter uniuersalis et particularis
intelligentiam quantitatis proferuntur, ut: Homo iustus est. Homo iustus
non est quibus tametsi ut, dictum est, nulla significatio determinationis
adiungitur, uim tamen obtinent particularium propositionum. Namque ut illae
quas subcontrarias in priore descriptione signauimus, alias quidem inter se uerum
falsumque distribaunt, alias quidem inuicem ueritate conspirant, nunquam tamen
simul uidentur posse mentiri, ita etiam indefinitae, siquidem tale est quod
enuntiat quod subiecto semper inesse necesse sit, affirmatio est uera, falsa
negatio, ut in his propositionibus: Homo animal est. Homo animal non
est. At si id in indefinitis propositionibus efferatur quod subiecti
natura non suscipit, negatio quidem uera est sed affimatio iuncta est falsitati,
ut si quis dicat: Homo lapis est. Homo
lapis non est ut uero utraeque in pronuntianda falsitate consentiant, non
potest inueniri. Eadem tamen ab uniuersalibus affirmatiuis atque negatiuis, ita
dissentiunt, ut quoquo modo subiecta permutes, una semper ueritatis, altera sit
semper plena mendacii. Exemplum uero huiusmodi praedicati, quod subiecto semper
inhaereat, hoc est: Omnis homo animal est. Homo animal non est. Nullus
homo animal est. Homo animal est. Hic indefinitae ui eadem funguntur qua
et particularis, huius uero quod nunquam inhaeret, hoc est: Omnis homo
lapis est. Homo lapis non est. Nullus homo lapis estt. Homo lapis
est in his quoque indefinita, uniuersalibus oppositae per unamquamque
oppositionem unam ueram, falsam alteram reddiderunt, item quod suscipere
subiecti naturam ualeat et possit amittere. Omnis homo iustus est. Homo
iustus non est. Nullus homo iustus est. Homo iustus est in his etiam
indefinitae particularibus immutatae sunt, quae uniuersalibus obiecta per
unamquamque propositionum aduersitatem, uni semper uerum, alteri diuisere
mendacium. Praeterea quoque modo terminorum exempla ponantur, si affirmationes
affirmationibus, negationes negationibus comparemus, uniuersalibus ueris
indefinitarum ueritas prouenit, ut cum uerae sunt, omnem hominem esse animal,
et nullum hominem esse lapidem, constat ueritas indefinitis quae proponunt, et
hominem animal esse, et hominem lapidem non esse. At si uniuersalium falsitas
antecedat, indefinitarum uel ueritas, uel mendacium uariabit, hoc modo. Falsa
enim est uniuersalis enuntiatio quae proponit omnem hominem esse iustum; sed ea
quae dicit hominem esse iustum, tenet in humanae naturae parte ueritatem. Nam
si non habet omnis homo iustitiam, cum tamen aliquis habeat, uere dici potest
hominem esse iustum. Item, cum proponitur uniuersaliter: Nullus homo
iustus est falsum est, at si id indefinitae denegetur, a ueritate non
discrepat. Nam cum sit aliquis homo non iustus, non mentietur qui
pronuntiauerit hominem esse non iustum. Item cum sit falsa quae uniuersaliter
affirmat dicens omnem hominem esse lapidem, falsa est quae idem indefinita
enuntiatione confirmat dicens hominem esse lapidem. Rursus cum sit falsa negatio per quam proponitur
nullum hominem esse animal, falsa est indefinita negatio quae pronuntiat
hominem non esse animal. Hic quoque particularium similitudo seruata est. Nam
in subalternis uera uniuersalitas ueritatem particularitatis trahebat. Falsa
uero uniuersalitas nec ueritatis, nec mendacii necessitatem particularibus
afferebat. Eadem omnia uniuersalium atque indefinitarum collatione
proueniunt. Rursus indefinitas primum falsas constet, uniuersales quoque
necesse est esse mendaces, ut si falsum sit esse hominem iustum, falsum erit
omnem hominem esse iustum, quandoquidem non capit ueritatem, si iustus uel unus
homo non fuerit. Item, si indefinita negatio mentiatur, uerum uniuersalis
negatio non habebit, ueluti si falsa sit ea qeae dicit hominem non esse iustum,
quandoquidem non potest uniuersaliter ab homine denegari, si uel uni hominum
probabitur adesse iustitia. At si indefinitae sententiam ueritatis obtineant,
uniuersales tum ueras, tum eueniet esse mendaces: uelut cum dicimus hominem
esse iustum uerum est, est enim homo qui iustitia non careat. Huius uniuersalis
negatio mentietur, cum quis dixerit nullum hominem esse iustum. At si id
affirmabitur indefinite quod a subiecto diuelli secernique non possit, uera
nihilominus erit affirmatiua que proponit omnem hominem esse animal. At si id
quod subiecti naturam non recipit proponit indefinita negatio, ueluti si dicat
hominem lapidem non esso nihil ab eius ueritate uniuersalis negatiua dissentiet
ut ea quae nullum animal esse proponit. Nihil igitur dubium est indefinitas particularibus esse
consimiles, eamdemque uim ueritatis ac falsatis significationibus obtinere: de
quibus sufficienter dictum est. Nunc de singularibus explicemus, quae
nihil superioribus similes exstant. Illae namque quoniam constituebant
uniuersale subiectum, de quo praedicatum terminum dicerent, idcirco
suscipiebant etiam differentias quantitatis. Nam quod uniuersale est et
uniuersaliter et particulariter et indefinite poterit pronuntiari. At hae
quae unum aliquid ponunt, singuiariter atque indiuidue differentias quantitatis
habere non possunt, atque ideo sola in eis relinquitur discrepantia qualitatis,
quod haec quidem affirmatio, illa uero negatio. Semper igitur inter se
affirmatio et negatio singularis uerum falsumque distribuent, si non caetera
impediant quae sensum in alias atque in alias significationes solent deflectere
ac detorquere. Cum uero unum atque idem praedicatum atque subiectum in
affirmatione et negatione constiterit, uno eodemque sumptum tempore, uno
eodemque prolatum modo, ad unum atque idem relatum, de una atque eadem parte
propositum, necesse est ex his unam semper esse ueram, alteram semper esse
falsam. Nam siue aequiuocos terminos sumant siue non ad idem tempus procedant,
siue alius utrisque insit modus, siue ad alias partes uel ad aliquid aliud
referantur, ueras utrasque esse contingit. Age enim aequiuocum terminum sumat affirmatio,
dicatque: Cato Uticae se peremit negetque negatio: Cato se
Uticae non peremit. Hic igitur utraeque sunt uerae, quoniam Cato
aequiuocum est. Namque Cato praetorius Uticae sibi manus intulit, Cato uero
censorius minime. Item proponatur affirmatiua hoc modo: Nocte lucet
negatio respondeat: Nocte non lucet. Hic igitur lucere aequiuocum est.
Atque ideo nihil impedit quominus utraeque in ueritate permaneant. Affirmatio
namque cum dicit lucere nocte, lunae loquitur locem. Illa uero cum negat, de
solis luce significat. Hic igitur aequiuocum praedicatum utrasque uerum
conseruare permisit. Item si quis de Socrate proponat dicens: Socrates
sedet atque alius neget: Socrates non sedet utraeque uerae
esse queunt, si ad diuersa tempora referantur. Potest enim nunc quidem Socrates
sedere, alio uero tempore non sedere. Rursus si quis humani oculi colorem nigrum esse
confirmet, aliusque nigrum non esse contendat, utrique uerum loquentur, si ad
singulas oculi partes affirmatio negatioque referantur. Nam quod circa orbem
est qui medius pupulam tenet, album est. Ipse uero orbis niger uisitur.
Rursus si de Socrate inter duos locato quis dixerit: Socrates dexter
est aliusque respondeat: Socrates dexter non est utrisque
constare ueritas potest. Ad eum qui cum sinistra Socratis est, dexter est. Ad
eum uero cuius laeuo lateris pars Socratis dextra coniungitur, dexter non
est. Item, si quis ouum animal esse constituat, aliusque ouum animal esse
neget, utraeque a ueritate non dissonant: namque ouum potestate animal est,
actu animal non est. Ita igitur inter se singulariam subiectorum propositiones
uerum faleumque distribuent, ut unam ueritatem necesse sit habere, alteram
mendacium, si neque quod subiectum est, neque quod predicatum, aliqua sit
aequiuocatione confusum ad idem tempus, ad easdem partes, ad eumdem modum,
eademque rem ad quam affirmatio retulit ea quae proponuntur in negatione
afferatur, ut si quis de Socrate pronuntiet: Socrates caluus est Socrates
caluus non est si igitur de Socrate eodem affirmatio negatioque
proponant, si eamdem caluitii significationem affirmatio sumpserit et negatio,
si eamdem utraeque capitis partem loquantur, si uel actum utraeque potestatemue
significant, si nulla diuersitate temporis erretur, si non ad alium affirmatio,
ad alium negatio referatur, una semper ueritati coniuncta est, retinet semper
altera falsitatem. Quoniam de ea conuenientia propositionum quae utrisque
simplicibus terminis eodemque ordine captaretur explicui, nunc de ea partici
patione dicendum est quae et utrosque terminos et eumdem ordinem seruat; hoc
autem (ut dictum est) tribus contingere modis potest -- aut enim predicatus
tantum, aut subiectus terminus, aut uterque cum negatione proponitur. At tum enuntiatio uel ab infinito subiecto, uel ab
infinito praedicato, uel ab infinitis utrisque consistit. Quoties enim nomini
negatio subiungitur, nomen redditur infinitum. Atque ideo per oppositionem participatio
fieri dicitur. Nomini enim simplici semper infinitum nomen opponitur, ut
"homo" "non homo", "animal" "non
animal", et caetera: quae cum ita sint, disponantur simplices, atque ex
earum natura caeteras colligamus. Primo igitur propositionum series
describatur, ea scilicet quae utrisque iungitur finitis, propositisque
simplicibus ita ex infinitis omnibus copulatarum propositionum ordo iungatur,
ut affirmationes affirmationibus, negationes negationibus, aduersis frontibus
collocentur. Omnis homo
rationalis est. Omnis non homo non rationalis est. Nullus homo rationalis
est. Nullus non homo non rationalis est. Quidam homo rationalis est. Quidam
non homo non rationalis est. Quidam homo rationalis non est. Quidam
non homo non rationalis non est. Omnis homo grammaticus est. Omnis
non homo non grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Nullus non homo
non grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam non homo non
grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Quidam non homo non
grammaticus non est. Omnis homo lapis est. Omnis non homo non lapis
est Nullus homo lapis est. Nullus non homo non lapis est. Quidam homo
lapis est. Quidam non homo non lapis est. Quidam homo lapis non est. Quidam
non homo non lapis non est. Omnis homo iustus est. Omnis non homo
non iustus est. Nullus homo iustus est. Nullus non homo non iustus est. Quidam
homo iustus est. Quidam non homo non iustus est. Quidam homo iustus non
est. Quidam non homo non iustus non est. Omnis homo risibilis
est. Omnis non homo non risibilis est. Nullus homo risibilis est. Nullus
non homo non risibilis est. Quidam homo risibilis est. Quidam non homo non
risibilis est. Quidam homo risibilis non est. Quidam non homo non risibilis non
est. Harum igitur talis est consocianda falsitate uel ueritate
proprietas, ut affirmationes quidem inter se uniuersales particularesque
negationes uel in ueritate uel in mendacio consentire queant, uel uerum inter
se falsumque diuidere. Si quid enim de subiecto tale praedicetur quod uel de
subiecto nequeat segregari, ut ab homine rationabilitas, uel a subiecto quidem
recedere queat sed subiecti naturam non possit aequare, ut hominis grammaticus,
unam ueram, alteram falsam esse proueniet. Nam qui dicit: Omnis homo
rationalis est uerum loquitur, et qui dixerit: Omnis non homo non
rationalis est mentietur. Diuinae namque substantiae rationis quidem
compotes sunt sed homines non sunt. Item si quis pronuntiet, omnis homo
grammaticus, est falsum dixerit. At qui proponit: Omnis non homo non
grammaticus est uerum dixerit. Nam qui homo non est, grammaticus esse non
potest. At si id de subiecto praedicetur quod uel nunquam subiecto ualeat
conuenire, ut lapis homini, uel conueniens ab eo possit abscedere, cum sit
maius atque uniuersalius subiecto, ut iustitia homini, simul utrisque falsitas
prouenit. Nam si quis dicit: Omnis homo lapis est falsam fecerit
propositionem. Eodem quoque modo qui dixerit, omnis non homo non lapis est, cum
silex homo non sit sed lapis. Item propositio: Omnis homo iustus est
falsa est, cuius sequitur falsitatem: Omnis non homo non iustus est. Nam diuinis
substantiis adest semper iustitia, cum non sit humanitas. At si quid tale
de subiecto praedicetur quod et semper ei copuletur, neque tamen subiectum
possit excedere, ut risibile homini, utrinque sententia in significandi
ueritate concurrit: Omnis homo risibilis est uera est: Omnis
non homo non risibilis est haec retinet ueritatem. Nam quia risibile hominis proprium est, recte dicitur
non esse risibile quidquid homo non fuerit. Eadem omnia in particulari
negatione redduntur. Nam siue quae sunt maiora subiecto atque ab eo discedere
nequeunt, at rationabilitas ab homine, uel quae discedunt quidem sed sunt
maiora subiecto, ut grammaticus homine, de subiecto praedicentur, unam ueram,
alteram falsam faciunt. Nam qui dicit: Quidam homo rationalis non est falsum proposuit; qui
uero respondet: Quidam non homo non rationalis non est uerum
loquitur. Diuina quippe substantia non est quidam homo sed carere non
potest humanae ratione naturae. Item: Quidam homo grammaticus non
est uera est sed falsa est si dicam: Quidam non homo non grammaticus
non est. Cum illud sit uerius, quoniam qui homo non fuerit, non potest
esse grammaticus. At si quae uel nunquam de subiecto possunt uere
praedicari, ut lapis de homine, uel praedicantur quidem et sunt maiora subiecto
sed ab eo discedere separarique patiuntur, ut iustitia ab homine, ueras
protinus utrasque conseruant. Nam qui dicit: Quidam homo lapis non
est uerum dixerit. At si quis respondeat: Quidam non homo non lapis
non est is quoque uerum dixerit: si quidem de silice uel de huiusmodi
caeteris uelit intelligi, quae cum non sint homines, non lapides non
sunt. Item: Quidam homo iustus non est propositio ueritatem
tenet. Sed ne illa quidem falsa est quae proponit: Quemdam non hominem non
iustum non esse hoc enim, ut dictum est, diuinis substantiis inuenitur,
ut iustitiam teneant, quamuis ab hominis definitione seiunctae sunt.
Item, si id quod abesse non potest, et sit aequale subiecto, de eodem subiecto
praedicetur, ut risibile homini, incurrit utrisque mendacium. Nam: Quidem
homo risibilis non est falsa est, cuius falsitati sese aemulam praestat
quae proponit: Quidam non homo non risibile non est quasi qui homo
non sit possit esse risibilis. Ita igitur quidem in affirmationibus
uniuersalibus et particularibus negatiuis ueritas falsitasque et simul
aliquoties inuenitur, et inter utrasque diuiditur. Negationes uero uniuersales
et particulares affirmationes non simili respondent modo. Sed negationes quidem
uniuersales, unam uerum dicere, alteram falsam, simul utrasque falsas esse
possibile est. Simul autem ueras nunquam esse contingit. Nam si id quod adesse
subiecto non potest, praedicetur, ut lapis homini, unam ueram faciunt, alteram
falsam, ut est: Nullus homo lapis est uera est; falsa est quae
proponit: Nullus non homo non lapis est omnia quippe animalia
praeter hominem ita non sunt lapides, sicut ab hominum natura seiuncta
sunt. Quidquid uero aliud de subiecto praedicetur, neutri constare ueritas
potest, ut si quis proponat: Nullus homo rationalis est falsum dixerit;
aliusque respondeat: Nullus non homo non rationalis est hanc quoque
conuincit ratio mentiri, equus quippe non homo est, nec eum quis dixerit
rationis esse participem; ut autem simul uerae sint, nullus poterit terminus
approbare. Particulares autem affirmatiuae in differentiam ueritatis
falsitatisque discedunt, quoties aliquid tale de subiecto dicitur, quod nunquam
possit adesse subiecto, ut lapis: nam si quis enuntiet: Quidam homo lapis
est falsa propositio est; at si quis respondeat: Quidam non homo non
lapis est tenet contrariam ueritatem, equus quippe non homo est, nec
lapis esse dicetur. Quidquid uero aliud de subiecto praedicabitur, est eas in ueritatis
significationem conuenire, ut: Quidam homo rationalis est uera est, Quidam
non homo non rationalis est huic quoque ueritas constat, equus quippe non
homo est, nec ratione subsistit; ut uero simul falsae sint, nullis reperietur
exemplis. Ad hunc igitur modum ei de caeteris quae uel subiectum uel
praedicatum retinent infinitum, ad ueritatis falsitatisque consensum enuntiationum
proprietas consideranda est, de quibus modo breuiter quid eueniat tetigisse
sufficiat, singula uero lectoris exploranda diligentiae, et per conuenientes
terminos rimanda permittimus. Disponantur igitur propositiones quae ex utrisque
simplicibus terminis constant, easque quarum subiectum tantum abnuatur ex aduerse
parte respiciant. SIMPLICES EX SUBIECTIS FINITIS Omnis homo
rationalis est. Omnis non homo rationalis est. Nullus homo rationalis
est. Nullus non homo rationalis est. Quidam homo rationalis est. Quidam
non homo rationalis est. Quidam homo rationalis non est. Quidam non homo
rationalis non est. Omnis homo risibilis est. Omnis non homo
risibilis est. Nullus homo risibilis est. Nullus non homo risibilis est.
Quidam homo risibilis est.Quidam non homo risibilis est. Quidam homo risibilis
non est. Quidam non homo risibilis non est. Omnis homo iustus
est. Omnis non homo iustus est. Nullus homo iustus est. Nullus non
homo iustus est. Quidam homo iustus est. Quidam non homo iustus est. Quidam
homo iustus non est. Quidam non homo iustus non est. Omnis homo
grammaticus est. Omnis non homo grammaticus est. Nullus homo grammaticus
est. Nullus non homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam
non homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Quidam non
homo grammaticus non est. Omnis homo lapis est. Omnis non homo
lapis est Nullus homo lapis est. Nullus non homo lapis est. Quidam homo
lapis est. Quidam non homo lapis est. Quidam homo lapis non est. Quidam
non homo lapis non est. In harum igitur affirmationibus quidem
uniuersalibus ueritas et falsitas distribuitur, si quis tale de subiecto
praedicetur quod abesse non possit, siue illud maius sit, ut animal homine,
siue aequale, ut risibile homini. In his enim unam ueram, alteram falsam esae
neoesse est, quidquid uero praeter ea fuerit praedicatum, unam semper ueritas,
alteram semper falsitas non sequetur: ut autem simul uerae sint nequit
ostendi. Particularium uero in affirmationibus quidem, siquidem ea
praedicentur quae ualeant transire subiectum, siue ab eo separari nequeunt, ut
animal ab homine, seu possint, ut iustitia ab homine, loquitur utraque uera
sententia. Quidquid uero praeter ea fuerit praedicatum, unam ueritas, alteram
falsitas tenet; falsae uero simul nequeunt inueniri. Negationes uero
particulares siquidem id praedicent quod a subiecto non possit abscedere, siue
illud maius sit, ut rationale homine, seu aequale, ul risibile homini, uni
constabit ueritas, aItera mentietur. Si quid uero praeter ei fuerit
praedicatum, ueras semper utrasque constat, ut ineas communis falsitasnunquam
possit incidere. Item disponantur in ordinem primum quidem simplices, has e
regione respiciant quae subiecto simplici denegantur praedicato. SIMPLICES EX
INFINITO PRAEDICATO Omnis homo lapis est. Omnis homo non lapis est
Nullus homo lapis est. Nullus homo non lapis est. Quidam homo lapis
est. Quidam homo non lapis est. Quidam homo lapis non est. Quidam
homo non lapis non est. Omnis homo animal est. Omnis homo non
animal est Nullus homo animal est. Nullus homo non animal est. Quidam homo
animal est. Quidam homo non animal est. Quidam homo animal non est. Quidam
homo non animal non est. Omnis homo risibilis est. Omnis non homo
non risibilis est. Nullus homo risibilis est. Nullus non homo non
risibilis est. Quidam homo risibilis est. Quidam non homo non risibilis
est. Quidam homo risibilis non est. Quidam non homo non risibilis non
est. Omnis homo iustus est. Omnis non homo non iustus est. Nullus
homo iustus est. Nullus non homo non iustus est. Quidam homo iustus
est. Quidam non homo non iustus est. Quidam homo iustus non est. Quidam
non homo non iustus non est. Omnis homo grammaticus est. Omnis non
homo non grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Nullus non homo non
grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam non homo non
grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Quidam non homo non
grammaticus non est. Harum igitur affirmationes uniuersales, siquidem
praedicent quod subiecto nequeat conuenire, ut lapis homini, uel a subiecto,
cum sit aequale uel sit maius, non possit abscedere, ut animal uel risibile ab
homine, unam semper necesse est ueritatem. alteram proferre mendacium:
quidquiduero praeterea fuerit praedicatum, utrisque falsitas inuenitur, ut ad
ueritatem conuenire non possint. Negationes uero uniuersales siquidem id de
subiecto praedicent quod subiecto adesse possit et abesse, ita ut excedat, ut
uirtus hominem, uel id quod adesse quidem queat sed non possit adaequare
subiectum, ut grammaticus hominem, utraeque in falsitate communicant. Quidquid
uero aliud fuerit praedicatum, unam ueritas, alteram falsitas consequetur; ut
autem simul uerae sint, nequit ostendi. Particularium uero affirmationes
quidem simul uerae sunt, si id quod uel adesse possit uel abesse praedicetur,
siue illud maius sit ut iustitia homine, seu minus ut grammaticus ab homine. Si
quid uero aliud fuerit praedioatum, ueritas in eas ac falsitas distribuitur,
ita ut nunquam communem consonent falsitatem. Particulares quoque negatiuae in
similibus terminis ueritate concordant. Nam si quod adesse uel abesse potest,
siue illud maius sit ut iustus ab homine, siue minus, ut grammaticus ab homine,
de subiecto praedicetur, ueritas utrisque constabit. In aliis uero cunctis praedicationibus uni ueritas,
alteri falsitas cedit. Nunquam tamen utraeque in prodenda falsitate
consentient. Praeter hanc autem inter se conuenientiam propositionum,
habent aliquid hae proprium quae praedicatum adiecia negatione pronuntiant,
quod caeteris inesse non possit.Affirmationes namque negationibus,
negationesque affirmationibus, quarum uniuersalis est propositio, itemque
particulares affirmationes negationibus, negationes affirmationibus ita
conueniunt, ut nunquam neque in falsitate, neque in ueritate discordent.
Conuenientium autem ordinem seriemque describimus quas si quis in superius
posita respexerit; uidebit angulariter conuersas. Omnis homo rationalis
est. Nullus homo non
rationalis est. Omnis homo non rationalis est. Nullus homo rationalis est
Quidam homo non rationalis est. Quidam homo rationalis non est. Quidam homo
rationalis est. Quidam homo non rationalis non est. Quod idcirco in his tantum
uidetur euenire, quod de eodem subiecto uterque intelligitur ordo oppositionis.
Nam quae dicit: Omnis homo rationalis est de homine rationale
praedicauit; item quae proponit: Omnis homo non rationalis est de
eodem homine rationale seiunxit, ut merito simplices affirmationes negationi
consentiant. At non in aliis intelligitur idem esse subiectum. Nam et illa quae
proponit omnem non hominem esse rationalem, et illa quae enuntiat omnem non
hominem esse non risibilem, de homine non loquantur sed quolibet alio quod
hominis negatione relinquitur. Atque
ideo uelut extraneae atque a semet alienae, nec in ueritate possidet aliquam
nec in falsitate concordiam. Indefinitas autem propositiones, quoniam
particularibus similes esse monstrauimus, adiungendas superioribus non putaui.
Id enim indefinitis necesse est euenire, quod particularibus solet
incurrere. Expeditis igitur his propositionibus quae ex utrisque
communicant terminia atque eodem ordine collocatis, nunc eam propositionum
conuenientiam uel participationem loquimur, quae in utrisque quidem terminis
conuenientia sed ordinis commutatione consistunt, cuius disceptationis hic
finis est, de propositionum conuersione docuisse, quid enim est aliud
propositiones mutato ordine conuenire utrisque terminis, nisi propositiones
conuerti? Conuerti autem uel sibi uel aliis propositiones dicuntur, quoties,
mutato ordine terminorum, id est quod subiectum fuerat praedicato et quod
praedicabatur ante subiecto, ueritatem simul obtinent uel falsitatem. De quibus plenissime hic
disputandi sumemus exordium. Quatuor propositiones esse praediximus, quae
habeant differentias quantitatum et utrisque terminis absque ordinis
permutatione participant. Hae uero sunt affirmatio uniuersalis, negatio
uniuersalis, affirmatio particularis, negatio particularis. Harum igitur
particularis affirmatio particulariter quidem sibi ipsa conuertitur, uniuersali
autem affirmationi per accidens, et rursus uniuersalis negatio, loco principe
sui recipit conuersionem, ad particularem uero negationem per accidens conuerti
potest. Affirmationis uero uniuersalis ad se
ipsam perpetua non potest esse conuersio, ad particularem uero affirmationem
per accidens potest. Nec uero negationis particularis ad se ipsam principaliter
stabilis ac firma conuersio est sed negationi uniuersali secundo loco atque
accidentaliter. Quae omnia facilius declarantur exemplis. Affirmatio enim
particularis, ut ea quae proponit: Quidam homo albus est facile sibi
ipsa conuertitur, si dicamus, quoddam album homo est, atque in utrisque simul
ueritas constat. At si quis proponat
quendam hominem esse lapidem, eamque conuertat dicens quemdam lapidem esse
hominem, mansit in utrisque mendacium. Hoc igitur modo affirmatio particularis
sui recipit conuersionem. Item negatio uniuersalis conuerti potest, ut si
quis enuntiet nullum hominem esse lapidem, eamdemque conuersis terminis dicat
nullum lapidem esse hominem, simul ueritatem tuentur. At si quis dicat nullum
hominem esse animal, atque eamdem sub terminorum conuersione proponat dicens
nullum animal esse hominem; neutra suam perdidit falsitatem. Hoc igitur modo
uniuersalis quoque negatio sibi ipsa conuertitur, uniuersalis uero affirmatio
non tenet perpetuam conuersionem: quamuis enim quoties de speciebus propria
praedicentur conuerti uniuersales affirmationes queant, ut si quis dicat: Omnis
homo risibilis est poterit terminorum ordinem permutare, omne risibile
esse hominem, tamen non est haec aequalis atque in omnibus terminis fida
conuersio. Quid enim cum quis ita proponit: Omnis homo animal est
nunquid conuertere uere potest, ut omne animal hominem esse pronuntiet? Quare cum aliquoties uniuersalis affirmatio conuersa
propriam non teneat ueritatem, dicitur conuersionis naturam non posse
suscipere. Negatio quoque particularis interdum uidetur posse conuerti,
ueluti si quis enuntiet quemdam hominem lapidem non esse, uerum loquetur, cum
dixerit quemdam lapidem hominem non esse; sed est instabilis et incerta
conuersio: nam cum quidam homo grammaticus non sit, falsum est dicere quemdam
grammaticum hominem non esse. Ita igitur haec quoque conuersio protinus a sua
ueritate deficit. Superius igitur propositarum quatuor enuntiationem duae
quidem oppositae, id est particularis affirmatio et uniuersalis negatio,
conuersionem sui firmam perpetuamque suscipiunt; duae uero oppositae, id est
affirmatio uniuersalis et negatio particularis, conuersionis non tenent
firmitatem sed quia uniuersalis affirmatio, quae in sui conuersione uidetur
instabilis, si uera est, particularem quoque affirmationem ueram esse necesse
est. Si autem particularis affirmatio conuersa non amittit propriam ueritatem,
uniuersalis quoque affirmatio conuersa particulari affirmationi eamdem
ueritatem sonabit, uelut his exemplis probabitur. Si quis enim proponat omnem
hominem esse animal, uerum dixerit, huius subalterna particularis affirmatio
quemdam hominem esse animal, ea quoque uera est, quoniam uniuersalis
affirmationis ueritas antecessit. Sed eamdem conuerti sibi uerissime potest,
dicitur enim quoddam animal esse hominem. Quocirca affirmatio uniuersalis quae
proponit omnem hominem esse animal, et conuersa particularis affirmatio quae
pronuntiat quoddam animal esse hominem, utraeque simul a ueritatis
significatione non deficiunt. Ita
igitur uniuersalis affirmatio, quae sui conuersionem perpetuam ferre non
poterat, per accidens particulari affirmationi conuersa est. Per accidens autem
idem quoniam particularis affirmatio principe sibi ipsa loco conuertitur,
conuersae autem particulari affirmationi uniuersalis affirmatio eamdem retinet
in ueritate sententiam. Eadem ideo est etiam uniuersalis negationis, quae
quoniam ipsa principaliter conuerti potest, conuersaeque negationi uniuersali
illa quae subalterna est eamdem. ueritatis refert sententiam.
Particularis negatio conuersa ad ueritatis signiticationem poterit conuenire,
ut si quis nullum hominem esse lapidem confiirmet, et huius conuersio est,
nullum lapidem esse bominem, quae cum uera praecedat, subalternae particularis
negatiuae perficit ueritatem: ea uero est, quidam lapis homo non est, quae
comparata uniuersali negationi quae dicit nullum hominem esse lapidem, quamuis
terminis discrepans, tamen similis ueritate proponitur. Igitur particularis
negatio, quae sibi ipsi conuerti non poterit, uniuersali negationi per accidens
conuerti potest. Per accidens autem idcirco quoniam uniuersalis negatio in se
ipsam priore loco conuerti potest. Per conuersionem autem sui cum particulari
negatione similem ueritatis uidetur obtinere sententiam. Itaque concludendum
est particularem quoque affirmationem uniuersalemque negationem conuersionem
sui firmam ac stabilem custodire. Affirmationem autem uniuersalem
particularemque negationem in conuertendo firmas esse non posse sed hanc
affirmationi particulari, illam uniuersali negationi per accidens, posse
conuerti. Restat nunc de ea propositionum conuenientia uel participatione
disserere, in qua utrinque terminorum ordine permutato, uni uel utrique eorum
negatiuum copulatur aduerbium. Sed quanquam huiusmodi participationis
plures esse differentias nouerimus, ad instructionem tamen Categoricorum
Syllogismorum de hac tantum proposuisse sufficiat, quarum quidem propositionum
pars ex simplicibus nominibus constat, pars uero ex infinitis. Nam propositio uniuersalis, quae
est: Omnis homo animal est ex utrisque nominibus finitis constat.
Namque et homo et animal finita nomina esse manifestum est. Ea uero affirmatio quae proponit omne non animal non
hominem esse infinitorum terminorum positione coniuncta est. Non animal enim et
non homo nomina esse infinita, in nominis definitione praediximus, quae quidem
sese ad ueritatis falsitatisue rationem sic habent, ut enim negationibus
adiunctis infinita nomina simplicibus opponuntur, ita etiam conuersio
propositionum econtrario contingit quam paulo ante in simplicibus hababatur. Atque
in his enuntiationibus conuerti termini per appositionem dicuntur, unusque enim
terminorum negatione praeposita terminis simpliciter pronuntiatis uidetur
oppositus. Huius uero participationis est triplex modus: aut enim
praedicato tantum termino, negatio iungitur, aut subiecto, aut utrique termini
denegantur. Primum igitur
supposita descriptione pandantur exempla. Post autem quemadmodum se habent ad
ueritatis falsitatisue consensum consequentis ordine dispPombaur. Ac
primum quidem de hac disserimus cuius subiectum praedicatumque negatur. Post
uero cuius subiectum solum, postremo cuius qui praedicatur terminus cum
negatione profertur. Atque earum quidem naturam atque ordinem ex simplicibus
informabimus. Simplices autem, in quantitatum differentiis constitutas, quatuor
esse monstrauimus. Sit igitur prima quidem affirmatio uniuersalis, quae
proponat omnem hominem esse animal; aduersum hanc collocetur affirmatio
uniuersalis, quae non solum conuersis terminis enuntietur uerum in uno quoque
termino negatiuum aduerbium habeat adiunctum hoc modo: Omne non animal non
homo est. Rursus proponatur uniuersalis negatio, ea quae est: Nullus
homo animal est huic aduersam teneat locum uniuersalis negatio terminis
cum negatione conuersis, id: Nullum non animal non homo est. Item sit
particularis affirmatio simplex: Quidam homo animal est huic
terminus atque ex aduerso referatur particularis affirmatio, quae, commutatis
in ordinem terminis, negationes utrisque gestet oppositas, ut est: Quoddam non
animal non homo est. Item sit particularis simplex negatio quae proponat
quemdam hominem animal non esse; hanc ex aduerso respiciat particularis
negatio, quae, permutatis ad ordinem terminis, aduerbium negationis adiecerit,
ut est: Quoddam non animal non homo non est. SIMPLICES CONVERSAE
UTRISQUE INFINITIS Omnis homo animal est. Omne non animal non homo
est Nullus homo animal est. Nullum non animal non homo est. Quidam homo
animal est. Quoddam non animal non homo est. Quidam homo animal non
est. Quoddam animal non homo non est. In illis enim affirmatio
uniuersalis particularisque negatio conuersionem stabilem non tenebant.
Affirmatio autem particularis atque uniuersalis negatio conuersae certissime
tuebantur uel in ueritate, uel in falsitate consensum. Hic omne diuersum est.
Uniuersalis namque affirmatio et particularis negatio per oppositionem sibi
ipsa conuertitur, uniuersalis autem negationis et particularis affirmationis
non est ad ueritatis falsitatisue consensum fide conuersio. Ac primum de
uniuersali affirmatio tractemus, quae cum in simplicibus uera sit, ueritatem
quoque per oppositionem conuerse custodit, ut ea qua dicit omnem hominem esse
animal, uera est, atque illi per oppositionem conuertitur, id est: Omne
non animal non homo est eam quoque ueram esse necesse est. Propositionis
autem huius ista sententia est, quoniam non est homo, quidquid animal non est,
quod uerum esse nullus ignorat. Item si sit falsa uniuersalis affirmatio
in simplicibus terminis constituta, falsa quoque eius per oppositionem
probabitur esse conuersio: nam cum dicimus: Omnis lapis animal est
falsa est, atque illi per oppositionem conuertitur, id est: Ommne non
animal non lapis est eam quoque fals&m esse necesse est. Id enim ex
tali enuntiatione sentitur, quoniam quidquid animal non fuerit, id lapis non
est, quod apertissime falsum est, cum lapis ipse animal non sit: quod si
uniuersalis affirmatio terminorum oppositionem conuersa sibimet in ueritate
conuenit et in falsitate, non est dubium quin uniuersalis simplex affirmatio
stabili per oppositionem conuersione monstretur. Idem de simplici etiam
particulari negatione dicemus. Nam cum haec falsa est, ut ea quae dicit: Quidam
homo animal non est illa quoque falsitatem tenebit, quae huic terminorum
oppositione conuertitur, ut ea quae proponit: Quoddam non animal non homo
non est. Id enim ex bac enuntiatione colligitur, quod res quae non sit
animal, sit homo. Etenim hoc esse hominem, quod non esse non hominem. At si
uera sit negatio particularis ex simplicibus terminis iuncta, ut est: Quidam
lapis animal non est non deerit ueritas cum terminorum oppositione
conuersae quae proponit quoddam non animal non lapidem non esse. Id enim
conuersio ita significat, quod res quaedam quae animal non sit lapis sit, hoc
est enim esse lapidem quod non esse non lapidem; quod si particularis simplex
negatio per oppositiones propriae conuersioni et in ueritatis et in falsitatis
significatione concordat, non est dubium particularem simplicem negationem
certo sibi ac stabili modo per oppositionem terminorum posse conuerti. In negatione uero uniuersali non est perpetua neque
fida conuersio. Quod quidem fallere poterit, si quis ad solam respiciat
conuenienliam falsitatis. Nam cum sit falsa simplex uniuersalis negatio quae
proponit nullum hominem esse animal, falsa est quae ei per oppositionem
conuertitur, ut est: Nullum non animal non homo est. Id enim ex haec
propositione monstratur, quoniam omne quod animal non est, id homo est, hominem
esse significat, quidquid animal non sit, quae proponit, nullum esse non
hominem, qui animal non sit. Sed hic in falsitate consensus ad ueritatem usque
non peruenit. Age enim sit uera
simplex uniuersalis negatio: Nullus homo lapis est non uera potest
esse: Nullus non lapis non homo est. Id namque designat ista
conuersio, quoniam quidquid lapis non fuerit, id homo est; hominem namque esse
designat quod lapis non sit, qui pronuntiat nullum esse non hominem quod lapis
non est, quod apertissime falsum est; quamuis enim multa proferam quaecum
lapides non sint, tamen ab hominum natura seiuncta sunt, ut equus, arbor atque
alia plurima. Si igitur negatio uniuersalis per oppositionem propriae
conuersioni in falsitate quidem conuenit, nec tamen in ueritate consentit,
recte pronuntiatur conuersionem perpetuam atque aequabilem non habere.
Eadem quoque ratio est in affirmatione simplici particulari. Nam in hoc quoque
saepe error deprehenditur, ut certae propositionum conuersiones putentur, si
quis non ad falsitatis quoque sed ad solam conuenientiam ueritatis aspiciat.
Nam cum affirmatio simplex particularis uera sit, ut est: Quidam homo
animal est si huius termini cum oppositione conuertantur, fiatque
propositio: Quoddam non animal non homo est a ueritate non
discrepat. Quid enim aliud enuntiatio ista designet quam esse rem aliquam quae
cum animal non sit, ne homo quidem sit, ut lapis simul et animalis et hominis
natura deficiat. Sed hic in ueritate consensus ad falsitatem usque non tendit.
Quid enim si sit falsa simplex affirmatio particularis, ut est: Quidam
homo lapis est non erit eius per oppositionem falsa conuersio: Quidam non
lapis non homo est? Atqui haec firma ueritate consistit, id enim ex hac
propositione datur intelligi quod sit quidam quod cum lapis non sit, ne homo
quidem sit, ut equus atque arbor, quae neque hominis, neque lapidis definitione
clauduntur. Quod si particularis affirmatio, dum per oppositionem conuertitur,
in ueritate quidem tenet secum ipsam concordiam, in falsitate autem sibimet
ipsa dissentit, rectum est pronuntiare quod termini negatione coniuncta
conuersionem firmam stabilemque non teneant. Quare cum in simplicibus, ac
praeter oppositionem conuersionibus, uniuersalis quidem negatio particulurisque
affirmatio pernetua fidaque terminorum permutatione uertantur, affirmamatio
uero uniuersalis particularisque negatio minime, dum per terminorum oppositionem
simplex propositio sibi ipsa conuertitur, omnia, ut dictum est, aduersa ratione
contingunt, uniuersalia namque affirmatio et particularis negatio firmam
negatarum partium retinent conuersionem. Uniuersalis
autem negatio in falsitate quidem recte sibi ipsa conuertitur. In ueritate
autem sibi ipsa discordat. Particularis autem affirmatio in ueritate quidem
sibi conuenit sed in falsitate dissentit. Similis autem contemplatio est
in his quae, conuerso ordine terminorum, praedicato tantum uel subiecto sibi
copulant negationem: in quibus, ut in superioribus quoque fecimus,
propositionum tantum ordinem describemus, et quid eueniat sub breuilate
monstrabimus, perquirenda atque examinanda singula lectoris diligentiae
derelinquentes. Descriptis ergo simplicibus ex aduersa parte, quae, conuerso
ordine praedicatum cum negatione pronuntiant, conferantur. SIMPLICES CONVERSAE
DE PRAEDICATO INFINITO: Omnis homo animal est. Omne animal non homo est. Nullus
homo animal est. Nullum animal non homo est. Quidam homo animal est. Quoddam
animal non homo est. Quidam homo animal non est. Quoddam animal non homo
non est. Omnis homo iustus est. Omnis iustus non homo est. Nullus
homo iustus est. Nullus iustus non homo est. Quidam homo iustus est.
Quidam iustus non homo est. Quidam homo iustus non est. Quidam iustus non
homo non est. Omnis homo grammaticus est. Omnis grammaticus non homo est.
Nullus homo grammaticus est. Nullus grammaticus non homo est. Quidam homo
grammaticus est. Quidam grammaticus non homo est. Quidam homo grammaticus
non est. Quidam grammaticus non homo non est. Omnis homo lapis
est. Omnis lapis non homo est Nullus homo lapis est. Nullus lapis non
homo est. Quidam homo lapis est. Quidam lapis non homo est. Quidam homo
lapis non est. Quidam lapis non homo non est. Omnis homo risibilis
est. Omne risibile non homo est. Nullus homo risibilis est. Nullum
risibile non homo est. Quidam homo risibilis est. Quoddam risibile non
homo est. Quidam homo risibilis non est. Quoddam risibile non homo
non est. Harum igitur in affirmationibus quidem uniuersalibus si ea de
subiecto praedicentur quae et adesse et abesse contingent, siue illud subiecto
maius sit ut iustitia homine, siue minus ut grammaticus homine, uel si ea quae
omnino adesse non possum ut lapis homini, simul semper falsas esse necesse est.
Si quid uero praeter haec fuerit praedicatum, unam ueram, falsam alteram esse
proueniet, nunquam uero utrique ueritas consonabit. In negationibus uero
uniuersalibus siquidem ea de subiecto praedicentur quae a subiecto ualeant
segregari, siue illa maiora sint ut iustitia homine, siue minora ut eodem
homine grammaticus, utrisque aderit falsa sententia. Quidquid uero
reliquorum fuerit praedicatum uni uerum, alteri faciet adesse mendacium.
Nunquam uero in his concors ueritas inuenitur. In particularibus uero
affirmationibus siquidem ea praedicentur, quae [792A] cum separari possint, tum
uel maiora sunt ut iustus homine, uel minora ut grammaticus homine, communis
affirmationes ueritates obtinebit. Alia uero quaelibet praedicatio unam ueram,
alteram semper faciet esse mendacem sed nunquam communiter mentientur. In
negationibus uero particularibus hic modus est, ut siue ea quae adesse non
rossunt, ut lapis homini, siue quae possum ac poterunt segregari, cum tamen
eorum aliud maius sit, ut iustitia homine, aiitld minus, ut grammaticus homine,
praedicentur, ueritas utrisque constabit. Quidquid uero absque hic
praedicabitur, ueritatem uni, alteri diuides falsitatem, simul tamen falsas esse
non euenit. Item descriptio supponatur quae priore parte simplicibus
collocatis, eas quae conuerso ordine subiectum cum negatione proponunt contraria
fronte constituat. SIMPLICES CONVERSAE DE SUBIECTO INFINITO: Omnis
homo animal est. Omne non animal homo est. Nullus homo animal est. Nullum
non animal homo est. Quidam homo animal est. Quoddam non animal homo est.
Quidam homo animal non est. Quoddam non animal homo non est. Omnis
homo risibilis est. Omne non risibile homo est. Nullus homo risibilis est. Nullum
non risibile homo est. Quidam homo risibilis est. Quoddam non risibile
homo est. Quidam homo risibilis non est. Quoddam non risibile homo non est.
Omnis homo lapis est. Omnis non lapis homo est. Nullus homo lapis
est. Nullus non lapis homo est. Quidam homo lapis est. Quidam non
lapis homo est. Quidam homo lapis non est. Quidam non lapis homo non
est. Omnis homo iustus est. Omnis non iustus homo est. Nullus homo
iustus est. Nullus non iustus homo est. Quidam homo iustus est.
Quidam non iustus homo est. Quidam homo iustus non est. Quidam non iustus
homo non est. Omnis homo grammaticus est. Omnis non grammaticus homo
est. Nullus homo grammaticus est. Nullus non grammaticus homo est. Quidam
homo grammaticus est. Quidam non grammaticus homo est. Quidam homo
grammaticus non est. Quidam non grammaticus homo non est. Superius igitur
descriptarum enuntiationum affirmationes quidem uniuersales, siue de subiecto
praedicentur quae ab eo nunquam ualeant amoueri, siue illud maius sit, ut
animal homine, seu aequale ut risibile homini, seu tale quod subiecto nullo
modo possit obtingere ut lapis homini, uni ueritatem dispartient, alteri
falsitatem. At si quod absque his praedicabitur, utrasque falsitas obtinebit,
communi autem propositionum ueritati locus esse non poterit. At in
negationibus quidem uniuersalia et maiora praedicentur, seu ea quae relinquere
subiectum nequeant ut animal hominem, seu quae possint ut iustitia hominem,
utrisque falsitas inhaeredit. Aliae quaelibet praedicamenta unam ueram faciunt,
alteram falsam, ita ut communis utraeque ueritatis non possint esse participes.At
in particularibus affirmationibus quidem, siquidem maiora de subiecto
praedicentur, quae uel nunquam subiecti coniunctione diicedant ut animal
homine, uel etiam segregentur ut iustitia ab homine, respondebit utraque ueritatem;
caeterae uero praedicationes ueritatem propositionibus falsitatemue distribuunt
in commune participantibus falsitatem. Particulares uero negationes, siquidem
ea praedicent quae possint a subiecto separari, siue illud maius sit ut
iustitia homine, seu minus ut grammaticus homine, ueras utrasque esse recesse
est. Si quid uero extra praedicabitur, uni oportet uerum, alteri adesse
mendacium, ut simul falsae nequeant inueniri. Atque haec quidem de his
propositionibus quae cum determinatione proferuntur dicta sunt. Quae uero
indefinitae sunt, quoniam particularium proprietatibus adaequantur, eadem omnia
comparatae uniuersalibus obtinebunt quae in superiore descriptione
particularium propositionum ordo seruauit. Restarent subiectorum
singularium propositiones, de quibus, quoniam et longum est dicere, et nihil ad
operis propositi affert utilitatem, et sibi ipse exemplo earum quas superius
proposuimus easdem lector inueniet, praetereundum uidetur. Multa Graeci ueteres
posteris suis in consultissimis reliquere tractatibus, in quibus priusquam ad
res densa caligantes obscuritate uenirent, quasi quadam intelligentia
luctatione praeludunt: hinc per introductionem est facilior discibiliorque
doctrina, hinc per ea quae illi *prolegomena* uocant, nos praedicta uel
praedicenda possumus dicere, ad intelligentiam promptior uia munitur. Hanc
igitur prouidentiam non exosus, statui ego quoque in res obscurissimas aliquem
quodammodo pontem ponere, mediocriter quidque delibans ita ut si quid breuius
dictum sit, id nos dilatione ad intelligentiam porrigamus; si quid suo more
Aristoteles nominum uerborumque mutatione turbauit, nos intelligentiae
seruientes ad consuetum uocabulum reducamus; si quid uero ut ad doctos scribens
summa tantum tangens designatione monstrauit, nos id introductionis modo aliqua
in eas res tractatione disposita perquiramus. Sed si qui ad hoc opus
legendum accenserint, ab his petitum sit ne in his quae nunquam attigerint
statim audeant iudicare; neue si quid in puerilibus disciplinis acceperint, id
sacrosanctum iudicent, quandoquidem res teneris auribus accommodatas saepe
philosophiae seuerior tractatus eliminat. Si quid uero in his non uidebitur, ne
statim obstrepant sed, ratione consulta, quid ipsi opinentur, quidue, nos
ponimus, ueriore mentis acumine et subtiliore pertractata ratione diiudicent.
Et hi quidem sic. Nos enim, ut arbitror, suffecimus eos commentarios, de quibus
haec nos protulimus, degustent blando fortasse sapore subtilitatis eliciti,
quamuis infrenis et indomiti creatores sint, tamen ueterum uirorum
inexpugnabilibus auctoritatibus acquiescent; si quis uero Graecae orationis
expers est, in his, uel si qua aliorum sunt similia, desudabit. Itaque haec
huius prooemii lex erit, ut forum nostrum nemo non intellecturus, et ob id
culpaturus inspiciat. Sed ne prooemiis nihil afferentibus tempus teratur,
inchoandum nobis est illo prius depulso periculo, ne a quoquam sterilis
culpetur oratio. Non enim eloquentiae compositiones sed planitiem consectamur:
qua in re si hoc efficimus, quamlibet incompte loquentes, intentio quoque
nostra nobis perfecta est. Sed quoniam syllogismorum structura nobis est
hoc opere explicanda, syllogismis autem prior est propositio, de
propositionibus hoc libello tractatus habebitur. Et quoniam propositionis
partes sunt nomen et uerbum, pars autem ab eo cuius pars est prior est, de
nomine, et uerbo, quae prima sunt, disputatio prima ponatur. Nomen est uox
designatiua ad placitum sine tempore, cuius nulla pars extra designatiua
est. VOX autem dictum est, quia uox nominum genus est. Omnis autem
definitio a genere trahitur, ut si definias hominem, animal dicis, id est
genus; post uero rationale, id est differentia. DESIGNATIVA uero dicta
est, quia sunt uoces quaedam quae nihil significant, ut sunt syllabis. NOMEN
uero, designat id cuius est nomen. AD PLACITUM uero, quia nullum nomen
aliquid per se significat sed ad ponentis placitum. Illud enim unaquaeque res
dicitur quod ei placuit qui primus rei nomen illud impressit. Sunt enim uoces
naturaliter significantes, ut canum latratus iras canum significat, et alia
eius quaedam uox blandimenta; sed non sunt nomina non sunt ad placitum significantes
sed natura. SINE TEMPORE uero, quod uerba quidem uoces sunt designatiuae
et secundum placitum sed distant, quod nomina sine tempore sunt, uerba cum
tempore. CUIUS NULLA PARS EXTRA DESIGNATIVA EST: nomen ab oratione
disiungit, quod oratio et ipsa uox est, et desiguatiua, et secundum placitum,
aliquoties sine tempore est sed orationis partes significant, nominum uero
minime. In Ciceronis enim nomine nulla extra pars designatiua est, neque 'ci'
neque 'ce' neque 'ro'. Neque si ex duobus integris nomina sint. Quod enim in
uno consignificat, id extra non significat. In nomine enim 'magister',
'magis' et 'ter' consignificauit, quia est magister. Sublatum uero 'ter'
et 'magis' non erit alicuius significatio, nisi tibi hoc alii nomen dare
placuerit. Omnia enim nomina non naturaliter sunt, sed ad placitum ponuntur.
Sed de hoc in commentario libri *Peri hermeneias* Aristotelis dictum est et
maior eius rei tractatus est, quam ut nunc queat expediri. Reuertamur
igitur ad nomen. Sed quoniam sunt quaedam uoces quae et designatiuae sunt, et
secundum placitum et sine tempore, quarum dubia sit natura, ut est 'non-homo',
hoc enim significat quiddam et secundum placitum, impositum est enim sed dubium
est cui subdi possit, nomini enim non potest, omne enim nomen significat
aliquid definitum, 'non-homo' autem quod definitum est perimit, oratio uero
dici non potest, omnis enim oratio ex nominibus et uerbis constat, 'non-homo'
autem, neque ex nominibus constat neque ex uerbis sed multo magis esse non
potest uerbum, omne enim uerbum cum tempore est, 'non-homo' uero sine tempore
est: quid sit ergo ita uidendum est: et quoniam 'non-homo' uox significat
quiddam, quid autem significet in homine ipso non continetur (potest enim
'non-homo' et equus esse et lapis et domus, et quidquid homo non fuerit,
quoniam ea qui re significare potest infinita sunt, infinitum nomen uocatur);
et quoniam sunt quaedam uoces et designatiuae et ad placitum, et definitae, et
quarum partes extra nihil significant, ut sunt casus nominum, ut 'Ciceronis' et
'Cicerone' et caetera, haec nomina non erunt. Omne enim nomen iunctum cum est
uerbo, aut uerum aut falsum demonstrat. Ut si dicas: Dies est hoc
uero aut uerum aut falsum est. Si uero casum iungas, neque uerum neque falsum
efficis. Si enim dicas: Diei est nihil quod sit aut non sit
demonstrasti. Itaque nihil ex hoc neque uerum neque falsum efficies. Et merito
dictum uidetur. Quod enim primo uocabulum nomina rebus imponentes dixerunt, id
solum numen uocabitur merito. Qui enim primus circo circum nomen imposuit, ita
dixisse uidetur: Dicutur hoc circus! Atque ideo primus hic casus
nominatiuus uocatur, quod nomen sit. Aliis uero nominibus non nominis caeteros
casus appellauere. Ergo a capite reuoluendum est, uocem dictum quod uox
nominum genus sit; designatiuam uero, quod sunt quaedam uoces quae nihil
designant, ut ad his uocibus separetur quae nihil significant; ad placitum, ut
ab his uocibus separetur quae naturaliter significant, ut sunt pecudum. Sine tempore
uero dictum est, ad diuisionem uerbi quod cum tempore est; cuius nullapars
extra significat, ut diuideretur ab oratione, cuius partes nomina sunt et
uerba, quae significant; finita uero, ut ab infinitis separetur; recta, ut a
casibus distingueretur. Et in uerbo eadem omnia fere conueniunt. Est
enim uerbum uox significatiua ad placitum cum tempore, cuius nulla pars
extra significatiua est. Et quia est quaedam uox significatiua et ad
placitum cum tempore, cuius pars nihil significat, ut 'non albet' (Albet enim,
quod cum non iunctum consignificat, solum non significat), et quia nihil
definitum monstrat (quod enim non albet, potest et rubere, potest et
nigrescere, potest et pallere, et quidquid non albet), ideo "infinitum
uerbum" uocatum est. 'Faciebat' autem et 'facturus', ut superius in
nomine, non uerba sed casus uerborum sunt. Repetendum est igitur ab
initio uerbum esse uocem dictum, a genere; significatiuam, ut a non
significatiuis uocibus diuidatur; ad placitum, ut ab illis quae natura sunt
significatiuae uocibus separetur: cum tempore, ut a nomine diuideretur;
praesens aliquid significare, ut a uerbi casibus disiungeretur; finita, ut ab
infinitis disterminaretur. Restat ergo nunc quid sit oratio dicere. Haec
enim ex nomine et uerbo componi uidetur: sed prius utrum nomen et uerbum solae
partes orationis sint consideremus, an etiam aliae sex, ut grammaticorum opinio
fert, an aliquae ex his in uerbi et nominis iura uertantur; quod nisi prius
constitutum sit, tota propositionum ac deinceps ea ipsa quae ex propositionibus
componitur syllogismorum ratio titubabit. Nam si ex quo sint genere termini nesciatur, totum
ignorabitur. Nomen et uerbum, duae solae partes sunt putandae, caeterae enim
non partes sed orationis supplementa sunt: ut enim quadrigarum frena uel lora
non partes sed quaedam quodammodo ligaturae sunt et, ut dictum est, supplementa
non etiam partes, sic coniunctiones et praepositiones et alia huiusmodi non
partes orationis sunt sed quaedam colligamenta. Participium uero quod uocatur,
uerbi loco ponetur, quoniam temporis demonstratiuum est. Aduerbium uero nomen
est, cuiusdam enim definitae significationis est sine tempore, quod si per
casus non flectitur, nihil impedit. Non enim est proprium nominis flecti per
casus. Sunt enim quaedam nomina quae flecti non possunt, quae a grammaticis
*monoptata* nominantur -- sed hoc grammaticae magis quam huius considerationis
est. Oratio est uox
designatiua ad placitum, cuius partes aliquid extra significant, ut
dictio, non ut affirmatio. Et est orationi commune cum nomine et uerbo
quod VOX est, et DESIGNATIVA, et AD PLACITUM. Cuius enim partes ad placitum
sunt, ea quoque ipsa ad placitum est; orationis autem partes sunt nomen et
uerbum; sed haec ad placitum; oratio igitur ad placitum est. Termini uero orationis
a dialecticis nominantur nomina et uerba. Termini uero dicti sunt, quod usque
ad uerbum et nomen resolutio partium orationis fiat, ne quis orationem usque ad
syllabas nominum uel uerborum tentet resoluere, quae iam designatiuae non
sunt. Distat autem a nomine uel uerbo oratio quod illis partes extra
significant, uerbi et nominis partes nihil extra designant. Est autem dictio
unius simplex uocabuli nuncupatio, uel simplex affirmatio. Atque ideo dictum
est orationis partes significare ut dictionem id est ut simplicis uocabuli
nuncupationem. In oratione enim: Socrates ambulat utraque extra
significat tantum quantum simplex uocabuli nuncupatio designare queat. Quomodo
autem ut affirmatio simplex non significet in commentario Perihermeneias
explicui. (Quid autem sit affirmatio et negatio paulo post explicabimus.)
Sunt uero species orationis in angustissima diuisione quinque. Interrogatiua,
ut: Putasne anima immortalis est? Imperatiua, ut: Accipe
codicem! Optatiua uel deprecatiua, ut: Faciat Deus. Vocatiua,
ut: Adesto Deus. Enuntiatiua, ut: Socrates ambulat sed in
illis quatuor nulla neque ueritas est, neque falsistas Enuntiatiua uero sola
aut uerum aut falsum continet. Atque hinc propositiones oriuntur.
Enuntiatio autem in duas partes secabitur, in affirmationem et negationem. Affirmatio
est enuntiatio alicuius ad aliquid. Negatio est enuntiatio alicuius ab aliquo.
Et est affirmatio, ut puta: Plato philosophus est. Negatio: Plato
philosophus non est. Affirmatio enim ad Platonem philosophiam enuntiat
aliquam, id est Platonem esse philosopbum. Negatio uero ab aliquo Platone
aliquam pbilosophiam enuntiando tollit, id est enuntiat Platonem non esse
philosophum. Enuntiatiuarum igitur orationum aliae sunt simplices, aliae
non simplices. Simplices sunt ut si dicas: Dies est. Lux est.
Non simplices ut: Si dies est lux est. Affirmationes uero simplices
et negationes, aliae sunt uniuersales, aliae sunt particulares, aliae
indefinitae. Uniuersales sunt quae aut omne affirmant ut: Omnis homo
animal est aut omne negant, ut: Nullus homo animal est Particulares
uero quae aliquem affirmant uel aliquem negant, ut: Aliquis homo animal est.
Aliquis homo animal non est indefinitae uero quae neque uniuersaliter
affirmant aut negant, neque particulariter, ut: Homo animal est. Homo
animal non est Diuiditur autem simplex propositio in duas partes: in
subiectum et praedicatum, ut: Homo animal est 'homo' subiectum est,
'animal' uero de homine praedicatur. Hae autem partes termini nominantur. Quos
definimus sic: Termini sunt partes simplicis propositionis in quibus diuiditur
principaliter propositio. Est enim simplicis propositionis uniuersalis secunda
diuisio, ut sit in propositione: Omnis homo animal est 'omnis homo'
unus terminus, alius uero 'animal est'. Sed hoc secundo loco, illud uero
principaliter. Nam primi termini sunt subiectum et praedicatum. 'Est' enim et
'non est', non magis termini sunt quam affirmationis uel negationis designatiua
sunt, et 'omnis' uel 'nullus' uel 'aliquis' non magis sunt termini quam
definitionum, utrum particulariter an uniuersaliter dictum sit, designatiua
sunt. Diuiditur ergo, ut dictum est, propositio in id quod subiectum est,
et in id quod praedicatur. Dico autem subiectum, ut in: Omnis homo animal
est propositione hominem, id uero quod pradicatur dico animal, et semper
quod praedicatur, aut abundat et superest sub#ecto, aut aequatur. Minus autem
praedicatum a subiecto nunquam reperietur. Sed id quod diximus diuersis
demonstremus exemplis. Subiecto praedicatum abundat quoties genus aliquod de
aliquo praedicatur, ut si dicas: Omnis homo animal est Non enim potes
conuertere, ut dicas: Omne animal homo est quia animal ab homine
plus est et abundat. Aequatur autem praedicatum subiecto quoties proprium
quoddam cuipiam praedicatur, ut: Omnis homo risibile est potes
conuertere: Omne risibile homo est ut autem minus sit id quod
praedicatur, fieri nequit. Dicitur etiam praecedere pracdicatum, sequi quod subiectum
est. Idonior est enim praedicatio constituere propositionem, quam id quod
subiectum est. Simplicium autem propositionum aliae sunt in nullo sibi
participantes ut sunt: Omnis homo animal est et: Virtus bona
est et aliae huiusmodi propositiones, aliae uero quae participant.
Participantium aliae sunt quae in utroque termino participant, aliae quae in
altero, et quae altero termino participant tribus modis, utroque uero
duobus. Ostendamus ergo exemplis quomodo altero tribus modis participant.
Communis enim terminus est, cum in una subiectus sit, in altera praedicatus, ut
est: Omnis homo animal est et: Omne animal animatum. In
priore enim propositione animal praedicatur ad hominem, in posteriore
praedicatur ad animal animatum, et fit animal subiectum. Et est hic primus
modus de eis qua altero termino participant. Secundus uero modus est in
quo in utrisque communis terminus praedicatur, ut si quis dicat: Omnis nix
est candida et: Omnis margarita est candida. Etenim in prima et secunda propositione candida
praedicatur, in prima ad niuem, in secunda ad margaritam. Et est hic secundus modus altero
termino participantium. Tertius uero modus est, quoties in utrisque
propositionibus cornmunis terminus subiectus est, ut si dices: Virtus
bonum est Virtus iustum est In utrisque enim ad iustum et ad bonum
uirtus subiectum est. Sunt igitur participantes alterum terminum his
tribus modis, aut cum in una communis terminus praedicatur, in illa subiectus
est; aut cum in utrisque praedicatur; aut cum in utrisque subiectus est. Earum uero quae ad utrosque participant terminos duo
sunt modi. Aliae enim ad eumdem ordinem, aliae ad ordinis commutationem. Ad
eumdem sunt quae de eodem idem demonstrant, uel affirmatiue uel negatiue, uel
uniuersaliter aliter uel particulariter: Omnis uoluptas bonum est. Nulla uoluptas bonum est
et rursus particulariter: Quaedam uoluptas bonum est. Quaedam uoluptas
bonum non est. Ad ordinis uero commutationem sunt quoties qui in altera
subiectus est terminus, in alia praedicatur ut: Omne bonum iustum
est et: Omne iustum bonum. Nam in priore bonum subiectum est,
iustum praedicatum, in secunda iustum subiectum est, bonum praedicatum. Nunc
ergo quoniam aliae ad eumdem ordinem, aliae ad ordinis commutationem sunt,
prius dicemus de his quae ad eumdem ordinem utroque termino participant. Et
quoniam sunt propositiones, aliae affirmatiuae aliae negatiuae; aliae
uniuersales aliae particulares aliae indefinitae: -- duae sunt ex his quae
qualitate differunt, tres quae quantitate. Et sunt quae qualitate differunt
affirmatiua et negatiua; ad quantitatem quae uero differunt, sunt uniuersalis,
particularis, et indefinita. In affirmatiuis enim et negatiuis quale quid
sit aut non sit ostenditur. In
uniuersali particulari et indefinita de omnium uel nullorum uel nonnullorum
quantitate monstratur. Ex his ergo quinque differentiis, id est uniuersali,
particulari, indefinita, affirmatiua, negatiua, sex coniunctiones fiunt, ita ut
tribus quae ad quantitatem dicuntur duae quae ad qualitatem dicuntur aptentur,
et fit uniuersalis affirmatiua, et uniuersalis negatiua, ut: Omnis homo
iustus est. Nullus homo iustus
est et particularis affirmatiua, et particularis negatiua,
ut: Quidam homo iustus est. Quidam homo iustus non est et indefinita
affirmatiua et negatiua, ut: Homo iustus est. Homo iustus non est
fiunt ergo ex duabus quae sunt ad qualitatem, tribus quae sunt ad quantitatem
iunctis, sex coniunctiones, de quibus indefinitas, affirmatiuas et negatiuas
separemus, et de solis uniuersalibus et particularibus tractatus
habeatur. Subscribantur etiam earum participantium quae ad eumdem ordinem
utroque termino participant, duae uniuersales propositiones, una affirmatiua,
et altera negatiua, et sit affirmatiua uniuersalis: Omnis homo iustus
est et contra ipsam uniuersalis negatiua: Nullus homo iustus est.
Item sub his ponantur particularis affirmatio et particularis negatio, ita ut
sub uniuersali affirmatiua ponatur particularis affirmatiua, et sub uniuersali
negatiua ponatur particularis negatiua, et sit particuiaris affirmatiua: Quidam
homo iustus est et contra ipsam particularis negatiua: Quidam homo iustus
non est quod demonstrat sequens descriptio. In superiori igitur
descriptione uniuersalis affirmatiua et uniuersalis negutiua contrariae sunt,
subcontrariae uero particularis affirmatiua et particularis negatiua,
subalternae uero dicuntur uniuersalis affirmatiua et particularis affirmatiua,
et item uniuersalis negatiua et particularis negatiua. Contraiacentes sunt
angulares, id est uniuersalis affirmatiua et particularis negatiua. Et item
uniuersalis negatiua et particularis affirmatiua, ut: Omnis homo iustus est. Quidam
homo iustus non est. Nullus homo iustus est. Quidam homo iustus est et
sunt ut hoc modo definiri possint. Contrariae sunt quae uniuersaliter eidem
idem haec affirmat, haec negat. Subcontrariae sunt quae particulariter eidem
idem haec affirmat, haec negat. Subalternae sunt quae eidem idem affirmant uel
negant, haec particulariter, illa uniuersaliter. Contraiacentes sunt quando
eidem eamdem rem haec affirmat, haec negat, uel haec negat, haec affirmat, illa
generaliter, haec particulariter, et uocantur contrariae, quis quod affirmatio
uniuersaliter ponit negatio uniuersaliter tollit. Subalternae uero, quoniam
quod illa uniuersaliter ponit, etiam haec particulariter ponit. Subcontrariae
uero dictae sunt, uel quod naturaliter sub ipsis contrariis positae sunt, ut
descriptio docet, uel quod a contrariis diuersae sunt, et ipsis contrariis
quodammodo contrariae. Nam contraria, ut
utraeque simul sint fieri non potest, ut utraeque omnino non sint fieri potest,
contrariam uim obtinebunt subcontrariae. Nam ut utraeque omnino non sint fieri
non potest, ut utraeque simul sint fieri potest, quod in sequentibus melius
explicabitur. Contraiacentes dicuntur, quoniam uniuersalis affirmatio uel
negatio, particularem affirmationem uel negationem angulariter
respiciunt. Cum autem singulae propositiones habeant duas differentias,
unam ad qualitatem, alteram ad quantitatem, ut quae uniuersalis, affirmatiua
est, habeat differentiam ad quantitatem quod uniuersalis est, et aliam ad
qualitatem quod affirmatiua est; eodem modo caeterae propositiones binas
habeant differentias, unam secundum qualitatem, alteram secundum
quantitatem. Subalternae quae sunt, una tantum differentia distant
quantitatis, quod haec particularis, illa uniuersalia est. Nam qualitatis differentiam
nullam retinent. Utraeque enim affirmatiuae sunt. Hae uero aliae, id est
contrariae et subcontrariae ad qualitatem, quod illa affirmatiua, illa negatiua
est, nam ad quantitatem nihil differunt. Utraeque enim contrariae uniuersales,
utraeque subcontrariae particulares sunt, illae autem quae contraiacentes
dicuntur utrisque differentiis differunt. Nam et illa uniuersalis
affirmatio est, haec particularis negatio, et illa uniuersalis negatio, est,
haec particularis affirmatio. Nunc quoniam quae secundum qualitatem uel
secundum quantitatem et quomodo differant dictum est, earum proprietates, qus
secundum uerum falsumque sunt, explicemus. Igitur earum quae subalternae
sunt, si fuerit uera uniuersalis affirmatio uera erit particularis affirmatio.
Si enim: Omnis homo iustus est uera est, uera erit etiam quae
dicit: Aliquis homo iustus est. Nam si omnis homo iustus est, et
quidam. Eodem modo negatiuae subalternae nam si uniuersalis negatiua uera
fuerit, erit etiam uera negatiua particularis, ut si: Nullus homo iustus
est uera fuerit, etiam erit uera: Quidam homo iustus non est.
Nam si nullus homo iustus est, nec quidam. Conuerti autem non potest, nam si
particularis uera fuerit, non necesse erit ueram esse etiam uniuersalem. Ut
si: Quidam homo iustus est uera fuerit, non necesse erit ueram
esse: Omnis homo iustus est. Possunt enim esse non omnes. Et eodem
modo de negatiua. Nam si particularis negatiua uera fuerit, ut est: Quidam
homo non est iustus non necesse erit uniuersalem: Nullus homo iustus
est ueram esse. Potest enim fieri ut quidam iusti sint. Ergo
dicamus in subalternis propositionibes si uniuersales uerae sint, ueras esse
necesse est particulares sed non conuertitur. Nam si particulares uerae fuerint
non necesse est ueras etiam uniuersales esse. Particulares uero ad
uniuersales contrariam conuersionem habent. Nam ut superius si uniuersales
uerae essent, etiam particulares uerae essent; et si particulares uerae essent,
non omnino uere essent etiam uniuersales in particularibas; si particulares
falsae fuerint, falsae erunt etiam uniuersales. Nam si particularis: Quidam
homo iustus est falsa fuerit, uniuersalis etiam: Omnis homo iustus
est falsa erit. Nam si quidam homo iustus est falsa est, uera est nullus
homo iustus est. Si uera est: Nullus homo iustus est falsa
est: Omnis homo iustus est. Falsa igitur particulari, falsa erit
uniuersalis. Item si negatiua particularis falsa fuerit, quae
est: Quidam homo iustus non est falsa erit etiam: Nullus homo
iustus est. Nam si falsum est quia quidam homo iustus non est, uera est
quia omnis homo iustus est. Si uera est haec, falsa est: Nullus homo
iustus est falsa igitur particulari, falsa erit etiam uniuersalis. Sed
non conuertitur, ut si uniuersales falsae sint, falsas necesse sit esse
particulares: nam si uniuersalis: Omnis homo iustus est falsa
fuerit, non necesse est particularem: Quidam homo iustus est falsam
esse. Potest enim fieri ut si omnis homo iustus non fuerit, sit quidam iustus.
Et item si uniuersalis negatiua: Nullus homo iustus est falsa fuerit,
non necesse erit: Quidam homo non est iustus falsam esse. Nam si
falsa est nullus homo iustus est, uerum est esse aliquos iustos, uera est etiam
quae dicit: Quidam homo iustus non est quod sint quidam etiam non
iusti. Repetens igitur a capite dicat quod in subalternis. Si uniuersales
uerae fuerint, uerae erunt etiam particulares. Sed non conuertitur. Item si
particularea falsae fuerint, falsae erunt etiam uniuersales; sed non
conuertitur, contrariae uero simul eese uerae nunquam possunt. Potest autem
fieri ut alias utraeque falsae sint, alias una uera, altera falsa. Utraeque
falsae sunt, ut si quis dicat: Omnis homo grammaticus est falsa est,
nam non omnis; et: Nullus homo grammaticus est falsa est, nam non
nullus; est autem una uera, altera alsa, ut si quis dicat: Omnis homo
bipes est haec affirmatiua uera est; Nullus homo bipes est
haec negatiua falsa est. Et item: Omnis homo quadrupes est haec affirmatiua
falsa est; Nullus homo quadrupes est haec negatiua uera est. Sunt
ergo contrariae aliquoties utraeque falsae, aliquoties inter se uerum falsumque
diuidentes; ut utraeque autem uerae sint fieri nunquam potest, subcontrariae
uero contraria patiuntur. Nam falsae nunquam reperiri queunt. Sed alias uerae
utraeque sunt, ut est: Quidam homo grammaticus est uera est,
et: Quidam homo grammaticus non est etiam haec uera est. Potest enim
alius esse grammaticus et alius non esse. Alias una uera est, altera falsa. Vera
est enim affirmatio: Quidam homo bipes est falsa est autem
negatio: Quidam homo bipes non est. Item falsa est affirmatio: Quidam
homo quadrupes est uera est negatio: Quidam homo quadrupes non
est ut uero utraeque falsae sint fieri nunquam potest. Restat
igitur ut de contreiacentibus dicamus, quae neque falsae simul aliquando esse
possunt neque uerae sed semper una uera est, altera falsa, quod facilius liquet,
si quis sibi quaecumque fingat exempla. Res admonet ut quaedam de
indefinitis propositionibus consideremus. Indefinitae etenim propositiones
aequam uim retinent particularibus propositionibus. Dictum est enim quod si
uniuersales uel affirmatiuae uel negatiuae in subalternis propositionibus
essent uerae, essent quoque uerae particulares. Nunc uero dicimus quod si
uniuersalis propositiones uerae fuerint, uerae erunt etiam indefinitas. Nam si
uera est: Omnis homo bipes est uera est etiam: Quidam homo
bipes est uera erit etiam indefinita quae dicit: Homo bipes est.
Item dictum est quod si particulares falsae essent, falsae essent etiam
uniuersales, nunc uero dicendum est quod si indefinita falsa fuerit, falsa erit
etiam uniuersalis. Nam si falsa est quae dicit: Homo quadrupes est falsa erit etiam
quae dicit: Quidam homo quadrupes est et: Omnis homo quadrupes
est. Atque idem hoc etiam in negatiuis conuenire uidetur. Unde constat
quod omnes indefinitae particularibus propositionibus aequam uim
continent. Rursus dictum est quod subcontrariae, quae particulares
affirmatiuae et negatiuae sunt, simul uerae esse possunt, diuidere etiam uerum
falsumque ualent, simul uero falsae esse non posse. Hoc idem in indefinitis
propositionibus exspectandum est. Nam diuidunt inter se uerum falsumque, ut si
quis dicat: Homo bipes est uera est; Homo bipes non est
falsa est, et item: Homo quadrupes est falsa est; Homo
quadrupes non est uera est; uerae autem simul inueniri possunt, ut si
quis dicat: Homo grammaticus est si quis hoc dicat de Donato, uerum
est. Item: Homo grammaticus non est si quis hoc dicat de Catone,
uerum est, ut simul falsae sint nunquam reperiemus. Hinc quoque ostenditur
indefinitas cum particularibus aequali esse potentia. Amplius quod dictum
est, contraiacentes, id est uniuersalem affirmatiuam et particularem negatiuam,
et item uniuersalem negatiuam et particularem affirmatiuam neque ueras simul
esse neque falsas sed inter se diuidere uerum falsumque, hoc idem euenit in
indefinitis. Nam uniuersalis affirmatiua et indefinita negatiua, uel
uniuersalis negatiua et indefinita affirmatiua, neque uerae simul esse possunt,
neque simul falsae. Diuiduntur autem inter se uerum falsumque: nam si
dixeris: Omnis homo bipes est uera est; et si dicas: Homo bipes
non est falsa est. Item si dixeris: Homo quadrupes est falsa
est, si dixeris, Nullus homo quadrupes est uera est: unde hinc
quoque colligere licet omnes indefinitas potestate et ui aequales esse particularibus. Sunt
etiam quaedam propositiones quae diuidunt quidem et ipsae uerum et falsum,
ut: Deus fulminat. Deus non fulminat. Sed istae tunc diuidunt inter
se uerum et falsum, cum idem tempus, idem subiectum, idem praedicatum sit. Quod
autem dico tale est, si aequiuocum subiectum fuerit, non diuidunt uerum et
falsum. Si quis enim dicat:Cato se Uticae occidit et
respondeatur: Cato se Uticae non occidit utraeque uerae sunt. Nam et
Cato Minor se peremit, et Cato Censorius se Uticae non occidit. Sed hoc idcirco
euenit, quod Catonis nomen aequiuoce dicitur, dicitur enim et Maior Cato
Censorius, et Minor Uticensis. Item
si aequiuoca fuerit in propositione praedicatio, uerum inter se affirmatio
negatioque non diuidunt. Si quis enim sic dicat: In nocte lucet et
respondeatur: In nocte non lucet fieri potest ut utraeque uerae
sint. Nam in nocte lucerna lucere potest, et sol lucere non potest: hoc ideo
euenit quia lucere aequiuoce et ad lucernae lumen et ad solis dicitur.
Amplius si aliud est aliud in subiectis et praedicatis tempus fuerit, uerum
falsumque inter se affirmatio negatioque non diuidunt. Nam si quis dicat: Socrates
ambulat et respondeatur: Socrates non ambulat possunt utraeque
uerae esse, potest enim fieri ut Socrates alio tempore ambulet, alio tempore
non ambulet; sed aut stet aut sedeat, aut quodlibet aliud: in talibus ergo
propositionibus quales sunt: Socrate ambulat. Socrates non ambulat
illae inter se uerum falsumque diuidunt quae ad idem subiectum, ad idem
praedicatum, ad idem tempus dicuntur. Sunt etiam aliae quae
contradictoriae uocantur, quae sunt huiusmodi, quoties affirmationem
uniuersalem tollit negatio particularis: Omnis homo iustus est. Non omnis homo
iustus est et rursus: Nullus homo iustus est et: Quidam
homo iustus est in his enim uniuersalis determinatio tollitur. Sed de his
alias. Et quoniam dictum est de his quae eodem ordine participant,
dicamus nunc de his quae ordinis commutatione participant. Harum quoque
propositionum quae ad comnmutationem ordinis participant duplex modus est. Est
enim per contrapositionem conuersio, ut si dicas: Omnis homo animal
est Omne non animal non homo est simplex conuersio est, ut si
dicas: Omnis homo <est> risibile et conuertas: Omne
risibile est homo sed in illis terminorum tantum commutatio conuersionem facit,
in quibus neque praedictum subiecto, neque subiectum praedicato abundat. In hac
enim propositione quae dicit: Omnis homo est risibile homo
subiectum, risibile praedicatum, aequam uim habet, et ideo conuerti potest ut
si risibile subiectum et homo praedicatum, et dicatur omne risibile homo. In quibus uero unus terminus alio abundauerit,
conuerti propositio non potest. Nam si dicas: Omnis homo animal est uera est; non
tamen potest ueri ut conuersa haec propositio terminis commutatis uera sit:
falsum est enim dicere: Omne animal homo est. Sed hoc cur euenit?
Quia homine animal abundat. Illa uero conuersio, quae per
contrapositionem fit hoc modo fit quoties in affirmatiua subiectum fuerit, idem
mutatum et factum praedicatum ad negatiuam particulam ponitur, ut est: Omnis
homo animal est. Hic homo subiectum est et ad hoc animal praedicatur. Si
uero quis per contrapositionem conuertat, et faciat animal subiectum hominem
praedicatum, et ad hominem particulam negatiuam ponat, hoc modo faciet: Omne
non animal non homo est et erit ista conuersio: Omnis homo animal
est. Omne non animal non homo est. Sed de his posterius
tractabimus. Nunc ad simplices reuertamur. Cum sint igitur quatuor
propositiones quarum quae uniuersales sunt, id est affirmatiua et negatiua,
duae uero particulares, id est affirmatiua et negatiua, particularis
affirmatiua, et uniuersalis negatiua commutatis terminis sibi ipsa conuertitur.
Conuertuntur autem illae ut dictum est quoties, commutatis terminis, uel simul
uerae sunt, uel simul falsae. Nam si quis dicat: Quidam homo animal est
uera est. Conuersio uero eius: Quoddam animal homo est uera est.
Item: Quidam homo lapis est falsa est, quemadmodum et eius
conuersio: Quidam lapis homo est nam et ista falsa est. Est igitur
particularis affirmatiua quae commutatis terminis sibi ipsa conuertitur. Idem
uere patitur uniuersalis negatio. Si quis enim dicat: Nullus homo lapis
est uera est, et potest conuerti: Nullus lapis homo est nam et ista
uera est. Item: Nullus homo rhetor est falsa est, et eius
conuersio: Nullus rhetor homo est falsa est. In quatuor igitur his
propositionibus quae tantum contraiacentes sibi ipsae conuertuntur, id est
particularis affirmatio et uniuersalis negatio. Aliae uero duae sibi ipsis non
conuertuntur. Nam neque uniuersalis affirmatio, neque particul&ris negatio
sibi ipsa conuertitur. Si quis enim dicat: Omnis homo animal est
uera est. Si quis uero conuertat: Omne animal homo est falsum est. Non igitur sibi ipsi conuerti potest, quoniam
conuersa prioris ueritatem non recipit. Neque uero particularis negatio sibi conuertitur. Nam si
quis dicat: Quidam homo grammaticus non est uera est; si uero
conuertat: Quidam grammaticus homo non est falsa est: omnis enim
grammaticus homo est. Repetendum est igitur a capite quod cum quatuor
propositiones sint, affirmatio uniuersalis, negatio uniuersalis, affirmatio
particularis, negatio particularis, particularis affirmatio et uniuersalis,
negatio quae contraiacentes sunt, sibi ipsis conuerti possunt. Uniuersalis uero
affirmatio et particularis negatio, quae ipsae contraiacentes sunt, nunquam
possunt sibi ipsis conuerti. Nec hoc nos turbet quod quaedam affirmationes uniuersales
et quaedam particulares negationes conuerti possunt. Potest enim dici: Omnis
homo risibilis est Omne risibile homo est et utraeque uerae sunt.
Et item: Omnis homo hinnibilis est falsa est; et: Omne
hinnibile homo est et haec quoque falsa est. Item in particulari
negatione: Quidam homo non est lapis uera est; et: Quidam lapis
non est homo uera est. Item: Quidam homo non est risibile
falsa est; Quoddam risibile homo non est et haec quoque falsa est.
Ergo uidentur posse uniuersales affirmationes et particulares negationes
conuerti, et conuertuntur quidem sed non uniuersaliter. Generaliter autem
dico propositiones posse conuerti, quoties uniuersaliter, id est in omnibus
conuertuntur. Istae autem in duabus solis materiebus conuerti possunt. Si quis
enim proprium cuiuslibet speciei ad ipsam speciem cuius est proprium uelut ad
subiectum praedicet, potest conuertere. Nam quia risibile proprium est homini,
si praedices risibile, et subiicias hominem, ut est: Omnis homo risibile
est potes iterum subiicere risibile et hominem praedicare, ut si
dicas: Omne risibile est homo. In illis uero simul falsae sunt
generalium affirmationum conuersiones, in quibus id quod praedicatur ad
subiectum nullo tempore uere dici potest, ut si quis dicat: Omnis homo
lapis est falsa est. Et iterum: Omnis lapis homo est falsa est
haec, quoniam nullo tempore neque homo lapis est, neque lapis homo uere
praedicabitur. In particularibus negatiuis contrarium est; nam aut falsae sunt,
cum proprium subiectum est aut praedicatum, ut si quis dicat: Quidam homo
risibile non est falsum est. Item: Quoddam risibile homo non
est et haec quoque falsa est. In
illis uerae sunt, quando id quod affirmando nullo tempore uere praedicari
potest ad subiectum praedicant, ut si dicas: Quidam homo lapis non
est uera est. Iterum: Quidam lapis homo non est uera est. Ergo
uniuersales affirmationes tum sibi conuertuntur ut uerae sint cum proprium
praedicant, tum sibi conuertunturut falsae sint cum id quod nullo tempore
adsubiectum uere dici poterit praedicatur. Item in particularibus negatiuis,
tum falsae sunt, cum proprium praedicant, tum uerae, cum id quod nullo tempore
uere dici poterit praedicant. In his ergo solae conuerti possunt. In aliis uero
conuerti non possunt. Atque ideo uniuersaliter non conuertuntur; remanet ergo
ut in aliis rebus omnibus, ut superius dictum est, non conuertantur. Hoc
uero perpiciendum est, quod particularis affirmatioque sibi ipsi conuertitur,
uniuersali affirmationi, quae sibi non conuertitur, per accidens conuerti potest.
Et item contraiacens uniuersali affirmationi particularis negatio, quae sibi
ipsi non conuertitur, conuerti potest per accidens negationi uniuersali, quae
sibi ipsi conuertitur. Sed quomodo particularis affirmatio et uniuersalis
negatio sibi ipsis conuertantur ostendimus. Nunc uero quomodo
particularis affirmatio uniuersali affirmationi per accidens, uel quomodo
particularis negatio uniuersali negationi per accidens couertantur,
demonstrandum est. Dictum est superius quod si uera est uniuersalis affirmatio, uera est etiam
particularis, et sequeretur particularis uniuersalem. Nam si uera est: Omnis
homo animal est uera est etiam: Quidam homo animal est. Si
enim omnis, et quidam; sed particularis affirmatio sibi ipsi conuertitur,
conuertitur etiam uniuersali affirmationi. Nam si omnis homo animal est, et
quidam homo animal est. Sed ista sibi conuertitur hoc modo, si dicas: Quidam
homo animal est potest igitur conuerti ad: Omnis homo animal
est uniuersalem affirmationem particularis affirmatio, quae est: Quidam
homo animal est et conuertitur, ut si dicas: Quoddam animal homo
est utraeque enim uerae sunt -- et quae dicit: Omnis homo animal
est et quae dicit: Quoddam animal homo est per accidens autem
conuerti dicitur particularis affirmatio uniuersali affirmationi, qui
particularis affirmatio sibi ipsi principaliter conuertitur, secundo uero loco
uniuersali affirmationi conuertitur. Restat igitur ut hoc monstremus:
quomodo particularis negatio quae sibi non conuertitur uniuersali negationi
quae sibi conuertitur per accidens conuertatur, et hic eadem ratio est. Nam
quoniam uniuersalis negatio si uera est, uera est etiam particularis,
uniuersalis uero negatio sibi ipsa conuertitur potest uniuersali negationi
conuersae particularis conuerti negatio. Age enim uniuersalem negationem, id
est:. Nullus homo hinnibilis est conuertamus, ut sit: Nullum
hinnibile homo est. Sed istam propositionem, id est uniuersalem negatiuam
quae est: Nullus homo hinnibilis est sequitur particularis negatio
quae est: Quidam homo non est hinnibilis. Conuerte igitur
uniuersalem quae est: Nullus homo hinnibilis est et fac: Nullum
hinnibile homo est conuerte huic particularem negationem quae est: Quidam
homo non est hinnibilis et fac: Quoddam hinnibile non est homo
utraeque uerae sunt. Nam et: Nullum hinnibile homo est quae est
uniuersalis conuersio negationis, uera est, et: Quoddam hinnibile non est
homo quae conuersio particularis negationis est. Cur autem per accidens
conuerti dicatur, superius dictum est. Liquet ergo talis per accidens
conuersio: quod igitur habet uniuersalis affirmatio, hoc habet etiam
contraiacens particularis negatio, utraeque enim sibi conuerti non possunt;
quod autem habet uniuersalis negatio, hoo habet et ei contraiacens affirmatio
particularis, utraeque enim sibi conuerti possunt. Iunctae ergo quae sibi
conuerti possunt, et quae sibi conuerti non possunt, ut quae sibi conuerti
potest iungatur ei quae sibi conuerti non potest, et quae sibi conuerti non
potest iungatur ei quae sibi conuerti potest, faciunt per accidens conuersiones
quae superius demonstratae sunt. Restat ut de his conuersionibus dicamus
quae per contrapositionem fiunt, et primum earum sit dispositio in descriptione
subiecta, generalis enim affirmationis quae dicit: Omnis homo animal
est conuersio per contrapositionem est quae dicit: Omne non animal
non homo est. Item generalis negationis quae dicit: Nullus homo
animal est conuersio per contrapositionem est: Nullum non animal non
homo est. Item particularis affirmationis quae dicit: Quidam homo
animal est conuersio per contrapositionem est quae dicit: Quoddam
non animal non homo est. Item particularis negationis quae dicit: Quidam
homo animal non est conuersio per contrapositionem est quae dicit: Quoddam
non animal non homo est quod demonstrat subiecta descriptio: Omnis
homo animal est Omne non animal non homo est Nullus homo
animal est. Nullum non animal non homo est. Quidam homo animal est Quoddam
non animal non homo est Quidam homo animal non est Quoddam
non animal non homo non est. His ergo ita positis, quomodo dictum est superius
in simplici terminorum conuersione, quod particularis affirmatio et generalis
negatio sibi ipsis conuerterentur, generalis uero affirmatio et particularis
negatio sibi ipsis non conuerterentur, hic in per contrapositionem
conuersionibus contra est. Nam generalis affirmatio per contrapositionem sibi
ipsa conuertitur, et particularis negatio sibi ipsi conuertitur. Generalis uero
negatio et particularis affirmatio per contrapositionem sibi non
conuertuntur. Quod ita esse his exemplis probabimus. Si enim uera sit
affirmatio generalis quae dicit: Omnis homo animal est uera erit
eius per contrapositionem conuersio quae dicit: Omne non animal non homo
est. Quod enim animal non fuerit, id homo non erit. Et si falsa fuerit generalis
affirmatio quae dicit: Omne animal homo est falsa erit etiam eius
per contrapositionem conuersio quae dicit: Omnis non homo non animal
est potest enim fieri ut quod homo non est, animal sit. Illa enim negat
esse animal quod homo non fuerit. Quod si cum uera est generalis affirmatiua,
uera est eius per contrapositionem conuersio, et si cum falsa est generalis
affirmatio, falsa est eius per contrapositionem conuersio, non est dubium quin
generalis affirmatio possit sibi ipsa conuerti. Item nunc ostendendum est
quomodo particularis negatio sibi ipsi per contrapositionem conuertitur. Nam si
falsa est quae dicit: Quidam homo animal non est falsa eius erit
etiam per contrapositionem conuersio quae dicit: Quoddam non animal non
homo est. Hoc enim uidetur haec propositio dicere, ac si diceret: Quaedam
res quae animal non est homo est, qui enim dicit: Non homo non est
hominem esse significat quod animal non sit. Hoc uero aperte falsum est, omnis
enim homo animal est, et si uera fuerit particularis negatio quae
dicit: Quoddam animal homo non est uera erit et eius per
contrapositionem conuersio quae dicit: Quidam non homo non animal non
est. Aequale est enim ac si diceret: Res quae homo non est non est non
animal sed est animal, ut equus et bos homo non est, et non est non
animal. Ergo si cum particularis negatio falsa est, falsa est etiam eius
per compositionem conuersio, et si cum particularis negatio uera est, uera est
eius per contrapositionem conuersio, non est dubium quin particularis negatio
possit per contrapositionem sibi ipsa conuerti. Nunc quoniam ostensum
generalem affirmatiuam et particularem negatiuam, per contrapositionem sibi
posse conuerti, ostendamus generalem negatiuam et particularem affirmatiuam per
contrapositionem sibi non posse conuerti. Et prius de generali negatione dicendum est. Nam si
generalis negatio uera est, non necesse erit per contrapositionem sibi
conuersam ueram esse. Sed si falsa fuerit et per contrapositionem sibi
conuersam falsam esse necesse est. Nam si falsa est quae dicit: Nullus
homo animal est falsa erit fortasse eius per contrapositionem conuersio,
quae dicit: Nullum non animal non homo est. Aequale est enim ac si dicat:
Nulla res est quae non sit animal et sit non homo, quod est omnis res quae
animam non habet homo est, quod aperte falsum est. Item si uera fuerit
generalis negatio, falsa erit eius per contrapositionem conuersio. Nam si uera
est quae dicit: Nullus homo est lapis falsa erit eius per
contrapositionem conuersio quae dicit: Nullus non lapis non homo
est. Aequale est enim ac si dicat: Nulla res est quae cum non sit lapis
non homo sit, quod est omnis res quaecumque lapis non fuerit homo est, quod
falsum est. Innumerabilia enim inuenies quae non sunt lapides, et non homines
non sunt; ergo quoniam si generalis negatio falsa fuerit, Falsa est eius per
contrapositionem conuersio, uel si eadem uera fuerit, falsa erit eius per
contrapositionem conuersio, non est dubium generalem negationem sibi non posse conuerti,
quod enim in aliquo fallit, generaliter colligi non potest. Restat igitur
ut id quod reliquum est monstremus, particularem affirmationem per
contrapositionem sibi non posse conuerti. Cum enim fuerit particularis
affirmatio uera, uera erit eius etiam per contrapositionem conuersio. Nam si
uera est quae dicit: Quidam homo animal est uera est eius per
contrapositionem conuersio: Quoddam non animal non homo est.
Aequale est enim ac si dicat: Quaedam res quae animam non habet homo non est,
quod uerum est. Lapis enim animam non habet, et tamen homo non est. Item si
particularis affirmatio quae dicit: Quidam lapis homo est falsa est,
uera erit eius per contrapositionem conuersio quae dicit: Quidam non homo
non lapis est. Aequale est enim ac si diceret: Quaedam res quae homo non
fuerit lapis non est, quod uerum est. Equus enim homo non est, et tamen lapis
non est. Ergo si cum in quibusdam particularis affirmatio uera fuerit, uera
erit eius per contrapositionem conuersio, et si cum in quibusdam falsa fuerit
particularis affirmatio, uera erit eius per contrapositionem conuersio, non est
dubium particulares affirmationes per contrapositionem sibi non posse conuerti.
Generalis enim negatio et particularis affirmatio, quae contraiacentes sunt, in
per contrapositionem conuersionibus contraria patiuntur. Nam in generalibus
negatiuis siue generales negatiuae uerae fuerint siue falsae per
contrapositionem conuersiones semper falsae sunt; in particularibus autem
affirmatiuis, siue particularis affirmatio uera fuerit siue falsa, siue per
contrapositionem conuersio uera est. Repetendum est igitur a superioribus et
confirmandum quod in simplicibus terminorum conuersionibus particularis
affirmatio et generalis negatio sibi conuerti possunt. Generales uero
affirmatio et particularis negatio sibi conuerti uon possunt. In his uero
conuersionibus quae per contrapositionem fiunt, contra est; nam generalis
affirmatio et particularis negatio per contrapositionem sibi ipsis conuerti
possunt, generalis uero negatio, et particularis affirmatio per
contrapositionem sibi ipsis conuerti non possunt, et generalis negatio et
particularis affirmatio quae sunt contraiacentes in ueri falsique distantia (ut
demonstratum est), sibi ipsis inuicem contraria patiuntur. Haec de
categoricorum syllogismorum categoricis propositionibus dicta sufficiant. Si
qua uero in his praetermissa sunt, in Perihermenias Aristotelis commentario
diligentius subtiliusque tractata sunt. Superioris series uoluminis quod
ad categoricorum syllogismorum propositiones attinebat explicuit. Nunc autem,
quantum introductionis patitur temperamentum, de ipsa categoricorum
syllogismorum ratione tractabitur; et quoniam omnium compositorum firmitudo uel
uitium, aut in his maxime reperitur ex quibus est compositum, aut penes bonam
malamue compositionem eius laus uituperatioque tenetur: namque domus si
fortibus lapidibus debilibusue constructa, ipsa quoque est fortis aut debilis;
porro autem si artificis compositionem aequabilem solertemque fuerit nacta,
ipsa quoque constructio, merito stabilitatis erit laudabile fundamentum; si
uero insolertior compositio fiat, tota quoque quamuis ex bonis ordinata
lapidibus, nulla sese gerens fabrica stabilitate nutabit; nos quoque hanc
eamdem imaginem secuti, prius de his quibus ipse syllogismus constat, id est
propositionibus explicuimus. Nunc uero de ipsa inter se syllogismorum
coniunctione compositioneque tractubimus. Illud uero meminisse debebis,
introducendis hic me praestitisse docendis, non introductis. Et prius
quid sit esse in omni uel non esse, paucis ostendam. Si qua enim res alterius
generis fuerit, omnem intra se speciem continebit, et in toto species genere
illa esse dicetur. Sit enim genus animal, homo uero species. Homo ergo quoniam
minus est quam animal, in toto animali esse dicetur. Omnis enim homo animal
est. Si quis ergo sic dicat aliquam rem de
omni alia re praedicari, conuersa uice nihil interest. Nam sicut in toto
animali homo est, sic etiam animal de omni homine praedicatur. In toto uero non
esse est, quoties alia res ab alia re omni disiuncta est: ut si
dicas: Animal in nullo lapide est nullum enim animal lapis est; et
si dicas: Animal de nullo lapide praedicatur de nulloenim lapide
animal dicitur. Definimus ergo in toto esse, uel in toto non esse sic: in toto
esse, uel de omni praedicari dicitur, quoties non potest inueniri aliquid
subiecti ad quod illud quod praedicatur dici non possit. Namque nihil hominis
inuenitur ad quod animal dici non possit. In toto uero non esse, uel de nullo
praedicari dicitur, quoties nihil subiecti poterit inueniri ad quod illud quod
praedicatur dici possit. Nihil enim lapidis inueniri potest de quo possit animal
praedicari. Illud sane notandum est, quod esse in toto uersa uice
dicitur. Nam si aliquid de omni aliquo praedicatur, illud de quo illud
praedicatur in toto illo esse dicitur quod praedicatur, ut animal de omni
homine dicitur. Homo uero in toto est, id est uelut quaedam pars intra totum
animal latet. Et si quid in alio omni fuerit, in eo toto res illa de quo
superius dicebatur esse dicitur, ut idem animal cum in omni sit homine, et de
eo omni praedicetur, homo in toto est animali. His igitur ita positis,
quotiescumque ita dicimus, ut litteras pro terminis disponamus, pro breuitate
hoc et compendio facimus, id quod per litteras demonstrare uolumus
uniuersaliter demonstrarnus. Nam
fortasse in terminis aliquibus falsum ingerendum necesse sit. In litteris uero
nunquam fallimur, quoniam ad hoo utimur litteris quasi terminos poneremus. In
litteris uero ipsis, nisi terminorum coniunctio per se firma ualensque fuerit,
ulla neque ueritas, neque falsitas reperietur. Quoties igitur aliud de alio
omni predicari uolumus ostendere, sic ponimus. Sit primus terminus a, secundus
b, et praedicetur a de omni b. Hoc autem ita accipito tanquam si posuerimus a
animal, b hominem. Eodem modo et de negatiuis. Nam si dicamus, a de nullo b
praedicatur, tale est ac si dicamus, a, quod est animal, de nullo lapido
praedicatur, quod est b, et alia quaecumque eis fuerint consimilia. Omnis autem
syllogismus simplex tribus terminis demonstratur atque concluditur. Sed
prius ipsorum syllogismorum figurae aspiciumus, post uero do modis ordinibusque
eorum tractabimus. Tribus igitur terminis ita positis, ut prope se et sibi connexi
sint, tres non ultra fieri complexiones necesse est hoc modo: sit enim a, sit
b, sit c; aut enim a de b praedicabitur, et b de c, aut certe a et de b
praedicabitur et de c, uel iisdem ipsis a et b c terminus uidebitur esse
subiectus. Sit enim a bonum, sit b iustum, sit c uirtus, aut enim a, id est
bonum erit in omni b, id est iusto, et dicetur: Omne iustum bonum
est et item b iustum in omni c, id est uirtute, et dicetur: Omnis
uirtus iusta est. Et erunt huiusmodi propositiones: Omne iustum
bonum est et: Omnis uirtus iusta est aut a, id est bonum, de
b, quod iustum est, et de c, quod uirtus est, predicabitur, ut sit: Omne
iustum bonum est. Omnis uirtus bona est aut certe a bonum, b iusto, et c
uiriuti subiacebit, ut dicatur: Omne bonum iustum est et:Omne bonum
uirtus est. In hac enim complexione b et c de solo a termino
praedicantur. Ubi uero a de omni b termino, et b item predicatur de omni c.
Hanc figuram uoco primam quae definitur sic: Prima figura est in qua is
qui subiectus est de alio praedicatur. Namque b, quod a termino subiectum
est, ad c item terminum praedicatur. Extremitates uero dico huius figurae quod
praedicatur et quod subiectum est, id est a c. Namque a pradicatur de b
termino, c uero terminus b termino subiacet. Medium autem illud uoco quod alii
subiacet, et de alio praedicatur, id est b. Nam b terminus a termino subiacet,
de c uero termino praedicatur. Maior uero extremitas est, quae prima
praedicatur, id est a. Namque idem a de b termino praedicatur. Minor uero quae
medio termino subiicitur, id est c, namque c terminus medio termino, id est b,
subiecius est; de eo enim b medius terminus dicitur. Maior uero terminus a
uocatus est, id est qui praedicatur, quoniam omne praedicatum ab e. de quo
praedicatur maius est. Et in conclusionie, sicut in prima propositione, semper
a terminus praedicatur, a enim bonum praedicatur de b iusto, et
dicitur: Omne iustum bonum est b uero medius terminus predicatur de
c, et dicitur: Omnis uirtus iusta est. Ex his igitur concluditur in
syllogismo: Omnis uirtus bonum est et a bonum nominabitur de c
uirtute, atque ideo maior a nobis extremitas appeliatur. Id uero
meminisse debemus, quod ea quae paria sunt retorqueri possunt, et ad se inuicem
praedicari, et sicut id quod predicatur in eo quod subiectum est, omni est, ita
rursus conuersum quod fuerit subiectum, in eo quod antea praedicabatur omne
erit. Nam si f et g duo termini ita sibi sint aequales, ut neuter neutro maior
sit, cum praedicaueris f de omni g, erit f terminus in omni g termino. Si uero
conuertas et praedices g terminum de f termino, erit iterum g terminus in omni
f termino. Sit enim f risibile, g homo. Ergo
si praedices f risibile, et g hominem subiicias, f risibile in omni g
inuenitur. Omnis enim homo risibile est. Si uero praedicas g hominem ad f
risibile, g homo in omni f risibile reperitur. Omne enim risibile homo
est. Quid autem termini sint, uel quid praedicatio, aut subiecto, priori
de propositionibus libro satis dictum est. Sed ne forte erremus quod
uidetur uniuersalis affirmatio conuersa. Nam de hoc quoque superius dictum
est. Modo uero hoc solum monstrare uolumus,
quod quae sunt in toto paria sola conuertantur. Hoc tamen prodest ad
ostensionem syllogismorum quae fit in circulo, quam in Analyticis
diximus. Ac de prima syllogismorum categoricorum figura expeditum est.
Secunda uero figura est quoties a terminus de utrisque b et c terminis
praedicatur hoc modo: Si enim dicas a bonum de omni b iusto, ut sit hoc modo
propositio: Omne iustum bonum est et inde a bonum de omni c uirtute,
ut dicas: Omnis uirtus bonum est solum a de utrisque b et c terminis
praedicasti, et erit haec secunda figura. Medius autem terminus in hac figura
erit qui de utrisque praedicatur, id est a. Extremitates uero ea quae subiecta
sunt, id est b et c. Maior uero extremitas est de qua primo a terminus
appellatur, id est b iustum; uel si ad c primo praedicabitur c terminus maior
extremitas inuenitur. Idcirco quod ea extremitas de qua medius terminus primo
praedicatur, in conclusione ipsa quoque praedicabitur, ut posterius demonstrandum
est. Minor uero extremitas erit ad quod medius terminus posterius
praedicabitur. Tertia uero figura est, quoties a et b termini de ullo c
praedicantur. Si quis enim praedicet a, id est bonum de c, id est uirtute, ut sit
huiusmodi propositio: Omnis uirtus bonum est item b praedicetur de
c, ut sit: Omnis uirtus iustum est tertiam figuram facit. In hac uero figura medius
terminus erit qui utrisque subiectus est, id est c. Namque de c termino a et b
termini praedicantur. Maior uero extremitas est quae primo praedicatur, id est
a; minor uero quae postea, id est b; uel si quem libuerit b prius, a posterius
praedicare secundum priorem posterioremque praedicationem, maior minorue
extremitas inuenietur, et hic quoque maior extremitas in conclusionibus, sicut
in superioribus aliis figuris, de minore praedicatur. Expeditis igitur
tribus syllogismorum figuris, dicendum est quia perfectus syllogismus est cui
ad integram probatamque conclusionem ex superius sumptis et propositis nihil
deest. Sed modo atque ordine facta conclusio
nihil dehabens, per ea quae antea proposuit terminatur. Imperfectus uero
syllogismus est cui nihil aeque ad perfectionem deest, uerumtamen in his quae
in propositionibus sumpta sunt aliqua desunt cur ita esse uidetur. Sed et hae
definitiones omnes posterius liquebunt. Nunc autem unde hae figurae
nascantur breuiter expliicandum est. Quoniam unde nascuntur, in eadem iterum
resoluuntur. Sed secunda et tertia figura de prima figura nasci et procreari
uidentur. Sit enim a terminus in omni b termino, et de omni eo praedicetur, b
uero terminus de omni c termino praedicatur. Haec, ut dictum est, prima
syllogismorum figura est. Si quis igitur maiorem extremitatem propositionemque
conuertat, et quod fuerat antea praedicatum faciat esse subiectum, secundam
faciet figuram. Nam quemadmodum a terminus praedicatur de b termino, ita b de
c. Si ergo conuertatur, et fiat b terminus de a termino praedicetur, inuenitur
b terminus qui antea medius fuerat, et a termino subiectus, de c uero termino
praedicatur ad utrosque terminos praedicatiuus. Age enim quoniam a
bonum de b iusto praedicabatur, b uero iustum de c uirtute praedicabatur, erat
propositio: Omne iustum bonum est Omnis uirtus iusta est
manente propositione quae est: Omnis uirtus iusta est prima
propositio (id est "Omne iustum bonum est") contrauertatur et
fiat: Omne bonum iustum est. Inueniuntur igitur propositiones sic: Omne bonum
iustum est. Omnis uirtus iusta est et iustum, id est b de a et c terminis
praedicabitur. Conuersa igitur maiore prioris figurae
extremitate, secunda syllogismorum figura procreatur. Tertia uero figura
nascitur, minori propositione conuersa. Nam si a bonum predicatur de b iusto,
ut dicatur: Omne iustum bonum est b uero iustum praedicatur de c
uirtute, ut dicatur: Omnis uirtus iusta est si, priore propositione
manente, id est: Omne iustum bonum est secunda quae est: Omnis
uirtus iusta est conuertatur et fiat: Omne iustum uirtus est
inuenietur omnes propositiones sic: Omne iustum bonum est. Omne iustum uirtus est et
de b iusto a et c termini praedicantur, et fit tertiae figurae connexio.
Conuersis igitur primis posterisque extremitatibus primae figure, tertia uel
secunda figura nascuntur. At uero unaquaeque harum trium figurarum habet sub se
plures syllogismorum modos, ut modi sub figuris ita sint ut sunt species sub
suis generibus. Habet enim prima figura sub se, Aristotele auctore, modos
quatuor; sed Theophrastus uel Eudemus super hos quatuor quinque alios modos
addunt, Aristolele dante principium in secundo Priorum Analylicorum uolumine,
quod melius postmodum explicabitur. Secunda uero figura habet sub se quatuor
modos; tertia uero, auctore Aristotele, sex; addunt etiam alii unum, sicut ipse
Porphyrius, superiores scilicet sequens. Et quoniam (ut superiore libro
dictum est) aliae propositiones affirmatiuae sunt, aliae negatiuae, et earum
aliae uniuersales, aliae uero particulares, secundum eas ipsas, propositiones
syllogismorum conclusionesque iunguntur. BARBARA Namque primae figurae
primus modus est qui fit ex duabus uniuersalibus affirmatiuis, uniuersalem
colligens affirmatiuam. Si enim a termimis fuerit in omni b termino, et si b
terminus de omni c termino fuerit praedicatus, a terminus de omni c termino
praedicabitur. Namque a bonum si praedicetur de omni b iusto, ut sit: Omne
iustum bonum est b uero iustum, si de c praedicetur uirtute, ut
sit: Omnis uirtus iustum est necessario concluditur extremitatibus
ad se inuicem praedicatis, id est a et c, ut sit: Omnis uirtus bonum
est Sunt igitur huiusmodi propositiones atque conclusio? Si a in omni b
fuerit, et b in omni c fuerit, a terminus de omni c praedicabitur, id
est: Omne iustum bonum est, Omnis uirtus iusta est; et
conclusio: Omnis igitur uirtus bonum est et hic primae figurae primus
modus est. CELARENT Secundus uero modus primae
figurae est, quoties ex prima uniuersali negatiua et secunda uniuersali
affirmatiua conclusio uniuersali negatione colligitur. Si enim sit a malum, b
bonum, c iustum, a terminus de nullo b termino praedicabitur. Nullum enim bonum
malum est, b uero terminus de omni c termino praedicabitur, omne enim iustum
bonum est. Quare colligitur, nullum iustum malum est, ut est hoc modo: Si a
terminus de nullo b termino praedicatur, b uero terminus de omni c fuerit
praedicatus, a terminus de nullo c praedicabitur, ut est: Nullum bonum
malum est, Omne iustum bonum est; Nullum igitur iustum malum est. DARII Tertius uero modus primae
figurae est, quoties ex uniuersali affirmatiua, et particulari affirmatiua,
particularis affirmatiua colligitur. Nam si a uirtus de omni b, id est bono,
praedicetur, et b bonum de quodam c, id est iusto, fuerit praedicatum
particulariter, erit quoque conclusio particularis, hoc modo, ut a uirtus de
quodam c iusto particulariter praedicetur. Si igitur fuerit a terminus in omni
b, et b terminus in aliquo c particulariter, erit a terminus in aliquo c
particulariter, ut sit: Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum bonum
est; Quoddam igitur iustum uirtus est. FERIO Quartus modus primae
figurae est talis, quoties ex uniuersali negatione et particulari affirmatione
paricularis negatiua colligitur. Nam si a terminus de nullo b termino
praedicetur, b uero termimis de quodam c termino praedicetur, a terminus de
quodam c termino non praedicabitur, quod monstrat subiecta descriptio. Nam sunt
huiusmodi propositiones: Nullum bonum malum est, Quoddam iustum bonum
est; Quoddam igitur iustum malum non est. Hos ergo quatuor in prima
figura modos in Analyticis suis Aristoteles posuit. Caeteros uero quinque modos
Theophrastus et Eudemus addiderunt, quibus Porphyrius, grauissimae uir
auctoritatis, uisus est consensisse, qui sunt huiusmodi. Nam quoniam
particularis affirmatiua sibi ipsi conuertitur, quisquis ostenderit in
conclusione a terminum de quodam c termino particulariter praedicari, in eadem
ipsa conclusione monstrauit quod c terminus de a termino rursus particulariter
praedicetur. Nam si sibi particularis propositio in coliclusione conuertitur,
si a terminus in quodam c termino fuerit, c terminus de quodam a termino
praedicabitur. Item quisquis uniuersalem negatiuam in conclusione probauerit,
necesse est eum ipsius quoque conuersionem in eadem conclusione probasse.
Uniuersalis enim negatio semper sibi couuertitur. Nam si quis probauit quod a
terminus de nullo c termino praedicatur, non est dubium quin in hac conclusione
illud quoque probatum sit, quod c terminus de nullo a termino praedicetur.
Semper enim, ut dictum est, uniuersalis negatiua sibi ipsi conuertitur.
Uniuersalis quoque affirmatiua duplici conclusione continetur: nam quisquis
ostendit a terminum de omni c termino praedicari, illud quoque ostendit quod c
terminus de quodam a termino particulariter praedicetur. Si quis enim
probauerit animal de omni homine praedicari, ita dicens, omnis homo animal est,
illud quoque necessario monstrauit particulariter, quoniam quoddam animal homo
est. Ita semper uniuersalis negatio, et uniuersalis affirmatio, uel
particularis affirmatiua dupliciter concluduntur. Aliae enim sibi ipsis
conuertuntur, quae particularis est particulariter, quae uniuersalis
uniuersaliter. Alia uero, cum ipsa uniuersalis affirmatiua sit, particulariter
sibi ipsi conuertitur. Particularis autem negatio nunquam sibi ipsi
conuertitur, atque ideo simplicem in se retinet conclusionem. Hoc autem
quod nuper diximus, in secundo priorum Analyticorum libro ab Aristotele
monstratur, quod scilicet Theophrastus et Eudemus principium capientes ad alios
in prima figura syllogismos adiiciendos animum adiecere, qui sunt huiusmodi qui
*kata anaklasin* uocantur, id est, per refractionem quamdam conuersionemque
propositionis. BARALIPTON Et est quintus modus ex duabus uniuersalibus
affirmationibus, particularem colligens affirmatiuam hoc modo: Si a fuerit in
omni b, et b fuerit in omni c, posset equidem concludi quod a terminus esset in
omni c termino. Sed quoniam ista uniuersalis propositio, ut dictum est,
particulariter conuertitur, praetermisso eo quod a terminus de omni c termino
praedicatur, conclusio esse dicitur quod c terminus de quodam a termino
praedicatur, quod hoc exemplo monstrandum est. Si enim sint propositiones sic:Omne
iustum bonum est, Omnis uirtus iusta est; posset concludi equidem
quoniam: Omnis uirtus bonum est. Sed quoniam illa propositio sibi
conuertitur, ut sit: Quoddam bonum uirtus est particulariter,
particularis syllogismus conclusioque colligitur ex duabus uniuersalibus
affirmatiuis. Eius uero forma talis est, a terminus in omni b, b terminus in
omni c; igitur c terminus in quodam a, ut est: Omne iustum bonum
est, Omnis uirtus iusta est; Quoddam bonum iustus est. Per
conuersionem refractionemque dicitur, quoniam quod uniuersaliter colligebatur
conuersum, particulariter collectum est. CELANTES Sextus modus est primae
figurae qui fit ex uniuersali negatiua et uniuersali affirmatiua uniuersalem
conclusionem per conuersionem colligens. Nam si a terminus in nullo b fuerit, b
uero terminus in omni c termino fuerit, posset equidem colligi quoniam a
terminus in nullo c termino est: se quoniam uniuersalis negatiua conuertitur,
dicimus quoniam c terminus in nullo a termino est, ut sit hoc modo:
Nullum bonum malum est, Omne iustum bonum est; posset
colligi: Nullum iustum malum est sed ex his per conuersionem
colligimus: Nullum malum iustum est. DABITIS Septimus modus primae
figurae est, qui ex uniuersali affirmatiua et particulari affirmatiua per
conuersionem particularem colligit affirmatiuam. Si enim fuerit a terminus in
omni b, et b terminus de quodam c termino praedicetur, potest a terminus de
quodam c termino praedicari. Sed quoniam particularis affirmatio sibi ipsi
conuertitur, per conuersionem fit conclusio, et dicitur c terminus de quodam a
termino praedicari, ut sit sic: Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum
bonum est; posset equidem concludi, quoniam: Quoddam iustum uirtus
est sed quia particularis affirmatio conuertitur, dicimus quoniam:
Quaedam uirtus iusta est. FAPESMO Octauus modus primae figurae est,
quoties ex uniuersali affirmatione et uniuersali negatione particulariter
colligitur. Si enim a terminus de omni b termino
praedicatus fuerit, b uero terminus de nullo c termino praedicetur, non posset colligi
quoniam a terminus de nullo c termino praedicatur. Cur autem non possit, in
resolutoriis dictum est. Sed quoniam uniuersalis negatiua sibi ipsa conuertitur,
potest dici et conuerti, quoniam c terminus de nullo b termino praedicatur, b
uero terminus de quodam a termino dicitur, quoniam uniuersalis affirmatiua
purtioulariter sibi ipsa conuertitur: quare c terminus de quodam a termino non
praedicabitur, ut sit sic: Omne bonum iustum est, Nullum malum bonum
est; non posset colligi, quoniam: Nullum malum iustum est, sed
conuertitur sic: Nullum bonum malum est, Quoddam iustum bonum
est; Quoddam igitur iustum malum non est. FRISESOMORUM Nonus modus
primae figurae est, qui ex particulari affirmatiua et uniuersali negatiua
particularem colligit negatiuam per conuersionem. Si enim a terminus de quodam
b termino, b uero terminus de nullo c termino praedicetur, non potest quidem
dici quoniam a terminus de quodam c termino non praedicabitur. Cur autem non
possit, hoc quoque in resolutoriis diximus; sed quoniam uniuersalis negatio
conuerti potest, dicitur quoniam c terminns de nullo termino praedicatur, et b
terminus de quodam a praedicatur; c igitur terminus de quodam a non
praedicabitur, ut sit sic: Quoddam bonum iustum est, Nullum malum
bonum est; Quoddam igitur iustum malum non est. Expeditis igitur
nouem primae figurae modis, ad secundae figurae quatuor modos ueniamus. lllud
tantum constet, quod quemadmodum in prima figura per nouem supradictos modos et
affirmatio uniuersalis, et negatio uniuersalis, et affirmatio particularis, et negatio
particularis, in conclusione colligitur, in secunda figura affirmatiuam neque
generalem neque particularem posse colligi sed tantum uel particulariter, uel
uniuersaliter solas colligi negatiuas. CESARR Est autem secundae figurae
primus modus hic, quoties ex uniuersali negatione, et uniuersali affirmatione,
uniuersalis negatiue colligitur. Si enim a terminus de nullo b termino et de
omni c termino praedicetur, terminus de nullo c termino praedicabitur. Sit enim
a bonum, sit b malam, c iustum. Si quis igitur sic dicat: Nullum malum
bonum est, Omne iustum bonum est; concludit: Nullum iustum
malum est. Liquet igitur maiorem extremitatem de minore in conclusione
praedicari. Sed omnes secundae fgurae syllogismis quam uis ueri sint, uerum
tamen ex seipsis non probatur sed ex primae figurae modis implentur. Namque si
a terminos de nullo b termino praedicetur, et in omni c termino sit, nondum
probatum est quoniam omnino b terminus de nullo c termino praedicetur. Sed si
quis ex isto secundae figurae primo modo primae figurae secundum modum faciat,
per conuersionem totus syllogismus conclusioque probata est. Si quis enim in
hoc syllogismo qui est a terminus in nullo b, et idem a terminus de omni c
praedicetur, et a b propositionem conuertat, ut faciat esse b a, nam omnis
uniuersalis negatiua conuertitur; si quis igitur dicat quoniam a terminus de
nullo b termino praedicatur, et b igitur de nullo a termino praedicabitur sed a
terminus de omni c termino praedicabitur. Fit igitur primae figurae
secundus modus ex uniuersali negatiua et uniuersali affirmatiua uniuersalem
colligens negatiuam, ut sit conclusio. De nullo igitur c termino b praedicabitur.
His igitur
conuersionibus omnis secundae et tertiae figurae syllogismus conclusioque
colligitur et probatur. Atque ideo quoniam ex seipsis non sunt probati nisi ex
superioribus comprobentur, id est, primae figurae modis, quicumque in secunda
uel tertia figura inuentus fuerit, imperfectus uocatur
syllogismus. CAMESTRES Secundus uero modus secundae figurae est quoties ex
uniuersali affirmatiua et uniuersali negatiua commutatis ordinibus
uniuersalibus rursus negatiua concluditur, Si enim a terminus in omni b termino
fuerit, et de nullo c termino praedicetur, b term in us de nullo c termino
praedicabitur. Sit enim a bonum, b iustum, c malum. Si quis igitur sic
dicat: Omne iustum bonum est, Nullum malum bonum est;
concludit: Nullum igitur malum iustum est. Sed haec complexio
coniunctioque propositionum duplicem conuersionem habet. Ostenditur enim de
secundo primae figurae modo sic. Nam si a terminus in omni b termino est, et de
nullo c termino praedicatur, hic uniuersalis negatiua conuertitur. Erit igitur
ut c terminus de nullo a termino praedicetur. Quod si ita est, erit huiusmodi
syllogismus: c terminus de nullo a termino praedicatur, a terminus in omni b
termino est, c igitur terminus de nullo b termino praedicabitur. Ecce una
conuersio facta est propositionis negatiuae. Sed quoniam diximus concludi non c
in nullo b sed b in nullo c termino, hic uniuersalis conclusio negatiua
conuertitur: et sicut conclusum est c terminum de nullo b termino praedicari,
ita concluditur de nullo c termino b terminum praedicari. FESTINO Tertius
modus secundae figurae est, quoties ex uniuersali negatiua et particulari
affirmatiua particularis negatiua colligitur. Si enim a terminus de nullo
b termino praedicetur, et in quodam c termino fuerit, b terminus de quodam c
termino non praedicabitur. Sit enim a bonum, b malum, c iustum. Si quis igitur
sic dicat: Nullum malum bonum est, Quoddam iustum bonum est;
concludat necesse est: Quoddam iustum malum est. Hic quoque
syllogismus per conuersionem hoc modo probatur. Nam si a terminus de nullo b
termino praedicatur, et b terminus de nullo a termino praedicabitur. Sed a
terminus de quodam c termino praedicatur. Redit igitur primae figurae modus
quartus, qui est ex uniuersali negatione est particulari affirmatione,
particularem scilicet colligens negatiuam, ut in hoc quoque syllogismo. Nam hic
quoque particularem nagatiuam colligit, id est b terminum de quodam c termino non
praedicari. BAROCO Quartus modus secundae figurae est, qui ex uniuersali
affimatione et particulari negatione particularem colligit negatiuam, Nam si a
terminus in omni b termino sit, et de quodam c termino non praedicetur, b
terminus de quodam c termino non praedicabitur. Sit enim a bonum, b iustum, c
malum. Si quis igitur dicat: Omne iustum bonum est, Quoddam malum
bonum non est; concludit: Quoddam igitur malum iustum non est. Haec uero complexio atque ordo propositionum per
conuersionem non potest approbari. Generalis enim affirmatiua sibi ipsa
conuerti non potest. Monstratur igitur iste syllogismus ex prima figura non per
conuersionem sed per impossibilitatem, quoniam si particularis conclusio
negatiua in hoc syllogismo non concluditur, aliquod inconueniens impossibileque
contingit. Sed haec impossibilitas per primam figuram demonstrabitur. Dico enim
quoniam si a terminus de omni b termino praedicetur, et in aliquo c termino non
sit, talem colligi conclusionem, ut b terminus de aliquo c termino non
praedicetur. Nam si hoc falsum
est, huic contraiacens propositio uera erit. Particularibus autem negatiuis uniuersales
affirmatiuae contraiacentes sunt, ut in superiore libro docuimus. Si igitur hic
particularis negatio non est conclusio, erit generalis affirmatio. Sit enim
affirmatio generalis, et b terminus de omni c termino praedicetur; sed a
terminus de omni b termino predicatur, b uero terminus de omni c termino
praedicari dicitur; a igitur terminus de omni c termino praedicatur, quod fieri
non potest. lta enim a c propositionem posuimus prius, ut diceremus a terminum
de quodam c termino non praedicari. Hoc igitur ostensum est per primum modum
primae figurae. Quare in secunda figura omnis syllogismus imperfectus
est, et eius probatio aut per conuersionem in primam figuram reducitur, aut ex
hypothetica dispositione per impossibilitatem, et primam figuram aliter fieri
non posse monstratar, et alii quidem omnes per impossibile probantur, quod
paulo post dernonstrabitur. Restat ut tertiae figurae modos atque ordines
explicemus. Sed antea quam id faciamus, illud prius uidendum est, quod in tertiae
figurae modis quam conclusio colligitur uniuersalis. Sed si uel negatiuae uel
affirmatiuae fuerint collectiones, particulares semper erunt, nunquam etiam
generales. DARAPTI Est autem tertiae figurae primus modus hic, qui ex
duabus uniuersalibus affirmationibus particularem colligit affirmationem. Nam si a et b termini de omni c termino praedicentur,
a terminus de quodam b termino praedicabitur per conuersionem. Nam si b terminus de omni c
termino praedicatur, et uniuersalis affirmatio particulariter sibi conuertitur,
c terminus de quodam b termino praedicatur. Quod si ita est, fit tertius primae
figurae modus, qui est ex uniuersali et particulari affirmatiua, et colligit a
terminuni de quodam b termino praedicari. Sit enim a iustum, b uirtus, c bonum.
Si quis enim sic dicat: Omne bonum iustum est, Omne bonum uirtus
est; fit conclusio: Quaedam uirtus iusta est. Mutant alii
terminos, et uolunt facere secundum modum, ut sit a uirtus, b iustum, c bonum,
ut si talis syllogismus: Omne bonum uirtus est, Omne bonum iustum
est; et concludatur: Quoddam iustum uirtus est. Sed hunc
Aristoteles a superiore non diuidit, et hos duos unum modum putat, et idcirco
nos septem tertiae figurae esse diximus modos dubitantes; sed magis Aristoteles
sequendus est, atque ideo alium modum dicamus esse qui possit integre uideri
secundus. <III-2: FELAPTON> Secundus uero modus tertiae figurae
est, quoties ex uniuersali negatione et uniuersali affirmatione negatio
colligitur particularis. Si enim a terminus de nullo c termino, b
terminus uero de omni c termino praedicetur, a terminus de quodam b termino non
praedicabitur. Nam si a terminus de nullo c termino praedicatur, b uero
de omni c, et c terminus de quodam termino praedicabitur. Particulariter enim sibi uniuersalis affirmatiua
conuertitur. Concluditur igitur in quarto primae figurae modo, a terminum
de quodam b termino non praedicari. Sit enim a malum iustum, c bonum. Si quis
sic dicat: Nullum bonum malum est, Omne bonum iustum est;
concludat necesse est: Quoddam igitur iustum malum non est. Ex quo
considerandum est maiorem extremitatem in conclusione praedicari. DISAMISTertius
modus tertiae figurae est, quoties ex particulari et uniuersali affirmatiua
particularis affirmatio concluditur. Si enim a terminus de quodam c, et b
terminus de omni c termino praedicetur, concluditur a terminum de quodam b
termino praedicari per duplicem conuersionem. Quoniam enim b terminus de omni c
termino praedicatur, et a terminus de quodam c termino praedicatur, et
particularis affirmatiua semper sibi ipsi conuertitur, c terminus de quodam a
termino praedicabitur. Sunt igitur propositiones sic: b terminus de omni c
termino, c uero terminus de quodam a termino praedicatur: quod si ita est,
colligitur in primae figurae modo tertio b terminum de quodam a termino
praedicari. Atque ita particularis affirmatiua conuertitur, et a terminus de
quodam b termino praedicabitur, eruntque duplices couuersiones, una
propositionis, alia conclusionis. Sit enim a iustum, b uirtus, c bonum. Si quis
igitur sic dicat: Quoddam bonum iustum est, Omne bonum uirtus
est; concludat necesse est: Quaedam uirtus iusta est. DATISI Quartus modus tertiae
figurae est quoties ex uniuersali affirmatione et particulari affirmatione
affirmatio particularis colligitur. Nam
si a terminus de omni c termino praedicetur, b uero terminus in quodam c
termino sit, concluditur a terminum de quodam b termino praedicari per
conuersionem. Si enim b terniinus de quodam c termino praedicetur, et c
terminus de quodam b termino praedicatur, quonium particularis affirmatiua sibi
ipsi conuertitur, et fit syllogismus in primae figurae tertio modo, qui at ex
uniuersali affirmatiue et particulari affirmatiue, particularem colligens
affirmatiuam, ut sit syllogismus hoc modo: a terminus in omni c, et c terminus
in quodam b. Igitur b terminus in quodam b. Sit n uirtus, h iustum, c bonum. Si
quis igitur sic dicat: Omne bonum uirtus est, Quoddam bonum iustum
est; concludet quoniam: Quoddam iustum uirtus est. BOCARDO Quintus modus tertiae
figurae est quoties ex particulari negatione et uniuersali affirmatione
particularis colligitur negatiua. Sed hic modus per conuersionem probari non
potest sed per impossibilitatem, sicut quartus secundae figurae probatus est
modus. Si enim a terminus de quodam c termino non praedicetur, b uero terminus
de omni c termino praedicetur, a terminus de quodam b termino non
praedicabitur; nam si non ita est, erit illud uerum, a terminum de omni b
termino praedicari; sed b terminus de omni c termino praedicatur, a igitur
terminus de omni c termino praedicabitur, quod fieri non potest. Prius enim ita
positus est a terminus, ut de quodam c termino non praedicaretur. Quod si
generalis affirmatio in conclusione syllogismi non est, ut sit a terminus in
omni b termino, erit huic contraiacans particularis negatio, ut a terminos de
quodam b termino non praedicetur. Sit enim a malum, b iustum, c bonum. Si quis
igitur sic dicat: Quoddam bonum malum non est, Omne bonum iustum est;
concludat necesse est: Quoddam igitur malum non est. FERISON Sextus
modus tertiae figurae est quoties ex uniuersali negatiua et particulari
affirmatiua particularis negatio colligitur per conuersionem. Nam si a terminus in nullo c termino sit, b uero
terminus de quodam c termino praedicetur, fit conclusio a terminus de quodam b
termino non praedicari. Nam si a terminus de nullo c termino praedicatur, b
uero termimis de quodam c termino praedicabitur, et c terminus de quodam b
termino praedicabitur, quoniam particularis affirmatiua potest conuerti. Fit
igitur talis syllogismus, ut a terminus de nullo c termino praedicetur, c
terminus de quodam b termino praedicetur, et a terminus de quodam b termino non
praedicetur. Sit a malum, b iustum, c bonum. Si quis igitur dicat: Nullum
bonum malum est, Quoddam bonum iustum est; concludit:
Quoddam iustum malum non est. His igitur expeditis, quid ipse
syllogismus sit definiendum est. Definitur autem sic: Syllogismus est
oratio in qua positis quibusdam atque concessis, aliud quiddam quam sint
ea quae posita et concessa sunt, necessaria contingit per ipsa quae
concessa sunt. Orationem diximus esse syllogismum idcirco quoniam omnis
definitio a generali trahitur, genus autem syllogismi EST ORATIO. Quod autem
dictum IN QUA POSITIS QUIBUSDAM ET CONCESSIS, ita intelligendum est, quasi sic
dictum esset, secundum quam positis et concessis; ut enim syllogismus fiat,
ante aliquid a proponente dicitur, quod audiens concedat, quod si ille
concesserit, concludit et perficit syllogismum, idoirco, quia dubiae res per
quaedam CONCESSA et probata monstrantur, conceditur autem aequaliter et negatio
uera. Caetera uero in syllogismi definitione talia sunt quae non integre
dispositos syllogismos a syllogismorum definitione uerorum discernant. Nam quod dictum est IN QUA
POSITIS QUIBUSDAM, sumptorum scilicet et propositionum multitudo monstratur.
Sunt enim qui putantur esse huiusmodi syllogismi, in quibus tantum una
propositio est et una conclusio. Qualis est hic: Vides; Viuis igitur. Homo
es; Animal igitur es. et alia huiusmodi, quos scilicet ueteres in
syllogismis non acceperunt, syllogismos enim est aliquorum collectio. At uero
collectio non nisi plurimorum est, et quicumque unam posuit propositionem, ille
non colligit. Nullum igitur faciet syllogismum. Debet enim syllogismus, ut
angustissimus sit, duabus propositionibus comprobari. Quod autem dictum est,
aliud quiddam necessario euenire quam sint ipsa quae concessa sunt, quoniam
freqaenter tales ab aliquibus flunt syllogismi, ut ea quae proposuerunt, ipsa
etiam in conclusione concludant, ut est hic: Si homo es, homo
es; Homo autem es; Homo igitur es. Idem enim conclusit quod
ante proposuit. Atque ideo, ad istorum discretionem, aliud quiddam contingere
debere dictum est QUAM SINT EA QUAE CONCESSA SUNT, ut in superioribus omnibus
syllogismis quos in trium figurarum modis et demonstratione posuimus. Tales
uero syllogismi quales nunc dicti sunt per ridiculi sunt, quod id quod ante
concessum est quasi dubium quiddam in conclusione colligitur. Nam quod positum
est, necessario contingere, ad hoc pertinet, quoniam frequenter ad inductionem
uerae quaedam propositiones sunt quarum conclusio nullo modo uera est, ut si
quis sic dicat: Qui musicam nouit musicus est et concedatur;
et: Qui arithmeticam arithmeticus est et: Qui medicinam medicus
est et: Qui bonum bonus est. Cum igitur haec omnia concessa
sunt, dicat: Et qui malum, malus est quod quasi superioribus simile
uidetur sed omni modo falsum est: boni enim homines non aliter cauent, nisi mala
nouerint. Atque ideo propter eas conclusiones quae sunt per eas propositiones
quae per inductionem dicuntur, additum est conclusiones in syllogismis
necessarias contingere, id est ex necessitate contingere. Est etiam alia
exposilio sed in Analyticis nostris iam dicta est. Illud uero quod dictum est,
PER IPSA QUAE POSITA SUNT, hoc propter eos dictum est qui tales faciunt
syllogismis, in quibus aut minus aliquid, aut plus, aut aliud propositum est
quam proponi debuerat. Fiunt enim huiusmodi syllogismi. Si quis enim ita dicat:
Socrates homo est, Omnis homo animal est; et
concludat: Socrates igitur animatus est minus proposuit, quod non
dixit omne animal esse animatum. Nunc si sic proposuisset, recte Socrates
animatum esse concluderet, ita dicendo: Socrates homo est, Omnis homo
animal est, et: Omne animal animatum est; Socrates igitur animatus
est. Plus autem proponere hoc est, ut si quis sic dicat: Omnis homo
animal est, Omne animal animatum est, sed et: Sol in Ariete
est; Omnis igitur homo animatus est hic uero superfluum est quod
solem in Ariete esse interposuit. Aliud autem quam necesss est quidam proponunt
hoc modo, ut si quis sic dicat: Omne homo animal est, Virtus autem
bonum est; Omnis igitur homo animatum est. Nulla igitur harum
propositionum ad rem pertinet quod concludere cupiebat. Expedita igitur
syllogismi definitione, ad priorum modorum naturam resolutionemque ueniamus, et
prius omnes in ordinem disponatur. PRIMAE FIGURAE MODI PRIMUS Omne
iustum bonum est, Omnis uirtus iusta est; Omnis igitur uirtus bona
est. SECUNDUS Nullum bonum malum est, Omne iustum bonum est; Nullum
igitur iustum malum est. TERTIUS. Omne bonum uirtus est, Quoddam
iustum bonum est; Quoddam igitur iustum uirtus est. QUARTUS Nullum
bonum malum est, Quoddam iustum bonum est; Quoddam igitur iustum
malum non est. QUINTUS Omne iustum bonum est, Omnis uirtus iusta
est; Quoddam igitur bonum uirtus est. SEXTUS Nullum bonum malum
est, Omne iustum bonum est; Nullum igitur malum iustum est. SEPTIMUS
Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum bonum est; Quaedam igitur
uirtus iusta est. OCTAVUS Omne bonum iustum est, Nullum malum honum
est; Quoddam igitur iustum malum non est. NONUS Quoddam bonum iustum
est, Nullum malum bonum est; Quoddam igitur iustum malum non
est. SECUNDAE FIGURAE MODI PRIMUS Nullum malum bonum est, Omne
iustum bonum est; Nullum igitur iustum malum est. SECUNDUS Omna
iustum bonum est, Nullum malum bonum est; Nullum igitur malum iustum
est. TERTIUS Nullum malum bonum est, Quoddam iustum bonum est; Quoddam
igitur iustum malum non est.QUARTUS Omne iustum bonum est, Quoddam malum
bonum non est; Quoddam igitur malum iustum non est. TERTIAE
FIGURAE MODI PRIMUS Omne bonum iustum est, Omne bonum uirtus
est; Quaedam igitur uirtus iusta est. SECUNDUS Omne bonum uirtus
est, Omne bonum iustum est; Quoddam igitur iustum uirtus est. TERTIUS
Nullum bonum malum est, Omne bonum iustum est; Quoddam igitur iustum
malum non est QUARTUS Quoddam bonum iustum est, Omne bonum uirtus
est; Quaedam igitur uirtus iusta est. QUINTUS Omne bonum uirtus est, Quoddam
bonum iustum est; Quoddam igitur iustum uirtus est. SEXTUS Quoddam
bonum malum non est, Omne bonum iustum est; Quoddam igitur iustum
malum non est. SEPTIMUM Nullum bonum malum est, Quoddam bonum iustum
est; Quoddam igitur iustum malum non est. Hi sunt igitur omnes trium
figurarum modi quorum primae figurae quatuor primae indemonstrabiles nominantur
et directi, id est sine aliqua conuersione monstrati; indemonstrabiles autem
quoniam non per alios demoiistrantur, et perfecti dicuntur, quoniam per seipsos
comprobantur. Et primi quoniam positione et natura primi sunt, et in eos omnes
caeteri resoluuntur. Illi quoque quinque primae figurae modi imperfecti et per
conuersionem sunt. Secundae uero figurae, uel tertiae, omnes imperfecti sunt,
quoniam per primos primae figurae modos quatuor comprobantur, namque in ipsos
resoluuntur: ut eos per conuersionem resoluamus, et per impossibilitatem, ut
duo illi superius demonstrati sunt, consideremus igitur eorum principia,
quoniam unde nascuntur in idipsum resoluuntur. Quintus igitur primae figurae modus de prima, primo
figurae modo procreatur. Binis enim propositionibus prioribus manentibus,
conclusio primi modi particulariter conuersa quintum efficit syllogismum, quod
in subiecta declaratur descriptione: Omne iustum bonum est,- eadem
- Omne iustum bonum est, Omnis uirtus iusta est;- eadem - Omnis
uirtus iusta est; Omnis uirtus bona est.- uersa - Quoddam bonum uirtus
est. Sextus uero primae
figurae modus de secundo primae figurae modo capit principium. Manentibus enim
duabus prioribus propositionibus secundi modi, uniuersali conclusione
uniuersaliter conuersa, sextus nascitur syllogismus, ut subiecta docet descriptio:
Nullum bonum malum est,- eadem - Nullum bonum malum est, Omne iustum bonum
est;- eadem - Omne iustum bonum est; Nullum iustum malum est.- uersa
- Nullum malum iustum est. Septimus modus primae figurae de tertio primae
figura, nascitur modo. Manentibus enim binis propositionibus prioribus,
particulari affirmatiua in conclusione conuersa, septimi modi collocatio procreatur:
Omne bonum uirtus est,- eadem - Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum
bonum est;- eadem - Quoddam iustum bonum est; Quoddam iustum uirtus est.-
uertitur - Quaedam uirtus iusta est. Octauus uero et nonus primae figurae
modus in quartum primae figurae modum resoluuntur, non etiam initium sumunt.
Octauus resoluitur in quartum hoc modo: prima enim quarti in secundam octaui
uniuersaliter conuersa, et prima propositione octaui modi particulariter in
secundam quarti modi conuersa, eadem conclusio colligitur, id est negatio
particularis. Nullum bonum malum est, negatio uniuersalis. Quoddam iustum bonum est,
particularis affirmatio. Uniuersaliter conuersa, Omne bonum iustum
est. Uniuersaliter conuersa, Nullum malum bonum est. Quoddam iustum
malum non est, eadem conclusio, Quoddam iustum malum non est. Nonus uero modus in quartum modum resoluitur sic,
prima quarti in secundam noni propositionem uniuersaliter conuertatur, et
secunda quarti particulariter in primam noni, et eadem conclusio maneat negatio
particularis. Nullum bonum malum est, uniuersalis negatiua. Quoddam iustum bonum
est, particularis affirmatiua. Particulariter conuersa. Quoddam bonum
iustum est. Uniuersaliter conuersa, Nullum malum bonum est. Quoddam
iustum malum non est, eadem conclusio: Quoddam iustum malum non est.
Resolutis igitur quinque primae figurae modis in quatuor superioribus, secundae
figurae quatuor modos in prioris figurae modos quatuor resoluamus, quorum tres
per conuersionem probantur. Quartus uero per solam impossibilitatem. At uero
primus et secundae figurae secundus modus in secundum prioris figure modum
resoluuntur, et resoluitur primus sic. Conuersa enim prima uniuersali oegatione
uniuersaliter, et manente secunda uniuersali affirmatione, eadem conclusio
utrorumque nascitur: Nullum bonum malum est,- conuersa - Nullum
malum bonum est, Omne iustum bonum est;- eadem - Omne iustum bonum est;
Nullum iustum malum est- eadem - Nullum iustum malum est. Secundae
figurae secundus modus in primae figurae secundum modum resoluitur sic:
conuersa secunda propositione, et secunda prima manente, uniuersaliter fit
conuersa conclusio: Nulllum bonum malum est, Omne iustum bonum est, Omne
iustum bonum est;- conuersa - Nullum malum bonum est; Nullum iustum malum
est.- conuersa - Nullum malum iustum est. Tertius uero secundae figurae
modus, de quarto primae figurae procreatur. Ut enim uniuersaliter negatio in
primam propositionem uniuersaliter conuertatur, et secundae propositiones maneant,
idem syllogismi terminus propositioque colligitur hoc modo: Nullum bonum
malum est,- conuersa - Nullum malum bonum est, Quoddam iustum bonum est;-
similis - Quoddam iustum bonum est; Quoddam iustum malum non est.-
eadem - Quoddam iustum malum non est. Quartus modus seoundae figurae
quoniam iam primo, cum factus est per conuersionem, in superioris primae
figurae modum retorqueri non poterat sed per impossibile demonstratum est, hic
quoque per impossibile ad superiores reducitur modos, et quoniam omnes secundae
figurae modi per impossibile monstrantur, idcirco nos quoque inchoantes a
quarto omnes per impossibile resoluamus. Nam quartus secundae figurae modus in
primum primae figurae resoluitur per impossibilitatem, tertius in secundum,
secundus in tertium, primus in quartum, quod hoc modo liquebit. Si quis ergo
duas istas concesserit propositiones, id est: Omne bonum uirtus est.
et: Quoddam iustum uirtus non est necesse est quoque conclusionem
concedat quae est: Quoddam igitur iustum bonum non est. Nam si haec
falsa est, erit ei contraiacens uera quae est, omne iustum bonum est sed illam
concessit quae est prima quarti modi, id est: Omne bonum uirtus est. Ex
his igitur concludat: Omne igitur iustum uirtus est. Sed prius
concessit quarti modi secundum propositionem, quae est: Quoddam iustum
uirtus non est. Nunc uero concedit: Omne iustum uirtus est
duas sibi contraiacentes simul conclusurus est, quod fieri non potest. Hoc autem idcirco euenit, quia conclusio quarti modi
in primi modi secundam propositionem conuersa est: quod si secunda propositio
primi modi in quarti conclusione non colligitur, quarti oonclusio, id est
particularis negatio, permanebit. Sed ne forte nos conturbet quod alios
terminos in resoluendo modo posuimus, quam superius in disponendo; non enim
modo in terminis laboramus sed in figuris et modis et complexionibus
construendis atque resoluendis operam consumimus. Eodem modo et caeteri
secundae figurae in primos quatuor resoluuntur: Omne bonum uirtus est-
eadem - Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum uirtus non est; Omne
iustum bonum est; Quoddam igitur iustum bonum non est. Omne igitur iustum
uirtus est. Tertus secundae figurae modus secundo primae figurae modo sic
resoluitur: si quis duas primas tertii modi concesserit, particuiarem quoque
negatione concludet, quae est: Quoddam igitur iustum bonum non est.
Nam si haec falsa
est uera erit contraiacens, quae est: Omne iustum bonum est. Sed
etiam illa concessa est, quae est: Nullum bonum malum est. Ex his
ergo colligitur: Nullum igitur iustum malum est. Sed prius concessa
erat: Quoddam iustum malum est nunc uero: Nullum iustum malum
est duas sibi contraiacentes, uno tempore concedit, quod fieri non
potest. Sublata igitur uniuersali conclusione, quae est: Omne iustum bonum
est remanebit particularis negatio, quae est: Quoddam iustum bonum
non est. Nullum bonum malum est,- conc. - Nullum bonum malum
est. Quoddam iustum malum est; - contr. - Omne iustum bonum
est. Quoddam igitur iustum bonum non est. - perm. contr. - Nullum ergo iustum
malum est. Secundus secundae figurae in tertio primae figura, modo sic
resoluitur: si quis duas secundae figura, propositiones concesserit,
conclusionem quoque concedit, quae est: Igitur iustum bonum est. Nam
si haec falsa est, erit uera contraiacens ei particularis
affirmatio: Quoddam iustum bonum est. Sed idem concessit illam quae
est: Omne bonum uirtus est concludat necesse est: Quoddam
iustum uirtus est qui iam ante concesserat secundam secundi modi quae
est: Nullum iustum uirtus est duas contraiacentes uno tempore
concedit, quod fieri non potest. Omne bonum uirtus est,- concessae
- Omne bonum uirtus est, Nullum iustum uirtus est; -
contraiac.- Quoddam iustum bonum est; Nullum iustum bonum
est. - permut. - Quoddam iustum uirtus est. Primae item secundae
figurae in quartum primae figurae sic resoluitur: qui concedit duas primi modi
propositiones, concedat necesse est et conclusionem. Nam si illa falsa est,
erit uera contraiacens ei particularis affirmatiua quae est: Quiddam
iustum bonum est. Sed idem concessit illam quae est: Nullum bonum
malum est concludat necesse est: Quoddam igitur iustum malum non est
qui ante concesserat illam quae est: Omne iustum malum est. Uno
tempore duas contraiacentes concedit, quod fieri non potest. Sublata igitur
particulari affirmatione quae est: Quoddam iustum bonum est remanet
illa quae est: Nullam iustum bonum est. Nullum bonum malum
est, - similes - Nullum bonum malum est. Omne iustum malum
est; - contraiac. - Quoddam iustum bonum est. Nullum iustum bonum
est. - perm. iacen. - Quoddam igitur iustum malum non est. Sequitur
ut tertiae figurae modos ad primos quatuor reducamus, quorum quinque per
conuersionem et per impossibilitatem ad primos quatuor resoluuntur unus uero
solus, id est quintus, per solam impossibilitate in priora resoluitur. Primus
tertiae modus figurae in tertium primae figurae hoc modo resoluitur: Si enim
prima propositio tertii modi primae figurae maneat, et secunda propositio
particularis tertii modi prime figurae uniuersaliter conuertatur, et sit
secunda propositio primi modi tertiae figurae, eadem conclusio, colligitur, id
est affirmatio particularis. Omne bonum iustum est,- manet -
Omne bonum iustum est, Quaedam uirtus bona est;- conu. - Omne bonum
uirtus est; Quaedam uirtus iusta est.- manet - Quaedam uirtus iusta est. Vel
certe sic, quia superius talem syllogismum diximus terminis commutatis, quem
Aristoteles dissimilem non putat. Omne bonum uirtus est,- similes -
Omne bonum uirtus est, Quoddam iustum bonum est;- conu. - Omne honum
iustum est; Quoddam iustum uirtus est.- manet - Quoddam iustum uirtus
est. Secundus modus tertiae figurae in quartum modum primae figura, hoc
modo resoluitur. Si enim primae propositiones secundi tertiae figurae modi, et
quarti modi primae figurae maneant, quarti uero modi primae figurae secunda
propositio uniuersaliter conuertatur, et secunda sit proposilio secundi modi
tertiae figurae, eadem conclusio procreatur. Nullum bonum malum est,-
manet - Nullum bonum malum est, Quoddam iustum bonum est;- uersa
- Omne bonum iustum est; Quoddam iustum malum non est.- manet - Quidam
iustum malum non est. Tertius modus tertiae figurae in tertium modum
primae figurae resoluitur. Si enim propositio prima tertii primae figurae modi,
et secunda propositio tertii modi tertiae figurae maneat, et secunda propositio
tertli modi primae figurae particularis particulariter conuertatur, ut sit
prima tertii modi tertiae figurae, conuersa particulariter conclusio
nascitur. Omne bonum uirtus est, Quoddam bonum iustum est, Quoddam iustum
bonum est; Omne bonum uirtus est; Quoddam iustum uirtus est.- uersa -
Quaedam uirtus iusta est. Quartus modus tertiae figurae in tertium
modum primae figure resoluitur: si enim utrorumque prima, maneant
propositiones, et secundae particulares particulariter conuertantur, eaedem
conclusiones nascuntur. Omne bonum uirtus est,- manet - Omne bonum
uirtus est, Quoddam iustum bonum est;- uertitur - Quoddam bonum iustum est;
Quoddam iustum uirtus est - manet - Quoddam iustum uirtus est.
Reliquus sextus syllogismus tertiae figurae de primae figurae quarto modo
procreatur; manentibus enim primis eorum propositionibus atque secundis
particulariter immutatis particulis in utroque manebit concluso. Nullum
bonum malum est,- eadem - Nullum bonum malum est, Quoddam iustum bonum
est;- mutata - Quoddam bonum iustum est; Quoddam iustum malum non est. -
manet - Quoddam bonum iustum est. Quintus autem qui restat, sicut ante per impossibile
probatur, ita etiam nunc per impossibilitatem resoluitur. Sed quemadmodum unus
fuerit resolutus, eodem ordine omnes resoluendi sunt. Resoluitur autem sextus
tertiae figurae modus in tertium prima, flgurae modum. Quintus autem tertiae
figurae modus resoluitur in primum primae figurae. Quartus tertiae figurae
modus resoluitur in quartum primae figurae modum. Tertius tertiae figurae
modus resoluitur in secundum primae figurae modum. Secundus tertiae figurae
modus resoluitur in primum primae figurae modum. Primae tertiae figurae modi
resoluuntur in secundos primae figurae modos. Resoluitur autem per impossibilitatem
sextus tertiae figurae modus in primae figurae modum tertium hoc modo: si quis
igitur duas proportiones sexti modi tertiae figurae concesserit, concedat etiam
necesse est conclusionem quae est: Quoddam iustum malum non est. Nam
si haec falsa est, erit uera contraiacens ei primae figurae tertii modi prima
propositio quae est: Omne iustum malum est. Sed etiam concessit
propositionem secundam, quae est: Quoddam bonum iustum est. Ex his
igitur concedat necesse est, quoddam bonum malum est qui ante concesserat
primam propositionem sexti modi tertiae figurae quae est: Nullum bonum
malum est. Uno tempore duas sibi contraiacentes
concedit, quod fieri non posse descriptio declarat. Nullum bonum malum
est,- contraiac. - Omne iustum malum est Quoddam bonum iustum est;-
concessae - Quoddam bonum iustum est Quoddam iustum malum est.- permut.
iac. - Quoddam bonum malum est. Hoc modo omnes caeteri modi tertiae figurae in
primos modos primae figurae referuntur, quod subiecta descriptio declarat, in
qua prior quintus, qui per conuersionem resolui non potuit, per
impossibilitatem resolutus est. Quoddam bonum malum non est,- contraiac.
- Omne iustum malum est Omne bonum iustum est- concessae - Omne bonum
iustum est. Quoddam iustum malum
non est- permut. - Omne bonum malum est. Omne bonum uirtus est-
contraiac. - Nullum iustum uirtus est. Quoddam bonum iustum est- concessae
- Quoddam bonum iustum est. Quoddam iustum uirtus est- permut. -
Nullum bonum uirtus est. Quoddam bonum iustum est- contraiac. - Nulla uirtus iusta
est. Omne bonum uirtus est- concessae - Omne bonum uirtus est. Quaedam
uirtus iust. est- permut. - Nullum bonum iustum est. In resolutione modi secundi tertiae figurae in primum
modum primae figurae, haec impossibilitas euenit, quod duas contrarias uno
tempore concedit, quod fieri nequit. Numquam enim duae contrariae uno tempore
simul uerae inueniuntur. Nullum bonum malum est,- contraiac. - Omne
iustum malum est., Omne bonum iustum est;- concessae - Omne bonum iustum
est; Quoddam iustum malum non est.- permut. - Nullum bonum iustum
est. Et in sequenti quoque syllogismo duas concedit, quod impossibile
est. Omne bonum iustum est,- contraiac. - Nulla uirtus iustus est, Omne
bonum uirtus est;- concessae - Omne bonum uirtus est; Quaedam uirtus
iusta est.- permut. - Nullum bonum iustum est. Nec nos illud turbet,
quod in quibusdam contraria propositio et conclusio inuenitur, in quibusdam
uero contraiacens. Namque aequaliter peccauit tam qui utrasque contrarias concesserit,
quam si utrasque contraiacentes. Nam quo modo contraiacentes uno tempore uerae
esse non possunt unquam, sic etiam contrariae. Omne bonum uirtus est,-
contraiac. - Nullum iustum uirtus est, Omne bonum iustum est;- concessae
- Omne bonum iustum est; Quoddam iustum uirtus est.- permut. - Nullum
bonum uirtus est. Haec de categoricorum syllogismorum introductione
Aristotelem plurimum sequens, et aliqua de Theophrasto et Porphyrio mutuatus
quantum parcitas introducendi permisit, expressi. Si qua uero desint in
Analyticis nostris calcatius exprimemus. Nunc uero quantum ad solam
categoricorum syllogismorum formam spectabat, perfectum hic nobis est, et ad
cumulum introductionis elaboratum. Nec hoc nos perturbet, si que hic propositiones et
conclusiones falsae sunt, quandoquidem non ueritates rerum sed connexiones
syllogismorum figuras et modos suscepimus disserendos. Nam his cognitis, si
quos ad perfectum studium logicae disciplinee disputationis subtibilitas
traxerit, prius de ambiguis disputationibus discant, post ab his ueritas in
rebus mendaciumque meditabitur. Cum in omnibus philosophiae disciplinis
ediscendis atque tractandis summum in uita positum solamen existimem, tum
iocundius, et ueluti cum quodam fructu etiam laboris arripio quae tecum
communicanda compono. Nam et si ipsa speculatio ueritatis sua quodam specie
sectanda est, fit tamen amabilior cum in commune deducitur. Nullum enim bonum
est quod non pulchrius elucescat, si plurimorum notitia comprobetur; namque
alias taciturnitate compressum et iam iamque silentio periturum, latius
efflorescit et ab obliuionis interitu scientium participatione defenditur. Fit
quoque iocundior disciplina, cum inter eiusdem sapientiae conscios iubet esse
sapientem: quod si accedat, ut tecum mihi nunc res est, ea quae sponte iocunda
sunt in amicitiae participationem deduci, necesse est studii suauitatem quodam
ueluti dulcissimo caritatis sapore condiri. Nam cum id in se obtineat amicitia
proprium munus, ut nolit habere solitarias cogitationes, tunc quod honeste
quisque cogitat, nulli promptius, nisi quem diligit, confitetur. Quo factum est
ut, etiam si immensus labor coepto operi uiam negabat, animus tamen ad
efficiendum quod aggressus fuerat tui contemplatione sufficeret. Quid enim
magnum studiosus tui amor efficeret, si intra facilitatis terminos
constitisset? Quod igitur apud scriptores quidem Graecos per quam rarissimos
strictim atque confuse, apud Latinos uero nullos repperi, id tuae scientiae
dedicatum noster etsi diuturnus, coepti tamen efficax labor excoluit. Nam cum
categoricorum syllogismorum plenissime notitiam percepisses, de hypotheticis
syllogismis saepe quaerebas, in quibus nihil est ab Aristotele conscriptum.
Theophrastus uero, uir omnis doctrinae capax, rerum tantum summas exsequitur;
Eudemus latiorem docendi graditur uiam sed ita ut ueluti quaedam seminaria
sparsisse, nullum tamen frugis uideatur extulisse prouentum. Nos igitur,
quantum ingenii uiribus et amicitiae tuae studio sufficimus, quae ab illis uel
dicta breuiter uel funditus omissa sunt, elucidanda diligenter et subtiliter
persequenda suscepimus; in qua re superatae difficultatis praemium fero, si
tibi munus implesse uidear amicitiae, etsi non uidear satisfecisse doctrinae.
Vale. Omnis syllogismus certis et conuenienter positis propositionibus
continetur. Propositio uero omnis aut categorica est, quae praedicatiua
dicitur, aut hypothetica, quae conditionalis uocatur. Praedicatiua est in
qua aliquid de alio praedicatur hoc modo: Homo animal est hic enim animal
de homine praedicatum est; hypothetica est quae cum quodam conditione denuntiat
esse aliquid si fuerit aliud, ueluti cum ita dicimus: Si dies est, lux
est Hypotheticae autem propositiones ex categoricis constant, ut paulo
posterius apparebit, quo fit ut syllogismus quidem, qui ex categoricis
propositionibus iunctus est, categoricus appelletur, id est praedicatiuus, qui
uero ex hypotheticis propositionibus constat, dicatur hypotheticus, id est
conditionalis. Ut igitur horum syllogismorum differentia peruideatur,
spectanda prius est eorum in propositionum natura discretio. Videtur enim
in aliquibus propositionibus nihil differre praedicatiua propositio a
conditionali, nisi tantum quidem orationis modo; uelut si quis ita
proponat: Homo animal est id si ita rursus enuntiet: Si homo
est, animal est hae propositiones orationis quidem modo diuersae sunt,
rem uero non uidentur significasse diuersam. Primum igitur dicendum est quod praedicatiua
propositio uim suam non in conditione sed in sola praedicatione constituit, in
conditionali uero consequentiae ratio ex conditione suscipitur. Rursus praedicatiua simplex est
propositio, conditionalis uero esse non poterit, nisi ex praedicatiuis
propositionibus coniungatur, ut cum dicimus: Si dies est, lux est; Dies
est; atque: Lux est duae sunt praedicatiuae, id est simplices
propositiones. Ad hoc illud est, quo maxime declaratur utrarumque
proprietas, quod praedicatiua quidem propositio habet unum terminum subiectum,
alterum praedicatum; et id quod in praedicatiua propositione subicitur, illius
suscipere nomen uidetur quod in eadem propositione praedicatur hoc modo, ut cum
dicimus: Homo animal est homo subiectum est, animal praedicatum, et
homo animalis suscipit nomen, cum ipse homo animal esse proponitur. At in his
propositionibus quae conditionales dicuntur non est idem praedicationis modus;
neque enim omnino alterum de altero praedicatur sed id tantum dicitur esse
alterum, si alterum fuerit, ueluti cum dicimus: Si peperit, cum uiro
concubuit Non enim tunc dicitur ipsum peperisse id esse quod est cum uiro
concumbere sed id tantum proponitur quod partus numquam esse potuisset nisi
fuisset cum uiro concubitus. Quod
si quando in una eademque propositionum proprietas incurrerit, tunc secundum
modum enuntiatae propositionis intelligendi ratio uariabitur hoc modo. Nam cum dicimus: Homo
animal est propositionem facimus praedicatiuam; at si ita
proponamus: Si homo est, animal est in conditionalem uertitur
enuntiationem. In praedicatiua igitur id spectabimus quod ipse homo animal
sit, id est nomen in se suscipiat animalis, in conditionali uero illud
intellegimus, quod si fuerit aliqua res quae homo esse dicatur, necesse sit
aliquam rem esse quae animal nuncupetur. Itaque praedicatiua propositio rem
quam subicit praedicatae rei suscipere nomen declarat; conditionalis uero
propositionis haec sententia est, ut ita demum sit aliquid, si fuerit alterum,
etiamsi neutrum alterius nomen excipiat. Ita igitur propositionibus disgregatis
ex enuntiationum proprietate syllogismi quoque uocabulum perceperunt, ut alii
dicantur praedicatiui alii conditionales. Nam in quibus propositiones
praedicatiuae sunt, eos praedicatiuos syllogismos uocamus, in quibus uero
hypothetica propositio prima est (potest namque et assumptio et conclusio esse
praedicatiua), hi tantum per unius hypotheticae propositionis naturam hypothetici
et conditionales dicuntur. At de simplicibus quidem, id est praedicatiuis
syllogismis, duobus libellis explicuimus, quos de eorum institutione
confecimus. Post simplicium uero syllogismorum disputationem, ordo est ut de non
simplicibus disseramus. Non simplices autem syllogismi sunt qui hypothetici
dicuntur, quos latino nomine conditionales uocamus. Non simplices uero
dicuntur quoniam ex simplicibus constant, atque in eosdem ultimos resoluuntur,
cum praesertim primae eorum propositiones uim propriae consequentiae ex
categoricis, id est simplicibus, capiant syllogismis. Namque prima propositio hypothetici syllogismi, si
dubitetur an uera sit, praedicatiua conclusione demonstrabitur. Assumptio uero
in pluribus modis talium syllogismorum praedicatiua esse perspicitur, itemque
conclusio, uelut cum dicimus: Si dies est, lucet; Atqui dies
est; Haec assumptio praedicatiua est, et, si quaeratur, praedicatiuo
probabitur syllogismo: Lucet. igitur consecuta rursus est praedicatiua
conclusio. Super haec omnis conditionalis propositio ex praedicatiuis (ut
dictum est) iungitur; quod si ex his et fidem capiunt, et ordinem partium
sortiuntur, necesse est categoricos syllogismos hypotheticis uim conclusionis
ministrare. Sed quoniam de
hypotheticis loquimur, quid significet hypothesis praedicendum est. Hypothesis
namque, unde hypothetici syllogismi accepere uocabulum, duobus (ut Eudemo
placet) dicitur modis: aut enim tale adquiescitur aliquid per quamdam inter se
consentientium conditionem, quod fieri nullo modo possit, ut ad suum terminum
ratio perducatur; aut in conditione posita consequentia ui coniunctionis uel
disiunctionis ostenditur. Ac prioris quidem propositionis exemplum est,
ueluti cum res omnes corporales materiae formaeque concursu subsistere
demonstramus. Tunc enim quod per rerum naturam fieri non potest, ponimus, id
est omnem formae naturam a subiecta materia, si non re, saltem cogitatione
separamus; et quoniam nihil ex rebus corporeis reliquum fit, demonstratum atque
ostensum putamus eisdem conuenientibus corporalium rerum substantiam confici,
quibus a se disiunctis ac discedentibus interimatur. In hoc igitur exemplo
posita consentiendi conditione, ut id paulisper fieri intelligatur quod fieri
non potest, id est ut formae a materia separentur, quid consequatur intendimus,
perire scilicet corpora, ut eadem ex iisdem consistere comprobemus. Nam quoniam
interitus corporalium rerum consequitur, iure dicimus res omnes corporeas forma
materiaque constare. Sed hae quidem huiusmodi propositiones quae ex
consentientium conditione proueniunt, nihil his differunt quas simplices
categoricae institutionis primi libri tractatus ostendit; quae uero a simplicibus
differunt illae sunt, quando aliquid dicitur esse uel non esse, si quid uel fuerit
uel non fuerit. Hae semper cum coniunctionibus proponuntur, ut cum
dicimus: Si homo est, animal est. Si ternarius est, impar est uel
caetera huiusmodi. Haec enim ita proponuntur, ut si quodlibet illud fuerit,
aliud consequatur. Vel cum dicimus: Si homo est, equus non est
rursus haec eodem modo proponitur in negatione, quo superior in affirmatione
proponebatur; hic enim dicitur: Si hoc est, illud non est et ad hunc
modum caeterae. Possunt autem aliquando etiam hoc enuntiari modo: Cum hoc
sit, illud est ueluti cum dicimus: Cum homo est, animal est
uel: Cum homo est, equus non est quae enuntiatio propositionis
eiusdem potestatis est cuius ea quae hoc /216/ modo proponitur: Si homo
est, animal est. Si homo est, equus non est. Fiunt uero propositiones
hypotheticae etiam per disiunctionem ita: Aut hoc aut illud est. Nec
eadem uideri debet haec propositio quae superior, quae sic enuntiatur: Si
hoc est, illud non est haec enim non est per disiunctionem sed per
negationem. Negatio uero omnis infinita est, atque
ideo et in contrariis, et in contrariorum medietatibus, et in disparatis fieri
potest (disparata autem uoco, quae tantum a se diuersa sunt, nulla
contrarietate pugnantia, ueluti terra, ignis, uestis, et caetera). Nam: Si
album est, nigrum non est Si album est, rubrum non est Si disciplina
est, homo non est at in ea quae disiunctione fit, alteram semper poni
necesse est hoc modo: Aut dies est aut nox est quod si cuncta ea quae per
negationem dici conuenit ad disiunctionem transferamus, ratio non procedit. Quid enim si quis
dicat: Aut album est aut nigrum Aut album est aut rubrum Aut
disciplina est aut homo...? fieri enim potest ut nihil horum sit. Igitur
quoniam per disiunctionem propositio in certis tantum rebus in quibus alterum
eorum euenire necesse est ponitur, haec autem per negationem separatio in
omnibus etiam his quae suam inuicem naturam non perimunt poni potest, aperta
ratione discreta est. Omnis igitur hypothetica propositio uel per
connexionem fit (per connexionem uero illum quoque modum qui per negationem fit
esse pronuntio), uel per disiunctionem; uterque enim modus ex simplicibus
propositionibus comparatur. Simplices autem propositiones sunt quas praedicatiuas
primo Institutionis Categoricae libro diximus. Haec uero sunt cum aliquid de
aliquo praedicatur, uel affirmando, uel negando, ut: Dies est, lux
est. At si his media conditio interueniat, fiet: Si dies est, lux
est fitque una hypothetica propositio ex duabus categoricis iuncta. Sed
quoniam omnis simplex propositio uel affirmatiua est uel negatiua, quatuor
modis per connexionem fieri hypotheticae propositiones possunt, aut enim ex
duabus affirmatiuis, aut ex duabus negatiuis, aut ex affirmatiua et negatiua,
aut ex negatiua et affirmatiua. Harum omnium exempla subdenda sunt, quo id quod
dicimus clarius innotescat. Ex duabus affirmatiuis: Si dies est, lux
est ex duabus negatiuis: Si non est animal, non est homo ex
affirmatiua et negatiua: Si dies est, nox non est ex negatiua et
affirmatiua: Si dies non est, nox est. Sed quoniam dictum est idem
significare "si" coniunctionem et "cum" quando in
hypotheticis propositionibus ponitur, duobus modis conditionales fieri possunt:
uno secundum accidens, altero ut habeant aliquam naturae consequentiam. Secundum
accidens hoc modo, ut cum dicimus: Cum ignis calidus sit, caelum rotundum
est. Non enim quia ignis calidus est, caelum rotundum est sed id haec
propositio designat, quia quo tempore ignis calidus est, eodem tempore caelum
quoque rotundum est. Sunt autem aliae quae habent ad se consequentiam naturae;
harum quoque duplex modus est, unus cum necesse est consequi, ea tamen ipsa
consequentia non per terminorum positionem fit; alius uero cum fit consequentia
per terminorum positionem. Ac prioris quidem modi exemplum est, ut ita
dicamus: Cum homo sit, animal est non enim idcirco animal est quia
homo est, sed fortasse a genere principium ducitur, magisque essentiae causa ex
uniuersalibus trahi potest, ut idcirco sit homo quia animal est. Causa enim
speciei genus est. At qui dicit: Cum homo sit, animal est rectam ac
necessariam consequentiam facit, per terminorum uero positionem talis
consequentia non procedit. Sunt autem aliae hypotheticae propositiones in
quibus et consequentia necessaria reperitur, et ipsius consequentiae causam
terminorum positio facit, hoc modo: Si terrae fuerit obiectus, defectio
lunae consequitur. Hic enim consequentia rata est, et idcirco defectio
lunae consequitur, quia terrae interuenit obiectus. Istae igitur sunt
propositiones certae atque utiles ad demonstrationem. Partimur autem
propositiones hypotheticas in suas ac simplices propositiones, et primam
quidem, cui coniunctio praeponitur, praecedentem dicimus, secundam uero
consequentem, ut in hac: Si dies est, lux est praecedentem dicimus
eam quae dicit: "si dies est"; consequentem uero partem: "lux
est". In disiunctiuis uero propositionibus ordo enuntiandi praecedentem
uel consequentem facit, ut: Aut dies est aut nox est nam quae prima
proponitur praecedens, quae posterior consequens appellatur. Ac de partibus
quidem hypotheticarum propositionum ista suffficiunt. Illud nunc expediendum
uidetur, quod etiam ab Aristotele dicitur. Idem cum sit et non sit, non
necesse est idem esse, ueluti cum sit a, si idcirco necesse est esse b, idem a
si non sit, non necesse est esse b, idcirca quoniam non est a. Ad huiusmodi
uero rei demonstrationem impossibilitatis definitio praemittenda est, quae est
huiusmodi. Impossibile est quo posito aliquid falsum
atque impossibile comitatur, eo nomine quod impossibile primitus propositum
fuit. Sit igitur positum, cum sit a, esse b, id est hanc inter a atque b esse
consequentiam, ut si concessum fuerit esse a, necesse sit concedere esse b.
Itaque proponatur: Si a est, b est dico quia si a non fuerit, non
necesse est esse b. Ac primum quae sit propositionum consequentia
consideremus. Si enim fuerit tale coniunctum, ut si sit a, etiam b esse necesse
sit, si b non fuerit, a non esse necesse est; quod tali demonstratione
cognoscitur. Si sit a, necesse sit esse b; dico quia si b non sit, a non erit.
Ponatur enim non esse b, et sit si fieri potest a. Sed dictum est, si sit a,
necessario concedi esse b. Cum igitur sit b, non erit b: nam quia ponimus non
esse b, non erit b, quia uero ponimus esse a, erit b; erit igitur b ac non
erit, quod fieri non potest. Impossibile est igitur non esse b et esse; et
demonstratione quidem firma sic utimur. Exemplo uero id clarius
innotescet. Nam si homo est, animal est; si non est animal, non est homo; non
uero si homo non fuerit, animal non est, multa enim sunt animalia quae homines
non sunt. Itaque in consequentia propositionis coniunctae, si est primum,
secundum esse necesse est, si secundum non fuerit, non erit primum; at uero si
primum non fuerit, non necesse est ut non sit secundum, nec uero necesse est ut
sit. Id enim demonstrandum esse dudum nobis
propositum fuit. Sit enim a, idque cum sit, necesse sit esse b: dico quia si
non fuerit a, non necesse est esse b; nec id dico quoniam si non fuerit a,
necesse est non esse b sed tantum non necesse est esse b. Nam quia paulo
ante demonstratum est, si b non fuerit, necessario non esse a, si eundem b
terminum non esse contingerit, non erit a. Sed si cum non sit a, necesse est
esse b, idem b ex necessitate erit, ac non erit: nam quia b terminum non esse
contingit, non erit; quia uero, si a non fuerit, b esse necesse est, erit. Idem igitur b terminus erit ac
non erit, quod est impossibile. Ex his igitur demonstratum esse arbitror, in
coniuncta hypothetica propositione, si sit primum consequi ut sit secundum; si
non sit secundum, consequi ut non sit primum; si uero non sit primum, non
consequi ut sit uel non sit secundum. Nam et illud apparet, si sit
secundum non consequi ut sit uel non sit primum, ut in ea propositione quae
est: Si homo est, animal est si animal sit non consequitur ut sit
homo uel non sit; quod si primum non sit, non consequitur ut necessario sit uel
non sit secundum, uelut in eadem propositione, si homo non fuerit, non necesse
est ut aut sit animal, aut non sit. Ex omnibus igitur solae duae consequentiae
stabiles sunt et immutabiliter constant: si sit primum, ut consequatur ut sit
secundum; si secundum non fuerit, necessario consequi ut non sit primum. His
ita determinatis, illud adiungam, quoniam, cum omnis hypothetica propositio
simplex non sit, atque ex aliis propositionibus coniungatur, sunt tamen quaedam
hypotheticae quae, si reliquis conditionalibus comparentur, simplices
existimentur. Omnis enim conditionalis propositio aut connexa est aut
disiuncta; haec uero quoniam ex praedicatiuis copulantur, in connexis
propositionibus quatuor fieri necesse est huius copulationis modos. Namque
hypothetica propositio aut ex duabus simplicibus coniuncta est, et uocatur
simplex hypothetica, ut haec: Si a est, b est ueluti cum
dicimus: Si est homo, animal est; Homo est enim; et Animal
est. duae sunt simplices propositiones; aut ex duabus hypotheticis
copulatur, et dicitur composita, ueluti cum dicimus: Si cum a est, b
est; Cum sit c, est d ueluti cum tali propositione enuntiamus:
Si cum homo est, animal est, cum sit corpus erit substantia.
Etenim: Si cum homo est, animal est una est hypothetica; alia
uero: Cum sit corpus substantia est ex quibus coniungitur una
propositio quae composita nuncupatur. Aut ex una simplici et ex una hypothetica
copulatur, uelut haec: Si a est, cum sit b, est c ueluti cum
dicimus: Si homo est, cum sit animal, est substantia namque: Homo
est simplex est propositio; Cum sit animal esse substantiam
hypothetica ex ipsa consequentia conditionis ostenditur; aut ex priore
hypothetica et simplici posteriore committitur, ut cum dicimus: Si cum sit
a, est b, erit et c ueluti hoc modo: Si cum sit homo, animal est,
est et corpus. Hypothetica namque est prior ea quae proponit: Si cum
sit homo, animal est simplex posterior quae hanc hypotheticam
propositionem sequitur, id est, corpus esse. Haec quoque quoniam non ex
simplicibus copulatae sunt, compositae dicuntur. Sed priores quidem quae
ex simplicibus propositionibus constant, et simplices hypotheticae nuncupantur,
in duobus terminis constitutae sunt. Terminos autem nunc partes propositionis
simplices, quibus iunguntur, appello. Quae uero compositae hypotheticae sunt,
illae quidem quae ex duabus hypotheticis constant, quatuor terminis copulatae
sunt; illae uero quae ex hypothetica et simplici, uel simplici atque
hypothetica coniunctae sunt, ex tribus terminis coniunctae sunt. Harum igitur
quae sunt hypotheticae simplices uel compositae differentiae similitudinesque
dicendae sunt. Nam quae ex simplicibus copulantur, si ad eas quae ex
hypotheticis duabus iunctae sunt comparentur, consequentia quidem eadem est et
proportio manet, tantum termini duplicantur. Nam quem locum in his
propositionibus hypotheticis quae ex simplicibus constant ipsae simplices
propositiones tenent, eundem in his propositionibus quae sunt hypotheticae ex
hypotheticis constantes, illae conditiones tenent quibus illae propositiones
inter se iunctae et copulatae esse dicuntur. Nam in hac propositione quae
dicit: Si est a, est b et in ea quae dicit: Si cum sit a, est
b, cum sit c, est d quem locum in ea propositione quae ex duabus
simplicibus continetur tenet ea quae prior est: Si est a eundem locum
tenet, in ea propositione quae ex duabus hypotheticis propositionibus
copulatur, ea quae prior est: Si cum est a, est b. Hic namque
duarum inter se propositionum coniunctionis conditione facta est consequentia.
Itemque quam uim obtinet ex utrisque propositionibus copulatae hypotheticae
portio quae infertur, id est esse b eandem uim obtinet in
propositione ex hypotheticis iuncta ea quae sequitur, id est Cum sit c,
esse d atque id tantum differt, quia cum in prima propositione ex
simplicibus iuncta propositio propositionem sequatur, in secunda propositione
ex hypotheticis iuncta conditio consequentiae conditionis consequentiam
comitatur. Nihil est enim aliud dicere: Si est a, est b quam
ei propositioni per quam dicimus esse a, illam esse comitem per quam b esse
praedicamus; at in ea propositione quae ex hypotheticis iuncta est cum
dicimus: Si cum sit a, est b, cum sit c esse d illud dicitur, ei
consequentiae quae inter a et b est, eam esse consequentiam comitem quae est
inter c et d, ita ut si consequitur posito a esse b, consequatur sine dubio c
posito esse d. At in his propositionibus quae ex simplici et hypothetica
consistunt, illa ratio est ut uel propositionem conditio consequentiae
consequatur, uel conditionem consequentiae propositio comitetur. Nam cum
dicimus: Si a est, cum sit b, esse c id intellegi uolumus, ei
propositioni per quam dicimus: Est a consequi eam conditionem per
quam dicimus: Cum sit b, esse c id est ut, si est a, necesse sit b
termino comitem esse c terminum; cum uero dicimus: Si cum a est, b est,
esse c nihil aliud intellegi uolumus, nisi duarum inter se consequentium
propositionum alterius propositionis consequi ueritatem, ut si habeant inter se
consequentiam a atque b, necesse sit hanc conditionem consequentiae
propositionis eius per quam dicimus esse c consequi ueritatem, id est, si
necesse est a posito esse b, necesse est etiam c esse. Similes igitur
syllogismi fient earum propositionum quae ex simplicibus et earum quae ex non
simplicibus utrisque iunguntur: earum uero quae ex una simplici et ex altera
hypothtica copulantur, diuersi quidem a superioribus, ipsi tamen inter se
similes fiunt. Nec interest utrum prima hypothetica, secunda sit simplex, an e
conuerso, ad syllogismorum modos, nisi forsitan ad ipsius tantum ordinis
permutationem. Cum igitur demonstrata fuerit earum propositionum quae ex
simplicibus constant, syllogismorum ratio demonstrata quoque uidetur earum
propositionum esse, quae ex hypotheticis committuntur; et cum quarumlibet earum
propositionum quae ex simplici et hypothetica constant syllogismorum natura
perspecta sit, etiam conuersi ordinis propositionum natura quales faciat syllogismos
ostenditur. Est etiam species alia propositionum in connexio. ne
positarum, quae media quodammodo sit earum propositionum quae ex hypotheticis
simplicibusque iunguntur, et earum quae duabus hypotheticis copulantur. Nam si
ad numerum respicias propositionum quasi ex tribus terminis constant; quod si
ad conditionales animum referas, quasi ex duabus conditionalibus uidentur esse
compositae: quae medietas idcirco euenit quoniam unus in his terminus communis
utrisque conditionalibus inuenitur. Proponuntur
uero hae uel per primam figuram, uel per secundam, uel per tertiam. Per primam hoc modo: Si est
a, est b; et si est b, est c igitur b in utrisque numeratur, et sunt tres
quidem termini hi: Est a. Est b. Est c. Duae uero conditionales hoc
modo: Si est a, est b Si est b, est c namque b utrisque
communis est: atque ideo inter eas propositiones quae ex tribus terminis, et
eas quae ex quatuor componuntur, mediae sunt huiusmodi propositiones. Per secundam
uero figuram proponitur hoc modo: Si est a, est b; si non est a, est
c. Per tertiam uero figuram sic: Si est b, est a; si est c, non est
a. Ac de connexis quidem ista sufficiunt. Disiunctiuae uero propositiones
semper ex contrariis constant, ut haec: Aut a est aut b est. Altero
enim posito alterum tollitur, et interempto altero ponitur alterum: nam si est
a, non est b, si non est a, est b, eodem modo etiam, si sit b, non erit a, si
non sit b, erit a. His igitur expeditis, ad connexas reuertamur. In illis enim uel propositio propositionem, uel
conditio conditionem, uel propositio conditionem, uel conditio sequitur
propositionem. Dicendum igitur est quae propositiones quarum propositionum
consequentes esse uideantur, et quae contrarietatis modo quam longissime a se
differant, quae uero oppositionis contradictione dissentiant. Simplicium
namque, id est praedicatiuarum propositionum, aliae praeter modum proponuntur,
aliae cum modo: praeter modum sunt quaecumque purum esse significant hoc
modo: Dies est Socrates philosophus est et quae similiter
proponuntur; quae uero cum modo sunt, ita proponuntur: Socrates uere
philosophus est. Hoc enim 'uere' modus est propositionis. Sed maximas
syllogismorum faciunt differentias haec propositiones cum modo enuntiatae,
quibus necessitatis aut possibilitatis nomen adiungitur. Necessitatis hoc modo,
cum dicimus: Ignem necesse est calere possibilitatis, ut cum ita
proponimus: Possibile est a Graecis superari Troianos. Quo fit ut omnis
propositio aut inesse significet, aut necessario inesse, aut, cum non sit
aliquid, tamen enuntiet posse contingere; quarum quidem ea quae inesse
significat simplex est, neque in nullas partes alias diduci potest, ea uero
quae ex necessitate aliquid inesse designat, tribus dicitur modis. Uno quidem
quo ei consimilis est propositioni quae inesse significat, ut cum dicimus, Necesse
esse Socratem sedere, dum sedet. Haec enim eandem uim obtinet ei quae dicit: Socrates
sedet. Alia uero necessitatis significatio est, cum hoc modo
proponimus: Hominem necesse est habere cor dum est atque uiuit hoc
enim significare uidetur haec dictio, non quoniam tamdiu eum necesse sit habere
quamdiu habet sed tamdiu eum necesse est habere quamdiu fuerit ille qui
habeat. Alia uero necessitatis significatio est uniuersalis et propria,
quae absolute praedicat necessitatem, ut cum dicimus: Necesse est Deum
esse immortalem nulla conditione determinationis apposita. Possibile
autem idem quoque tribus dicitur modis: aut enim quod inest possibile esse
dicitur, ut: Possibile est Socratem sedere, dum sedet aut quod omni
tempore contingere potest, dum ea res permanet cui aliquid contingere posse
proponitur, ut: Possibile est Socratem legere quamdiu enim Socrates
est, legere potest; item possibile est quod absolute omni tempore contingere potest,
ut auem uolare. Ex his igitur apparuit alias propositiones esse inesse
significantes, alias necessarias, alias contingentes atque possibiles, quarum
necessariarum et contingentium cum sit trina partitio, singulae ex iisdem
partitionibus ad eas quae inesse significant referuntur. Restant igitur duae
necessariae et duae contingentes, quae cum ea quae inesse significat numeratae,
quinque omnes propositionum faciunt differentias. Omnium uero harum
propositionum aliae sunt affirmatiuae, aliae negatiuae. Affirmatiua inesse
significans est quae dicit: Est Socrates negatiua quae proponit: Non
est Socrates. Necessariarum
uero propositionum affirmatiuarum duae uidentur esse negationes, una contraria,
altera uero opposita. Eius namque, quae dicit: Necesse est esse a
quolibet modo ex utrisque qui dicti sunt, aut ea est negatio quae
dicit: Necesse est non esse a aut ea quae dicit: Non necesse est
esse a quarum quidem ea quae dicit: Necesse est non esse a
contraria est ei quae dicit: Necesse est esse a. Utraeque enim
falsae poterunt inueniri, ueluti si dicimus: Necesse est Socratem
legere Necesse est Socratem non legere utraque mentitur. Nam et cum
legit, non ex necessitate legit, et cum non legit, nulla ne legat necessitate
constringitur sed est utrumque possibile. At uero ea quae dicit: Non
necesse est esse opposita est ei quae proponit: Necesse est
esse una enim semper uera est, semper falsa altera reperitur. In
contingentibus uero atque possibilibus eadem ratio est. Huic enim quae
dicit: Contingit esse a tum ea uidetur obiecta quae dicit: Contingit
non esse a tum ea quae proponit: Non contingit esse a. Atque
ea quidem quae dicit: Contingit non esse a contingens negatio
nuncupatur, ueraque esse potest cum ea affirmatione quae dicit: Contingit
esse a ueluti cum dicimus: Contingit sedere Socratem Contingit
non sedere Socratem. Et haec quidem non dicuntur esse contrariae, quoniam
simul uerae esse possunt; at uero opposita sunt quotiens ipsum contingens
negatur, ut si aduersus eam quae dicit: Contingit esse a ea
proponatur quae dicit: Non contingit esse a id enim ista significat
omnino non posse contingere. Quae cum ita sint, cumque inesse significantes
propositiones praeter ullum dicuntur modum, his ad esse iuncto aduerbio
negatiuo, negatio plena perficitur; quae uero cum modo proponuntur, si
necessariae sint et ad esse negatio coniungatur, ut ea quae dicit: Necesse
est non esse fit necessaria negatio. Si uero ipsi necessario negatio
praeponatur, fit negatio necessarii uehementer affirmationi opposita, ut ea
quae dicit: Non necesse est esse. Item in contingentibus si ad esse
negatio ponatur, fit contingens negatio, ut ea quae dicit: Contingit non
esse. Si uero ipsi contingenti negatio iungatur, fit contingentis negatio
contingenti affirmationi uehementer opposita, ut ea quae dicit: Non
contingit esse. Sed quoniam omnis propositio aut uniuersalis aut
particularis aut indefinita aut singularis proponitur -- uniuersalis hoc
modo: Omnis homo legit particularis sic: Quidam homo
legit indefinita sic: Homo legit singularis sic: Socrates
legit -- necesse est ut sicut in Categoricorum Syllogismorum Institutione
monstratum est, illae sibi maxime uideantur oppositae quaecumque uel uniuersale
affirmant, si particulariter denegetur, uel uniuersale denegant, si
particulariter affirmetur, et quae singulares sunt, si illa quidem in
affirmatione sit posita, illa uero in negatione. Quae cum ita sint, si haec
eadem ratio ad contingentes et necessarias referatur, idem in necessariis et
contingentibus inuenitur, ut si quis dicat: Omnem a terminum esse necesse
est aliusque neget dicens: Non necesse est omnem a terminum
esse fecit oppositam negationem. Et si dicat
aliquis: Contingit omnem a terminum esse itaque aliquis
neget: Non contingit omnem a terminum esse fecerit oppositam
negationem; in utrisque enim negatio et modum remouet, et significationem
uniuersalitatis exstinguit. Atque hoc quidem in simplicibus et categoricis propositionibus
euenire necesse est, de quarum natura diligentius persecuti sumus in his
uoluminibus, quae secundae editionis expositionum in Aristotelis
*Perihermeneias* inscripsimus. Si quis igitur propositionum omnium conditionalium
numerum quaerat, ex categoricis poterit inuenire; ac primum in connexis ex
duabus simplicibus inquirendus est hoc modo. Nam quoniam propositio
simplex hypothetica ex categoricis duabus iungitur, una earum uel inesse
significabit, uel contingere esse dupliciter, uel necesse esse dupliciter; quod
si sint affirmatiuae, quinquies affirmatiua enuntiatione proponentur; sed quoniam
omnis affirmatio habet oppositam negationem, rursus quinquies negatiua
enuntiatione poterunt pronuntiari. Erunt igitur in prima propositione,
quae una pars est hypotheticae propositionis in negatione et affirmatione
constitutae modorum, propositiones decem. Secunda etiam propositio, quae pars
est hypotheticae, totidem affirmationibus et negationibus proponi potest; erunt
igitur eius quoque enuntiationes decem. Sed cum prima propositio secundae
propositioni quodam consequentia copuletur, ut una hypothetica fiat, omnes
decem affrmatiuae ac negatiuae propositiones omnibus decem affirmatiuis
negatiuisque propositionibus applicabuntur. Itaque complexae centum omnes
efficiunt propositiones, haec quae connexae ex simplicibus coniunguntur.
Secundum hunc uero modum potest propositionum numerus inueniri etiam in his
propositionibus /246/ quae ex categorica et hypothetica copulantur, uel quae ex
duabus conditionalibus fiunt. Nam
quae ex categorica et conditionali constant, uel e diuerso, haec tribus categoricis
iunctae sunt. Quod si duarum inter se praedicatiuarum in afffirmatione uel
negatione complexio secundum esse, uel necessario, uel contingenter esse,
quinque modos, centum efficit complexiones, quoniam tertia propositio uel
affirmatiua erit uel negatiua, et si affirmatiua quinque modis uel inesse
significans, uel necessario inesse dupliciter, uel contingenter inesse
dupliciter, itemque totidem negabitur modis, simul non amplius quam decies
proponetur. Quo fit ut tertia
propositio cum duabus superioribus, centum inter se modis copulatis atque
complexis, iuncta atque commissa, mille omnes faciat complexiones. Centum
namque duarum propositionum modi, cum decem modis tertiae propositionis
complicati, mille perficiunt; decies enim centum mille sunt. Rursus quoniam ex
duabus hypotheticis iuncta conditionalis quatuor categoricis copulatur, et duae
inter se primae categoricae centum complexionibus iungebantur, necesse est ut
posteriores quoque duae centum complexionibus connectantur; quod si centum
superiorum propositionum categoricarum modi centum posteriorum categoricarum
modis complicentur, fient decem milia complexiones. In illis autem
propositionibus quae tribus uariantur figuris, siquidem medius terminus
similiter et in prima et in secunda hypothetica proponatur, mille erunt
complexiones, ad earum similitudinem quae ex tribus categoricis connectuntur;
tunc enim unus atque idem terminus in utrisque tres neque amplius faciet
enuntiationes. Similiter uero in utrisque proponitur hoc modo: Si est a,
est b; si est b, est c hic enim b terminus, et ad a terminum, et ad c
positus est, esse significans. Idem in necessariis et contingentibus
intelligendum est. At si ita proponatur: Si est a, est b, et, si necesse
est esse b, est uel non est c duae propositiones conditionales, id est
quatuor praedicatiuae fiunt. Quo fit ut secundum eas quae ex quatuor
praedicatiuis connectuntur, decem millia faciunt complexiones. Atque hi numeri
tam in prima quam in secunda uel tertia figura sunt inspiciendi. Et nos quidem
quantus esse propositionum numerus posset, ascripsimus. Numquam tamen
dissimiliter medius terminus enuntiatur: namque ut fiat extremorum conclusio,
medius terminus intercedit, cuius communitas extrema coniungit. Quod si medius
diuersis modis in utraque propositione dicatur, nec connectuntur extrema, atque
ideo ne syllogismus quidem ullus fieri potest, cum praesertim ne una quidem
propositio dici possit, in qua medius terminus dissimiliter enuntiatur. Longe
autem multiplex propositionum numerus existeret, si inesse significantes et
necessarias et contingentes affirmatiuas negatiuasque propositiones per
uniuersales ac particulares, uel oppositas ac subalternas uariaremus; sed id
non conuenit, quia conditionalium termini propositionum indefinito maxime
enuntiantur modo. Atque ideo superuacuum iudicaui determinatarum secundum
quantitatem propositionum quaerere multitudinem, cum determinatae conditionales
proponi non soleant; fere autem hypotheticae propositiones ne per necessitatem
quidem uel per contingens enuntiantur sed illae maximae in usum collocutionis
deducuntur, quae inesse significant. Omnes uero necessariam tenere
consequentiam uolunt, et quae inesse significant, et quibus necessitas additur,
et quibus praedicatio possibilitatis aptatur; haec enim terminis
applicatur. Necessitas uero hypotheticae propositionis, et ratio earum
propositionum ex quibus iunguntur inter se connexiones, consequentiam quaerit,
ut cum dico: Si Socrates sedet, et uiuit neque sedere eum, neque
uiuere necesse est sed, si sedet, uiuere necesse est. Item cum dicimus: Si sol mouetur, necessario
ueniet ad occasum tantumdem significat quantum, si sol mouetur, ueniet ad
occasum. Necessitas enim propositionis in consequentiae immutabilitate
consistit. Item cum dicimus: Si possibile est legi librum, possibile
est ad uersum tertium perueniri rursus necessitas consequentiae
conseruata est; nam si possibile est legi librum, necesse est etiam id esse
possibile, ut ad uersum tertium perueniatur. Opponuntur autem hypotheticis
propositionibus illne solse quae earum substantiam perimunt. Substantia uero
propositionum hypotheticarum in eo est, ut earum consequentiae necessitas
ualeat permanere. Si quis igitur recte conditionali propositioni
repugnabit, id efficiet ut earum destruat consequentiam, ueluti cum ita
dicimus: Si a est, b est non in eo pugnabit si monstret, aut non
esse a, aut non esse b sed si posito quidem a, ostendit non statim consequi
esse b sed posse esse a, etiamsi b terminus non sit. Uel si negatiua sit
conditionalis, eodem destruetur modo: ut cum dicimus: Si a est, b non
est non ostendendum est, aut non esse a, aut b esse; sed cum a sit, posse
esse b terminum. Sunt autem hypotheticae propositiones, aliae quidem
affirmatiuae, aliae negatiuae; sed de his nunc loquor quae in consequentia
positae in connexione esse dicuntur: affirmatiuae quidem, ut cum
dicimus: Si est a, est b. Si a non est, b est negatiuae
uero: Si a est, b non est. Si non est a, non est b. Ad sequentem
enim propositionem respiciendum est, ut an affirmatiua uel negatiua sit
propositio iudicetur; idem de compositis syllogismis conditionalibus intellegi
oportebit. De his autem propositionibus quae in disiunctione sunt positae, cum
de earum syllogismis tractauero, commodius atque uberius dicam. Hypotheticos
syllogismos, quos latine conditionales uocamus, alii quinque, tribus alii
constare partibus arbitrantur, quorum mox controuersiam diiudicabo, si prius
quibus nominibus talium syllogismorum partes appellentur ostendero. Quoniam
enim omnis syllogismus ex propositionibus texitur, prima uel propositio, uel
sumptum uocatur; secunda uero dicitur assumptio, his quae infertur, conclusio
nuncupatur. Cum enim ita dicimus: Si homo est, animal est; Homo autem
est; Animal igitur est ea quidem enuntiatio per quam
diximus: Si homo est, esse animal propositio uel sumptum uocatur, ea
uero quam huic adiunximus: Est autem homo assumptio dicitur, tertia
conclusio nominatur, per quam ostendimus animal esse qui fuerit homo. Sed
quoniam saepe euenit ut propositionis enuntiatae consequentia non sit
uerisimilis, propositioni saepe adiungitur approbatio, per quam id quod est
propositum uerum esse monstretur. Assumptio saepe ad fidem per se non uidetur
idonea: huic quoque iuuamen probationis adiungitur, ut uera esse uideatur; quo
fit ut saepe quinque partes, saepe quatuor, interdum tres hypotheticos
syllogismos habere contingat. Nam quinque constabit partibus si et propositio et
assumptio probationibus indigebunt; quod siue propositio, siue assumptio
probatione indigent, quadripartitus est syllogismus, quod si neutra est
approbanda, tripartitus esse relinquitur. In hac uero sententia etiam
Marcus Tullius esse deprehenditur: in Rhetoricis enim syllogismos quosdam
quinquepartitos, quadripartitos alios esse confirmat. Quibus uero non placet
talium syllogismorum partes ultra ternarium numerum propagari, hi probationes
propositionum atque assumptionum non putant in syllogismi partibus esse
ponendas, neque enim propositionem esse, de qua syllogismus possit existere,
cui non consentit auditor; quod si per se dubia est ea probatio quae
propositioni dubiae iungitur, fidem faciens eidem cui coniungitur propositioni,
faciat ut sit idonea syllogismo. Ac per hoc tunc incipit esse propositio
syllogismi, cum talis per probationem redditur, ut ex ea colligi aliquid
possit; tunc uero colligi ex se aliquid potest, cum probationis auxilio poterit
ab auditore concedi. Quocirca membrum quoddam, et quasi fulcimentum dubiae
propositionis uel assumptionis, probatio esse uidetur, non pars etiam
syllogismi; sed nostra sententia his potius accedit qui tribus eum partibus
constare pronuntiant. Etenim quaelibet probatio quae uel propositioni uel
assumptioni copulatur, propositionis esse uel assumptionis probatio
dicitur. Cum igitur non ad syllogismum sed ad propositionem uel
assumptionem cuius est probatio referatur, non oportet eam syllogismi proprie
partem uideri. Nam illud quod obici potest, nullus ignorat, quin partium partes
etiam totius partes esse dicantur; sed plurimum refert utrum ipsae sint
primitus partes totius, an in secundarum partium postremitate ponantur.
Amplius, si sit per se nota ac probabilis propositio, totus syllogismus
probatione non indiget; quod si per se propositionis nulla fides est, necesse
est ut ea propositio quodam ueluti testimonio probationis indigeat. Non
igitur syllogismus probatione, in eo quod syllogismus est, indigebit, sed
propositio, si fide propria fuerit destituta. Idem etiam de assumptione dici
potest. Quare manifestum est eorum esse sententiam praeponendam, qui
sullogismum putant tribus partibus constare. Praeterea si qua propositio
probationis indigeat, ut eam ueri fides sequatur, aliquo demonstrabitur
syllogismo. Quocirca qui fieri potest ut recte syllogismus pars syllogismi
simplicis esse dicatur? ipsam enim probationem propositionis syllogismum, uel
ex syllogismo esse necesse est. His itaque determinatis, de his protinus
syllogismis quorum propositiones in connexione positae duobus terminis
constant, explicandum uidetur. Horum autem duplex forma est: quatuor enim fiunt
per praecedentis positionem qui sunt primi hypothetici atque perfecti, quatuor
uero per sequentis negationem, qui cum demonstratione egeant, non uidentur esse
perfecti. Prioris uero negatione, uel sequentis positione, nullus omnino
syllogismus efficitur. Omnium igitur talium propositionum primum numerus
explicetur, ut qui fiant ex his syllogismi facilis acquiratur agnitio. Sunt
autem quatuor: Si est a, est b Si est a, non est b Si non est a,
est b Si non est a, non est b Ac de prioribus quidem syllogismis
atque perfectis primo loco dicendum est. Horum enim primus modus est hic
ueniens a prima propositione: Si a est, b est; Atqui est a; Est
igitur b. Cum enim prima propositio eam conditionem proponat, ut si sit a
necesse sit consequi essentiam b termini, idem assumptio quod praecedit assumit
ac ponit, dicitque: At est a consequitur igitur ut sit b. Si enim ex
consequentia primae propositionis id quod secundum est assumendo ponamus,
nullus efficitur syllogismus. Age enim sit huiusmodi consequentia, ut si
sit a, sit b assumaturque quod sequitur hoc modo: At est b non
consequitur ut sit uel non sit a. Id uero clarius fiet exemplo: sit enim
propositio: Si homo est, animal est assumaturque esse animal,
scilicet quod consequitur, non necesse erit esse hominem uel non esse; potest
enim, cum sit animal, homo uel esse uel non esse. Secundus uero modus est eorum
in quibus prior propositionis pars in assumptione repetitur, uenit autem ex
secunda propositione superius digesta, hoc modo: Si est a, non est b; Atqui
est a; Non est igitur b. Id enim propositum fuerat, si esset a, non
esset b. Sumpto igitur praecedente, consequentis est facta conclusio; quod si
consequens sumas, nullus uidetur fieri syllogismus, quia nec consequitur ulla
necessitas, hoc modo: Si est a, non est b; Atqui non est b; non
necesse est esse a uel non esse. Age enim ita sit propositio: Si est
nigrum, album non est et id quod sequitur assumatur: Atqui non est
album non necesse erit esse nigrum uel non esse, quia cum non sit album
potest aliquid esse medium. Tertius uero modus est talium syllogismorum qui
uenit ex tertia propositione, quorum in assumptione id ponitur quod praecedit
hoc modo: Si non est a, est b; Atqui non est a; Est igitur
b. Haec igitur conclusio rursus ex conditione propositionis euenit: id
enim fuerat propositum, ut si non esset a esset b; quod si conuertas et sumas
esse b, id est quod sequitur, non necesse erit uel esse uel non esse id quod
praecedit. Sed huius exemplum non potest inueniri, eo quod si ita
proponitur, ut: Cum non sit a sit b nihil esse medium uideatur inter
a atque b; sed in his si alterum non fuerit, statim necesse est esse alterum,
et si alterum fuerit, statim alterum non esse necesse est. Videtur ergo quodammodo
et sequenti posito in his fieri syllogismus; sed quantum ad rerum naturam ita
est, quantum uero ad propositionis ipsius pertinet conditionem, minime
consequitur. Quod quidem ex his patet quae superius dicta sunt. In utrisque
enim superioribus modis sequenti posito nihil ex necessitate collectum est, hic
uero tertius modus, quantum ad complexionem propositionum pertinet, in quo
ponendo si id quod consequebatur assumitur, nullum efficit syllogismum. Quantum
uero ad rerum naturam, in quibus solis hae propositiones enuntiari possunt,
uidetur esse necessaria consequentia hoc modo, ut: Si dies non est, nox
sit Si nox sit, dies non sit ex necessitate consequitur; similesque
sunt hi syllogismi his qui in disiunctione sunt constituti, de quibus paulo
posterius commemorabo, quorumque ad illos et differentias et similitudines
dabo. Quartus uero modus est ex quarta propositione, cum ita
proponitur: Si a non est, b non est; Atqui non est a; Non est
igitur b rursus enim id quoque consequi ex propositione monstratur, quae
proposuit non fore b, si a prior terminus non fuisset. At si id quod
consequitur assumamus, nulla uidetur fieri posse necessitas, ueluti si ita
dicamus: Non est autem b non necesse erit uel esse uel non esse a.
Age enim proponatur si animal non est, non esse hominem, assumaturque: At
non est homo non necesse est ut uel sit animal uel non sit. Demonstratum
igitur est in huiusmodi syllogismis, si id quidem quod praecedit ponendo
assumatur, perfectos atque ex ipsis propositionibus probabiles et necessarios
fieri syllogismos. Si uero id quod sequitur ponendo assumatur, nullam
fieri necessitatem, praeter in tertio modo, qui cum sit similis his syllogismis
qui secundum disiunctionem propositis enuntiationibus fiunt, uidetur in rebus
de quibus proponi possit seruare necessitatem, cum in complexione non seruet,
quod ex caeteris tribus modis arguitur primo, secundo atque quarto, in quibus
assumpta ponendo sequente propositionis parte, nihil ex necessitate conficitur.
Ac de his quidem syllogismis, qui duobus terminis coniunguntur, quorum prima
pars propositionis ponendo assumitur, quantum ad institutionis pertinet modum,
sufficienter expressimus. Nunc uero de his dicendum est, quorum consequens
propositionis pars ita assumitur, ut perimatur. Ex his quoque quatuor fiunt modi, cum prior
propositionis pars in assumptione non possit interimi, ut ulla syllogismi
necessitas consequatur. Est igitur primus modus talium syllogismorum a prima ueniens propositione
sic: Si est a, est b; Atqui non est b; Non est igitur a.
Hic igitur b terminus, qui in prima propositione consequens fuerat, in
assumptione est interemptus, ut a terminus, qui propositionis prima pars
fuerat, interimeretur, eaque necessitas tali ratione probabitur. Positum
namque est si a sit, b esse; et assumptio facta est ut consequens pars
propositionis interimeretur, id est, non esse b. Dico quia consequitur non esse
a: nam si potest esse a, ut non sit b, frustra erit prior propositio quae ait,
si a sit, b esse. Atqui ea propositio ualet; cum igitur a sit est b. Quod si
cum non sit b, sit a, quod scilicet ex assumptione proponitur, idem b erit
/268/ et non erit: non erit quidem, quia b non esse proponit assumptio; erit
autem, quia si est a, erit b, quod fieri non potest; non igitur, si b non
fuerit, erit a. Hic est igitur primus modus talium syllogismorum, qui ex
interempta parte consequenti propositionis fiunt, qui non sunt perfecti neque
ex se cogniti sed indigent uel eius quam superius proposui, uel cuiuslibet
alterius probationis, ut ueri esse monstrentur. Quod si prima pars interimatur,
non erit syllogismus; age enim ita dicamus: Si est a, est b; Atqui
non est a non consequitur ut sit uel non sit b, ut exemplo etiam
demonstratur. Sit enim propositio: Si est homo, animal est; Sed homo
non est; non necesse erit uel esse animal, uel non esse. Secundus modus
per contradictionem assumptionis, qui a secunda propositione descendit, ille
est cum ita proponimus: Si a est, b non est; Atqui est b; Igitur
a non est. Hic enim rursus secunda pars propositionis est interempta: nam
cum secunda pars propositionis b non esse diceret, si a fuisset, assumptio b
esse pronuntiat. Affirmatio autem perimit negationem, quam assumptionem
consequitur, ut a non sit, hoc modo. Sit enim propositio: Si a est, b non
est et sit b. Dico quia a non erit: nam si erit a, cum sit b, idem b erit
et non erit: non erit quidem ex prima propositione quae dicit: Si a est, b
non est erit autem per assumptionem, qua dicimus esse b. At si praecedens
propositionis pars auferatur, non fiet ulla necessitas. Age enim in
huiusmodi propositione: Si a est, b non est ita dicamus: Atqui
non est a non consequitur ut b sit aut non sit. Id uero tali arguitur
exemplo. Dicamus enim: Si nigrum est, album non est assumamusque non
esse nigrum, non statim consequitur ut uel album sit, uel non sit: potest enim
aliquid esse mediorum. Tertius modus ille est ex tertia propositione deductus,
cum ita proponimus: Si a non est, b est; b autem non est; a
igitur est. Hic quoque consequens pars propositionis assumpta est, et cum
in propositione affirmaretur, in assumptione negata est, et est rata
consequentia, et perficiens syllogismum hoc modo. Nam si uerum est, cum non sit a, esse b, dico quia si
b non sit, esse a: nam si poterit, cum b non sit, non esse a, frustra est prima
propositio, quae dicit cum non sit a esse b eritque b ac non erit; non erit
quidem ex ea assumptione quae proponit non esse b; erit autem, quia, si a
terminus esse negabitur, posito non esse b termino, cum non sit a, erit b, quod
est impossibile. Non igitur potest fieri ut cum non sit b, non sit a;
consequitur igitur ut, cum non sit b, sit a. Quod si prior pars propositionis
quae praecedens est auferatur, nullus est syllogismus, hoc modo: cum enim
dicimus si a non est, esse b, si assumamus: Atqui est a nihil euenit
necessarium, ut uel sit b uel non sit, secundum ipsius complexionis naturam.
Nam hic quoque, ut in his in quibus in assumptione secundus terminus ponebatur,
dicendum est secundum quidem ipsius complexionis figuram nullum fieri
syllogismum; secundum terminos uero in quibus solis dici potest, necesse esse,
si a fuerit, b non esse. In contrariis enim tantum, et in his immediatis, id
est medium non habentibus, haec sola propositio uere poterit praedicari, ueluti
cum dicimus: Si dies non est, nox est siue non fuerit dies, nox
erit, siue nox non fuerit, dies erit, siue dies fuerit, nox non erit, siue nox fuerit,
dies non erit. Quartus modus est horum syllogismorum ex quarta propositione descendens,
cuius haec prima est propositio: Si a non est, non est b; Est autem
b; Erit igitur a. Hic quoque secunda pars propositionis assumpta
est, et quaniam eadem in negatione fuerat posita, affirmatione est interempta;
affirmatio enim uim negationis interimit. Hic quoque eodem modo syllogismi necessitas
continetur, nam, si posito cum non sit a, non esse b, sumatur esse b, dico quia
consequens est etiam a esse. Nam si potest, cum sit b, non esse a, frustra est
prima propositio, quae, cum a non sit, b non esse pronuntiat; fiet igitur
rursus ut idem b sit ac non sit. Ex assumptione namque erit b; ita enim
dicitur: Atqui est b si uero hoc posito possit non esse a, rursus b
non erit, quia prima propositio ait: Si non sit a, non est b quod
est impossibile. Quod si ea portio propositionis quae praecedens est auferatur,
nihil euenit necessarium. Age enim ita dicamus: Si non est a, non est
b assumamusque: Atqui est a non consequitur ut b uel esse uel
non esse necessario concludatur, ut in hoc syllogismo: Si non est animal,
non est homo; Atqui est animal; non necesse est uel esse hominem uel
non esse. Hi igitur quatuor syllogismi imperfecti /274/ dicuntur, idcirco
quoniam per se non habent apertam atque perspicuam consequentiae necessitatem,
eaque illis ex probatione conficitur. Ut igitur breuiter concludendum sit,
in hypotheticis simplicibus syllogismis connexas habentibus propositiones,
quoquo modo factis, si quidem prima pars propositionis assumitur, si ea
ponatur, fient quatuor syllogismi per se cogniti atque perfecti; si uero id
quod consequitur assumatur, nulla est syllogismo necessitas, nisi in tertio
tantum modo, qui non propter complexionis naturam sed propter terminorum
contrarietatem, in quibus solis dici potest, uidetur conclusionis necessitatem
tenere. Itaque si quid in assumptione ex his quae in propositione sunt
prolata ponatur, quatuor uel quinque fieri necesse est syllogismos perfectos:
quatuor, ubi prima pars propositionis, quintum uero, ubi secunda pars
propositionis ponendo assumitur, si non ad complexionis naturam sed ad terminos
aspiciamus. Si quid uero ex his quae in assumptione prima propositio enuntiat,
auferatur, si quidem consequens pars propositionis auferatur, fient imperfecti
et probatione indigentes quatuor syllogismi; si uero prior propositionis pars
auferatur, nulla erit necessitas syllogismi, nisi in tertio tantum modo, ubi
non facit necessitatem complexionis sed terminorum natura. Quocirca hi quoque
quatuor uel quinque sunt syllogismi: quatuor quidem, si secunda propositionis
pars fuerit interempta; quintus /276/ uero, si eum non complexionis natura sed
terminorum proprietate metiamur. Quocirca si ex duobus terminis propositio prima
consistat, octo sunt uel decem, nec amplius syllogismi. Ac de his quidem conditionalibus
syllogismis, quorum propositiones connexae sunt, et ex duabus praedicatiuis
simplicibus constant, sufficienter expeditum est. Nunc de his syllogismis
dicendum est, qui uel ex praedicatiua et hypothetica, uel ex hypothetica
praedicatiuaque nectuntur. Horum autem facile complexiones omnium syllogismorum
apparebunt, si prius earum numerus exponatur. Sunt igitur priores quidem
quae ex praedicatiua atque hypothetica connectuntur hae: Si sit a, cum sit
b, est c. Si est a, cum sit b, non est c. Si est a, cum non sit b,
est c. Si est a, cum non sit b, non est c. Si non est a, cum sit b,
est c. Si non est a, cum sit b, non est c. Si non est a, cum non sit
b, est c. Si non est a, cum non sit b, non est c. Ac primum quae sit
earum natura, uidetur esse tractandum. Neque enim quoquo modo conditio ponatur,
conditionalis propositio fiet sed si illa consequentia propter positam euenit
conditionem. Nam si quis ita dicat: Si homo est, cum sit animal, animatum
est non uidetur facere apposita conditio consequentiae necessitatem; nam
etiam si non sit homo, nihilominus tamen, cum sit animal, animatum est. At si
ita ponatur: Si homo /278/ est, cum sit animatum, animal est uidetur
consequentiae ratio in conditione consistere. Neque enim necesse est, cum
animatum sit, esse animal, nisi homo uel tale aliquid fuerit, quod animatum
esse proponitur; tunc enim quod animatum est, animal esse necesse est, homo
namque uel quodlibet aliud tale animal est. Per singulas igitur propositiones
eundum est, et spectanda est earum singularis natura hoc modo. Prima
propositio per quam enuntiatur si est a, cum sit b, esse c, talis esse debet ut
b quidem possit esse etiam praeter a, si tamen a fuerit, b non esse non possit;
rursus idem b terminus possit esse etiam cum non est c, nec sit necesse ut b
posito sit etiam c sed tunc tantum necesse sit esse c, quando b terminus a
terminum sequitur, ut si sit a homo, b animatum, c animal. Animatum enim et
praeter hominem et praeter animal esse potest; si uero sit homo, animatum esse
necesse est, et cum animatum hominis essentiam consequatur, consequitur ut
idipsum animatum sit animal. Item secundam propositionem, quae ait si est
a, cum sit b, non esse c, huiusmodi esse oportebit ut b quidem praeter a esse
possit sed cum fuerit a, necesse sit esse etiam b; at uero c tale sit ut simul
quidem cum a esse non possit, cum b uero esse possit sed tunc tantum cum b esse
non possit, quando b terminus a terminum sequitur, ut si sit a homo, b
animatum, c insensibile. Namque animatum praeter hominem esse potest; at si
homo sit, ut sit animatum necesse est; insensibile uero potest esse animatum
sed tunc /280/ insensibile et animatum non conueniunt, cum idcirco est animatum
quia homo esse praedictus est. Tertia uero propositio a quidem terminum
debet habere, qui numquam simul esse possit cum b termino; c uero terminum
talem esse oportebit, ut possit quidem non esse, si non fuerit b sed tunc
tantum necesse sit, si b terminus non sit, esse c terminum, si idcirco non est
b quaniam terminus a esse praedictus est, ut si sit a homo, b inanimatum, c
sensibile. Nam si est homo, non est inanimatum, sensibile uero potest simul non
esse cum inanimato; possunt enim esse quaedam quae nec inanimata sint, nec
sensibilia, ut arbores. Idem tamen sensibile necesse est esse, cum non sit
inanimatum, si idcirco inanimatum non est quia homo esse praedictus est. Rursus
quarta propositio huius debet esse proprietatis, ut b quidem terminus nullo
modo esse possit, si fuerit a, at uero c possit esse, si non fuerit b; sed tunc
tantum c, cum non fuerit b, non esse necesse sit, si b terminus non sit quia
prius a terminus esse positus est, ut si sit a homo, b inanimatum, c
insensibile. Inanimatum enim non erit si fuerit homo; insensibile uero potest
esse et non esse, si non sit inanimatum; tunc tamen insensibile non esse ne cesse
est, cum inanimatum non sit, cum idcirco inanimatum non est quia homo esse
praedictus est. Quinta quoque propositio tales habere terminos debet, ut a
quidem si non sit, necesse sit esse b, si b terminus sit, c et esse possit et
possit non esse: tunc tantum c esse necesse sit, cum fuerit b, cum idcirco est
b quia a terminus esse negatus est, ut si sit a quidem animatum, b uero
insensibile, c inuitale. Igitur si non sit animatum, statim consequitur ut sit
insensibile; inuitale autem potest esse, si sit insensibile, ut lapis, potest
uero non esse inuitale, si sit insensibile, ut sunt arbores; sed tunc tantum,
posito insensibili, consequitur ut inuitale esse necesse sit, cum idcirco est
insensibile quia non est animatum. Sexta uero propositio tales terminos
habere desiderat, ut b quidem esse necesse sit, si non fuerit a, at uero c
terminus, si sit b, uel esse uel non esse possit; tunc tamen c non esse necesse
sit, cum sit b, quando idcirco est b quia a terminus non esse propositus est,
ueluti si sit a animatum, b insensibile, c uitale. Nam necesse est esse
insensibile, si non fuerit animatum; cum uero sit insensibile, fieri quidem
potest ut non uiuat, ueluti lapis, fieri autem potest ut uiuat, ueluti arbor;
tunc tamen necesse est non uiuere, cum sit insensibile, quando idcirco est insensibile
quia animatum non esse propositum est. Septimus modus talibus terminis
debet esse contextus, ut b quidem sine a esse non possit, c autem si non sit, b
et esse et non esse possit; tunc tamen necesse sit c terminum esse, si non sit
b, cum idcirco b non esse propositum est quoniam a fuerit ante denegatum. Sit
enim a quidem animatum, b uero sensibile, c inuitale; sensibile igitur esse non
potest nisi fuerit animatum; si igitur non sit animatum, non erit sensibile, si
uero non sit sensibile, potest esse inuitale, uelut in lapidibus, idem potest
non esse, uelut in arboribus; tunc tamen sensibili denegato inuitale necesse
est esse, cum idcirco non est sensibile quia prius animatum non esse propositum
est. Octaua propositio his terminis connectenda est, ut b terminus esse
non possit si non fuerit a, cum uero non sit b, terminus c et esse et non esse
possit sed tunc necesse sit c terminum non esse, cum non fuerit b, cum idcirco
non est b quia a terminus prius esse negatus est, ut si sit a quidem animatum,
b uero sensibile, c uitale. Sensibile igitur esse non potest nisi fuerit
animatum; idem tamen sensibile si non sit, et non esse uitale potest, ut
lapides, et esse uitale, ut arbores; tunc tamen necesse est uitale non esse, si
non sit sensibile, cum idcirco sensibile non est quia prius animatum esse
negatum est. Ex his igitur constat c terminum, quoquo modo fuerit b, in
conditionalibus propositionibus, quae in tota enuntiatione post praedicatiuas
locantur, posse tam loco afFirmationis quam negationis assumi, ex quibus
assumptionibus fiunt complexiones uariae syllogismorum. His igitur ita
expeditis, de omnibus in commune praecipiendum uidetur. Nam cum sint octo
propositiones quae ex praedicatiua hypotheticaque nectuntur, quae superius
ascriptae sunt, earum quatuor ita faciunt consequentiam, si a terminus sit;
quatuor uero ita conditionem proponunt, si a terminus non sit. Fiunt uero
ex his syllogismi hoc modo. Ex prima propositione: Si est a, cum sit b, est
c; Atqui est a; Cum igitur sit b, est c uel sic: Atqui cum
sit b, non est c; Non est igitur a (posse autem huiusmodi esse
assumptionem ex superius descripta propositionum natura cognoscitur). Ex secunda
propositione: Si est a, cum sit b, non est c; Atqui est a; Cum
igitur sit b, non est c uel ita: Atqui cum si b, est c; Non est
igitur a. Ex tertia: Si est a, cum non sit b, est c; Atqui est
a; Cum igitur non sit b, est c uel ita: Atqui cum non sit b,
non est c; Non est igitur a. Ex quarta: Si est a, cum non sit
b, non est c; Atqui est a; Cum igitur non sit b, non est c uel
ita: Atqui cum non sit b, est c; Non est igitur a. In his
igitur quatuor propositionibus, in quibus a terminus esse proponitur, si
assumptum fuerit eundem a terminum esse, c terminus uel esse uel non esse
monstratur; idem uero si c terminus assumatur, siquidem cum est non esse, uel
cum non est esse assumatur, a terminus non esse monstrabitur. Ex quinta
etiam propositione ita syllogismi fiunt: Si non est a, cum sit b, est
c; Atqui non est a; Cum igitur sit b, est c uel ita: Atqui
est a; Cum igitur sit b, non est c uel ita: Atqui cum sit b,
non est c; Est igitur a uel sic: Atqui cum sit b, est
c; Non est igitur a. Quod idcirco euenit ut huiusmodi propositio
quatuor colligat syllogismos, quia in his tantum si non sit aliquid esse aliud
proponi potest, in quibus contraria medietatibus carent; in his enim uel
interempto altero alterum ponitur, uel posito altero alterum necesse est
perimatur. Ex sexta: Si non est a, cum sit b, non est c; Atqui
non est a; Cum igitur sit b, non est c uel ita: Atqui cum sit b, est
c; Est igitur a. Ex septima: Si non est a, cum non sit b, est
c; Atqui non est a; Cum igitur non sit b, est c uel
ita: Atqui est a; Cum igitur non sit b, non est c uel
ita: Atqui cum non sit b, non est c; Est igitur a uel
ita: Atqui cum non sit b, est c; Non est igitur a. In hac quoque complexione propter
eandem causam quatuor collectiones hunt. Ex octaua: Si non est a, cum non sit b, non est
c; Atqui non est a; Cum igitur non sit b, non est c uel
ita: Atqui cum non sit b, est c; Est igitur a. In his quoque
quatuor propositionibus, si quidem a non esse assumatur, c uel esse uel non
esse concluditur; si uero c cum est non esse, uel cum non est esse assumatur, a
terminus semper esse concluditur, nisi in quinto et septimo tantum modis, ubi
cum c esse assumatur, a non esse monstratur. Omnium uero communis est ratio,
praeter quintum ac septimum modum, ut si a terminus ita assumatur, quomodo in
prima enuntiatione propositus est, conditio quae sequitur in conclusione
firmetur. Si uero conditio quae sequitur contrario
modo atque in enuntiatione proposita est assumatur, categorica propositio, quae
prima est, interimetur. In septimo autem uel quinto modo, quaque ratione
sumptum sit alterum, in utrisque partibus faciet conclusionem. Itaque fiunt
sedecim uel uiginti potius syllogismi: octo quidem, si a terminus, ut est
propositus, assumatur, octo uero, si c terminus conuerso modo atque in
propositione est positus assumatur, quatuor uero ex quinto et septimo modis
utrobique facientibus conclusionem. Reliquis uero complexionibus nulla est consequentia
necessitatis. Ut autem plenior fieret intellectus ipsas propositiones cum suis
terminis positas annotaui, ut secundum praedictos assumptionum modos non
ratione solum demonstratio fieret, uerum etiam per exempla currentibus doctrina
clarior elucesceret. Si est a homo, cum sit b animatum, est c animal. Si
est a homo, cum sit b animatum, non est c insensibile. Si est a homo, cum
non sit b inanimatum, est c sensibile. Si est a homo, cum non sit b
inanimatum, non est c insensibile. Si non est a animatum, cum sit b
insensibile, est c inuitale. Si non est a animatum, cum sit b insensibile,
non est c uitale. Si non est a animatum, cum non sit b sensibile, est c
inuitale. Si non est a animatum, cum non sit b sensibile, non est c
uitale. Expeditis igitur his syllogismis qui ex talibus propositionibus
fiunt, quae ex prima praedicatiua secunda hypothetica copulantur, nunc ad eos
transitum faciamus qui ex prima conditionali secunda uero praedicatiua
nectuntur, quamm omnium numerus proponendus est, ut de quibus loquimur lector
agnoscat. Si cum sit a, est b, est c. Si cum sit a, est b, non est
c. Si cum sit a, non est b, est c. Si cum sit a, non est b, non est
c. Si cum non sit a, est b, est c. Si cum non sit a, est b, non est
c. Si cum non sit a, non est b, est c. Si cum non sit a, non est b,
non est c.Prima igitur propositio tales habere terminos debet, ut a quidem
possit esse praeter c ac b; sed tunc, si a fuerit, c esse necesse sit, cum a
terminum b terminus subsequatur, ut si sit a quidem animatum, b homo, c animal.
Animatum namque praeter animal et praeter hominem esse potest; tunc uero id
quod animatum est etiam animal esse necesse est, si id quod est animatum, homo
est. Secunda propositio talibus terminis contexenda est, ut a quidem praeter b
atque c, et cum eisdem esse possit; tunc tamen necesse sit non esse c, si a
posito b sequatur, ut si a sit animatum, b homo, c equus. Animatum quippe
et ut homo uel equus sit aut non sit fieri potest; tunc uero necesse est id
quod animatum est non esse equum, si id ipsum quod animatum est, homo fuerit.
Tertia propositio his terminis copulatur, ut a quidem cum b et c uel esse uel
non esse possit, tunc tamen necesse sit simul esse cum c, si, posito a termino,
b terminus abnuatur, ut si sit a animatum, b animal, c insensibile. Nam quod
animatum est, uel animal uel non animal, uel insensibile uel non insensibile
esse potest sed tunc necesse est id quod animatum est esse insensibile si,
animato posito, animal abnuatur. Quartae propositionis hi termini sunt,
ut a quidem cum b atque c esse et non esse possit, tunc uero ab eo modis
omnibus separetur, si, posito a termino, b terminus abnuatur, ut si sit a
quidem animatum, b animal, c homo. Nam quod animatum est uel animal esse uel
non esse, itemque homo esse uel non esse potest; tunc tamen necesse est ut, cum
sit animatum, non sit homo, cum posito esse animato animal denegatur. Quinta
uero propositio his terminis conectatur, ut si non sit a, possit et esse et non
esse b atque c; tunc tamen cum non sit a, terminum c esse necesse sit si,
posito non esse a, esse b terminum consequatur, ut si sit a quidem inuitale, b
homo, c animal. Nam si non sit
inuitale, tunc possunt homo atque animal esse uel non esse; at necesse est esse
animal, negato inuitali, si, cum inuitale negabitur, esse hominem subsequatur.
Sextam uero propositionem talia debent membra coniungere, ut, si non sit a
terminus, b atque c uel esse uel non esse possint; tunc uero, denegato a
termino, c non esse necesse sit, cum negationem a termini b termini affirmatio
comitabitur, ut si sit a inuitale, b homo, c equus. Nam quod non est inuitale,
potest esse homo uel equus uel non esse sed necesse est non esse equum,
inuitali denegato, si negationem inuitalis hominis positio subsequatur. Septimae
propositionis hos esse terminos oportebit, ut, si non sit a terminus, b atque c
et esse et non esse possint; /296/ sed tunc necesse sit esse c terminum, si
negationem a termini b termini negatio subsequatur, ut si sit a animal, b
animatum, c inuitale. Animal quidem si non sit, animatum et inuitale esse uel
non esse potest; tunc uero necesse est, si animal non sit, esse inuitale,
quando, si animal non sit, non erit animatum. Octaua propositio est cum,
negato a termino, possunt et esse et non esse b atque c termini; sed tunc
necesse est, si a terminus abnuatur, non esse c terminum, cum negationem a
termini negatio b termini subsequetur, ut si sit a inuitale, b animal, c
homo. Si igitur non sit inuitale, potest esse uel non esse animal uel
homo, tunc uero si non sit inuitale necesse est hominem non esse, cum animal
non fuerit. His igitur ita expeditis, illud in commune dicendum est, quod
superiores quatuor propositiones ita faciunt conditionem, si fuerit a,
posteriores uero si non fuerit, ex quibus omnibus syllogismi tali ratione
nascuntur. Ex prima
propositione: Si cum sit a, est b, est c; Atqui cum sit a, est b; Est
igitur c uel ita: Atqui non est c; Cum igitur sit a, non est
b. Posse uero tales fieri conclusiones, ex superius descriptarum
propositionum natura cognoscimus: poterat enim a terminus esse uel non esse cum
b. Item ex secunda: Si cum sit a, est b, non est c; Atqui cum sit a,
est b; Non est igitur c uel ita: Atqui est c; Cum igitur
sit a, non est b. Ex tertia uero utrobique assumptis terminis collectiones
fiunt, ut: Si cum est a, non est b, est c; Atqui cum est a, non est
b; Est igitur c uel ita: Atqui cum sit a, est b; Non est
igitur c uel ita: Atqui non est c; Cum igitur sit a, est b uel
sic: Atqui est c; Cum igitur sit a, non est b. Quae idcirco
facta est utrobique collectio, quoniam in his terminis hae propositiones
poterant poni, in quibus immediata contraria reperiebantur; in illis enim
alterius positio alterum perimebat, et alterius interemptio ponebat
alterum. Ex quarta: Si cum sit a, non est b, non est c; Atqui
cum sit a, non est b; Non est igitur c uel ita: Atqui est
c; Cum igitur sit a, est b. Ex quinta:Si cum non sit a, est b, est
c; Atqui cum non sit a, est b; Est igitur c uel ita: Atqui
non est c; Cum igitur non sit a, non est b. Ex sexta: Si cum
non sit a, est b, non est c; Atqui cum non sit a, est b; Non est
igitur c uel ita: Atqui est c; Cum igitur non sit a, non est
b. Ex septima utrobique colligitur hoc modo: Si cum non sit a, non
est b, est c; Atqui cum non sit a, non est b; Est igitur c uel
ita: Atqui cum non sit a, est b; Non est igitur c uel
sic: Atqui non est c; Cum igitur non sit a, est b uel
ita: Atqui est c; Cum igitur non sit a, non est b. Hic quoque
propter eandem causam in alterutra assumptione syllogismus fiet; non esse
aliquid cum alind non sit in immediatis tantum contrariis dicebatur. Ex
octaua: Si cum non sit a, non est b, non est c; Atqui cum non sit a,
non est b; Non est igitur c uel ita: Atqui est c; Cum
igitur non sit a, est b. In omnibus igitur superius descriptis
syllogismis, haec ratio est, ut, si b terminus assumatur, ita ut in
propositione est positus, ita c terminum concludat, ut in eadem propositione
fuerit collocatus. At si c terminus contrario modo assumatur quam in
propositione fuerit positus, contrario modo b terminus in conclusione
monstrabitur, praeter tertium et septimum modum, in quibus etiamsi b terminus
contrario modo atque in propositione est positus assumatur, c terminum
contrario modo atque positus est colligit, uel si c terminus ita ut in
propositione est positus assumatur, simili modo b terminum concludit, ut in
eadem propositione fuerat collocatus. Quare sedecim quidem uel uiginti fiunt
syllogismi: assumptis namque primis hypotheticis propositionibus, octo; octo
uero si secundae praedicatiuae assumantur; quatuor autem his adinuguntur ex
tertio et septimo modo utrobique colligentibus, ut omnes etiam in his
propositionum complexionibus fiant sedecim uel uiginti syllogismi. Quoquo
autem modo aliter assumptiones uerteris, nihil euenit necessarium. Ut autem
omnis propositionum ac syllogismorum ratio colliquescat, exempla subiecimus,
quibus facilius id quod superius docuimus declaretur. o Si cum sit a
animatum, est b homo, est c animal. o Si cum est a animatum, est b
homo, non est c equus. o Si cum sit a animatum, non est b animal,
est c insensibile. o Si cum sit a animatum, non est b animal, non est c
homo. o Si cum non sit tale, est b homo, est c animal. o
Si cum non sit a inuitale, est b homo, non est c equus. o Si cum non sit
a animal, non est b animatum, est c inuitale. o Si cum non sit a
inuitale, non est b animal, non est c homo. Ac de his quidem syllogismis
qui talibus propositionibus conectuntur, quae ex hypothetica praedicatiuaque
consistunt, sufficienter est dictum. Nunc de his dicendum est syllogismis,
quorum propositiones ita tribus terminis continentur, ut mediae sint earum quae
ex hypothetica categoricaque texuntur, et earum quae ex duabus hypotheticis
connectuntur, quas idcirco hoc loco proponimus, quia, ut superiores, ita haec
quoque tribus terminis continentur, et a similibus ad similia facilior
transitus fiet. Harum uero fiunt multiplices syllogismi, quorum nullus
poterit esse perfectus, cum nec per se perspicui sint, et ut his fides debeat
accomodari adiumento extrinsecus positae probationis indigeant; est autem
probatio talium syllogismorum alio constitutus ordine syllogismus. Fiunt uero,
ut dictum est, tum per primam, tum per secundam, tum uero per tertiam figuram.
Sunt autem primae figurae propositiones hae: Si est a, est b; et si est b,
est c. Si est a, est b; et si est b, non est c. Si est a, non est b;
et si non est b, est c. Si est a, non est b; et si non est b, non est
c. Si non est a, est b; et si est b, est c. Si non est a, est b; et
si est b, non est c. Si non est a, non est b; et si non est b, est c. Si
non est a, non est b; et si non est b, non est c. Ergo ratio colligentiae
talis est, ut si constituat et confirmet assumptio quod enuntiatio prima
pronuntiat, sexdecim necesse est fieri complexiones, ex quibus octo tantum
seruant consequentiae necessitatem, reliquae uero octo nihil habere idoneum
uidentur ad fidem. Rursus id quod propositio prima constituit euertat
assumptio: sic quoque sexdecim necesse est fieri complexiones, quarum octo firma
necessitas tenet, octo uero reliquas infida saepius uarietas mutat. Fiunt uero hi syllogismi, tum in prima figura, tum in
secunda, tum uero in tertia. Omnes igitur trium figurarum modos, a prima
ordientes, ut nihil subterfugiat explicemus. Est enim primae figurae
primus modus a prima ueniens propositione, cum ita proponimus: Si est a,
est b; Si est b, necesse est esse c. Tunc enim si est a, etiam c
esse necesse est, cuius haec demonstratio est: nam si est a, consequitur ut sit
b (id est enim quod proponit prima conditio, si sit a, esse b); at si b fuerit
est c, id est enim quod propositionis pars secunda pronuntiat, si sit b,
consequi necessario ut sit c. Quibus ita concessis, euenit ut, cum sit a,
etiam c esse necesse sit; imperfectum uero hunc dicimus syllogismum, quia
testimonio probationis indiguit; probatio uero ea fuit per syllogismum
demonstratio. Ita namque firmauimus talis consequentiae necessitatem: cum enim
ita proponeretur: Si est a, est b; Et si est b, necesse est ut sit
c; poneretque assumptio id quod affirmatio constituerat, esse a, eamque
assumptionem talis sequi conclusio diceretur, quod necessario esset c, neque id
esset ipsius syllogismi natura et proprietate perspicuum, addita est probatio
per syllogismum hoc modo: Si est a, est b; At si est b, est
c; Si igitur est a, necesse est ut sit c. Et in reliquis quidem
eandem rationem exspectari oportere manifestum est. Et haec quidem
complexio ea est, quae id quod primo in propositione positum fuerat assumit
atque constituit; quod si id ponendo quis quod sequebatur assumat, nulla est
necessitas syllogismi, ueluti cum dicimus: Si est a, est b; Et si est b,
necesse est esse c; Atqui est c; non necesse est esse b uel non
esse; sed cum non sit necesse esse b uel non esse, non erit necesse a esse uel
non esse. Idem quoque tale
firmabit exemplum: Si est homo, animal est; Et si est animal, erit
corpus animatum; Atqui est corpus animatum; non necesse erit esse animal,
quocirca ne hominem quidem. Secundus uero modus est hic primae figurae,
cum ita proponimus: Si est a, est b; Et si est b, necesse est non
esse c; At uero est a; Non est igitur c. Huius demonstratio
talis est. Nam Si est a, est b id enim prima conditio monstrabat,
quae est, si sit a esse b; cum uero sit b, necesse est non esse c: id enim
consequentia praeferebat in qua pronuntiabatur, si esset b consequi ex
necessitate ut non esset etiam c; si igitur sit a, non erit c. Quod si id quod
ultimum propositio constituit ponat assumpio, id est non esse c
nullus est syllogismus. Nam si de aliqua re ita proponatur: Si homo sit,
est animal; Et si est animal, non est lapis; At non est lapis;
non necesse erit aut esse aut non esse animal, eodem modo nec hominem. Potest
enim, si lapis non sit, esse lignum uel caetera quae neque animalia sunt, nec
inter homines numerantur. Tertius uero modus est primae figurae, cum id
assumptio constituit quod propositio prima ponebat, cuius ex tertia
propositione principium est cum ita proponimus: Si est a, non est
b; Et si non est b, necesse est esse c; hic enim rursus, si a
terminus assumatur ita ut in prima est enuntiatione propositus, ita
dicetur: Atqui est a; Est igitur c. Probatio uero superioribus
similis. Nam quia est a, non est b, et quia non est b, est c; quia igitur est
a, est c. Quod si c terminus assumatur, nihil necessarium fiet, ut si ita
proponamus: Si homo est, non est insensibile; Si non est insensibile,
animal est; Est autem animal; non est necesse esse hominem. Quartus
uero modus est qui ex quarta propositione principium capit, qui tali
propositione formatur: Si sit a, non est b; Si non est b, non est
etiam c; hic enim si est a, necesse est c non esse. Demonstratio uero eadem quae in prioribus modis. Quod
si c assumatur, nulla erit necessitas complexionis, hoc modo. Age enim proponatur: Si est
homo, lapis non est; Si lapis non est, non est inanimatum; Atqui non
est inanimatum; non necesse est esse hominem. Quintus modus est ex
quinta enuntiatione descendens, cuius prima talis est propositio: Si non
est a, est b; Si est b, etiam c esse necesse est; Atqui non est
a; c igitur necesse est esse. Hic quoque prius dicta conditio facit
consequentiam necessitatis; at si id quod est c assumatur, nulla necessitas
euenit. Sit enim propositio: Si non est irrationabile rationabile
est; Et si rationabile est, animal est; et assumamus: Sed est
animal; non necesse erit uel esse uel non esse irrationabile. Sextus
modus est ita propositus, quem sexta propositio facit: Si non sit a, est
b; Et si est b, non est c; Atqui non est a; Non est igitur
c. Similis uero superioribus demonstratio. At si c assumatur, eodem modo
nullus est syllogismus; nam si sit propositio: Si animatum non est,
inanimatum est; Et si inanimatum est, sensibile non est; si
assumatur: Atqui non est sensibile; non necesse erit uel esse uel
non esse animatum. Septimus modus est, qui ex septima propositione
est: Si a non est, b non est; Et si b non est, necesse est esse
c; Atqui non est a; Necesse est igitur esse c. Quod si c
assumatur, nihil fit necessarium: nam si proponamus: Si animatum non est,
animal non esse; Et si animal non sit, insensibile esse;
assumamusque: At est insensibile; non necesse est uel esse uel non
esse animatum. Octauus uero modus est qui ita proponitur: Si non est a,
non est b; Et si non est b, necesse est non esse c; Atqui non est a; Non
est igitur c. Quod si c assumatur, nec in complexione nec in terminis erit ulla
necessitas. Age enim ita proponamus: Si non est animatum, non est
animal; Et si non est animal, necesse est non esse sensibile; Atqui
non est sensibile; non necesse erit non esse animatum, ut arbores,
herbas, et quidquid uitali tantum anima, non etiam sensibili, uegetatur. In
prima igitur figura ex tribus terminis fiunt hypotheticae sexdecim complexiones,
ita ut id quod positum est in propositione, idem in assumptione quoque ponatur:
octo quidem, si a terminus in propositione ponatur; octo uero, si c. Quod
si a terminus ponendo assumatur, erunt octo necessarii syllogismi; si uero c
terminus ponendo assumatur, quinque equidem complexiones, id est quae primo
secundo tertio quarto atque octauo respondent modo, nullius necessitatis esse
deprehenduntur; tres uero complexiones, quae quinto sexto septimoque modo
accomodantur, per complexionis quidem naturam nullam necessitatis constantiam
seruant; per terminorum uero proprietatem necessarium colligunt syllogismum, ut
sint omnes octo uel undecim syllogismi. Eodem quoque modo syllogismorum complexionumque ordo
constabit, si id in assumptione quod in propositione positum fuerat,
auferatur. Fient quippe sexdecim complexiones, quarum octo quidem, ubi id
quod sequitur aufertur, integra necessitate perdurant, octo uero, in quibus id
quod praecedit aufertur, necessitatem non eadem ratione conseruant. Sed
hae quidem complexiones quae primo secundo ac tertio, quarto atque octauo modo
accomodantur, nihil colligunt nec per terminorum nec per complexionis
proprietatem; tres uero, id est quintus, sextus et septimus, nihil quidem
colligunt secundum complexionis naturam, uidentur uero colligere secundum
terminorum proprietatem, ut hinc quoque octo uel undecim sint syllogismi. Horum uero omnium subdantur
exempla. Primus igitur modus hic est: Si est a, est b; Et si est b,
etiam c esse necesse est; At non est c; Igitur a non est. Quod
si assumamus: At non est a; nihil euenit necessarium. Sit enim
propositio haec: Si est homo, animal est; Et si animal est, animatum
esse necesse est; Atqui non est homo; necesse non erit ut non sit
animatum. Secundus modus est: Si est a, est b; Et si est b, non
esse c necesse est; Atqui est c; Igitur a non erit. Quod si assumamus ita: Atqui non est a;
non necesse erit esse c uel non esse. Nam si sit propositio talis: Si est homo, animal
est; Et si animal est, lapis non est; si assumamus: Atqui non
est homo; non necesse erit lapidem uel esse uel non esse. Tertius
modus: Si est a, non est b; Et si non est b, necesse est esse c; Atqui
non est c; Necesse est igitur non esse a. Quod si a terminum tollat
assumptio, nihil euenit necessarium: age enim sit propositio: Si homo est,
non est inanimatus; Et si inanimatus non est, animatum esse necesse
est; Atqui non est homo; non necesse est uel esse uel non esse
animatum. Quartus: Si est a, non est b; Et si non est b, necesse est
non esse c; At est c; Igitur a non erit. Quod si assumamus non
esse a, nulla complexionis necessitas inuenitur: nam si sit propositio: Si
homo est, non est irrationabile; Si irrationabile non est, inanimatum eum non
esse necesse est; Atqui non est homo; non necesse est eum uel esse
inanimatum uel non esse. Quintus: Si a non est, b est; Et si b
est, c esse necesse est; Atqui non est c; Igitur a esse necesse
est. Quod si a terminus assumatur, non fiet syllogismus: sit enim
propositio: Si irrationabile non est, rationabile est; Et si
rationabile est, animal est; Atqui irrationabile est; non necesse
erit esse uel non esse animal. Sextus: Si non est a, est b; Et si est
b, necesse est non esse c; Atqui est c; Igitur a esse necesse
est. Quod si a terminum sumam, nulla necessitas inuenitur: sit enim
propositio talis: Si animatum non sit, inanimatum est; Et si
inanimatum est, sensibile non est; Atqui animatum est; non erit
necesse uel esse uel non esse sensibile. Septimus: Si a non sit, b non
est; Et si b non est, c esse necesse est; Atqui c non
est; Igitur a esse necesse est. Quod si a terminum sumpserimus,
complexio nullam faciet necessitatem: sit enim proposititio talis: Si non
est animal, non est rationabile; Si rationabile non est, irrationabile
est; et si assumamus: Atqui animal est; non necesse est uel
esse irrationabile uel non esse. Octauus modus est qui hac propositione
formatur: Si a non est, nec b est; Et si b non est, c non esse
necesse est; Atqui est c; Igitur a esse necesse est. Quod si a
terminum sumpserimus, non fiet ulla necessitas: sit enim propositio: Si
non est animal, non est homo; Et si non est homo, necesse est non esse
risibile; Atqui est animal; non necesse erit uel esse uel non esse
risibile. Ac de prima quidem figura satis dictum est, sequenti uero uolumine de
secunda tractabitur. Conditionalium propositionum, quae tribus terminis
constant, secunda figura est, quotiens cum aliquid dicitur uel esse uel non
esse, consequitur ut duo quaedam uel esse uel non esse dicantur. Variantur
autem in ipsis propositionibus uel etiam in conclusionibus secundum
assumptionis ordinem multis modis; quod ut facilius innotescat, prius cunctae
propositiones ordine digerantur. In quibus illud est praedicendum, quod saepe
aequimodae propositiones ponuntur, saepe uero non; aequimodis quidem nullus est
syllogismus. Aequimoda enim propositio est si ita dicamus: Si a est, b
est; Et si a est, c non est; inaequimoda uero secundae figurae
propositio est in his syllogismis hypotheticis quorum enuntiationes tribus
terminis componuntur, ueluti cum ita proponimus: Si est a, est b; Si
autem non est a, est c. Huius propositionis tale intellegatur
exemplum: Si animal est, animatum est; Si animal non est, insensibile
est; hic igitur animal, quod est a, non est uno modo utrisque propositum
sed ad b quidem afiirmatiue, ad c autem negatiue coniungitur, et id uocatur non
aequimode praedicari. Quod si in
utrisque a esse uel non esse poneretur, aequimoda praedicatio diceretur. Disponantur igitur (ut dictum
est) omnes non aequimodae propositiones hoc modo: o Si est a, est b; si
non est a, est c. o Si est a, est b; si non est a, non est c. o Si
est a, non est b; si non est a, est c. o Si est a, non est b; si non est
a, non est c. Nunc igitur a quidem esse propositum est cum b, non esse
uero cum c; rursus a non esse ponamus cum b, esse uero cum c: o Si non est
a, est b; si est a, est c. o Si non est a, est b; si est a, non est
c. o Si non est a, non est b; si est a, est c. o Si non est a, non
est b; si est a, non est c. Si igitur non sit aequimoda praedicatio,
assumpto quidem b fiunt sexdecim complexiones, quarum tantum octo sunt
syllogismi; rursus, si assumatur c, sic quoque sexdecim complexiones fiunt sed
in octo tantum syllogismorum deprehenditur firma necessitas. Sit igitur secundae
figurae primus modus hic, ex prima ueniens propositione: Si est a, est
b; Si autem non est a, est c. Dico quoniam: Si non est b, est
c quoniam enim si est a est b, secundum ordinem consequentiae si non est
b, non erit a; atqui si non esset a, esset c, si igitur non sit b, erit c. Quod
si idem b esse ponatur, nihil euenit necessarium: age enim sit b, non necesse
est esse uel non esse a. Nihil igitur necessarium sequitur, ut sit uel non sit
c; ut si sit a animal, b animatum, c insensibile: nam si est animal, est
animatum; si uero non est animal, insensibile est; atqui si sit animatum, non
necesse est esse animal, uel non esse, non igitur necesse est esse insensibile
uel non esse. Quod si c terminus assumatur, siquidem non esse ponatur,
erit necessario b; si uero esse, nullus est syllogismus. Nam si non est c, est
a, at si est a, est b, si igitur non est c, est b; quod si est c, non necesse
est esse a, aut fortasse necesse sit non esse. Haec enim propositio, id
est: Si non est a, est c in talibus tantum euenit, in quibus
alterum eorum esse necesse sit; quod si est c, non erit a, si non est a, nihil
ad b, ueluti si est insensibile, non erit animal, at si non sit animal, nihil
animatum uel esse uel non esse necesse erit. Ex secunda rursus propositione fit
syllogismus cum ita proponimus: Si est a, est b; Si non est a, non
est c; dico quia: Si non est b, non est c propositum quippe
est: Si est a, est b. Ordo uero consequentiae est, si non est b, non
esse a, quod si non est a, non est c, si igitur non est b, non est c. Quod si
fuerit b, non necesse est esse c; sit enim a animal, b animatum, c rationabile,
et proponatur: Si animal est, animatum est; Si animal non est,
rationabile non est; Atqui est animatum; non necesse est esse
animal, quo fit ut ne rationabile quidem. Quod si c terminum dicat
assumptio, si quidem c terminus affirmatus fuerit, erit b; quod si idem c
terminus abnuatur, nullus est syllogismus. Nam quoniam si est a, erit b, si non
est a, non erit c, si est c, erit a; at cum est a, est b, si est igitur c, erit
b; quod si non sit c, nihil sit necessarium, nam in hac propositione quae
dicit: Si animal est, animatum est; Si animal non est, /326/
rationabile non est; assumamus: Atqui non est rationabile; non
necesse erit esse uel non esse animal, quocirca ne animatum quidem. Item
ex tertia propositione talis est syllogismus: Si est a, non est b; Si
non est a, est c; dico quia: Si est b, est c; nam quoniam ita
propositum est: Si est a, non esse b necesse est consequi ut, si sit
b, non sit a; at si non sit a, erit c; si igitur sit b, erit c; quod si non sit
b, nihil est necessarium. Si enim sit a animal, b inanimatum, c insensibile, in
hac propositione quae dicit: Si est animal, non est inanimatum; Si non est
animal, est insensibile; si assumamus non esse inanimatum, non necesse
erit esse animal uel non esse, quare ne insensibile quidem. Si uero a c termino fiat assumptio, si quidem non sit
c, non erit b; si uero sit, nulla erit necessitas conclusionis. Nam
quoniam ita propositum est, ut si sit a, non sit b, si uero non sit a, sit c,
ea est consequentia, ut si non sit c, sit a (in his enim tantum terminis dici
potest, qui medietate priuati sunt); at si sit a, non est b, si igitur non sit
c, non erit b. Quod si sit c, nullus est syllogismus; nam in hac propositione
quae dicit: Si est animal, non est inanimatum; Si uero non est
animal, insensibile est; assumat aliquis esse insensibile, sequitur
quidem ut non sit animal, sed non consequitur ut uel sit uel non sit
inanimatum. Ex quarta
propositione est syllogismus ita: Si est a non est b; Si non est a,
non est c; dico quoniam: Si est b, non est c; nam quoniam ita
propositum est: Si est a, non est b ea rerum consequentia est, ut si
sit b, non sit a. Atqui cum non sit a, positum fuerat non esse c; si igitur sit
b, non est c. Quod si b non esse assumatur, nullus est syllogismus; age enim
sit a quidem animal, b inanimatum, c rationabile, et sit haec propositio: Si
est animal, non est inanimatum; Si non est animal, non est
rationabile; assumamus igitur non esse inanimatum, non necesse erit esse
animal, quocirca nec rationabile. Rursus si c terminus assumatur, si quidem
esse ponatur, necesse erit non esse b; at si non est c, nullus est syllogismus.
Nam quoniam propositum est: Si a sit, non esse b; Si a non sit, non
esse c; necesse est ut, cum sit c, sit etiam a, at si sit a, non sit b;
si igitur sit c, non erit b. Quod si c non esse ponatur, nullus est
syllogismus, ueluti in hac propositione: Si est animal non est
inanimatum; Si non est animal, non est rationabile. Si quis igitur
assumat non esse rationabile, non necesse erit esse animal, quocirca ne
inanimatum quidem uel esse uel non esse. Atque in his quidem quatuor
propositionibus ita a terminus positus est, ut ad b quidem esse diceretur, ad c
uero non esse; quod si ordo mPombaur, rursus quatuor erunt alii syllogismi, si
b terminus assumatur, quatuor etiam alii, si c; ex utraque autem parte
quaternae complexiones erunt, quae nullos faciant syllogismos. Sit enim quinta
propositio: Si non est a, est b; Si est a, est c; dico quia: Si
non est b, erit c. Assumatur enim: Atqui non est b erit igitur
a (hic enim consequentiae ratus ordo constabat); sed cum est a, est c, si igitur
non est b, erit c. Quod si b esse ponatur, nihil sit necessarium; si enim
est b, non erit a, quod si a non est, nihil ad c, quocirca nullus est
syllogismus. Non esse autem a, si b sit, ea propositio monstrat per quam
dicimus: Si a non est, est b haec enim immediatis tantum contrariis
conuenit. Age enim sit a quidem animal, b uero insensibile, c animatum, et
proponatur: Si animal non est, insensibile est; Si animal est,
animatum est; et ponatur esse insensibile, non necesse est esse uel non
esse animal, quocirca ne animatum quidem esse uel non esse necesse est. Quod si c terminus assumatur, si quidem negatiue,
faciet syllogismum, affirmatiue uero, nullo modo. Nam si non est c, non est a;
quod si non est a, est b, si igitur c non est b est; quod si sit c, non necesse
est esse uel non esse a, quo fit ut ne b quidem esse aut non esse necesse sit.
Nam si est animatum, non necesse est esse uel non esse animal, cum uero animal
non sit, non necesse est esse uel non esse insensibile. Propositio uero eadem
quae superius. Rursus ex sexta propositione fit syllogismus hoc
modo: Si non est a, est b; Si est a, non est c; dico quia: Si
non est b, non erit c; si enim non est b, est a, at si est a, non est c;
si igitur non est b, non erit c. Quod si b terminum ponat assumptio, nulla est
necessitas conclusionis; si enim est b, non est a. Id enim ex superioribus
manifestum est. At si non est a, nihil ad c; tunc enim c non erat, si esset a.
Exemplum uero hoc est, ut si sit a animal, b insensibile, c inanimatum. Si igitur
sit propositio talis: Si non est animal, est insensibile; Si est animal,
non est inanimatum; Atqui est insensibile; non est igitur animal sed non
consequitur ut sit uel non sit inanimatum. Quod si c terminum sumpseris,
si quidem affirmes, facies syllogismum; nam si est c, non erit a, quod si a non
sit, erit b, si igitur c fuerit, erit b. At si negaueris, nihil est necessarium.
Si enim assumas: Atqui non est
c non necesse erit esse uel non esse a, quocirca ne b quidem; nam si
inanimatum negaueris, non necesse est esse uel non esse animal, quocirca ne
insensibile quidem esse uel non esse. Ex septima propositione conclusio est cum
ita proponimus: Si non est a, non est b; Si est a, est c dico
quia: Si est b, erit c nam quoniam ita propositum est, si non esset
a, non esse b, si sit b erit a. Atqui si sit a, erit c; si igitur sit b, erit
c.Quod si b terminum neget assumptio, nulla est in conclusione necessitas. Nam
si non sit b, nihil erit necessarium esse uel non esse a, quocirca ne c quidem,
uelut in his terminis. Si enim sit a animatum, b animal, c uiuere, si sic
enuntiemus: Si non est animatum, non est animal; Si est animatum uiuit;
si igitur assumamus: Atqui non est animal; non necesse est esse uel
non esse animatum, quocirca nec uiuere. Quod si assumamus c terminum, si quidem
negemus, erit syllogismi perfecta necessitas; si uero affirmemus, nulla
conclusio est. Nam si non est c, non erit a, si non est a, non erit b, si
igitur non sit c, non est b. Quod si affirmetur, nihil est necessarium;
siue enim necesse est esse, siue non necesse est esse a, nihil ad b, ut in
superioribus terminis poterit ostendi: si enim uiuit, et si necesse est esse
animatum, non necesse est tantum esse animal; quod si non est necesse esse
animatum, non necesse est esse uel non esse animal; ut uero necesse sit non
esse animatum, fieri non potest. Ex octaua enuntiatione conclusio est, cum ita
proponitur: Si non est a, non est b; Si est a, non est c; dico
quoniam: Si est b, non est c nam si est b, est a, quod si est a, non
est c, si igitur est b, non erit c. Quod si b terminum neget assumptio,
nihil est necessarium: Si enim non sit b, non necesse erit a uel esse uel non
esse, quo fit ut ne c quidem, uelut in his terminis, si sit a animatum, b
animal, c inanimatum. Si igitur proponamus: Si non est animatum, non est
animal; Si est animatum, non est inanimatum; et assumamus: Sed
non est animal non necesse est uel esse uel non esse animatum, quocirca
ne inanimatum quidem. At si c terminus assumatur, si quidem cum affirmatione
ponatur, erit necessitas syllogismi: nam si est c, non est a, quod si non est
a, non est b, si igitur est c, non est b; at si c terminum neget assumptio,
nihil est necessarium: nam si non est c, non necesse erit esse uel non esse a,
quo fit ut ne b quidem. Nam si non est inanimatum, fortasse quidem necesse
sit esse animatum sed non necesse est esse animal. Inuenientur autem termini ut
non sit necesse esse a, ueluti si c ponamus nigrum, a album; negato enim nigro
non consequitur ut affirmetur album. Et secundae quidem figurae inaequimodas
complexiones omnes (ut arbitror) explicuimus; si uero aequimodae sint, nullus
omnino fit syllogismus. Aequimodae uero fiunt hoc modo: quotiescumque enim a
terminus ad b et ad c simul uel esse uel non esse ponitur, quoquomodo b atque c
termini uarientur, harum igitur quae aequimodae complexiones esse dicuntur,
nulla est collectibilis. Sunt autem omnes aequimodae complexiones
hae: o Si est a est b, si est a est c. o Si est a est b, si est a non
est c. o Si est a non est b, si est a est c. o Si est a non est b, si est
a non est c. o Si non est a est b, si non est a est c. o Si non est a
est b, si non est a non est c. o Si non est a non est b, si non est a est
c. Si non est a non est b, si non est a non est c. Quarum imbecillam
conclusionem atque omni carentem necessitate ex assumptionibus quoquo modo
factis inueniemus, nec non secundum superius descriptos modos etiam terminos
facillime reperire poterimus, per quos demonstratur nullam in talibus
complexionibus inueniri posse constantiam. Ac de secunda quidem figura, quanti
sint quotque modis fiant syllogismi diligenter ostendimus. Fiunt autem, si
inaequimodae quidem complexiones fuerint, b termino assumpto, syllogismi octo, totidemque
si c terminus assumatur. Sunt igitur secundae figurae sedecim syllogismi,
totidem uero, b atque c termino non ita ut oportet assumptis, complexiones
fiunt, quibus nihil admodum colligatur. Nunc igitur de tertia figura
dicendum est, in qua quidem totidem complexiones fiunt et totidem syllogismi
sed ita ut non aequimodae propositiones ponantur; quod si aequimodae fuerint,
nullus omnino (ut in secunda figura dictum est) fiet syllogismus. Exponamus
igitur omnes figurae tertiae inaequimodas propositiones: o Si est b est a,
si est c non est a. o Si es b est a, si non est c non est a. o Si non
est b est a, si est c non est a. o Si non est b est a, si non est c non
est a. Et nunc quidem a cum b esse, cum c uero non esse propositum est;
rursus uero a quidem cum b non esse, cum c uero esse proponatur: o Si est
b non est a, si est c est a. o Si est b non est a, si non est c est
a. o Si non est b non est a, si est c est a. o Si non est b non est a,
si non est c est a. Tertiae igitur figurae primus modus huiusmodi est: Si
est b, est a; Si est c, non est a; qui quidem diuersus est a secundae
figurae primo modo. Illic enim si a
esset uel non esset, b et c esse dicebantur. Nunc uero si b uel c fuerint, a
esse uel non esse proponitur. Aequimodae autem propositiones non sunt, quae in
alia parte esse, in alia non esse constituunt, uelut in superius comprehensa:
nam si b est, a est, si autem c est, a non est. Quibus ita positis, dico
quoniam Si est b, c non esse necesse est; si enim est b, est a, quod
si est a, non est c, si igitur est b, non est c. Quod si b terminus abnuatur,
nullus est syllogismus: si enim b non sit, non necesse erit esse uel non esse
a, nec c igitur necesse erit esse uel non esse, uelut in hoc exemplo. Si
sit b animal, a animatum, c mortuum, et proponatur: Si animal est,
animatum est; Si mortuum est, animatum non est; Atqui non est
animal; non necesse est esse uel non esse animatum. Quae enim non sunt
animalia, possunt esse animata, ut arbores; possunt esse non animata ut
lapides. Quocirca, si animal non fuerit, ne mortuum quidem esse uel non esse
necesse est. Plura enim non sunt animalia, quae mortua non sint, ut lapides; ea
enim mortua dicuntur quae aliquando uixerunt. Ab assumptione uero c termini
affirmatio faciet syllogismum. Nam si c est, b non erit, si enim c est, non est
a: at si non sit a, non erit b, si igitur c est, b non erit. Negatio uero
nihil explicat necessitatis; nam si non est c, non necesse est esse uel non
esse a, quo fit ut ne b quidem. Nam si non sit mortuum, non necesse est esse
animatum uel non esse: quaedam enim quae non sunt mortua, animata sunt, ut
arbores, quaedam uero, cum mortua non sint, non sunt animata, ut lapides, quo
fit ut ne animal quidem esse uel non esse necesse sit, si mortuum destruatur.
Ex secunda uero propositione hic modus est colligendus: Si est b, est
a; Si non est c, non est a; dico quia: Si est b, erit c. Nam si
est b, est a, quod si est a, est c -- ita enim conuertitur talis propositio --;
si igitur est b, est c. Quod si b terminus negetur, nulla est necessitas
syllogismi: nam si non est b, non necesse est esse uel non esse a, quocirca ne
ad c quidem ulla necessitas perueniet, ut in terminis patet. Nam si sit b
animal, a animatum, c corporeum, et proponatur: Si est animal, est
animatum; Si non est corporeum, non est animatum; et assumatur: Atqui
non est animal; non necesse est esse uel non esse corporeum -- c uero
terminus si negetur, erit necessitas syllogismi: nam si non est c, non est a,
quod si non est a, non est b (ita enim conuerti potest), si igitur non est c,
non erit b; si affirmetur c, nulla est necessitas, nam si est corporeum, non
necesse est animatum esse uel non esse, quocirca nec animal quidem esse uel non
esse necesse est. Tertia propositio talem recipit conclusionem: Si
non est b, est a; Si est c, non est a; dico quia: Si non est b,
non erit c. Si enim non sit b, est a; quod si sit a, non erit c (ita enim
poterat conuerti ea pars propositionis, quae, si esset c terminus, a terminum
non esse dicebat); fit igitur ut si non sit b, non sit c. Quod si affirmetur
esse b terminum, nulla est necessitas conclusionis; nam si sit b, necesse est
quidem non esse a, sed non necesse est esse c, ut in his terminis, si sit b
animatum, a inanimatum, c animal. Si quis igitur sic proponat: Si non est
animatum, inanimatum est; Si est animal, non est inanimatum; si
igitur ponamus esse animatum, sequitur quidem ut non sit inanimatum sed non
necesse est ut sit animal. C
uero terminus si affirmetur, fiet necessaria conclusio hoc modo. Nam si est c, non est a, si non
est a, est b (id enim sequebatur eam propositionem quae, si non esset b
terminus, a terminum esse dicebat); si igitur sit c, est b. Quod si idem c
terminus abnuatur, nullus est syllogismus: nam si non sit c, non necesse est
esse uel non esse a, quo fit ut ne b quidem. Nam si non est animal, non necesse
est esse uel non esse inanimatum, quocirca ne animatum quidem. Ex quarta
propositione talis est syllogismus: Si non est b, est a; Si non est c,
non est a; dico quia: Si non est b, est c. Nam si non est b,
est a, si uero a fuerit, necesse est esse c -- id enim consequitur eam propositionis
partem quae ait: Si non est c, non est a -- si igitur non sit b, est
c. At si b terminus affirmetur, nullus est syllogismus. Sequitur namque ut non
sit a sed non sequitur ut sit uel non sit c, uelut in his terminis: nam si sit
b quidem insensibile, a animal, c animatum, et proponatur: Si sit
insensibile, non est animal; sed non necesse est esse uel non esse
animatum. C uero terminus si negetur, fiet protinus syllogismus. Nam si
non est c, non est a, si non est a, erit b -- id enim consequitur eam
propositionis partem quae dicit: Si non est b est a -- si igitur non
sit c, erit b. Quod si sit c, non est necesse esse uel non esse a, quo fit ut
ne b quidem. Nam si est animatum, non necesse est esse animal uel non esse, quo
fit ut ne insensibile quidem esse uel non esse necesse sit. Et hactenus quidem
quatuor modos ita disposuimus, ut ad b terminum, quoquo se modo haberet, a
terminus esse poneretur, ad c uero non esse. Nunc ita statuamus ut a terminus ad b terminum non
esse dicatur, ad c uero esse, ordine scilicet immutato. Omnes uero non
esse aequimodas propositiones illud ostendit quod a quidem si affirmatiue est
ad b, ad c negatiue proponitur, aut si negatiue ad b, affirmatiuam ad c retinet
enuntiationem. Quinta igitur
propositio talem facit syllogismum, cum talis est propositio: Si est b,
non est a; Si est c, est a; dico quia: Si est b, non est
c. Nam si est b, non est a, si uero non sit a, non est c (id enim talem
propositionem consequebatur, quae, si esset c terminus, a quoque esse dicebat);
si est igitur b, non est c. At si negetur b, nullus est syllogismus: si enim /348/
non sit b, non necesse est esse a, quo fit ut ne ad c quidem necessitas ulla
perueniat. Et in terminis idem patet: nam si sit b quidem mortuum, a
animatum, c animal, et sit ita propositio: Si est mortuum, non est
animatum; Si animal est, animatum est; et assumamus non esse
mortuum, non necesse est esse uel non esse animatum. Nam et quae adhuc animata
sunt, et quae numquam fuerunt, non sunt mortua, quocirca non sequitur ut sit
uel non sit animal; quod enim mortuum non est, potest et esse animal, ut canis
uiuens, et non esse, ut lapis. At si c terminus affirmetur, erit perfecta
conclusio non esse b; nam si sit c, est a, si uero sit a, non erit b (id enim
consequitur superius positum propositionis modum); si igitur sit c, non erit
b. At si negetur c, neque ad a neque ad b necessitas ulla perducitur,
uelut in his terminis: nam si non est animal, neque animatum, neque mortuum uel
esse uel non esse necesse est. Sextae propositionis haec conclusio est: Si
est b, non est a; Si non est c, est a; dico quia: Si est b,
erit c. Nam si est b, non est a, si non sit a, erit c (talis enim in hac
parte propositionis est consequentia); si igitur sit b, erit c. Quod si b
terminus abnuatur, nihil necessarium fiet: nam si non sit b, nec a nec c
terminos uel ad esse uel ad non esse sequitur ulla necessitas, ut in terminis
patet. Nam si sit b mortuum, a animatum, c
inanimatum, si non sit mortuum, non necesse est esse uel non esse animatum,
quocirca ne inanimatum quidem. At si c terminus assumatur, si quidem in
negatione sit positus, fiet rata conclusio non esse b terminum: nam quoniam non
est c, est a, at si sit a, non est b, si igitur non sit c, non erit b. Quod si
affirmetur c terminus, nihil est necessarium; neque enim si sit c, quamuis a
non esse necesse sit, ad b terminum necessitas ulla perueniet, ut etiam in
terminis patet: nam si sit inanimatum, necesse est non esse animatum sed non
necesse est esse mortuum. Septimae propositionis talis est syllogismus:
enuntietur enim: Si non est b, non est a; Si est c, est a;
dico quia: Si non est b, non est c si enim non sit b, non erit a,
quod si a non fuerit, non erit c (id enim sequebatur eam propositionem qua
dicebatur, si esset c terminus, a quoque consequi ut esset); si igitur non sit
b non erit c. Quod si affirmetur b, nihil est necessarium; neque enim si
sit b, uel a uel c aut esse aut non esse necesse est, ut in terminis patet: nam
si sit b animatum, a animal, c sensibile, et sit propositio: Si animatum
non est, non est animal; Si sensibile est, animal est; si assumatur
esse animatum, neque animal necesse est esse, neque sensibile. At si per c
terminum fiat assumptio, si quidem affirmabitur, erit firma conclusio; si
negetur, nullus est syllogismus: nam si est c, est a, si sit a, erit b (id enim
consequebatur eam propositionem quae ait: si non sit b, non esse a); si igitur
sit c, erit b. At si idem c terminus abnuatur, nihil est necessarium; nam si
non sit c, neque a neque b terminum necessitas ulla constringit, uelut si non
sit sensibile, non sit forsitan animal sed non necesse est esse animatum;
reperientur uero termini quibus ne a quidem non esse necesse sit. Octauus modus est in quo ita
proponitur: Si non est b, non est a; Si non est c, est a; dico
quia: Si non est b, est c. Si enim non sit b, non erit a, quod si
non sit a, erit c -- id enim consequebatur eam partem propositionis quae
dicebat: Si non est c, est a -- si igitur non sit b, erit c. Quod si
b terminus affirmetur, nihil est necessarium; nam si sit b, neque esse neque
non esse necesse est a terminum, quo fit ne c quidem. Id uero tali liquet
exemplo, si sit b animatum, a animal, c insensibile, et proponatur: Si non
sit animatum, non est animal; Si non sit insensibile, est animal. Si
igitur in assumptione affirmemus b terminum, ac dicamus: Atqui est
animatum; non necesse est esse uel non esse animal uel insensibile,
quocirca nullus est syllogismus. At si c terminus abnuatur, fiet protinus
syllogismus: nam si non est c, est a, si uero est a, erit b, si igitur non sit
c, erit b. Quod si c terminus affirmetur, nihil est necessarium; nam et si a
terminum non esse necesse est, quantum ad b terminum nihil necessarium cadit.
Id uero tali demonstratur exemplo: Si sit insensibile, non est
animal; quod si animal non est, non necesse est esse uel non esse
animatum. In non aequimodis igitur propositionibus, siue b siue c terminus
assumatur, octo necesse est ex utraque parte fieri syllogismos; reliquae uero ex
utraque parte octonae complexiones necessitate priuatae sunt. At si sint
aequimodae, nullus omnino est syllogismus. Aequimodae uero dicuntur quotiens a
terminus ad utrosque uel esse uel non esse proponitur; omnes autem aequimodae
propositiones sunt huiusmodi: o Si est b, est a, si est c, est a. o Si est
b, est a, si non est c, est a. o Si non est b, est a, si est c, est
a. o Si non est b, est a, si non est c, est a. o Si est b, non est a, si
est c, non est a.o Si est b, non est a, si non est c, non est a. o Si non
est b, non est a, si est c, non est a. o Si non est b, non est a, si non
est c, non est a. In quibus et per consequentiam propositionum superius
designatam, et per exempla currentes, possumus lucide et constanter agnoscere
nullam omnino in syllogismis fieri necessitatem. Quocirca, cum tribus terminis
texitur propositio, ex prima quidem figura fiunt syllogismi sedecim, ex secunda
syllogismi sedecim, ex tertia etiam totidem colliguntur, omnes ex tribus
terminis syllogismi quodraginta octo. Restat nunc ut de his syllogismis
dicamus qui duabus hypotheticis continentur, quorum quidem similis
consequentiae modus est, ut in his propositionibus quae ex duabus categoricis
ac simplicibus efficiebantur. In omnibus enim si quidem uelimus astruere,
primam totius propositionis assumemus partem, si uero in conclusione aliquid
destruendum est, secunda negabitur. Siue autem prima denegetur, siue posterior
affirmetur, nulla fit omnino necessitas, nisi in quinta, septima, tertia decima
et quinta decima propositione, in quibus non complexionis natura sed terminorum
proprietas consequentiam facit, sicut in his syllogismis fieri docuimus qui in
his propositionibus constant, quae duabus simplicibus continentur. Horum autem
omnium qui ex duabus hypotheticis constant propositiones apposui, quarum
differentias cum lector agnouerit, ad earum exempla necesse est reuertatur,
quae ex simplicibus et categoricis iunctae sunt. Sunt autem omnes
propositionum differentiae, quae ex duabus hypotheticis copulantur, huius
modi: o Si cum est a, est b, cum sit c, est d. o Si cum est a, est b,
cum sit c, non est d. o Si cum est a, est b, cum non sit c, est d. o
Si cum est a, est b, cum non sit c, non est d. o Si cum sit a, non est b,
cum sit c, est d. o Si cum sit a, non est b, cum sit c, non est d. o
Si cum sit a, non est b, cum non sit c, est d. o Si cum sit a, non est b,
cum non sit c, non est d. o Si cum non sit a, est b, cum sit c, est
d. o Si cum non sit a, est b, cum sit c, non est d. o Si cum non sit
a, est b, cum non sit c, est d. o Si cum non sit a, est b, cum non sit c,
non est d. o Si cum non sit a, non est b, cum sit c, est d. o Si cum
non sit a, non est b, cum sit c, non est d. o Si cum non sit a, non est b,
cum non sit c, est d. o Si cum non sit a, non est b, cum non sit c, non
est d. In his quoque propositionibus illud inspiciendum est quod, cum
sedecim sint, octo quidem ita uariantur, ut tamen in omnibus a terminus esse
ponatur, octo uero ita, ut idem a terminus non esse dicatur. Non uero quoquo
modo positae fuerint habebunt uim conditionalium propositionum ex duabus
hypotheticis constantium; nam si quis sic dicat: Si cum homo est, animal
est; Cum sit animatum, corpus est; non fecerit eam propositionem quae ex
duabus conditionalibus constet. Neque enim idcirco quod animatum est corpus
est, quia qui homo est animal est, nec conditio sequitur conditionem; sed si
eas separes, per seque pronunties, utraque habet in terminorum consequentia
necessitatem: nam et qui homo est animal est, et quod animatum est corpus est,
et per se istae propositiones uerae sunt nec conditione iunguntur. Ut igitur singularum natura clarescat, de unaquaque
est disserendum. Prima igitur propositio talis esse debet, ut si sit a positum,
b terminus non continuo subsequatur, itemque, si c ponatur, non necesse sit d
terminum consequi sed, posito quidem a termino, c terminum, posito uero b,
terminum d esse necesse sit. Tunc enim eueniet ut si, posito a, fuerit b,
necesse sit c posito subsequi d, ut si sint termini a homo, b medicus, c
animatum, d artifex. Posito enim homine non necesse est ut medicus sit, et cum sit animatum, non
necesse est ut sit artifex; at si homo sit, necesse est ut sit animatum, et si
medicus sit, necesse est ut artifex sit. Hoc itaque posito, eueniet ut si, cum
homo sit, medicus est, cum sit animatum, sit artifex. Secunda propositio
ita esse debet, ut a atque b, itemque c atque d praeter se esse possint sed a
praeter c esse non possit, b autem atque d simul esse non possint. Tunc enim
eueniet ut si, posito a termino, b fuerit consecutum, posito c non esse d
necesse sit, ut si sit a homo, b niger, c animatum, d albus: homo namque
praeter nigrum, et animatum praeter album uel esse uel non esse potest; homo
uero praeter animatum, nigrum autem cum albo esse non potest, euenitque ut si
cum sit homo, niger sit, cum sit animatus non sit albus. Item tertiae
propositionis tales terminos esse oportebit, ut a praeter b esse possit, c uero
uel cum a uel cum d simul esse non possit. Quocirca euenit ut, si a
posito fuerit b, negato c termino d esse necesse sit, ut si sit a quidem
animatum, b medicus, c inanimatum, d artifex: animatum enim praeter medicum
esse potest, inanimatum uero neque cum animato neque cum artifice iungi potest;
itaque si cum animatum est, medicus est, cum inanimatum non sit artifex est.
Quarta propositio his terminis contexenda est, ut a quidem cum b termino, c
autem cum d uel esse uel non esse possit, neque uero a cum c, neque b cum d
ullo modo esse possibile sit. Tunc enim euenit ut, si a posito, b subsequatur,
c negato negetur etiam d, ut si sit a homo, b niger, c inanimatum, d album:
homo quidem praeter nigrum, inanimatum uero praeter album esse et non esse
potest; neque tamen homo cum inanimato, neque nigrum cum albo esse possibile
est. Si tamen, cum homo sit, niger est, sequitur ut, cum non sit
inanimatum, non sit album. Quintae propositionis haec membra sunt, ut a praeter
b, et c praeter d esse uel non esse possit sed a praeter c esse non possit, b
atque d numquam simul esse possint, ita ut si alterum non sit, alterum esse
necesse sit. Tunc enim eueniet ut si a posito b negetur, c posito d sequatur,
ut si sit a quidem homo, b aeger, c animatum, d sanus. Homo quidem praeter
aegritudinem, animatum uero praeter sanitatem et esse et non esse potest; sed
si homo sit, animatum esse necesse est; itaque fiet ut si, cum homo sit, non sit
aeger, cum sit animatus sanus sit. Sexta propositio hos terminos habere
desiderat, ut a praeter b, et c praeter d, et esse et non esse possit; idem
uero a praeter c, et d praeter b esse non possit. Tunc enim eueniet ut si a
posito non est b, posito c non sit d, ut si sit a homo, b artifex, c animatum,
d medicus. Homo quidem praeter artificium, animatum uero praeter medicinam et
esse et non esse potest; neque uero homo praeter animatum, neque medicus
praeter artificium esse potest. Quo fit ut si cum homo est, artifex non est,
cum sit animatum, non sit medicus. Septimae propositionis hi termini
sunt, ut a quidem praeter b esse et non esse possit, c autem neque cum d neque
cum a esse possit, b etiam cum c simul esse et non esse non possit; ita namque
eueniet ut si, posito a esse, b denegetur, negato c termino d sequatur, ut si a
quidem sit animatum, b sanum, c inanimatum, d aegrum. Animatum quidem praeter
sanitatem et esse et non esse potest, inanimatum uero neque cum animato neque
cum aegro conuenire potest; quo fit ut, si cum animatum est, sanum est, cum non
sit inanimatum aegrum sit. Item octaua propositio his terminis copulanda
est, ut a quidem praeter b terminum et esse et non esse possit, c autem cum d
non esse possit, /364/ sed a cum c et d praeter b esse non possit. Hoc enim pacto eueniet ut, si a posito b denegetur,
denegato c termino d terminus non sit, ut si sit a animatum, b artifex, c
inanimatum, d medicus. Animatum enim praeter artificium et esse et non esse
potest, inanimatum uero neque cum animato neque cum medico conuenit, medicus
uero praeter artificium esse non potest; unde euenit ut, si cum animatum est,
non sit artifex, cum non sit inanimatum non sit medicus. Nona propositio
fiet si a quidem atque b simul esse non possint, c uero possit esse praeter d,
cum a uero esse non possit. Tunc enim eueniet ut, si a denegato, b esse
consequitur, c posito d sequatur, ut si sit a quidem inanimatum, b medicus, c
animatum, d artifex. Inanimatum quippe medicus esse non potest, animatum uero
potest non esse artifex; inanimatum uero atque animatum simul esse non possunt,
quo fit ut si quod non est inanimatum, medicus sit, cum sit animatum sit
artifex. Decimam propositionem tales termini copulabunt, ut a quidem praeter b,
at uero c praeter d esse possit sed a cum c, et b cum d esse non possit. Ita
enim proueniet ut, si negato a esse, b consequatur, posito c termino d non esse
necesse sit, ut si sit a inanimatum, b nigrum,c animatum, d album.Inanimatum
quippe praeter nigrum, et animatum praeter album esse et non esse possunt; sed
inanimatum cum animato, et nigrum cum albo simul esse non possunt. Sed si negatum
fuerit inanimatum et consecutum fuerit nigrum, posito animato album esse
negabitur. Item undecima propositio ea sit, ut neque a cum b, neque c cum d
simul esse pcssit, a uero sine c et b sine d esse non possit. Ita enim si cum a
sit negatum, b sequitur, cum c negabitur, d esse necesse est, ut si sit a
inanimatum, b medicus, c inuitale, d artifex. Inanimatum quidem medicus esse
non potest, quocirca ne inuitale quidem artifex; sed quod inanimatum est non
potest non esse inuitale, itemque qui medicus est non potest non esse
artifex. Si igitur inanimatum negetur et medicum esse consequatur, cum
negabitur inuitale artifex esse consequitur. Duodecima propositio est quam
talibus terminis constare oportebit, ut a quidem praeter b, at uero c praeter d
uel esse uel non esse possit, a uero sine c, et b cum d, esse non possint. Ita
enim cadet ut si, a negato, b sequitur, c negato d etiam denegetur, ut si
fuerit a inanimatum, b album, c inuitale, d nigrum. Inanimatum quidem praeter
album, inuitale autem praeter nigrum uel esse uel non esse potest; si tamen
inanimatum non sit, et sit album, cum inuitale non sit non erit nigrum. Tertia
decima propositio his terminis connectenda est, ut a quidem prneter b, at uero
c praeter d esse possit, a uero atque c, et b atque d ita simul esse non
possint, ut si alterum eorum non fuerit, alterum esse necesse sit. Ita namque
fiet si cum a negatum sit, b negetur, cum c affirmatum sit d affirmetur, ut si
sit a irrationabile, b aegrum, c rationabile, d sanum. Irrationabile /368/
namque praeter aegrum, et rationabile praeter sanitatem esse potest,
irrationabile uero atque rationabile, et aegrum atque sanum simul esse non
possunt; si tamen alterum eorum non fuerit, alterum esse necesse est. Itaque
fit ut si irrationabili denegato aegrum denegetur, rationabili posito sanum
ponatur. Quarta decima propositio his texenda membris est, ut a quidem
praeter b, et c praeter d esse possint sed a atque c simul esse non possint,
ita ut cum alterum non fuerit alterum esse necesse sit, d uero praeter b esse
non possit. Fit igitur ut, si cum sit a denegatum, b denegetur, cum sit c non
sit d, ut si sit a inanimatum, b artifex, c animatum, d medicus. Inanimatum
quidem praeter artificem, animatum uero praeter medicum esse potest; inanimatum
uero cum animato non conuenit, et medicus ab artifice nullo modo separatur; fit
igitur ut si, cum non est inanimatum, non sit artifex, cum sit animatum non sit
medicus. Quinta decima propositio hos terminos habere debet, ut a quidem
cum c, at uero b cum d esse non possit, b uero atque d talia sint, ut altero
eorum negato, alterum eorum esse necesse sit. Ita namque fiet ut si, cum sit a
denegatum, b negetur, cum negabitur c aflirmetur d, ut si sit a quidem
irrationabile, b sanum, c inanimatum, d aegrum. Irrationabile quidem si non
sit, non est inanimatum; sanum etiam atque aegrum simul esse non possunt, et
qui sanum negauerit aegrum necesse est affirmet, itemque e diuerso; est igitur
ut, si negato irrationabili negetur sanum, negato inanimato aegrum
ponatur. Sexta decima propositio est quae his terminis constat, ut a
quidem praeter c, at uero d praeter b esse non possit, a uero cum b et c cum d
esse nullo modo queant. Euenit igitur ut si, a quidem negato, negetur b,
denegato c terminus d abnuatur, ut si sit a inanimatum, b artifex, c inuitale,
d medicus. Inanimatum igitur praeter inuitale et medicus praeter artificem esse
non potest, inanimatum uero cum artifice et inuitale cum medico esse non
poterit: si igitur negato inanimato negetur artifex, negato inuitali negatur
medicus. Atque haec quidem ratio propositionum, quarum superius exempla
descripsimus, idcirco intellegatur assumpta ut earum natura claresceret, non
quo aliter inter se termini esse non possint. Nam, ut superius dictum est, non
sufficit quolibet modo iungere terminos, ut fiant hypotheticae propositiones ex
duabus conditionalibus coniugatae; neque enim si quis dicat: Si cum homo
est, animal est, cum dies est, lucet talem fecerit propositionem quae ex
duabus conditionalibus constet, idcirco quia prior conditio non est secundae
causa conditionis. Hoc igitur superius positarum propositionum ratio
demonstrat, quemadmodum fit ut conditionem conditio consequatur. Quae cum ita sint
de earum dicendum est syllogismis. Fit igitur ex prima propositione syllogismus hoc
modo: Si cum est a, est b, cum sit c, est d; Atqui cum sit a, est
b; Cum igitur sit c, erit d. Vel ita: Atqui cum sit c, non est
d; Cum igitur sit a, non est b. Posse uero hanc esse assumptionem
superius descripta propositionum natura demonstrat. Item ex secunda
propositione: Si cum est a, est b, cum sit c, non est d; Atqui cum
sit a, est b; Cum igitur sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum
sit c, est d; Cum igitur sit a, non est b. Ex tertia: Si cum
sit a, est b, cum non sit c, est d; Atqui cum sit a est b; Cum igitur
non sit c, est d. Vel ita: Atqui cum non sit c, non est d; Cum
igitur sit a, non est b. Item ex quarta: Si cum sit a, est b, cum non sit
c, non est d; Sed cum sit a, est b;Cum igitur non sit c, non est d.
Vel ita: Atqui cum non sit c, est d; Cum igitur sit a, non est
b. Ex quinta propositione hunt quatuor collectiones: ita namque termini
proponuntur, ut utrobique fiat rata conclusio hoc modo: Si cum est a, non
est b, cum sit c, est d; Atqui cum sit a, non est b; Cum igitur sit
c, est d. Vel ita: Atqui cum sit a, est b; Cum igitur sit c,
non est d Vel ita: Atqui cum sit c, non est d; Cum igitur sit
a, est b. Vel ita: Atqui cum sit c, est d; Cum igitur sit a, non
est b. Ex sexta: Si cum est a, non est b, cum sit c non est d. Atqui
cum sit a, non est b; Cum igitur sit c, non est d. Vel
ita: Atqui cum sit c, est d; Cum igitur sit a, est b. Ex septima
item fiunt quatuor syllogismi hoc modo: Si cum est a, non est b, cum non
sit c, est d; Atqui cum est a, non est b; Cum igitur non sit c, est
d. Vel ita: Atqui cum sit a, est b; Cum igitur non sit c, non est
d. Vel ita: Atqui cum non sit c, non est d; Cum igitur sit a,
est b. Vel ita: Atqui cum non sit c, est d; Cum igitur sit a,
non est b. Ex octaua propositione: Si cum est a, non est b, cum non
sit c, non est d. Atqui cum sit a,
non est b; Cum igitur non sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum
non sit c, est d; Cum igitur sit a, est b. Hactenus quidem ex his
propositionibus quae a esse proponebant, atque ita caeteros terminos affirmando
negandoque uariabant, ostendimus qui fierent syllogismi. Nunc ex his
propositionibus quinam syllogismi fiant dicendum est, quae ita caeteros
terminos uariant, ut a non esse proponant. Ex nona enim propositione ita fit
syllogismus: Si cum non est a, est b, cum sit c, est d; Atqui cum
non sit a, est b; Cum igitur sit c, est d. Vel ita: Atqui cum
sit c, non est d; Cum igitur non sit a, non est b. Item ex
decima: Si cum non est a, est b, cum sit c, non est d; Atqui cum non
est a, est b; Cum igitur sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum
sit c, est d; Cum igitur non sit a, non est b. Ex undecima: Si
cum non est a, est b, cum non sit c, est d. Atqui cum non est a, est
b; Cum igitur non sit c, est d. Vel ita: Atqui cum non sit c,
non est d; Cum igitur non sit a, non est b. Ex duodecima: Si
cum non est a, est b, cum non sit c, non est d; Atqui cum non sit a, est
b; Cum igitur non sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum non sit
c, est d; Cum igitur non sit a, non est b. Item ex tertia decima,
quae quatuor colligit syllogismos hoc modo: Si cum non est a, non est b,
cum sit c, est d; Atqui cum non sit a, non est b; Cum igitur sit c,
est d. Vel ita: Atqui cum non sit a, est b; Cum igitur sit c,
non est d. Vel ita: Atqui cum sit c, non est d; Cum igitur non
sit a, est b. Vel ita: Atqui cum sit c, est d; Cum igitur non
sit a, non est b. Item ex quarta decima: Si cum non est a, non est b,
cum sit c, non est d; Atqui cum non est a, non est b; Cum igitur sit
c, non est d. Vel ita: Atqui cum sit c, est d; Cum igitur non
sit a, est b. Quinta decima rursus quatuor colligit syllogismos, hoc
modo: Si cum non est a, non est b, cum non sit c, est d; Atqui cum
non sit a, non est b; Cum igitur non sit c, est d. Vel ita: Atqui
cum non est a, est b; Cum igitur non sit c, non est d. Vel
ita: Atqui cum non sit c, non est d; Cum igitur non sit a, est
b. Vel ita: Atqui cum non sit c, est d; Cum igitur non sit a,
non est b. Ex sexta decima propositione: Si cum non est a, non est b,
cum non sit c, non est d; Atqui cum non sit a, non est b; Cum igitur
non sit c, non est d. Vel ita: Atqui cum non sit c, est d; Cum
igitur non sit a, est b. Ex quibus omnibus quodraginta conclusiones fiunt:
sedecim quidem assumpta prima conditione, ita ut in prima propositione est
posita; sedecim uero assumpta secunda conditione, contrario modo atque in
propositione est collocata; octo uero ex quinta, septima, tertia decima et
quinta decima propositionibus fiunt, assumptis primis quidem conditionibus
contrario modo atque in propositione proferebantur, secundis uero conditionibus
eodem modo assumptis, ut in propositione fuerant collocatae. Ut igitur
omnium propositionum conclusionumque ratio clarescat, omnes huiusmodi
enuntiationes cum propositis apposuimus exemplis. o Si cum est a homo, est
b medicus, cum sit c animatum, est d artifex. o Si cum est a homo, est b
niger, cum sit c animatum, non est d albus. o Si cum est a animatum,
est b medicus, cum non sit c inanimatum, est d artifex. o Si cum est
a homo, est b niger, cum non sit c inanimatum, non est d albus. o Si
cum est a homo, non est b aeger, cum sit c animatum, est d sanus. o
Si cum est a homo, non est b artifex, cum sit c animatum, non est d
medicus. o Si cum est a animatum, non est b sanum, cum non sit c inanimatum, est
d aegrum. o Si cum est a animatum, non est b artifex, cum non sit c inanimatum,
non est d medicus. o Si cum non est a inanimatum, est b medicus, cum sit c
animatum, est d artifex. o Si cum non est a inanimatum, est b niger, cum
sit c animatum, non est d albus. o Si cum non est a inanimatum, est b
medicus, cum non sit c inuitale, est d artifex. o Si cum non est a
inanimatum, est b albus, cum non sit c inuitale, non est d nigrum. o
Si cum non est a irrationale, non est b aegrum, cum sit c rationale, est d sanum. o Si cum non est
a inanimatum, non est b artifex, cum sit c animatum, non est d medicus. o
Si cum non est a irrationale, non est b sanum, cum non sit inanimatum,
est d aegrum. o Si cum non est a inanimatum, non est b artifex, cum non
sit c inuitale, non est d medicus. Ac de his quidem qui per
connexionem fiunt haec dicta sunt. Hi uero qui in disiunctione sunt positi
illis uidentur adiuncti, eorumque modos formasque suscipiunt, quos superius in
connexione positos ex his propositionibus fieri diximus quae duabus simplicibus
iungerentur. Si igitur in disiunctione propositarum propositionum ad eas
similitudinem demonstrauerim quae in connexione positae ex simplicibus
copulatae sunt, quot modi qualesque conclusiones sunt in unaquaque illarum quae
per connexionem fiunt propositionum, tot etiam in his esse necesse est quae per
disionctionem pronuntiatae eamdem uim connexioni habere monstrantur. Quatuor
ergo superius differentias per connexionem enuntiatarum propositionum esse
diximus, si ex simplicibus propositionibus copularentur, hoc modo: Si est
a, est b. Si non est a, non est b. Si est a, non est b. Si non est a, est
b. Per disiunctionem quoque propositiones quatuor diderentias tenent hoc
modo: Aut a est aut b est Aut a non est aut b non est Aut a est
aut b non est. Aut a non est aut b est. Quarum quidem ea quae prima est
et proponit aut a esse aut b, in his tantum dici potest in quibus alterum eorum
esse necesse est, uelut in contrariis medietate carentibus, similisque est ei
propositioni quae dicit: Si a non est, b est. Quae enim
proponit: Aut a est aut b est id intellegit, neque simul utraque
esse posse, et, si unum non fuerit, consequi ut sit alterum. Itaque si non sit
a, erit b; sed haec una est earum propositionum quas in his quae per
connexionem fiunt superius numerauimus. Quicumque igitur syllogismi in ea
propositione fiunt, quae est: Si a non est, b est hi etiam in ea
faciendi sunt quae per disiunctionem proponitur, cum dicimus: Aut a est aut b
est. Fiunt autem in superiore quatuor modis: quamlibet enim partem
propositionis assumpseris, siue praecedentem, siue etiam consequentem, siue
negatiuo modo, siue affirmatiuo, faciet sullogismum. Nam si haec propositio
sit: Si non est a, est b siue non sit a, erit b; siue sit a, non
erit b; siue non sit b, erit a; siue sit b, non erit a. In propositione
quoque disiunctiua idem est. Nam cum dicitur: Aut a est aut b est
siquidem a fuerit, b non erit; quod si a non fuerit, erit b, et si b non sit,
erit a: si b fuerit, non erit a. Id quoque tali declaratur exemplo. Nam si sit
propositio: Aut aeger est aut sanus quidquid horum in assumptione
assumptum fuerit, uel negatum, altera pars uel affirmabitur, uel negabitur hoc
modo: nam si sanus est, non est aeger; si non est sanus, aeger est; si aeger
est, non est sanus; si non est aeger, sanus est. Item ea propositio
disiunctiua quae proponit: Aut non est a aut non est b fit quidem de
his quae quolibet modo simul esse non possunt, etiamsi non alterum eorum
necesse sit esse, similisque est ei propositioni connexae per quam ita
proponatur: Si est a, non est b. Quae enim sic enuntiat: Aut
non est a aut non est b id nimirum sentit, quod si a sit, b esse non
possit. Id ita probabitur. Cum enim proponitur hoc modo: Aut non est a aut
non est b tum si assumatur esse a, non erit b. Quocirca ei propositioni
connexae similis est quae ita enuntiat: Si sit a non esse b. In hac
uero propositione duae tantum complexiones syllogismos creabant: nam si esset
a, non erat b, et si esset b non erat a. Siue autem non esset a, non necesse
erat esse uel non esse b; siue non esset b, non necesse erat esse uel non esse
a. Quocirca et in disiunctiua propositione totidem syllogismos esse
necesse est, totidem uero incollectibiles complexiones; nam cum ita
proponitur: Aut non est a aut non est b ita dicitur: Si sit a,
non erit b et si sit b, non erit a. Siue autem non sit a, non necesse
erit esse uel non esse b; siue non sit b, non necesse erit esse uel non esse a,
ueluti in his apparet exemplis. Si enim quis dicat: Aut non est album
aut non est nigrum si igitur assumat: Atqui est album non erit
nigrum; uel rursus: Atqui est nigrum non erit album. Siue autem album non esse assumpserit, non necesse
erit esse uel non esse nigrum; siue nigrum non esse assumpserit, ut sit uel non
sit album nullam faciet necessitatem. Item ea propositio per quam ita proponitur: Aut est
a aut non est b dicitur quidem de sibimet adhaerentibus, proponiturque in
his propositionibus quae ad minora de maioribus tendunt, similisque est ei
propositioni connexae quae enuntiat: Si non est a, non est b. Nam qui
dicit: Aut est a aut non est b si assumat: Atqui non est
a modis omnibus non erit b; si igitur non sit a, non erit b. Id enim haec
disiunctio praemittebat. In hac uero siquidem a negaretur, uel confirmaretur b,
habet aliquis syllogismus; siue autem a affirmaretur, siue b negaretur, nulla
erat in conclusione necessitas. Idem prouenit in disiunctis: nam cum
proponitur: Aut est a aut non est b siquidem non sit a, non erit b;
si uero sit b, erit a: quod si sit a, uel non sit b, nihil est
necessarium. Id uero in his terminis approbatur, si quis ita
proponat: Aut animal est aut non est homo si igitur animal non sit,
non est homo; si homo sit, animal est; siue autem animal sit, non necesse est
esse hominem, siue homo non sit, animal non necesse est interire. Ea uero
propositio quae dicit: Aut non est a aut est b in his quae
sibi adhaerent proponi potest, et a minoribus ad maiora contendit sed est
similis ei propositioni connexae quae dicit: si est a, est b. Nam
cum ita quis enuntiat, siquidem assumat esse a, statim consequitur ut sit b;
sed in hac propositione, siquidem affirmaretur esse a, sequebatur ut esset
b. Quod si negaretur b, sequebatur ut non esset a; siue autem negaretur a,
siue affirmaretur b, nihil necessarium uidebatur accidere. Et in ea igitur
propositione disiuncta quae dicit: Aut non est a aut est b siquidem
fuerit a, erit b; si non fuerit b, non erit a: siue autem non sit a, siue sit
b, nulla est necessitas syllogismi, ut in hoc declaratur exemplo: Aut non
est homo aut animal est. Si igitur assumamus: Atqui est homo
erit animal; si negemus esse animal, non erit homo; si autem hominem negemus,
uel animal affirmemus, nihil necessarium cadit. Quocirca ex his quae
superius dicta sunt declaratur quot disiunctarum propositionum syllogismi sint,
uel quibus ab his quae connexae sunt differentiis segregentur. Quae enim
connexae sunt quandam in eo quod est esse uel non esse consequentiam monstrant;
quae uero secundum disiunctionem proponuntur ita sunt, ut sibimet consentire
non possint. Inuenias quoque per connexionem propositiones, quae id
intellegi uelint, ut a se nequeant separari, ut cum ita proponimus: Si est
a, est b. Id nimirum haec propositio intellegit, quod si esse in
disiunctione sunt ita proponitur, ut simul esse uideantur. Cum enim
dicimus: Aut a est aut b est aut easdem propositiones quolibet modo
alio uariamus, id et coniunctio quae disiunctiua ponitur sentit simul eas esse
non posse. Et cum late earum pateat differentia, idcirco nunc de eisdem pauca
subiunximus, quoniam totidem syllogismos fieri dicebamus in his propositionibus
quae per disiunctionem fierent, quot etiam fuerant /390/ in connexis; et
quoniam de omnibus qui quoquo modo fieri possunt hypotheticis syllogismis
sufficienter dictum est, hic operis longitudinem terminemus. Quam magnos
studiosis afferat fructus scientia dividendi quamque apud peripateticam
disciplinam semper haec fuerit in honore notitia, docet et Andronici,
diligentissimi senis de divisione liber editus[;]et hic idem a Plotino
gravissimo philosopho comprobatus et in libri Platonis, qui Sophistes
inscribitur commentariis a Porphyrio repetitus, et ab eodem per hanc introductionis
laudata in Categorias utilitas. Dicit
enim necessarium fore generis, speciei, differentiae, proprii, accidentisque
peritiam, tum propter alia multa tum propter utilitatem quae est maxima
partiendi. Quare, quoniam maximus usus est facillimaque doctrina, ego id quoque
sicut pleraque omnia Romanis auribus tradens, introductionis modo habitaque in
eandem rem et competenti subtilique tractatione et moderata brevitate
perscripsi, ut nec anxietas decisae orationis et non perfectae sententiae legentium
ƿ mentibus ingeratur; nec pPomba supervacuam loquacitatem harum rerum
inexperiens, rudis, insolensque novi audientium mentes habere aequum, nec ullus
livor id quod et arduum natura est et ignotum nostris, nobis autem magno et
labore et legentium utilitate digestum, obliquis morsibus obtrectationis
obfuscet, denique potius viam studiis, nunc ignoscendo nunc etiam comprobando,
quam frena bonis artibus stringant, dum quicquid novum est imprudenti
obstinatione repudiant. Quis enim non
videat plurimum ad bonarum artium valere defectum si apud mentes hominum
numquam sit desperatio displicendi? Sed haec hactenus. Nunc divisionis ipsius
nomen dividendum est et secundum unumquodque divisionis vocabulum uniuscuiusque
propositi proprietas partesque tractandae sunt, divisio namque multis modis
dicitur. Est enim divisio generis in species, est rursus divisio cum totum in
proprias distribuitur partes, est alia cum vox multa significans in
significationes proprias recipit sectionem. Praeter has autem tres est alia
divisio quae secundum accidens fieri dicitur. Huius triplex modus est: unus cum
subiectum in accidentia separamus, alius cum accidens in subiecta dividimus,
tertius cum accidens in accidentia secamus (hoc ita fit si utraque eidem subiecto
inesse videantur). Sed harum omnium exempla subdenda sunt quatenus totius huius ratio
divisionis eluceat. Genus dividimus in species cum dicimus "animalium alia
sunt rationabilia, alia irrationabilia; rationabilium alia mortalia, alia
immortalia" vel cum dicimus "coloris alia quidem sunt alba, alia
nigra, alia media". Oportet autem omnem generis in species divisionem aut
in duas fieri partes aut in plures, sed neque infinitae species esse possunt
generis nec minus duabus. Hoc autem cur eveniat posterius demonstrandum est. Totum
in partes divididur quotiens in ea ex quibus est compositum unumquodque
resolvimus, ut cum dico domus aliud esse tectum, aliud parietes, aliud
fundamenta, et hominem anima coniungi et corpore, cumque hominis dicimus partes
esse Catonem, Virgilium, Ciceronem et singulos qui, cum particulares sint, vim
tamen totius hominis iungunt atque componunt; neque enim homo genus, nec
singuli homines species, sed partes quibus totus homo coniungitur. Vocis autem
in significationes proprias divisio fit quotiens una vox multa significans
aperitur et eius pluralitas significationis ostenditur, ut cum dico
"canis" quod est nomen et hunc quadrupedem latrantemque designat et
caelestum qui ad Orionis pedem morbidum micat; est quoque alius, marinus canis,
qui in immoderatam corporis magnitudinem crescens caeruleus appellatur. Sed
huius divisionis duplex modus est, aut enim unum nomen multa significat aut
oratio iam verbis nominibusque composita. Et nomen quidem multa significat ut
id quod supra proposui, oratio vero multa designat ut est: Aio te, Aeacida,
Romanos vincere posse. Et nominis quidem per significationes proprias divisio
aequivocationis partitio nuncupatur, orationis vero in significationes proprias
distributio ambiguitatis discretio est, quam Graeci amphiboliam dicunt, ita ut
nomen multa significans aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE, oratio vero multa designans
amphibola atque ambigua praedicetur. Eorum autem quae secundum accidens
dividuntur subiecti in accidentia divisio est ut cum dicimus "omnium
hominum alii sunt nigri, alii candidi, alii medii coloris", haec enim
accidentia sunt hominibus, non hominum species, et homo his subiectum, non
horum genus est. Accidentis vero in subiecta sectio evenit ut est "omnium
quae expetuntur alia in anima, alia in corporibus sita sunt", animae
namque atque corpori id quod expetitur accidens, non genus, est, et boni quod
in anima et corpore situm est non sunt haec species sed subiecta. Accidentis
vero in accidentia divisio est ut "omnium candidorum alia sunt dura",
ut margarita, "alia liquentia", ut lac, liquor namque et albedo atque
durities haec sunt accidentia, sed album in dura et liquida separatum est. Cum
ergo sic dicimus, accidens in alia accidentia separamus. Sed huiusmodi divisio
vicissim semper in alterutra permutatur, possumus enim dicere "eorum quae
dura sunt alia sunt nigra, alia alba" et rursus "eorum quae liquida
alia sunt alba, alia nigra"; sed haec rursus conversa dividimus:
"eorum quae sunt nigra alia sunt dura, alia liquentia". Differt autem
huiusmodi divisio omnibus quae supra sunt dictae, nam neque significationem
partiri possumus in voces, cum vox in significationes proprias discernatur, nec
partes in totum dividuntur, quamvis totum separetur in partes, nec species
secatur in genera, licet genus in species dividatur. Quod vero superius dictum
est, hanc divisionem ita fieri si utraque eidem contingerent inesse subiecto,
si attentius perspicitur liquet, nam cum dicimus eorum quae dura sunt alia esse
alba, alia nigra, ut est lapis atque hebenum, manifestum est hebeno utraque
inesse, et duritiem scilicet et nigredinem. In caeteris quoque id diligens
lector inveniet. Quibus autem summa operatio veritatis inquiritur, his prius
intelligendum est quae sit horum omnium simul proprietas quibusque inter se
singillatim differentiis segregentur. Omnis enim vocis et generis totiusque
divisio secundum se divisio nuncupatur, reliquae vero tres in accidentis distributione
ponuntur. Secundum se autem divisionis huiusmodi differentia est. Differt enim divisio generis a vocis divisione quod
vox quidem in proprias semper significationes separatur, ƿ genus non in
significationes sed in quadam a se quodammodo creatione disiungitur, et genus
semper speciei propriae totum est et universalius in natura, aequivocatio vero
universalior quidem significata re dicitur, tantum voce non etiam totum est in
natura. Illo quoque a vocis distributione dividitur, quod nihil habent commune
praeter solum nomen quae sub ea voce sunt, quae vero sub genere collocantur et
nomen generis et definitionem suscipiunt. Amplius quoque non eadem apud omnes
vocis est distributio: quod apud nos dicitur canis cum eius multae
significationes in lingua Romana sint simpliciter fortasse praedicatur in
barbara, cum ea quae apud nos uno nomine nuncupantur illi pluribus fortasse significent.
Generis vero apud omnes eadem divisio distributioque permanet, unde fit ut
vocis quidem divisio ad positionem consuetudinemque pertineat, generis ad
naturam, nam quod apud omnes idem est natura est, consuetudinis vero est quod
apud aliquos permutatur. Et hae quidem sunt differentiae generis distributionis
et vocis. Generis quoque sectio totius distributione seiungitur quod totius
divisio secundum quantitatem fit, partes enim totam substantiam coniungentes
actu aut ratione animi et cogitatione separantur, generis vero distributio
qualitate perficitur. Nam cum hominem sub animali locavero tunc qualitate
divisio facta est, quale namque animal est homo idcirco quoniam quadam
qualitate formatur, unde quale sit animal homo interrogatus aut
"rationale" respondebit aut certe "mortale". Amplius
{quoque} genus omne naturaliter prius est propriis speciebus, totum autem
partibus propriis posterius; partes sunt quae totum iungunt, compositi sui
perfectionem alias natura tantum, alias ratione quoque temporis antecedunt,
unde fit ut genus in posteriora, totum vero in priora solvamus. Hinc quoque
illud vere dicitur: si genus interimatur statim species deperire, si species ƿ
interempta sit non peremptum genus in natura consistere. Contra evenit in toto,
nam si pars totius perit totum non erit, cuius pars una sit interempta; sin
totum pereat partes permanent distributae, ut si de integra domo quis
abstulerit tectum, totum quod ante fuit intercipit, sed pereunte toto parietes
et fundamenta constabunt. Amplius quoque genus speciebus materia est, nam sicut
aes accepta forma transit in statuam ita genus accepta differentia transit in
speciem; totius vero partium multitudo materia est, forma vero earundem partium
compositio. Nam sicut species ex genere constat et differentia, ita totum
constat ex partibus, unde fit ut totum ab unaquaque parte sua partium ipsarum
compositione differat, species vero a genere differentiae coniunctione. Amplius
quoque species idem semper quod genus est, ut homo idem est quod animal et
virtus idem est quod habitus, partes vero non semper idem quod totum, neque
enim manus idem est quod homo nec idem paries quod domus. Et in his quidem quae
dissimiles partes habent hoc clarum est, sed non eodem modo in his quae
similes, ut in aeris virgula cuius partes, quia sunt continuae quia eiusdem
sunt aeris, videntur idem esse quod totum est, sed falso; fortasse enim idem
sint partes huiusmodi substantia, non etiam quantitate. Restat autem vocis et
totius distributionis differentias dare. Differunt autem quod totum quidem
constat partibus, vox vero non constat ex his quae significat; et fit totius
quidem divisio in partes, vocis autem fit non in partes sed in eas res quas vox
ipsa significat, unde fit ut sublata parte una totum pereat, sublata una re
quam vox significat multa designans vox illa permaneat. Nunc ergo quoniam
secundum se divisionis differentiae dictae sunt generis distributio
pertractetur. Primum quid genus sit definiendum est: genus est quod de pluribus
specie differentibus in eo quod ƿ quid sit praedicatur, species vero est quam
sub genere collocamus, differentia qua aliud ab alio distare proponimus. Et est quidem genus quod interroganti
quid quaeque res sit convenit responderi, differentia quae ad qualis
percontationem rectissime respondetur; nam cum quis interrogatur "Quid est
homo?" recte "Animal", "Qualis est homo?" convenienter
"Rationabilis", respondetur. Dividitur autem genus alias in species,
alias in differentias si species quibus genus oportet dividi nominibus carent,
ut cum dico "animalium alia rationabilia sunt, alia irrationabilia"
rationabile et irrationabile differentiae sunt. Sed quoniam speciei huius quae
est animal rationabile nomen unum non est, idcirco pro specie differentiam
ponimus eamque superiori generi copulamus, omnis enim differentia in genus
proprium veniens speciem facit, unde fit ut materia quaedam genus sit, forma
differentia, cum autem propriis nominibus species appellantur, non in differentias
generis fit recta divisio. Unde est ut ex pluribus terminis definitio
colligatur. Si enim omnes species suis nominibus appellarentur ex duobus solis
terminis omnis fieret definitio; ut cum dico "Quid est homo?" quid
mihi necesse esset dicere "Animal rationale mortale" si animal
rationale esset nomine proprio nuncupatum, quod cum reliqua differentia, id est
mortali, iunctum definitionem hominis verissima ratione et integra conclusione
perficeret? Nunc autem ad definitiones integras specierum divisio necessaria
est et forte in eodem divisionis definitionisque ratio versetur, nam
divisionibus iunctis una componitur definitio. Sed quoniam alia sunt aequivoca,
alia univoca, et quae sunt univoca ipsa in generum suscipimus sectiones, quae
vero sunt aequivoca in his divisio sola significationis est, videndum prius est
quid sit univocum quid aequivocum ne, cum ista fefellerint, aequivocum nomen
quasi in species ita in significativas ƿ resolvamus. Unde fit ut rursus ad divisionem
necessaria sit definitio, quid enim sit aequivocum ÆQVIVOCVM GRICE quid univocum
definitione colligimus. Sunt autem
differentiae aliae per se, aliae vero per accidens, et harum aliae sunt
consequentes, aliae statim relinquentes. Statim relinquentes sunt huiusmodi,
dormire vel sedere vel stare vel vigilare, consequentes vero ut capilli crispi
(si non amissi sint) et glauci oculi (si non sint quadam extrinsecus debilitate
turbati). Sed haec ad generis divisionem sumenda non sunt, neque enim ad definitionem
sunt commoda; omne enim quicquid ad divisionem generis aptum est idem ad
definitiones rectissime congregamus, illa vero quae per se sunt sola ad
divisionem generis apta sunt, haec autem informant perficiuntque uniuscuiusque
substantiam, ut hominis rationabilitas et mortalitas. Sed has quemadmodum
probare possimus utrum ex eo sint genere statim relinquentium an consequentium
an in substantia permanentium hoc modo mihi videndum est, neque enim sufficit
scire quas in divisione sumamus nisi illud quoque sit cognitum, quemadmodum easdem
ipsas quae sumendae et quae reiciendae sunt rectissime cognoscamus. Videndum
ergo primum est utrum proposita differentia omni possit et semper inesse
subiecto; quod si ipsa vel actu vel ratione seiungitur, haec a divisione
generis separanda est. Si enim saepe et actu et ratione seiungitur, ex eorum est genere quae
statim relinquunt, ut sedere quidem frequentius separatur et actu ipso a
subiecto dividitur. Quae vero ratione sola a subiecto dividuntur ea sunt
consequentium differentiarum, ut glaucis oculis esse a subiecto ratione
seiungimus, ut cum dico "Est animal luminibus glaucis, ut quilibet
homo", quod si hic non esset huiusmodi non eum ƿ res aliqua esse hominem
prohiberet. Aliud rursus est quod ratione separari non possit, quod si
separatum sit species interimatur, ut cum dicimus inesse homini ut solus
numerare possit vel geometriam discere. Quod si haec possibilitas ab homine
seiungatur, homo ipse non permanet; sed haec non statim earum sunt quae in
substantia insunt, nam non idcirco homo est quoniam haec facere potest, sed
quoniam rationalis est atque mortalis. Hae igitur differentiae propter quas
species consistit ipsae et in definitione speciei et in generis eius divisione
quod continet speciem collocantur. Et universaliter dicendum est, quaecumque
differentiae huiusmodi sunt ut non modo praeter eas species esse non possit sed
propter eas solas sit, hae vel in divisione generis vel in speciei definitione
sumendae sunt. Quoniam vero quaedam sunt quae differunt quae contra se in
divisionibus poni non debent, ut in animali rationale et bipes (nullus enim
dicit "Animalium alia sunt rationabilia, alia duos pedes habentia"
idcirco quod rationale et bipes, licet differant, nulla a se oppositione
disiunguntur), constat quaecumque a se aliqua oppositione differunt eas solas
differentias sub genere positas genus ipsum posse disiungere. Sunt autem
oppositiones quatuor: aut ut contraria, ut bonum malo, aut ut habitus et
privatio, ut visus et caecitas, quamquam sint et quaedam res in quibus
discernere difficultas sit utrum in contrariis an in privatione vel habitu ea
oporteat collocari, ut sunt motus quies, sanitas aegritudo, vigilatio somnus,
lux tenebrae -- sed haec alias, nunc autem de reliquis oppositionibus dicendum
est. Tertia oppositio est quae est secundum affirmationem et negationem, ut:
“Socrates vivit”, “Socrates non vivit.” Quarta secundum relationem, ut pater
filius, dominus servus. Secundum quas igitur harum quattuor oppositionum ƿ
divisio generis sit rectissima ratione monstrandum est, manifestum est enim et
oppositiones esse quattuor et species et genera per opposita separari. Nunc ergo dicendum est secundum quam oppositionem
harum quattuor vel quemadmodum species a genere disiungi conveniat. Et prima quidem sit
contradictionis oppositio, voco autem contradictionis oppositionem quae affirmatione
et negatione proponitur. In hac igitur negatio per se nullam speciem facit, nam
cum dico "homo" vel "equus", et aliquid huiusmodi, species
sunt, quicquid autem quis in negatione protulerit speciem non declarat, non
esse enim hominem non est species. Omnis enim species esse constituit, negatio
vero quicquid proponit ab eo quod est esse disiungit, ut cum dico
"homo" quasi si sit quiddam locutus sum, cum vero "non
homo" substantiam hominis negatione destruxi. Sic igitur per se caret
divisio generis in species negatione. Necesse est autem saepe speciem negatione
componere cum ea quam simplici nomine speciem volumus assignare nullo vocabulo
nuncupatur, ut cum dico "Imparium numerorum alii primi", ut tres,
quinque, vel septem, "alii non primi", ut novem, et rursus
"Figurarum aliae sunt rectilineae, aliae non rectilineae" et
"Colorum alii sunt albi, alii nigri, alii nec albi nec nigri". Ergo quando nomen unum speciebus positum non est, eas
negatione proferre necesse est. Hoc igitur cogit interdum necessitas, non
natura. In eodem quoque quotiens negatione facimus sectionem prius aut
affirmatio aut simplex dicendum est nomen, ut est "Numerorum alii sunt
primi, alii non primi", nam si prius negatio dicta sit, tardior fit rei
quam proponimus intellectus. Nam cum primum dicis esse aliquos numeros primos,
cum quales sint primi exemplo vel definitione docueris, quales non sint primi
mox auditor intelliget. Sin vero e contrario feceris, aut neutra subito aut
tardius utraque cognoscet, divisio vero quae propter apertissimam generis
naturam reperta est debet potius ad intelligibiliora deducere. Amplius quoque
prior affirmatio est, posterior negatio, quod autem primum ƿ est in divisione
quoque oportet primitus ordinari. Necesse est quoque semper finita infinitis
esse priora, ut aequale inaequali, virtutem vitiis, certum incerto, stabile
fixumque mutabili. Sed omnia quae aut definita parte orationis aut affirmatione
proferuntur plus finita sunt quam aut nomen cum particula negativa aut tota
negatio, quare finito potius quam infinito est facienda divisio. Sed si cui per
haec quaedam paratur anxietas aut obscuriora sunt fortasse quam ipse desiderat,
nihil ad me cognitionem facilem pollicentem, neque enim rudibus haec totius
artis sed imbutis et ulteriore paene loco progressis legenda et discenda
proponimus. Qui vero huius operis ordo sit cum De ordine Peripateticae
disciplinae mihi dicendum esset diligenter exposui. Haec quidem dicta sunt de
oppositione quam affirmatio negatioque constituit, illa vero quae secundum
habitum privationemque fit ipsa quoque superiori videtur esse consimilis. Negat
enim quodammodo privatio habitum, sed differt quod semper quidem potest esse
negatio, privatio vero non semper, sed tunc quando habitum habere possibile est
(hoc vero nos iam Praedicamenta docuerunt). Quare forma quaedam intelligitur
esse privatio, non enim tantum privat sed etiam circa se ipsam privatum quemque
disponit. Neque enim solum oculum caecitas privat lumine sed ipsa quoque
secundum se privatum luce disponit, caecus enim dicitur ad privationem
quodammodo quasi dispositus et affectus (hoc quoque Aristoteles testatur, in
Physicis). Unde fit ut privationis differentia ad generum divisionem frequenter
utamur. Sed hic quoque eodem modo sicut in contradictione faciendum est, prius
enim ponendus est habitus, qui est affirmationi consimilis, post privatio, quae
negationi. Aliquotiens tamen privationes quaedam habitus vocabulo proferuntur,
ut "orbus", "caecus", "uiduus", aliquotiens cum
particula privationis, ut cum dicimus "finitum" et
"infinitum", "aequum" et "inaequale", sed in his
"aequum" et "finitum" in divisione prima ponenda sunt,
privationes secundae. Ac de oppositione quidem privationis et habitus haec dicta sufficiant. Contrariorum
vero oppositio dubitatur fortasse an secundum ƿ privationem et habitum esse
videatur, ut album et nigrum, an album quidem privatio nigri sit, nigrum vero
albi -- sed haec alias, nunc autem ita tractandum est tamquam si sit aliud
oppositionis genus, sicut est in Praedicamentis ab ipso quoque Aristotele
dispositum. In contrariis autem generum multa divisio
est, fere enim cunctas differentias in contraria ducimus, sed quoniam contraria
sunt alia medio carentia, alia mediata, ita quoque divisio facienda est, ut
"Colorum alia sunt alba, alia nigra, alia neutra". Fieret autem omnis
definitio omnisque divisio duobus terminis praedicatis nisi, ut supra iam
dictum est, indigentia (quae saepe existit) in nomine prohiberet. Quo autem
modo utraeque duobus terminis fierent erit manifestum hoc modo. Cum enim dico
"Animalium alia sunt rationabilia, alia irrationabilia" animal
rationale ad hominis definitionem contendit, sed quoniam animalis rationalis
unum nomen non est ponamus ei nomen a litteram: "rursus a litterae",
quod est animal rationale, "alia sunt mortalia, alia immortalia".
Volentes igitur definitionem hominis reddere dicemus: “Homo est a littera
mortalis” nam si hominis definitio est animal rationale mortale, animal vero
rationale per a litteram significatur, idem sentit "a mortale"
tanquam si diceretur "animal rationale mortale", a enim, ut dictum
est, animal rationale significat. Sic ergo a littera et mortali, duobus
terminis, facta definitio est; quod si reperirentur in omnibus quoque nomina,
duobus semper terminis tota definitio constitueretur. Divisio vero nominibus
positis quoniam semper in duos terminos secatur manifestum est si quis generi
et differentiae cum deest nomen imponat, ut cum dicimus: "Figurarum quae
sunt trilaterae aliae sunt aequilaterae, aliae duo latera habentes aequa, aliae
totae inaequales". Trina igitur ista divisio si sic proferretur fieret
duplex: "Figurarum quae trilaterae ƿ sunt aliae sunt aequales, aliae
inaequales; inaequalium aliae sunt duo latera tantum aequa habentes, aliae tria
inaequalia", id est omnia; et cum dicimus "Rerum omnium alia sunt
bona, alia mala, alia indifferentia", quae nec bona scilicet nec mala, si
ita diceretur gemina divisio proveniret: "Rerum omnium alia sunt
differentia, alia indifferentia; differentium alia sunt bona, alia mala".
Ita ergo divisio omnis in gemina secaretur si speciebus et differentiis
vocabula non deessent. Quartam vero oppositionem diximus quae est secundum ad
aliquid, ut pater filius, dominus servus, duplex medium, sensibile sensus. Haec
igitur nullam habent substantialem differentiam qua a se discrepent, immo
potius habent huiusmodi cognationem qua ad se inuicem referantur ac sine se
esse non possint. Non est ergo generis in relativas partes facienda divisio,
sed tota huiusmodi sectio a genere separanda est, neque enim hominis species
est servus aut dominus nec numeri medium aut duplum. Cum igitur quattuor sint
differentiae, affirmationis et negationis si non necesse est semper tamen
relationis reicienda divisio est, privationis et habitus et contrariorum
sumendae. Maxime autem contrarietas in differentiis ponenda est nec non etiam
privatio, idcirco quoniam contra habitum quiddam contrarium videtur apponere,
ut est finitum et intinitum; quanquam enim sit privatio, infinitum tamen
contrarii imaginatione formatur, est quaedam namque, ut dictum est, forma. Dignum
vero inquisitu est utrum in species an in differentias recte genera dividantur,
definitio namque divisionis est generis in species proximas distributio.
Oportet igitur secundum naturam divisionis et secundum definitionem in proprias
species semper fieri generis disgregationem (sed hoc interdum fieri nequit
propter eam quam supra reddidimus causam, multis enim speciebus non sunt
nomina) atque ideo, quoniam quaedam sunt prima genera, quaedam ultima, quaedam
media: primum quidem ut substantia, ultimum ut animal, medium ƿ ut corpus,
corpus namque animalis genus est, substantia corporis, sed neque super
substantiam quicquam inveniri potest quod generis loco valeat collocari neque
sub animali, homo namque species, non genus, est. Quare antiquior videbitur speciei divisio si non sit
indigentia nominum, quod si his omnibus non abundamus, prima genera usque ad
ultima convenit in differentias separare. Hoc autem fit hoc modo, ut primum genus in suas
differentias disgregemus non in posteriores, et posterius rursus in suas sed
non in posteriores. Neque enim eaedem sunt differentiae corporis quae animalis,
si quis enim dicat "Substantiae aliud est corporale, aliud
incorporale" recte divisionem fecerit, hae namque differentiae propriae
substantiae sunt; si quis vero sic, "Substantiarum alia sunt animata, alia
inanimata", hic non recte substantiae differentias disgregavit, corporis
namque differentiae sunt, non substantiae, id est secundi generis non primi. Quare
manifestum est secundum proprias differentias, non secundum posterioris
generis, priorum generum divisionem esse faciendam. Quotiens autem genus aut in
differentias aut in species solvitur, post divisionem factam mox definitiones
aut exempla subdenda sunt, sed si quis definitionibus non abundet satis est
exempla subicere, ut cum dicimus "Corporum alia sunt animata" subiciamus
"ut homines vel ferae; alia inanimata, ut lapides". Oportet autem
divisionem quoque, sicut terminum neque diminutam esse, neque superfluam, nam
neque plures species quam sub genere sunt oportet apponi nec pauciores, ut in
se ipsa divisio sicut terminus convertatur. Convertitur enim terminus sic:
"Virtus est mentis habitus optimus", rursus "Habitus mentis
optimus virtus est". Sic etiam divisio: "Omne genus aliquid eorum
erit quae sunt species", rursus "quaelibet species proprium genus
est". Fit autem generis eiusdem multipliciter divisio, ut omnium corporum
et quaecumque alicuius sunt magnitudinis. Sicut enim circulum in semicirculos
et in eos quos Graeci *tomeas* vocant (nos divisiones possumus dicere)
distribuimus, et tetragonum alias ducto per angulum ƿ diametro in triangula,
alias in parallelogrammata, alias in tetragona separamus, ita quoque genus, ut
cum dicimus "Numerorum alii sunt pares, alii impares" et rursus
"alii primi, alii non primi", et "Triangulorum alia sunt
aequilatera, alia duo sola latera aequa habentia, alia totis inaequalia
lateribus" et rursus "Triangulorum alia sunt rectiangula, alia acutos
habentia tres angulos, alia obtusum". Sic igitur generis unius fit divisio
multiplex. Illud autem scire perutile est, quoniam genus una quodammodo
multarum specierum similitudo est quae earum omnium substantialem convenientiam
monstret, atque ideo collectivum plurimarum specierum genus est, disiunctivae
vero unius generis species. Quae
quoniam differentiis informantur, ut dictum est, idcirco sub uno genere minus
duabus speciebus esse non possunt, omnis enim differentia in discrepantium
pluralitate constat. Sed de divisione generis et speciei perplura dicta sunt. Hanc
igitur insistentibus viam promptior per divisionem generis ad speciei
definitionem facultas aperitur, oportet autem non solum quas ad definitionem
sumamus differentias addiscere, sed ipsius quoque definitionis artem
diligentissima cognitione complecti. Et illud quidem, an ulla possit definitio
demonstrari et quemadmodum per demonstrationem valeat inveniri, et quaecumque
de ea subtilius in postremis Analyticis ab Aristotele tractata sunt,
praetermittam, solam tantum exsequar regulam definiendi. Rerum enim aliae sunt
superiores, aliae inferiores, aliae mediae. Superiores quidem definitio nulla
complectitur idcirco quod earum superiora genera inveniri non possunt; porro
autem inferiores, quae sunt individua, specificis differentiis carent, quocirca
ipsae quoque a definitione seclusae sunt; mediae igitur quae et habent genera
et de aliis vel ƿ de generibus vel de speciebus vel individuis praedicantur sub
definitionem cadere possunt. Data igitur huiusmodi specie quae et genus habeat
et de posteriori praedicetur, primo eius sumo genus et illius generis
diffferentias divido; et adiungo differentiam generi, et video num illa
differentia iuncta cum genere aequalis possit esse cum ea specie quam
circumscribendam definitione suscepi. Quod si minor fuerit species, illam
differentiam rursus quam dudum cum genere posueramus quasi genus ponimus eamque
in alias suas differentias separamus, et rursus has duas differentias superiori
generi coniungimus, et, si aequavit speciem, definitio speciei esse dicetur,
sin minus, secundam differentiam rursus in alia separamus. Quas omnes
coniungimus cum genere et rursus speculamur si omnes differentiae cum genere
illi aequales sunt speciei quae definitur. Et postremo totiens differentias
differentiis distribuimus usque dum omnes iunctae generi speciem aequali
definitione describant. Huius autem rei clariorem facient exempla notitiam hoc
modo. Sit nobis propositum quod definire velimus "nomen". Vocabulum
ergo nominis de pluribus nominibus praedicatur et est quodammodo species sub se
continens individua. Definio ergo nomen sic. Sumo eius genus quod est vox et
divido: "Vocum aliae sunt significativae, aliae vero minime". Vox
autem non significativa nihil ad nomen, etenim nomen significat; sumo ergo
differentiam quae est significativa et iungo cum genere, id est cum voce, et
facio "uox significativa" et tunc respicio utrum genus hoc et differentia
nomini sint aequalia. Sed nondum aequalia sunt, potest enim et vox
significativa esse et nomen non esse, sunt enim quaedam voces quae dolorem
designant, aliae quae animi passiones naturaliter quae nomina non sunt, ut
interiectiones. Rursus ipsam vocum significantiam in alias differentias divido:
"Vocum significativarum aliae sunt secundum positionem, aliae ƿ sunt
naturaliter", et vox quidem significans naturaliter nihil ad nomen, vox
vero significans positione hominum nomini congruit. Quocirca duas has
differentias significativam et secundum positionem, iungo cum voce, id est cum
genere, et dico: "Nomen est vox significativa secundum placitum". Sed rursus mihi non aequatur ad
nomen, sunt namque et verba voces significativae et secundum positionem; non
igitur solius nominis definitio est. Distribuo iterum differentiam quae est
secundum positionem et dico "Secundum positionem vocum significativarum
aliae sunt cum tempore, aliae sine tempore", et differentia quidem cum
tempore nomini non iungitur idcirco quod verborum est consignificare tempora,
nominum vero minime; restat ergo ut congruat illa differentia quae est sine
tempore. Iungo igitur has tres differentias generi et dico: "Nomen est vox
significativa ad placitum sine tempore". Sed rursus mihi non plena
conclusio definitionis occurrit, potest enim vox et significativa et secundum
positionem et sine tempore esse et nomen non esse unum sed nomina iuncta, quae
est oratio, ut: “Socrates cum Platone et discipulis”, sed quamquam imperfecta
quidem haec sit oratio, tamen est oratio. Quocirca ultima differentia quae est
sine tempore aliis item differentiis dividenda est, et dicemus: "Vocum
significativarum secundum positionem sine tempore aliae sunt quarum pars extra
aliquid significat", hoc pertinet ad orationem, "aliae quarum pars
extra nihil significat", hoc pertinet ad nomen, nominis enim pars nihil extra
designat. Fit ergo definitio sic: "Nomen est
vox significativa secundum placitum sine tempore, cuius nulla pars extra
significativa est separata". Videsne igitur quam recta definitio
constituta sit? Nam quod dixi "uocem" a caeteris sonis nomen
disiunxi, quod "significativam" apposui nomen a non significativis
vocibus separavi, quod "secundum placitum" et "sine
tempore" a naturaliter significantibus vocibus et a verbis proprietas
nominis distributa est, quod eius partes extra nihil significare proposui ab
oratione distinxi, cuius partes aliquid separatae extra significant. Unde fit ut quodcumque nomen
fuerit illa definitione claudatur et ubicumque haec ratio definitionis
aptabitur illud nomen esse non dubitem. Illud quoque dicendum est, quod genus
in divisione totum est, in definitione pars, et sic est definitio quasi quaedam
partes totum coniungant, sic est divisio quasi totum solvatur in partes, et est
similis divisio generis totius divisioni, definitio totius compositioni. Namque
in divisione generis animal totum est hominis, intra se enim complectitur
hominem, in definitione vero pars est, specie namque genus cum aliis
differentiis iunctum componit, ut cum dico "Animalium alia sunt
rationabilia, alia irrationabilia" et rursus "Rationabilium alia sunt
mortalia, alia immortalia", animal rationalis totum est et rursus
rationale mortalis, et haec tria hominis. Si vero in definitione dicam: “Homo
est animal rationale mortale”tria haec unum hominem iungunt, quocirca pars
ipsius et genus et differentia reperitur. Sic igitur in divisione genus totum
est, species pars, eodem quoque modo differentiae totum, partes in quas illae
dividuntur. In definitione vero et genus et differentiae partes sunt, definita
vero species totum. Sed haec hactenus. Nunc de ea divisione dicemus quae est
totius in partes, haec enim erat secunda divisio post generis divisionem. Quod
enim dicimus totum multipliciter significamus: totum namque est quod continuum
est, ut corpus vel linea vel aliquid huiusmodi; dicimus quoque totum quod
continuum non est, ut totum gregem vel totum populum vel totum exercitum;
dicimus quoque totum quod universale est, ut hominem vel equum, hi enim toti
sunt suarum partium, id est hominum vel equorum, unde et particularem
unumquemque hominem dicimus; dicitur quoque totum quod ex quibusdam virtutibus
constat, ut animae alia potentia est sapiendi, alia sentiendi, alia uegetandi. Tot
igitur modis cum totum dicatur, facienda totius divisio est - primo quidem, si
continuum fuerit, in eas partes ex quibus ipsum ƿ totum constare perspicitur,
aliter enim divisio non fit. Hominis enim corpus in partes suas divideres, in
caput, manus, thoracem, pedes, et si quo alio modo secundum proprias partes fit
recta divisio. Quorum autem multiplex est compositio multiplex etiam divisio,
ut animal separatur quidem in partes eas quae sibi similes habent partes, in
carnes, et ossa, rursus in eas quae sibi similes non habent partes, in manus,
in pedes, eodem quoque modo et navis et domus. Librum quoque in versus atque
hos in sermones, hos autem in syllabas, syllabas in litteras solvimus, ita fit
ut litterae et syllabae et nomina et versus partes quaedam totius libri esse
videantur, alio tamen modo acceptae non partes totius sed partes partium sint. Oportet
autem non omnia speculari quasi actu dividantur sed quasi animo et ratione, ut
vinum aquae mixtum dividimus in vina aquae mixta, hoc actu, dividimus etiam in
vinum et aquam ex quibus mixtum est, hoc ratione, haec enim iam mixta separari
non possunt. Fit autem totius divisio et in materiam atque formam, aliter enim
constat statua ex partibus suis, aliter ex materia atque forma, id est ex aere
et specie. Similiter etiam illa tota dividenda sunt
quae continua non sunt eodem quoque modo et ea quae sunt universalia, ut
"Hominum alii sunt in Europa, alii in Asia, alii in Africa". Eius
quoque totius quod ex virtutibus constat hoc modo facienda est divisio:
"Animae alia pars est in virgultis, alia in animalibus" et rursus
"eius quae est in animalibus alia rationalis, alia sensibilis est" et
rursus haec aliis sub divisionibus dissipantur. Sed non est anima horum genus
sed totum, partes enim hae animae sunt, sed non ut in quantitate, sed ut in
aliqua potestate atque virtute, ex his enim potentiis substantia animae
iungitur. Unde fit ut quiddam simile habeat huiusmodi divisio et generis et
totius divisioni, nam quod quaelibet eius pars fuerit animae praedicatio eam
sequitur, ad generis divisionem refertur, cuius ubicumque fuerit species ipsum
mox consequitur genus; quod autem non omnis anima omnibus partibus iungitur sed
alia aliis, hoc ad totius naturam referri necesse est. Restat igitur ut de vocis in
significantias divisione tractemus. Fit autem vocis divisio tribus modis.
Dividitur enim in significationes ut aequivoca vel ambigua, plures enim res
significat unum nomen, ut "canis", plures rursus una oratio, ut cum
dico Graecos vicisse Troianos. Alio autem modo secundum modum, haec enim non
plura significant sed multis modis, ut cum dicimus "infinitum" unam
rem quidem significat cuius terminus inveniri non possit, sed hoc dicimus aut
secundum mensuram aut secundum multitudinem aut secundum speciem: secundum
mensuram, ut est infinitum esse mundum, magnitudine enim dicimus infinitum;
secundum multitudinem, ut est infinitam esse corporum divisionem, infinitam
namque divisionum multitudinem significamus; rursus secundum speciem, ut
infinitas dicimus figuras, infinitae enim sunt species figurarum. Dicimus etiam
infinitum aliquid secundum tempus, ut infinitum dicimus mundum, cuius terminus
secundum tempus inveniri non possit, eodem quoque modo infinitum dicimus Deum,
cuius supernae vitae terminus inveniri secundum tempus non possit. Sic igitur
haec vox non plura significat secundum se sed multimode de singulis praedicatur,
unum tamen ipsa significans. Alius vero modus secundum determinationem.
Quotiens enim sine determinatione dicitur vox ulla, facit intellectu
dubitationem, ut est "homo", haec enim vox multa significat, nulla
enim definitione conclusa audientis intelligentiam multis raptat fluctibus
erroribusque traducit. Quid enim quisque auditor intelligat ubi id quod dicens
loquitur nulla determinatione concluditur? Nisi enim quis ita definiat dicens:
“Omnis homo ambulat” aut certe: “Quidam homo ambulat” et hunc nomine, si ita
contingit, designet, intellectus audientis quod rationabiliter intelligat non
habet. Sunt etiam aliae determinationes, ut si quis dicat: “Det mihi!” quando
vel quid dare debeat nullus intelligit nisi intellectus et certa ƿ ratio
determinationis addatur, vel si quis dicat: “Ad me venite!”quo veniant vel
quando nisi determinatione non cognoscitur. Est autem omne quidem ambiguum
dubitabile, non tamen omne dubitabile ambiguum, haec enim quae dicta sunt
dubitabilia quidem sunt, non tamen ambigua. In ambiguis enim uterque auditor
rationabiliter se ipsum intellexisse arbitratur, ut cum quis dicit: “Audio
Graecos vicisse Troianos” unus potest intelligere quod Graeci Troianos
vicerint, alius quod Troiani Graecos, et uterque hoc dicentis ipsius sermonibus
rationabiliter intellegunt. Cum autem dico: “Da mihi!” quid dare debeat nullus
ex ipsis sermonibus rationabiliter auditor intelligit, quod enim ego non dixi
ille potius suspicabitur quam aliqua ratione id quod a me prolatum non est
perspicaciter videat. Tot igitur modis cum vocis divisio fiat, aut per
significantias aut per modum significationum aut per determinationem, in his
quae secundum significantiam dividuntur non solum dividendae sunt
significationes sed etiam diversas res esse quae significantur definitione
monstrandum est. Aristoteles enim hoc in Topicis diligenter praecepit, ut in
his quae dicuntur bona alia sunt bona, ut ea quae boni retinent qualitatem,
alia quae ipsa quidem nulla qualitale dicuntur sed quod bonam rem faciunt
idcirco bona dicuntur. Oportet autem maxime exercere hanc artem, ut ipse
Aristoteles ait, contra sophisticas importunitates, si enim nulla subiecta sit
res quam significat vox, designativa esse non dicitur, sin vero una res sit
quam significat vox, dicitur simplex, quod si plures, multiplex et multa
significans. Dividenda igitur haec sunt ne in aliquo syllogismo capiamur. Sin
vero amphibola oratio est, evenit ut aliquotiens utroque modo possibilia sint
quae significantur, ut id quod superius dixi; potuit ƿ enim fieri ut Graeci
vincerent Troianos et Troiani Gracos superarent. Sunt vero alia quae
impossibilia sunt, ut cum dico hominem comedere panem, significat quidem quod
homo panem comedat, rursus quod panis hominem, sed hoc impossibile est. Ergo quotiens ad contentionem venitur dividenda et
possibilia et impossibilia, quotiens ad veritatem sola possibilia dicenda, impossibilia
relinquenda sunt. Quoniam ergo plures sunt species plura significantium vocum,
dicendum est quod aliae in particula multiplicitatem significationis habent,
aliae in tota oratione, et eorum quae in particula habent pars ipsa aequivoca
dicitur, tota vero ipsa oratio secundum aequivocationem multiplex, illa vero
quae in oratione tota significationis multiplicitatem retinet (ut supra iam dictum
est) ambigua nuncupatur. Dividitur autem significationes aequivocarum secundum
aequivocationem unius particulae orationum definitione, ut cum dico: “Homo
vivit”intelligitur et verus et pictus; dividitur autem hoc modo: “Animal
rationale mortale vivit” (quod verum est), “Animalis rationalis mortalis
simulatio vivit” (quod falsum est). Dividitur qualibet adiectione quae
terminet, vel generis vel casus vel alicuius articuli; ut cum dico: “Canna
Romanorum sanguine sorduit” et calamum demonstrat et fluuium, sed dividimus
sic: articulo quidem, ut dicamus: “Hic Canna Romanorum sanguine sorduit” vel
genere, ut: “Canna Romanorum sanguine plenus fuit”uel casu vel numero, in illo
enim singularis tantum est, in illo pluralis, et de aliis quidem eodem modo. Sunt
autem alia secundum accentum, alia secundum orthographiam, et secundum accentum
quidem ut "pone" et "pone", secundum orthographiam ut
"quaeror" et "queror" ab inquisitione et ƿ querela; et haec
rursus vel secundum ipsam orthographiam dividuntur vel secundum actionem et
passionem, quod "quaeror" ab inquisitione passivum est, "queror"
autem a querela agentis est. Ambiguarum vero orationum facienda est divisio,
aut per adiectionem aut per diminutionem aut per divisionem aut per aliquam
transmutationem, ut cum dicitur: “Audio Troianos vicisse Graecos”ita dicamus:
“Audio quod Graeci vicerint Troianos” haec enim ambiguitas quolibet eorum modo
solvitur. Non tamen ita dividenda est omnis vocum significatio tamquam generis:
in genere omnes species enumerantur, in ambiguitate vero tantae sufficiunt
quantae ad eum sermonem possint esse utiles quem alterutra nectit oratio. Ac de vocis quidem
significatione sufficienter dictum est, est autem et de generis totiusque
divisione propositum atque expeditum. Quare de omnibus secundum se
partitionibus diligentissime pertractatum est. Nunc de his divisionibus dicemus
quae per accidens fiunt. Harum autem commune praeceptum est, quicquid ipsorum
dividitur in opposita disgregari, ut si subiectum in accidentia dividimus non
dicamus "Corporum alia sunt alba, alia dulcia", quae opposita non
sunt, sed "Corporum alia sunt alba, alia nigra, alia neutra", eodem
quoque modo in aliis secundum accidens divisionibus dividendum est. Atque illud
maxime perspiciendum, ne quid ultra dicatur aut minus, sicut fit in generis
divisione. Non enim oportet relinqui aliquod
accidens ex eadem oppositione quod subiecto illi inest quod non in divisione
dicatur, neque vero addi aliquid quod subiecto inesse non possit. Posterior
quidem Peripateticae secta prudentiae differentias divisionum diligentissima
ratione perspexit et per se divisionem ab ea quae est secundum accidens
ipsasque inter se disiunxit atque distribuit, ƿ antiquiores autem indifferenter
et accidente pro genere et accidentibus pro speciebus aut differentiis
utebantur, unde nobis peropportuna utilitas visa est et communiones harum
divisionum prodere et eas propriis differentiis disgregare. Et de divisione quidem omni
quantum introductionis brevitas patiebatur diligenter expressimus. Exhortatione
tua, Patrici rhetorum peritissime, quae honestati praesentis propositi et
futurae aetatis utilitati coniuncta est, nihil antiquius existimaui. Cui muneri
libentius acquieui, non quod ad instruendum te, commentarios in M. Tullii
Topica laborare me credidi (ridiculus quippe forem si Mineruam, ut aiunt,
litterae docere uellem) sed ut ex disciplinarum liberalium sumptum penu,
nostrae apud te semper pignus amicitias permaneret. Quod enim munus ex animo diligentibus
iocundius inueniri potest, quam quod ipsius animi partes format et instruit? Nam caetera fere caduca, imbecilla, labantia, et si
ad fortunae uicem spectes, pene semper aliena sunt. At uero opulentiam
litterarum, nec praesens imminuit aetas, earumque auctoritatem ipsa etiam
cunctae conficiens, auget potius et confirmat uetustas. Accipe igitur opus, non
efficientiae securitate sed amicitiae praesumptione susceptum, apud quam nescio
quonam pacto garrire non dedecet, simul quia praelato a nobis munere cum tuorum
aliquid operum postulauero, iniurius fueris, si negabis. Sed cum in M.
Tullii Topica Marius Victorinus rhetor plurimae in disserendi arte notitiae
commenta conscripserit, non me oportuisset melioribus forsitan attemptata contingere
nisi esset aliquid quo se noster quoque labor exercere atque parere potuisset.
Quatuor enim uoluminibus Victorinus in Topica conscriptis, eorum primo
declarandis tantum libri principiis occupatur. Addit etiam et si qua in
eodem uolumine praedicenda fuissent perpendit, ut ab exordio uoluminis
Topicorum quod est: MAIORES NOS RES SCRIBERE INGRESSOS, C.
TREBATI... usque ad eum locum qui est: SED IAM TEMPUS EST AD ID
QUOD INSTITUIMUS ACCEDERE. primi uoluminis Victorini expositio terminetur.
Secundo uolumine de iudicandi, atque inueniendi dialecticae partibus, et de
loco atque argumenti definitione pertractat, ut ab eo loco Topicorum qui
est: CUM OMNIS RATIO DILIGENS DISSERENDI DUAS HABEAT PARTIS, UNAM
INVENIENDI ALTERAM IUDICANDI... usque ad eum locum qui est: ITAQUE
LICET DEFINIRE LOCUM ESSE ARGUMENTI SEDEM. ARGUMENTUM AUTEM RATIONEM, QUAE REI
DUBIAE FACIAT FIDEM. secundi libri explanatio subsistat. Tertius
uero atque quartus discretionem locorum inter se eorumque exempla multiformiter
persequuntur. Ita ut tertius quidem Tulliana sibi de iure proponat exempla.
Quartus uero eosdem locos per alias rursus similitudines monstret ex Virgilio
et Terentio poetis, oratoribus Cicerone et Catone, ut quod praeceptis
ostenditur, exemplis multipliciter collucescat, neque ab eo loco qui est in
Topicis sed ex his locis in quibus argumenta inclusa sunt, expositio progressa
eum transcendit locum qui est: VALEAT AEQUITAS, QUAE PARIBUS IN CAUSIS
PARIA IURA DESIDERAT. Quanta uero pars reliqua si Topicorum ipsius
uoluminis magnitudo demonstrat, quam Victorinus, neque attigit, neque attingere
potuisset, ita est rebus minimis immoratus, nisi opus multa librorum
pluralitate distenderet. Nos uero et hanc ipsam particulam, quam Victorinus
attigit diligenter (ut possumus) aggrediamur, et longius expositione progressi,
cum Topicorum debemus fine consistere. Quare hinc de tota operis propositione
conueniens sumamus exordium. Sed antequam de topicae facultatis ratione
pertractem, proemium, quoad Trebatium M. Tullius utitur, paucis
absoluam. Ait enim: MAIORES NOS RES SCRIBERE INGRESSOS, C. TREBATI,
ET HIS LIBRIS, QUOS BREVI TEMPORE SATIS MULTOS EDIDIMUS, DIGNIORES E CURSU IPSO
REVOCAVIT VOLUNTAS TUA. CUM ENIM MECUM IN TUSCULANO ESSES ET IN BIBLIOTHECA
SEPARATIM UTERQUE NOSTRUM AD SUUM STUDIUM LIBELLOS QUOS VELLET EVOLVERET,
INCIDISTI IN ARISTOTELIS TOPICA QUAEDAM, QUAE SUNT AB ILLO PLURIBUS LIBRIS
EXPLICATA. QUA INSCRIPTIONE COMMOTUS CONTINUO A ME
LIBRORUM EORUM SENTENTIAM REQUISISTI. QUAM CUM TIBI EXPOSUISSEM,
DISCIPLINAM INUENIENDORUM ARGUMENTORUM, UT SINE ULLO ERRORE AD EA RATIONE ET
VIA PERVENIREMUS, AB ARISTOTELE INVENTAM ILLIS LIBRIS CONTINERI, VERECUNDE TU
QUIDEM UT OMNIA, SED TAMEN FACILE UT CERNEREM TE ARDERE STUDIO, MECUM UT TIBI
ILLA TRADEREM EGISTI. CUM AUTEM EGO TE NON TAM VITANDI LABORIS MEI CAUSA QUAM
QUIA TUA ID INTERESSE ARBITRARER, VEL UT EOS PER TE IPSE LEGERES VEL UT TOTAM
RATIONEM A DOCTISSIMO QUODAM RHETORE ACCIPERES, HORTATUS ESSEM, UTRUMQUE, UT EX
TE AUDIEBAM, ES EXPERTUS. [1.03] SED A LIBRIS TE OBSCURITAS REIECIT;
RHETOR AUTEM ILLE MAGNUS HAEC, UT OPINOR, ARISTOTELIA SE IGNORARE RESPONDIT.
QUOD QUIDEM MINIME SUM ADMIRATUS EUM PHILOSOPHUM RHETORI NON ESSE COGNITUM, QUI
AB IPSIS PHILOSOPHIS PRAETER ADMODUM PAUCOS IGNORETUR; QUIBUS EO MINUS
IGNOSCENDUM EST, QUOD NON MODO REBUS EIS QUAE AB ILLO DICTAE ET INVENTAE SUNT
ADLICI DEBUERUNT, SED DICENDI QUOQUE INCREDIBILI QUADAM CUM COPIA TUM ETIAM
SUAVITATE. NON POTUI IGITUR TIBI SAEPIUS HOC ROGANTI ET TAMEN VERENTI NE
MIHI GRAVIS ESSES -- FACILE ENIM ID CERNEBAM -- DEBERE DIUTIUS, NE IPSI IURIS
INTERPRETI FIERI [1042C] VIDERETUR INIURIA. ETENIM CUM TU MIHI MEISQUE MULTA
SAEPE SCRIPSISSES, VERITUS SUM NE, SI EGO GRAVARER, AUT INGRATUM ID AUT
SUPERBUM VIDERETUR. SED DUM FUIMUS UNA, TU OPTIMUS ES TESTIS QUAM FUERIM
OCCUPATUS. UT AUTEM A TE DISCESSI IN GRAECIAM PROFICISCENS, CUM OPERA MEA
NEC RES PUBLICA NEC AMICI UTERENTUR NEC HONESTE INTER ARMA VERSARI POSSEM, NE
SI TUTO QUIDEM MIHI ID LICERET, UT VENI VELIAM TUAQUE ET TUOS VIDI, ADMONITUS
HUIUS AERIS ALIENI NOLUI DEESSE NE TACITAE QUIDEM FLAGITATIONI TUAE. ITAQUE
HAEC, CUM MECUM LIBROS NON HABEREM, MEMORIA REPETITA IN IPSA NAVIGATIONE
CONSCRIPSI TIBIQUE EX ITINERE MISI, UT MEA DILIGENTIA MANDATORUM TUORUM TE
QUOQUE, ETSI ADMONITORE NON EGES, AD MEMORIAM NOSTRARUM RERUM EXCITAREM. SED IAM
TEMPUS EST AD ID QUOD INSTITUIMUS ACCEDERE. Omne proemium, quod ad
componendum intendit auditorem, ut in rhetoricis discitur, aut beneuolentiam
captat aut attentionem praeparat aut efficit docilitatem: his tribus partibus
sibi Cicero Trebatium format. Nam quod se a magnarum rerum inchoatione
reuocatum ad amici contulit uoluntatem, fauorem Trebatii uelut iudicis,
beneuolentiae partibus meretur. MAIORES autem RES sunt a quarum scriptione ad
amici studium uersus est, moralis philosophiae tractatus. Maior est enim morum
ratio quam peritia disserendi. Id autem tempus fuisse coniicimus, quo propter
turbulenta reipublicae tempora in otium se contulit, atque ad philosophiae
disciplinas. Sed quia nobis audientium mentes ueritatis quoque opinio
praesumpta conciliat, in eo etiam praeparandae beneuolentiae partibus utitur.
Quod in commemorandis ueraciter iis quae Trebatius nouerat, facit illis fidem
quae posterius euenire et Trebatio potuerunt esse ignota. Haec autem sunt, quod
in Tusculano ad suum studium uterque libros euoluerit. Quodque Trebatius casu
in Aristotelis Topica inciderit, et quod titulum operis admiratus, a M. Tullio
inscriptionis sententiam perquisierit. Illud etiam quod ei Cicero se exposuisse
commemorat, inueniendorum argumentorum illis libris scientiam contineri, ut
sine ullo errore ad argumentorum inuentionem uia quadam et recto filo atque
artificio ueniretur, quae res breuiter enuntiata, uelut intentionem operis
monstrat, et docilem perficit auditorem. In hoc namque uidetur esse
comprehensum quae sit intentio Topicorum, quoniam Cicero ait disciplinam esse
inueniendorum argumentorum, non ut inueniantur (id enim natura
suppeditat). Sed ut sine ullo labore; ac sine ulla confusione non
casu ad ea mens sed quadam uia et ratione perueniat, post hanc beneuolentiam
captationem, Trebatii laudem subiungit, cum eius uerecundiam in his commemorat
expetendis, quae si postulanti amico Cicero praestilisset et gloriae praemium
ferret et gratiae sed quod petenti Trebatio, ut ei Topica traderet minime
concessit. Id non proprii laboris fuga sed Trebatii potius causa factum esse
contendit, ut in eo quoque Trebatii ueluti tunc repulsi subiratus forsitan
animus, nunc non sit alienus. Intererat uero Trebatio ut uel per se ipse illa
legens exercitatior fieret, uel ei perfectius si qua dubitaret rhetor doctior
expediret. Utrumque uero a Trebatio se narrat audisse. Nam et expertum cum, ut
per se ipse legeret sed obscuritate reiectum, et illum rhetorem a quo Topicorum
explanationem petiisset, illa sese Aristotelica ignorare confessum. Quae
res, propter operis difficultatem, nec esse est auditorem reddat attentum. Ea
quippe non negligentes inspicimus, quae non facilis esse intelligentiae
suspicamur, in quo etiam Cicero minime se miratum esse commemorat, quod is
philosophus a rhetore nesciretur, qui multis etiam philosophis uideretur
incognitus. Quorum etiam iure culpat ignauiam, quod ad Aristotelicae
philosophiae disciplinam non inuentorum utilitas, non orationis nitor
illexerit. In quo etiam maioris perspicaciae crescit attentio, quia facile ad
studium mentes, aliorum segnities culpata conuerterit, quocumque uero attentio
fuerit, non poterit ab esse docilitas. In his etiam laus quaedam Trebatii
latenter inducitur. Magnum est enim philosophis in suo quasi munere cessantibus
hunc ne proprio quidem studio praepeditum, alienae scientiae secreta
rimari. Iam uero sequentia multo etiam clarius beneuolentiam petunt,
uelut hoc quod elegantissime dictum est, ueritum se esse ne, si modeste
postulantis uerecundiae pernegasset, ipsi quodammodo iuris interpreti fieri
uideretur iniuria, et quod praecedens Trebatii meritum percepti beneficii memor
exsequitur, id uero est quod uel ipsi uel iis quos ipse defenderit, plura
cauisset. Fuit igitur, ut ait, uerendum, ne, si restituere gratiam noluisset,
aut ingratum id aut superbum esse uideretur. Ingratum quidem, si magna Trebatii
merita quibus ipse usus fuerat, paruo aestimare uideretur, cum nullam ei
gratiam restituendam putaret, superbum uero, si sperneret. Ad idem
caetera reuertuntur, id est ad beneuolentiam. Quod eiusdem testimonio nititur
dum fuerit in urbe, se ne debitam redderet gratiam occupationum necessitate
constrictum. Quod ut uenerit Veliam, amicorum Trebatii conuentione commonitus,
ne tacitae quidem eius flagilationi deesse uoluisset, et quod licet librorum
copia nulla suppeteret, de memoriae tamen repetitae promptuariis in ipsa nauigatione
conscripserit, eique ex itinere miserit, ut beneficii cumulo parendi etiam
celeritas adderetur. Quae cum omnia benignum captare Trebatii uideantur
assensum, quaedam tamen breuitas Topicorum memoria repetita, attentionis nec
esse est animaduersione fungatur, ipsa namque memoriae repetitio breue monstrat
esse quod colligit. Quodque diligentiae sibi fuerint mandata Trebatii, et quod
ad excitandam sui memoriam quasi pignus amico aliquod atque monimentum
uoluisset exstare. Cui adiicit illud, et si admonitione non eges, ne offendat
animum amici sedulitate si quem commonendum credit, obliuionis uideatur
arguere. Haec omnia, ut dixi, beneuolentiae partibus plena sunt. Sed de
prooemio satis dictum est. Nunc ad sequentia transeamus, nec si quis haec apud
Victorinum latius tractata repererit, nos neglecti integritatis stringat
inuidia. Nam nec in singulis (ut ille facit) uerbis haerere uolumus, et ad
ampliora huius operis festinamus. CUM OMNIS RATIO DILIGENS DISSERENDI
DUAS HABEAT PARTIS, UNAM INVENIENDI ALTERAM IUDICANDI, UTRIUSQUE PRINCEPS, UT
MIHI QUIDEM VIDETUR, ARISTOTELES FUIT. STOICI AUTEM IN ALTERA ELABORAVERUNT;
IUDICANDI ENIM VIAS DILIGENTER PERSECUTI SUNT EA SCIENTIA QUAM *DIALEKTIKEN*
APPELLANT, INVENIENDI ARTEM QUAE *TOPIKE* DICITUR, QUAE ET AD USUM POTIOR ERAT
ET ORDINE NATURAE CERTE PRIOR, TOTAM RELIQUERUNT. NOS AUTEM, QUONIAM IN
UTRAQUE SUMMA UTILITAS EST ET UTRAMQUE, SI ERIT OTIUM, PERSEQUI COGITAMUS, AB
EA QUAE PRIOR EST ORDIEMUR. Cum philosophia maximis in rebus operam suam studiumque
consumat, cumque et in naturalibus inspectionem, speculationemque adhibeat, et
in moralibus actionem, et sic formare gestiat mores ut uera uitae ratio
persuaserit, euenire nec esse est, ut secundum id quod ratio tenendum,
omittendumue, faciendum quid, aut non faciendum esse decreuerit, uel iudicium
constituatur, ascensus uel exercendae uitae dirigatur intentio. Erit igitur
necessarium, uel in naturali speculatione, uel in moralium actionum
cogitatione, ut certa ratio, uel quod in rebus speculandum est, inueniat, uel
quod in actum uiuendi duci oporteat, ante perpendat. Haec autem ratio nisi uia
quadam processerit, saepe in multos nec esse est labatur errores. Quod ne
passim fieret, atque ut certis egulis tractatus insisteret, uisum est antiquae
philosophiae ducibus, ut ipsarum ratiocinationum, quibus aliquid inquirendum
esset, naturam penitus ante discuterent, ut his purgatis atque compositis, uel
in speculatione ueritatis, uel in exercendis uirtutibus uteremur. Haec est igitur disciplina, quasi disserendi quaedam
magistra, quam *logicen* Peripatetici ueteres appellauerunt, hanc Cicero
definiens, disserendi diligentem rationem uocauit. Haec uario modo a plerisque
tractata est, uarioque etiam uocabulo nuncupata. Ut enim dictum est, a
Peripateticis haec ratio diligens disserendi logice uocatur, continens in se
inueniendi iudicandique peritiam. Stoici uero hanc eamdem rationem disserendi
paulo angustius tractauere, nihil enim de inuentione laborantes, in sola tantum
iudicatione consistunt, deque ea praecepta multipliciter dantes, dialecticam
nuncupauerunt. Plato etiam dialecticam uocat facultatem quae id quod unum est
possit in plura partiri, ueluti solet genus per proprias differentias usque ad
ultimas species separari, atque ea quae multa sunt, in unum generum ratione
colligere. Hanc igitur Plato dialecticam dicit; Aristoteles uero logicam uocat,
quam (ut dictum est) Cicero definiuit diligentem disserendi rationem. Et huius uno quidem modo trina
partitio est: omnis namque uis logicae disciplinae aut definit aliquid, aut
partitur, aut colligit. Colligendi autem facultas triplici diuersitate
tractatur: aut enim ueris ac necessariis argumentationibus disputatio decurrit,
et disciplina uel demonstratio nuncupatur; aut tantum probabilibus, et
dialectica dicitur; aut apertissime falsis, et sophistica, id est, cauillatoria
perhibetur. Logica igitur, quae est peritia disserendi, uel de definitione, uel
de partitione, uel de collectione, id est, uel de ueris ac necessariis, uel de
probabilibus, id est uerisimilibus, uel de sophisticis, id est, cauillatoriis
argumentationibus tractat, has enim collectionis partes esse praediximus. Atque haec est una logicae partitio, in qua
dialecticam Aristoteles uocat facultatem per probabilia colligendi.
Rursus eiusdem logicae altera diuisio est, per quam diducitur tota diligens
ratio disserendi in duas partes, unam inueniendi, et alteram iudicandi. Id
autem uidetur etiam ipsa logices definitio monstrare, nam quia logica ratio
disserendi est, non potest ab inuentione esse separata. Cum enim nemo praeter
inuentionem disserere possiti disserendi ratio inuentionis est ratio. Rursus
quoniam logice diligens est ratio disserendi, ab ea iudicium non potest ab
esse, ipsa enim diligentia rationis in disserendo posita iudicium est. Neque
enim potest quisquam diligenter disserere, nisi quale sit iudicauerit id quod
in disputationem sumitur. Quod si ad disserendi ordinem diligentia rationis
adhibetur, non est dubium quin hoc iudicium ad inuentionum uarietatem sit
accommodatum. His igitur ita expeditis, uidendum est, hae diuisiones,
quanam se cognatione contingant. Inuentio quippe caeteris omnibus, ueluti
materiae loco, supponitur, hoc modo. Nisi enim inuentio fuerit, non potest esse
uel definitio, uel partitio, quoniam unumquodque generum uel differentiarum
inuentione, uel specierum collectione, aut diuidimus, aut etiam definimus. Iam
uero si absit inuentio, nequit esse collectio. Non erit igitur necessaria, nec
uerisimilis, nec sophistica argumentatio: haec enim tria inuentioni superueniunt,
ut uel necessarium, uel probabile, uel cauillatorium sit argumentum. Necessitas
enim uero, et probabilitas, et cauillatio formae quaedam sunt, quaedum
inuentionibus assistunt, necessaria uel probabilia uel cauillatoria faciunt
argumenta. Eadem quoque ratio partitiones definitionesque complectitur.
Indiscreta namque inuentionis potestas, cum definitiua, tum diuisibilis
appellari potest, cum definiendis partiendisue rebus adhibetur. Quae hoc modo
ex inuentionis materia et differentiarum supra positarum forma composita rursus
iudicationi materiae fiunt nam prior illa partitio, logice tribus partibus
segregata, ita partes explicat, ut habeat inuentionem materiam singularum, ipsa
uero iudicationi materiam praestat. Et enim cum definit aliquis, uel rei
propositae diuisionem facit, inuenit quidem diuisioni definitionique
differentias accommodatas sed an recte uel definiat, uel diuidat, iudicatione
perpendit. Ita priores logicae partes secundae diuisionis membra coniungunt, ut
materiam quidem sui habeant inuentionem, iudicationi uero fiant ipsae
materia. Quod in reliqua etiam colligendi parte contingit, nam et ea quae
de probabilibus tractat, habet et inueniendi suppositam materiam, quae
uerisimilia reperit argumenta, et de huiusmodi argumenta iudicatio perpendit.
Est enim iudicium hoc ipsum internoscendi, quod non necessaria inuentio est sed
uerisimilitudinem tenet. Illa quoque pars quae de necessariis argumentationibus
aptatur, habet subiectam materiam necessariae inuentionis, eiusque est
iudicium, ut cum necessaria sunt quae inuenit, necessaria quoque esse
perpendat. Nec non cauillandi pars utraque in se continet, quandoquidem et
inueniri falsa possunt, et falsa esse iudicatione discerni. Quo fit ut
prior logices diuisio secundum etiam continere uideatur: nam definitio,
partitio atque collectio inuentionem continent et iudicium, quia neque existere
praeter inuentionem, neque agnosci praeter iudicium possunt. Sed cum omnis
inuentio iudicationi subiecta sit, cumque prioris diuisionis partes sine
utroque esse non possint, euenit ut prima partitio inuentionem iudiciumque
coniungat. Secunda uero haec diuisio, qua Cicero etiam partitur logicam,
segregat huiusmodi facultates, et inueniendi materiam a iudicationis parte
secernit. Iudicium uero, in colligendi ratione proprias partes habet, nam
omnis argumentatio, omnisque syllogismus propositionibus struitur, omnemque
compositum duo in se quaedam retinet, quae speculanda esse uideantur. Et quidem
continet unum quae illa sint, ex quibus id quod compositum est intelligatur
esse connexum, aliud uero quanam sit suarum partium coniunctione compositum: ut
in pariete siquidem lapides ipsos quibus paries structus est inspicias, quasi
materiam species: si uero ordinem compositionemque iuncturae consideres,
tanquam de formae ratione perpendas. Ita in argumentationibus quas
propositionibus compaginari atque coniungi supra retulimus, gemina erit
speculationis et iudicandi uia. Una quae propositionum ipsarum naturam
discernit ac iudicat utrum uerae ac necessariae sint, an uerisimiles, an sophisticis
applicentur, et haec quasi materiae speculatio est. Altera uero iudicii pars
est quae inter se propositionum iuncturas compositionesque perpendit; haec
quasi formam iudicat argumentorum. Quae cum ita sint, hoc modo fit in
continuum ducta partitio, ut ratio diligens disserendi, unam habeat inueniendi
partem, alteram uero iudicandi. Tum de ipsa inuentione, tum de inuentionis collocatione,
quae forma est argumentationis. Atque ea quidem pars quae de inuentione docet,
quaedam inuentionibus instrumenta suppeditat, et uocatur topice: cur autem hoc
nomine nuncupata sit posterius dicam. Illa uero pars quae in indicando posita
est, quasdam discernendi regulas subministrat, et uocatur analytice; et si de
propositionum iunctura consideret, analytice prior; sin uero de ipsis
inuentionibus tractet, ea quidem pars ubi de discernendis necessariis
argumentis dicitur, analytice posterior nuncupatur; ea uero quae de falsis
atque cauillatoriis, id est de sophisticis, elenchi. De uerisimilium uero
argumentationum iudicio nihil uidetur esse tractatum, idcirco quoniam plana est
atque expedita ratio iudicandi de medietate, cum quis extrema cognouerit. Si enim quis diiudicare necessaria sciat, idemque
falsorum argumentorum possit habere iudicium, uerisimilia, quae in medio
collocata sunt, discernere non laborat. Expeditum igitur est, ut
arbitror, quid sit quod ait Cicero, rationem diligentem disserendi duas habere
partes, inueniendi unam, alteram iudicandi. Illud etiam diligentius
expositum est, quae sit ratio quam Stoici dialecticen uocant. Ea est enim quae iudicandi peritiam tenet, et quam
eodem nomine Plato partiendi per differentias, atque ad genus reuocandi
facultatem uocat. Quamque eodem nomine Aristoteles, non totam disserendi artem,
ut Stoici sed eam tantum nuncupet quae de proposita quaestione uerisimilibus
colligat argumentis, atque ideo perfectius Aristoteles de logica tractauit,
quoniam de duobus, ultra quae nihil est, tertium disseruit, de inueniendo scilicet
et iudicando, cum Stoici, inuentione neglecta, iudicationis tantum instrumenta
tradiderint. Atque ideo iure eos increpat Tullius, quoniam id maxime
relinquere quod et natura prios et usu potius erat: natura quidem, quia fieri
non potest ut de inuentione iudicetur, nisi ipsa inuentio prius exstiterit. Ad
usum uero, quia longe utilius est nuda, et praeter artem prolata naturali
inuentione susceptum saepe negotium tueri, quam inueniente alio mutum ipsum
inermemque et tacitum uersare iudicium. Dat uero Tullius de utroque sententiam, etait summam
pariter utilitatem in utroque consistere, et se de utraque, si otium fuerit,
uelle disserere. Ab ea autem quae prior est, id est inuentione, quam *topicen*
appellari diximus, ordiendum putat. UT IGITUR EARUM RERUM QUAE
ABSCONDITAE SUNT DEMONSTRATO ET NOTATO LOCO FACILIS INUENTIO EST, SIC, CUM
PERUESTIGARE ARGUMENTUM ALIQUOD VOLUMUS, LOCOS NOSSE DEBEMUS; SIC ENIM
APPELLATAE AB ARISTOTELE SUNT EAE QUASI SEDES, E QUIBUS ARGUMENTA PROMUNTUR.
ITAQUE LICET DEFINIRE LOCUM ESSE ARGUMENTI SEDEM. ARGUMENTUM AUTEM RATIONEM,
QUAE REI DUBIAE FACIAT FIDEM. Post diuisionem logicae disciplinae, quam
diligentem disserendi rationem esse definiuit, de topice, quae inueniendi ars
esse praedicta est, expedire contendit. Ac primum quid sint loci, termino
definitionis includit, eiusque artis quae topice dicitur exempli quadam
claritate designat intentionem. Est enim topices intentio, argumentorum facilis
inuentio. Non igitur inuenire docet topice quod est naturalis ingenii sed
facilius inuenire: omnis quippe ars imitatur naturam, atque ab hac materia
suscepta, rationes ipsa uiamque conformat, ut cum facilius id quod ars quaeque
promittit, tum elegantius fiat, uelut parietem struere naturalis ingenii est
sed arte fit melius. Argumentum autem ratio est quae rei dubiae faciat
fidem. Multa enim sunt quae faciant idem sed quia rationes non sunt, ne
argumenta quidem esse possunt, ut uisus facit fidem his quae uidentur sed quia
ratio non est uisus, ne argumentum quidem esse potest. Differentiam uero unam
sumpsit, eam quae faciat fidem, omne enim argumentum facit fidem. Si igitur
iunxerimus genus ac differentiam, et id esse argumentum dicamus, quod rationem
quae faciat fidem, num tota argumenti natura monstrata sit? Minime. Quid si
eius rei, de qua nemo dubitat, aliqua ratione facere quis fidem uelit, num
idcirco illa, quod fidem faciat, uocabitur argumentum? Nullo modo:
argumentum namque est quod rem arguit, id est probat, nihil uero probari, nisi
dubium, potest. Nisi ergo sit res ambigua, et ad eam ratio fidem faciens
afferatur, argumentum esse non poterit. Addita igitur alia differentia quae est
rei dubiae, facta est integra definitio argumenti, ex genere et duabus
differentiis constans, genere quidem, ratione: una uero differentia, quod
faciat fidem; altera uero, quod rei dubiae est, ut sit tota definitio, id esse
argumentum quod sit ratio, rei dublae faciens fidem. Quae cum ita sint, nec esse est
ut ubi dubitatur aliquid, ibi sit quaestio. Quod si argumentum praeter rem dubiam esse non
poterit, nullo modo esse praeter quaestionem potest. Quaestio uero est
dubitabilis propositio. Propositio uero est ratio uerum falsumue designans.
Omnis igitur propositio siue constanter atque pronuntiatiue proferatur, ut si
quis dicat: Omnis homo animal est; siue ad interrogationem dirigatur, ut si
quis interroget: Putasne omnis homo animal est? retinet proprium nomen, et
propositio nuncupatur. At si eadem, uelut dubitabilis proferatur, fit quaestio, ut si quisque erat
an omnis homo animal sit. Quot autem modis quaestio diuidatur, nunc explicandi
locus non uidetur accommodus sed in iis libris dicemus quos de topicis
differentiis formare molimur. Ad quaestionem igitur, id est ad dubitabilem
propositionem, omnis intentio dirigitur argumenti, non uero ut totam comprobet
quaestionem sed ut partem eius ratione confirmet; neque enim tota quaestio
defenditur sed una eius quaelibet pars argumentatione firmatur: nemo enim
defendit caelum rotundum esse et non esse; si enim ita quis defenderet, totam
quaestionem uideretur probare. Sed
cum ita consideratur: Utrum rotundum sit caelum an non sit in una
tantum consistit quaestionis parte defensio, siue quae affirmat siue quae
negat. Omnis enim quaestio contradictionibus constat. Nam si qua res ab altero
affirmetur, negetar ab altero, totum hoc contradictio nuncupatur, ut si quis
dicat: Caelum rotundum est alter neget dicens: Caelum rotundum non
est. Caelum rotundum esse et non esse contradictio prohibetur.
Dubitabilis uero propositio, quam quaestionem esse praediximus, et
affirmationem in se continet et negationem, hoc enim ipso quo dubitabilis est,
contradictionem uidetur includere. Cum enim dubitat quis utrumque caelum
rotundum sit, siue adiungat an non sit, siue reticeat, ipsa dubitatio partem
secum alteram trahit. Si enim unam partem propositio tueatur, dubitabilis non
est, atque idcirco nec quaestio. Cum igitur omnis quaestio duas habeat
partes, affirmationis unam, alteram negationis, nec esse est ut sit semper ex
alterutra parte defensio, ut unus quidem affirmationis partem, negationis alter
defendat, et hic quidem ad astruendam affirmationem, ille uero ad destruendam,
quae potuerit argumenta perquirat. Nihil uero interest utrum quis affirmationem
ponat, an destruat negationem, aut negationem defendat, an oppugnet
affirmationem. Age enim, sit quaestio, utrum caelum rotundum sit. Si quis eam
sibi quaestionis partem assumpserit, quam esse defendit, ad eam constituendam
cuncta nec esse est sibi comparet argumenta, atque in hoc affirmationem quidem
ponit sed destruit negationem. Si quis uero neget id, ac dicat non esse caelum
rotundum, suscipit sibi partem alteram quaestionis quae fuerat reliqua, id est
negationem, in eaque consistit, et ad hanc approbandam, perquisitis nititur
argumentis; itaque qui negationem ponit, labefactat affirmationem. Quae
cum ita sint, demonstratum arbitror, non totam quaestionem sed eius aliquam
partem ad defensionem uenire. Sed quod quisque defendet, ad hoc quoque
argumenta perquirit. Ad partem igitur quaestionis astruendam destruendamue
argumenta sumuntur, atque haec quidem si quis minus intelligit, ne a nobis
obscure dicta esse causetur. Si enim quae in dialectica, uel a nobis dicta
Latina oratione, uel a Graecis scripta sunt, ignorabit, mirum est si quam
partem eorum quae dicimus aduertere ualeat, ne dum stupeamus quod non omnia comprehendat.
Sed quoniam dubitabilem propositionem quaestionem esse praediximus, euenit ut
quas partes habeat propositio, easdem etiam quaestio retinere uideatur. Omnis autem simplex propositio
duas habet partes in terminis constitutas. Simplex uero propositio est
huiusmodi: Omnis homo animal est Terminos uero uoco simplices orationis
partes quae continent propositionem, ut animal et homo. Hi uero sunt
praedicatus atque subiectus. Praedicatus est in propositione maior terminus
collocatus; subiectus uero minor. Maior uero terminus de subiecto dicitur,
minor autem de maiore nullo modo praedicatur, ut animal quoniam maius est quam
homo, de homine praedicatur: dicitur enim: Omnis homo animal est
Homo uero de animali non dicitur, nemo enim uere dicit: Omne animal homo
est Hac igitur ratione internoscere possumus qui terminus in propositione
maior, qui uero sit minor. Omnis autem quaestio, ut dictum est, quoniam
dubitabiles partes habet, et ad easdem comprobandas argumenta sumuntur, necesse
est ut quidquid in quaestionibus comprobatur, id argumentorum ratione firmetur.
Argumentum uero nisi sit oratione
prolatum, et propositionum contexione dispositum, fidem facere dubitationi non
poterit. Ergo illa per propositiones prolatio ac dispositio argumenti,
argumentatio nuncupatur, quae dicitur enthymema uel syllogismus, cuius
definitionem in Topicis differentiis apertius explanabimus. Omnis uero
syllogismus uel enthymema propositionibus constat; omne igitur argumentum
syllogismo uel enthymemate profertur. Enthymema uero est imperfectus
syllogismus, cuius aliquae partes, uel propter breuitatem, uel propter
notitiam, praetermissae sunt. Itaque haec quoque argumentatio a syllogismi
genere non recedit. Quoniam igitur syllogismus omnis propositionibus constat,
propositiones uero terminis, terminique inter se differunt, eo quod unus maior
est, alter minor, fieri non potest ut ex propositionibus conclusio nascatur,
nisi per terminos progressae propositiones extremos terminos alicuius tertii
medietate coniunxerint: id facillimo demonstratur exemplo. Sit enim quaestio:
Utrum homo substantia sit an minime. Sumo mihi quaestionis partem alteram
comprobandam, ea est, hominem esse substantiam; in hac igitur duo sunt termini,
substantia atque homo, quorum maior substantia, minor homo, quod ex eo quoque
poterit ostendi, quoniam posterius substantia in prolatione profertur, uel ut
in hoc ipso quod dicimus homo substantia est, prius hominem, posterius
substantiam nominamus. Ut igitur substantiam atque hominem iungam, nec esse est
medium terminum reperiri, qui utrosque copulet terminos, hic sit animal,
fiatque una propositio: Omnis homo animal est in hac igitur
propositione animal praedicatur, homo subiicitur. Rursus adiungo: Omne
autem animal substantia est in hac rursus animal supponitur, substantia
praedicatur. Itaque concludo, omnis igitur homo substantia est; ac per hoc homo
quidem semper subiectus est. Animal uero ad hominem quidem praedicatum est, ad
substantiam uero subiectum. Substantia uero ipsa semper praedicata persistit,
unde fit ut minor quidem sit homo, maior uero homine substantia, medius autem
terminus animal. Quoniam igitur extremi termini medii interpositione
copulantur, eoque modo quaestionis inter se membra conueniunt, adhibitaque
probatione soluitur dubitatio, nihil est aliad argumentum quam medietatis
inuentio, haec enim uel coniungere, si affirmatio defendatur, uel disiungere,
si negatio uindicetur, poterit extremos. Quae cum ita sint, duarum
propositionum et tertiae conclusionis, maior quidem propositio dicitur ea quae
maiorem terminum continet, id est in qua maior quidem praedicatur; medius uero
supponitur, ut "Omne animal substantia est"; minor uero propositio
est quae medium quidem terminum praedicat, subiicit autem minorem, ut
"Omnis homo animal est". Sed quoniam a maioribus nec esse est minora
descendere, eius conclusionis, quae ex duabus propositionibus nascitur, illa
quasi effectrix et propria propositio uidetur esse, quae prima est; haec [autem
est, "Omnis homo substantia est". Quod qui priores posterioresque
nostros Analyticos, quos ab Aristotele transtulimus, legit, minime dubitat. Sed
etsi quis quae illic scripta sunt nesciens, ad haec legenda proruperit, etiamsi
rationem rerum quas non intelligit minime comprehendit, ita tamen ut dictum est
esse confidat, seque in Aristotelis Analyticis uberius inuenturum esse, si
legerit, arbitretur. Natura igitur rerum fert ut ubi quid maius ac minus est,
ibi maximum quoque aliquid inesse necesse sit. Quo fit ut sint quaedam maximae
propositiones, quoniam minores maioresque esse monstrauimus, quarum natura ex
simplicium propositionum partitione sumenda est. Omnis enim simplex propositio
uel affirmatiua est, uel negatiua. Earumque aliae sunt uniuersales,
ut: Omnis homo iustus est. Nullus homo iustus est aliae
particulares, ut: Quidam homo iustus est aliae indefinitae, ut: Homo
iustus est. Homo iustus non est aliae singulares aliquid atque indiuiduum
continentes, ut: Cato iustus est Cato iustus non est
Harumque omnium aliae sunt dubitabiles, aliae indubitatae. Supremas igitur ac
maximas propositiones uocamus, quae et uniuersales sunt, et ita notae atque
manifestae, ut probatione non egeant, eaque potius quae in dubitatione sunt
probent. Nam quae indubitata sunt, ambiguorum demonstrationi solent esse
principia, qualis est, omnem numerum uel parem esse uel imparem, et aequalia
relinqui, si aequalibus aequalia detrahuntur; caeteraeque de quarum nota
ueritate non quaeritur. Maximas igitur, id est uniuersales ac notissimas
propositiones, ex quibus syllogismorum conclusio descendit, in Topicis ab
Aristotele conscriptis locos appellatos esse perspeximus; quod enim maximae
sunt, id est uniuersales propositiones, reliquas in se uelut loci corpora
complectuntur, quod uero notissimae atque manifestae sunt, fidem quaestionibus
praestant, eoque modo ambiguarum rerum continent probationes. Has autem
aliquoties quidem in ipsis syllogismis atque argumentationibus inhaerere
conspicimus, aliae uero in ipsis quidem argumentationibus minime continentur,
uim tamen argumentationibus subministrant:ut si uelimus ostendere regnum melius
esse quam consulatum, dicemus: Regnum cum sit bonum, diuturnius est quam
consulutus; omne uero quod est diuturnius bonum, melius est eo quod parui
est temporis: regnum igitur melius est consulatu. Hic igitur maxima
propositio atque uniuersalis et per se cognita, neque indigens probatione,
argumentationi inserta est. Ea uero est: Omnia quae diuturniora sunt bona,
meliora esse his quae sunt temporis breuitate constricta. At si
uelimus ostendere non esse inuidum qui sapiens sit, dicamus: Inuidus est
qui moeret aliena felicitate; non autem sapiens est quem felicitas aliena
contristat: non est igitur inuidus sapiens. Hic maxima propositio
argumentationi non uidetur inclusa sed extrinsecus posita, syllogismo tamen
uires ministrat. Haec uero est: Quorum diuersae sunt definitiones, diuersas
esse substantias necesse est. Quisquis igitur uel Aristotelis Graeca
uel nostra ab Aristotele translata prospexerit, has illic propositiones locos
inueniet nuncupari, quae sunt maximae atque uniuersales et uel per se
necessariae, uel per se probabiles ac notae. Sed quoniam has propositiones
plures ac pene innumerabiles esse nec esse est, restat adhuc quo amplius ratio
speculationis ascendat. Possumus enim, diligenti tractatu considerationis adhibito,
omnium maximarum atque uniuersalium propositionum differentias perpendere,
atque innumerabilem maximarum propositionum ac per se notarum multitudinem in
paucasatque uniuersales colligere differentias, ut et alias dicamus in
definitione consistere, alias in genere, atque alias alio modo quod paulo post
apertius demonstrabo. Omnes igitur maximae propositiones, quaecumque sub
definitionis uerbi gratia rationem cadunt, uno definitionis nomine
continebuntur. Et sicut illae reliquarum propositionum loci esse dicebantur,
quod eas intra suum ambitum continerent, ita ipsarum maximarum atque
uniuersalium propositionum, quas minorum propositionum locos esse praediximus,
illa differentiae, et si non uere, tamen quadam ueluti imagine loci esse
uidebuntur, in quas fuerint conuenienti ratione reductae. Sed istae
locorum, id est propositionum maximarum, differentiae, quas etiam ipsos locos
nominamus, possunt subiectarum propositionum etiam genera nuncupari. Nam differentiae continentes etiam genera communiter
possunt uideri, ut irrationale cum a rationali uelut diuisibili differentia
dissideat; tamen equi uel canis, differentia specifica est, et ad eos locum
generis tenet. Namque animal irrationabile equi genus est. Ita etiam in maximis
propositionibus. Nam quod aliae sunt ex toto, aliae ex partibus, hae inter se
comparatae differentiae diuisibiles sunt, ad ipsas uero maximas propositiones
differentiarum continentiae uelut generis loco sunt. Nam propositionis ex tolo
uenientis genus est idipsum quod uocatur ex toto. Item propositiones a partibus
ductae, quamuis notae sint atque manifestae genus est, quod a partibus, et
caeterae differentiae earum propositionum quae cum sint maximae, tamen eisdem
uidentur includi, uelut quaedam genera sint. Quae uero sint hae differentiae
paulo posterius disseram. De his igitur nunc locis tractare Tullius
instituit qui maximas propositiones quas superius diximus, id est per se notas
atque uniuersales, continent atque includunt. Hae uero sunt maximarum
differentiae propositionum. De uniuersalium igitur enuntiationum per seque
notarum differentiis disserit, ut fit integer locus argumenti sedes. Nam si
argumentum omne per propositiones ad conclusionem usque perducitur, omnes uero
reliquae propositiones in prima maximaque propositione continentur, ipsaque
prima ac maxima propositio, tum pars est argumentationis, id est syllogismi,
tum extraposita argumentationi uires ministrat, ut utroque modo quoniam
perficit argumentum, pars argumentationis quaedam esse uideatur, non est dubium
quin hae differentiae, quae propositiones maximas continent, eaedem omnes etiam
contineant argumentationes, ut maximarum propositionum differentiae iure loci
argumentorum et quasi quaedam ultimae sedes esse uideantur. Nam ex his
quatuor significationibus appellationum duarum, argumentationis scilicet atque
argumenti, unam quamlibet esse nec esse est. Aut enim elocutio et contextio
ipsa propositionem cum maximis propositionibus, uel extra syllogismum positis,
uel in eodem inclusis, argumentatio uocatur. Argumentum uero mens et
sententia syllogismi, aut elocutio ratiocinationis cum maximis propositionibus
et sententia syllogismi argumentum esse dicetur, ut idem sit argumentum quod
argumentatio. Aut argumentatio quidem uocabitur tota contextio syllogismi cum
sententia sed argumentum maxime propositio, aut integer ratiocinationis ordo
praeter maximas propositiones argumentatio, sententia uero argumentationis
argumentum. Reliqua uero maxima propositio, locus. Sed cum haec ita sint,
siue quis ipsarum propositionum contextionem, et usque ad conclusionem
continuum ductum cum maxima propositione, uel extra posita, uel propositionibus
ratiocinationis inclusa, argumentationem uocare uelit, argumentum uero
sententiam mentemque ratiocinationis, nihilominus locos intelligimus maximarum
propositionum differentias; siue quis ratiocinationis totius uim atque
sententiam totam cum maxima propositione, uel intra, uel extra posita,
argumentum uocet, non est dubium quin totius ratiocinationis locus ille sit qui
est maximae propositionis differentia, continet enim maximam propositionem, in
qua propositiones caeterae continentur: siue argumentationem quidem totam
ratiocinationis contextionem uocari placeat, argumentum uero maximam
propositionem, recte rursus locus putabitur maxime propositionis differentia,
quae argumentum claudit et continet. Quod si argumentum quidem sensus ipse
totius ratiocinationis intelligatur, argumentatio uero integra ratiocinationis
prolatio, extra uero et ab utrisque diuersum ualens, uelut locus quidam maxima
propositio consideretur, sic quoque maximarum differentiae propositionum loci
esse uidebuntur. Nam cum differentia ipsa maximam propositionem contineat,
eiusque sit locus, maxima uero propositio argumentationi uel argumento uires
ministret, non est dubium quin ea toti argumento locus esse uideatur, quod
totum intra maximae propositionis ambitum claudit. Demonstratum igitur
est quae sint argumentorum sedes, id est, ubi argumenta clauduntur (hae sunt
autem maximarum propositionum differentiae), quae uocantur loci, quid etiam
argumentum, quoniam est rei dubiae faciens fidem, quae sit uero res dubia, id
est pars altera quaestionis, quid sit quaestio, id est dubitabilis propositio,
quid sit simplex propositio, id est enuntiatio, quae praedicato et subiecto
termino contineatur, uerum falsumue designans, quae omnia meminisse oportet.
Maximarum enim propositionum differentiae quas locos esse praediximus, ab his
dicuntur terminis qui prius in propositione sunt, posterius in quaestione
considerantur, praedicato scilicet atque subiecto. Ex his etiam quae
superius dicta sunt quid distent Topica Ciceronis atque Aristotelis apparuit.
Aristoteles namque de maximis propositionibus disserit, has enim locos
argumentorum esse posuit, ut nos quoque supra retulimus. Tullius uero locos non
maximas propositiones, sed earum continentes differentias uocat, ac de his
dicere contendit. SED EX HIS LOCIS IN QUIBUS ARGUMENTA INCLUSA SUNT, ALII
IN EO IPSO DE QUO AGITUR HAERENT, ALII ASSUMUNTUR EXTRINSECUS. IN IPSO TUM EX
TOTO, TUM EX PARTIBUS EIUS, TUM EX NOTA, TUM EX EIS REBUS QUAE QUODAMMODO
AFFECTAE SUNT AD ID DE QUO QUAERITUR. EXTRINSECUS AUTEM EA DUCUNTUR QUAE ABSUNT
LONGEQUE DISIUNCTA SUNT. Post definitionem loci atque argumenti facit
plenissimam diuisionem locorum. Ac primum quoniam omnis diuisio cuncta debet
amplecti, neque superfluum quidquam interponere, nec omittere quid sit
necessarium, id M. Tullius proposita diuisione patefacit dicens: EX HIS LOCIS
IN QUIBUS ARGUMENTA INCLUSA SUNT, ALIOS IN EO IPSO DE QUO AGITUR HAERERE, ALIOS
EXTRINSECUS ASSUMI. Nihil enim huic diuisioni posse uidetur addi uel minui,
quandoquidem breuiter cuncta complectitur. Argumentorum enim loci quicumque
sumuntur, aut in ipso de quo agitur haerent, aut minime. Id autem minime
extrinsecus positos esse designat, quod si inter id quod dicimus in ipso de quo
agitur haerere argumentorum locos, et non haerere nihil est medium. Inter
affirmationem enim atque negationem nulla est medietas. Cumque in ipso de quo
agitur non inhaerere locum argumenti, id sit extrinsecus assumi, dubium non est
quin nihil intersit medium inter ea argumenta quorum in hoc ipso haerent loci
de quo agitur, et ea quorum extrinsecus assumuntur, EXTRINSECUS AUTEM EA
DUCUNTUR QUAE ABSUNT LONGEQUE DISIUNCTA SUNT. Sed quid ipsum sit de quo
agitur facilior explanatio est, si eorum quae prius dicta sunt meminerimus. Nam
cum de quaestione loqueremur, eamdem diximus esse quaestionem quae esset
dubitabilis propositio. Sed quoniam propositio subiecto praedicatoque
constaret, quaestionem quoque diximus subiecta praedicatoque coniungi.
Praedicatum igitur uel subiectum est hoc ipsum de quo agitur. Nam cum de
alterutra quaestionis parte dubitetur, in hac ambiguitate quaeritur utrum
praedicatus terminus inesse subiecto uideatur, an minime. Nam cum omnis
quaestio in affirmationem negationemque diuidatur, si praedicatus subiecto
inest, fit ex eo uera affirmatio; si non inest, fit uera negatio. Sed in
quaestionibus disceptandis, alter affirmationem, alter negationem tuetur, id
est, alter praedicatum inesse subiecto, alter non inesse defendit. Quod uero ex
alterutra parte defenditur, hoc est ipsum de quo agitur. Ipsum igitur est
praedicatus terminus uel subiectus, de quibus agitur. Atque ut id exemplo
clarius fiat, sit quaestio, an Verres furtum fecerit. Hic Verres subiectum est,
furtum facere praedicatum; quod si furtum Verri coniungitur, idque
argumentationibus comprobatur, quaestionis affirmatio demonstrata est. Si
furtum a Verre seiungitur, quaestionis rursus negatio comprobatur. Ipsum itaque
de quo agitur nihil est, nisi uterlibet eorum terminus qui in quaestione
proponitur, siue praedicatus, siue etiam subiectus. Qui quidem termini per se argumenta esse non possunt,
neque uero per se argumenta praestare. Si enim ipsi simplices ut sunt argumenta
esse possunt, uel argumentorum praestare materiam, nullam in quaestione
relinquerent dubitationem; sed quoniam de ipsis adhuc in quaestione dubitatur
an eorum possit esse rata coniunctio, ipsi quidem neque per se argumenta esse,
neque per se argumenta praestare poterunt, ea uero quae in ipsis insunt, uel
extrinsecus posita sunt, argumentorum copiam subministrant. Nam quod Victorinus quaerit, et
explicat latius, ne commemoratione quidem mihi dignum uidetur. Quaerit enim
quaestio ipsa de quo agitur an habeat locum, quod minime oportuit, ut dictum
est. Locus de quo nunc agimus non cuiuslibet rei locus est sed argumenti,
argumentum uero rei dubire faciens fidem, res uero dubia pars quaestionis. Quod
si argumentum quaestio uel pars quaestionis esse non potest, locus uero de quo
agimus argumenti est locus, non est dubium quin locus quaestionis esse non
possit. Amplius, omnis quaestio dubitabilis est, argumentum uero omne
quaestionis purgat ambiguum. Non est igitur idem argumentum quod quaestio sed
loci, argumentorum sunt loci, non sunt igitur quaestionis. Hoc igitur praemisso
intelligamus ipsum de quo agitur quemlibet terminum in quaestione propositum,
siue praedicatum, siue subiectum, qui cum per se res sint, ipsi quidem
argumentum esse non possunt, habere autem in se quaedam possunt, in quibus
argumenta sint collocata, et quae sedes argumentorum esse intelligantur. Quae
quidem cum terminis his de quibus agitur inhaerere uideantur, nondum tamen sunt
argumenta sed quasi iam argumenta complectentes loci, et uelut naturali sede
condentes. Idem de his locis qui extrinsecus assumuntur dicendum est, ipsi
namque positi sunt exterius et quodammodo a propositionum terminis ablegati, et
res quaedam sunt sed intra se argumentorum copiam claudunt. Atque, ut breui
sententia colligam, ipsum de quo agitur nihil est aliud nisi quilibet in
quaestione terminus collocatus. Hi
argumenta esse non possunt, neque ab his trahi aliquod argumentum. Quo fit ut
termini ipsi qui in quaestione sunt positi, nec argumenta, nec loci sint sed
tantum res. Rursus ea quae in his haerent de quibus agitur, ipsa quidem res
esse manifestum est sed claudunt in se argumentorum copiam, ut cum ex his sumi
aliquod oporteat argumentum, locorum uice fungantur. Itaque si quis per se ea
speculetur, res sunt; si quis ab his aliquod argumentum quaerat educere, loci
fiunt. Et haec communiter quidem de principalibus ac maximis locis dicta sint.
Hi uero sunt qui in ipsis de quibus agitur haerent, uel qui assumuntur
extrinsecus. Ut igitur faciat plenam locorum diuisionem, quos simpliciter
ac maximos posuit locos, eosdem uelut in quasdam species resecat, dicens: IN
IPSO TUM EX TOTO, TUM EX PARTIBUS EIUS, TUM EX NOTA, TUM EX HIS REBUS QUAE
QUODAMMODO AFFECTA SUNT AD ID DE QUO QUAERITUR. Et locorum quin in ipso sunt de
quae agitur constituti quatuor partium facta diuisiones. Hi quippe qui in ipso
de quo agitur haerent, uel ex toto eo de quo agitur termino, uel ex partium
eius enumeratione, uel ex nota, uel ex affectis intelliguntur existere. Id ita
esse breui ratione firmabitur. Nec esse est enim quemlibet eorum terminorum qui
in quaestione sunt collocati, et definitiones habere proprias, et partes, et
nomina, et ad res alias quadam relatione coniungi ac referri. Ergo locus qui
dicitur ex toto, id est, quoties argumentum ex alicuius definitione termini qui
est in quaestione tractatur, siue subiecti, siue praedicati. Ex partium
enumeratione, quoties ab eius termini partibus, qui in quaestione positus est,
ducitur argumentum. A nota, quoties ab eiusdem termini uocabulo nascitur
argumentum. Ab affectis uero, quoties ab his quae ad propositum terminum
relatione aliqua reducuntur argumentatio proficiscitur Quorum similitudines
omnium posterius explicabo, quando ea quae snper his rebus declarandis Cicero
posuit exempla tractauero. Nunc illud est considerandum, ait enim Tullius
ex his locis, in quibus argumenta inclusa sunt, alios in eo ipso de quo agitur
haerere, alios extrinsecus assumi, quod ita dictum uidetur, tanquam diuersi
sint loci qui in his de quibus agitur haerent, et ipsum illud de quo agitur.
Nihil enim in se ipso haerere potest, ac per hoc quod in aliquo haeret ab eo in
quo haeret diuersum est. Quod si loci sunt aliqui qui in his haereant de quibus
agitur, non est dubium quis hi loci ab his de quibus agitur sint diuersi.
Rursus cum dicit IN IPSO TUM EX TOTO, TUM EX PARTIBUS EIUS, tanquam non de
diuersis loquatur, ita ait, in ipso locos esse tum ex toto, tum ex partibus,
tum ex nota, quasi uero aliud sit ipsum quam totum, aut aliud ipsum quam omnes
undique eius partes. Unaquaeque enim res idem est quod totum. Idem namque est
Roma quod tota ciuitas. Rursus idem est unaquaeque res quod eius singulae
parles in unum reductae; uelut idem est homo quod caput, thorax, uenter, ac
pedes, caeteraeque in unum partes coniunctae atque copulatae. Quomodo igitur
tanquam de diuersis primum locutus est, cum locos haerere in his terminis de
quibus agitur dixit, post autem uelut de eisdem loquitur, cum in ipso locos,
tum ex toto, tum ex partibus esse proponat? Nihil enim differt dicere IN IPSO TUM EX TOTO, TUM EX
PARTIBUS quam si ita dixisset "in ipso tum ex ipso". Nam si idem est
ipsum quod totum ac partes, idem est dicere in ipso haerere locum, ex toto, aut
ex partibus, quod in ipso haerere locum, qui est ex ipso, quod ne intelligi
quidem pctegt, quemadmodum in ipso haerere possit, quod ipsum est, cum nihil
sibi haereat, ut superius expediui. Sed, quemadmodum paulo ante
exposui, unaquaeque res cum et definitionem habeat et partes, si pernoscamus
quae sit definitionis uis et quae partium, cunctus ambiguitatis nodus
absoluitur. Est enim definitio coactae in se atque complicatae rei explicatio,
uelut cum dicimus hominem esse animal rationale, mortale. Nam id quod breuiter
nomen, atque anguste designabat, id explicauit ac prolulit, et per
substantiales quodammodo partes definitio patefecit. Alium igitur nec esse est
esse intellectum rei, quae complicata est, in eo quod sibimet coacta atque in
unum redacta est, alium eiusdem rei explicatae atque dissertae, in eo quod
expedita atque diffusa est: nam et si idem rei definitio quod nomen significat,
illud tamen ipsum quod nomen anguste confuseque designat, apertius definitio
disserit ac patefacit. Recte igitur aliud quiddam est ipsum, aliud eius
definitio, etiam si unum idemque est utrisque subiectum. Ut enim dictum est,
ipsum singulum est, definitio ipsius singuli per partes distributio atque
enumeratio. (Partes autem nunc substantiales dico, non quae magnitudinem
iungunt sed quae proprietatem rationemque substantiae.) Sed quod in
definitione dictum est secundum eas partes quae substantiam iungunt, id in
partibus intelligendum est quae magnitudinem copulant, uelut domus quae
fundamento, parietibus tectoque coniungitur. Nam eum ea nihil sit aliud nisi
quod partibus copulatur, ipsa tamen una quaedam est, atque coniuncta, partitio
uero eius per quaedam membra distributio est, atque ideo licet unum sit, quod
ipsum est totum, et quot sunt partes undique confluentes, non tamen eumdem nec
esse est habere intellectum, cum ipsum integrum consideratur, ut cum in partes
ipsas quibus iunctum est distribuitur. Ex nota uero locus apertissime ab
eo termino diuersus est, qui in quaestione constitutus est. Quis enim dicat id
esse cuiuslibet rei uocabulum quod ipsa res est, quam designat? Ea uero
quae ad id de quo agitur affecta sunt, et si extra posita uidentur, terminum
tamen in quaestione propositum uelut e regione respiciunt, quae in multas
secari nec esse est partes. Omnis enim res, id quod est, unum est, multa uero
sibimet retinet adiuncta, quae hoc ab his quae omnino extrinsecus sunt differre
intelliguntur, quod ea quae affecta sunt, in relatione sunt posita, ut post et
ipsarum propositio, et exemplorum ratio monstrabit. Ea uero quae sunt
extrinsecus, in nulla relatione sunt constituta, atque ideo hac extrinsecus
solum. Illa uero affecta sunt nuncupata, habet enim aliquam quodammodo
cognationem ad id ad quod reducitur, id quod refertur ad aliquid. Sed
omnes fere bos locos quos nunc simplices atque indiuisos ponit, posteriore
tractatu diuidit, ut nunc quoque eos locos qui in ipso sunt, distribuit, cum
alios ex toto fieri proponit, alios ex partibus, alios ex nota, alios ex
affectis, affectaque ipsa suis partibus secat. Extrinsecus uero locum in
testimonio positum esse confirmat, testimonii uero uim in auctoritate
constituit, auctoritatem uero deducit in proprias partes sed hoc posteriore
tractatu liquebit. Nunc uero eos simplices atque indiuisos locos proponit, et
ueluti simplicibus subdit exempla. Restat autem nunc unum quod uidetur
esse quaerendum, an hi loci qui in locos alios diuiduntur, eorum quos intra se
continent locorum loci esse possint, ut eorum qui sunt ex toto, ex partibus, ex
nota, ex affectis, is unus quidam quasi locus sit, qui est in ipso. Nihil
quidem prorsus officeret locorum locos putare, fieri enim potest ut locus
amplior intra semet angustiores contineat locos, uelut id prouincia ciuitates,
sed nunc haec similitudo non conuenit. Locus enim est ex quo ducitur id in quo
argumentum est positum. Quod si loci locus esse posset, et is qui est in ipso
de quo agitur, eos qui sunt ex toto, uel ex partibus, uel ex nota, uel ex
affectis, uelut quidam locus includeret, non essent, ex toto, ex partibus, ex
nota, uel ex affectis loci sed argumenta quoniam in eo haererent loco, qui in
eo ipso de quo agitur termino esse praedictus est; non igitur locus esse poterit
loci sed uel ut genera in species. Ita nunc sit diuisio locorum, nec hoc
superius dictis uideatur esse contrarium, cum et maximas propositiones, et
earum differentias continentes communi nomine appelauimus locos. Nam maxime
propositiones, licet eo ipso quo maximae sint includant caeteras et uocentur
loci, tamen quia sunt notissimae possunt rebus dubiis argumenta. Iure igitur
earum differentiae loci nominantur, quod in locorum speciebus, aliter sese
habet, quae prorsus argumenta esse non possunt: nam in ipso locus uelut in
species quasdam diuiditur in eos qui sunt ex toto, ex partibus, ex nota, ex
affectis. Unusquisque [enim horum locorum primi loci integrum uidetur ferre
uocabulum, nam ut hominem animal dicimus, itemque equum atque bouuem animalia
nuncupamus, sic is locus qui ex toto est in ipso esse dicitur, itemque qui ex
partibus ac nota, atque ex affectis in ipso sunt. Sed ex his locis argumenta
quidem duci possibile est, ipsa uero argumenta ut sint, fieri nequit. SED
AD ID TOTUM DE QUO DISSERITUR TUM DEFINITIO ADHIBETUR, QUAE QUASI INVOLUTUM
EVOLVIT ID DE QUO QUAERITUR; EIUS ARGUMENTI TALIS EST FORMULA: IUS CIVILE EST
AEQUITAS CONSTITUTA EIS QUI EIUSDEM CIVITATIS SUNT AD RES SUAS OBTINENDAS; EIUS
AUTEM AEQUITATIS UTILIS COGNITIO EST; UTILIS ERGO EST IURIS CIVILIS
SCIENTIA. Post locorum bifariam diuisionem, in ipso scilicet de quo
agitur, et extrinsecus positorum, partitus est eum locum qui est in ipso in
quatuor membra, id est a toto, a partium enumeratione, a nota, ab affectis.
Nunc igitur anteaquam diuidat eum locum quem ab affectis esse proposuit,
superiorum trium quos in primo interim tractatu minime diuisurus est sed
indiuiduos relicturus, exempla supponit. Hi uero sunt a toto a partibus, a
nota. Ac de eo quidem loco qui est a toto ita disseruit ac disputauit.
Tum inquit, dicimus a toto locum argumenti quando totum illud quod in
quaestione positum est definitione complectimur, quae definitio rei dubiae de
qua agitur facit fidem. Sed definitio omnis, ut superius quoque dictum est, id
quod nomine inuolute designatur euoluit et explicat, atque ideo non terminus
qui in definitione ponitur sed quae in ipso sunt, possunt argumentis praestare
materiam. Sunt autem in unoquoque propriae definitiones. Definitio enim est
oratio substantiam uniuscuiusque significans; quod si ab unaquaque re propria
substantiam non recedit, ne definitio quidem recedit, est ergo definitio in
ipso termino de quo agitur, quae definitio totum terminum nec esse est
comprehendat, neque enim partem substantiae sed totius termini substantiam
monstrat. Sed quoniam ex ea definitione fides fit rei dubiae, trahitur ex
definitione argumentum, quae definitio in ipso termino est de quo agitur, et
eius termini totum est. Itaque argumentum quod a definitione ducitur, ab eo
ducitur loco qui in ipso termino est, qui in quaestione est collocatus. Sed quoniam
multi loci sunt in ipso, hic totus a toto est. Definitio enim totum terminum
comprehendit, atque id quod inuolute nomine significabitur, euoluit atque
aperit. Eius argumenti talis est formula. Ius ciuile est aequitas
constituta his qui eiusdem ciuitatis sunt ad res suas obtinendas, eius autem
aequitatis utilis est cognitio, utilis est ergo iuris ciuilis scientia. Est
enim quaestio, an iuris ciuilis scientia sit utilis, hic igitur ius ciuile supponitur,
utilis scientia praedicatur. Quaeritur ergo an id quod praedicatur, uere
possit adhaerere subiecto. Ipsum igitur ius ciuile non potero ad
argumentum uocare, de eo enim quaestio constituta est; respicio igitur quid ei
sit insitum, uideo quoniam omnis definitio ab eo non seiungitur, cuius est
diifinitio, ne a iure ciuili quidem propriam definitionem posse abiungi. Definitio
igitur ius ciuile, ac dico: "Ius ciuile est aequitas constituta his qui
eiusdem ciuitatis sunt, ad res suas obtinendas"; post hoc considero num
haec definitio reliquo termino, utili scientiae, possit esse coniuncta, id est
an aequitas constituta his qui eiusdem ciuitatis sunt, ad res suas obtinendas,
utilis scientia sit, uideo esse utilem scientiam dictae superius aequitatis.
Concludo itaque, iuris igitur ciuilis scientia utilis est. Hoc igitur
argumentum est ex eo loco qui est in ipso, hoc est in iure ciuili, qui terminus
in quaestione est constitutus, hic uocatur a definitione, quae definitio
quaestionum totum est, argumentum est a toto. Omnis autem locus a toto in ipso
est. Nec nos ulla dubitatio perturbet, quod ius ciuile et rursus scientia
utilis quaedam sunt orationes quas inter terminos collocamus. Non enim omnis
termiuus simplici orationis parte profertur sed aliquoties orationes integrae
in terminis constituuntur. In hac igitur argumentatione maxima ac per se nota
propositio est ea per quam intelligimus omnia quae definitioni alicuius
coniunguntur, ipsa quoque illis quorum definitio est, necessitate copulari.
Sequitur enim cum definitio iuris ciuilis utili scientiae possit adiungi, iuri
quoque ciuili utilem scientiam posse copulari; est igitur hoc argumentum
tractum ab eo loco qui est in ipso. Omnis enim definitio in eo termino est quem
definit, eodem autem loco qui in ipso est, et a toto. Omnis enim definitio
totum monstrat atque aperit. Maxima
propositio haec. Quibus aliquorum definitio iungitur, eisdem necessario ea quae
definiuntur aptantur. TUM PARTIUM ENUMERATIO, QUAE TRACTATUR HOC MODO: SI
NEQUE CENSU NEC VINDICTA NEC TESTAMENTO LIBER FACTUS EST, NON EST LIBER;
NEQUE ULLA EST EARUM RERUM; NON EST IGITUR LIBER. Sit quaestio utrum aliquis quem
seruum esse constiterit, sit liber. Quoniam faciendi liberi tres sunt partes.
Una quidem ut censu liber fiat, censebantur enim antiquitus soli ciues Romani.
Si quis ergo consentiente uel iubente domino, nomen detulisset in censum, ciuis
Romanus fiebat et seruitutis uinculo soluebatur, atque hoc erat censu fieri
liberum, per consensum domini nomen in censum deferre, et effici ciuem Romanum.
Erat etiam pars altera adipiscendae libertatis, quae uindicta uocabatur:
uindicta uero est uirgula quaedam quam lictor manumittendi serui capiti
imponens, eumdem seruam in libertatem uindicabat, dicens quaedam uerba
solemnia, utque ideo illa uirgula uindicta uocabatur. Illa etiam pars faciendi liberi est, si quis suprema
uoluntate in testamenti serie seruum suum liberum scripserit. Quae
quoniam partes sunt liberi faciendi, siquis aliquem, quem seruum fuisse
constiterit, monstrare uelit non esse liberum factum, dicet, si neque censu,
neque uindicta, noque testamento, liber factus est, non est liber. At nulla earum parte liber
factus est, non est igitur liber. Si
enim omnes partes a qualibet illa re abiunxeris, totum necessario separasti.
Nam cum totum in suis partibus constet, si quid nulla cuiuslibet parte
coniungatur, a toto etiam segregatur. Partes autem duobus dicimus modis,
uel species, uel membra. Species est quae nomen totius integrum capit, uelut
homo atque equus animalis, utraque enim per se integro nomine animalia
nuncupantur. Est enim homo animal, et rursus equus animal. Item membra sunt
quae cum totum efficiant, coniuncta totius capiunt nomen, singula uero nullo
modo, ut cum fundamentum, parietes et tecta domus membra sint, simul omnia
domus dicuntur, fundamenta uero sola domus uocabulo minime nuncupantur, neque
parietes, neque tecta. In his igitur quae species sunt, quoniam nomen
totius integrum capiunt, uisi sigillatim omnes partes ab eo de quo dubitatur
abiunxeris, non possis totum ab esse monstrare. Dictum est enim unamquamque
partem totius uocabulum integrum capere. Ut quoniam faciendi liberi tres sunt
species, census, uindicta, testamentum, si quaslibet duas remoueris, una tamen
permanserit, liberum necessario confitebere. Siue enim censu tantum, siue
uindicta, siue testamento sit liber factus, liberum esse constat. Ergo in his
nisi omnes species remoueris, non potes destruere quod in quaestione propositum
est. At si affirmare uelis atque astruere, sufficit tantum unam quamlibet
speciem demonstrare, ut si uelis ostendere liberum, sat est, ut monstres, aut
uindicta, aut censu, testamentoue liberum factum; quod si destruere uelis, non
sufficit ostendere, aut censu, aut uindicta, aut testamento liberum non esse
factum sed nullo eorum modo ad libertatem uenisse. Itaque his partibus quae species
sunt, si destruere uelis, cunctis utendum est; si astruere, una
sufficiet. At uero hae partes quae sunt membra,
contrario modo sunt: si destruere uelis, sat erit unam seiungas; si astruere,
cuncta ad esse necessario comprobabis. Nam si uelis ostendere non esse domum,
sufficit ut aut fundamenta non esse dicas, aut parietes, aut tecta; nam si quid
horum defuerit, domus non potest appellari. At si uelis ostendere domum esse,
nisi cuncta in unum coniunxeris, id quod proponis astruere non ualebis.
Omnes hi loci a partium enumeratione ducuntur, quia in his partibus quae
species sunt, cunctae partes enumerantur, ut destruas; in his uero quae membra
sunt cunctae partes enumerantur, ut astruas. Quaestio est igitur in
proposito Ciceronis exemplo argumentia partium enumeratione deducti: An is quem
seruum fuisse constitit, liber sit; is quem seruum fuisse, subiectus est
terminus, liber uero praedicatus; neutrum igitur eorum terminum ad argumentum
ducere poterimus. De quibus enim dubitatur, ipsi fidem dubitationi facere non
possunt. Video igitur qui in altero eorum sit. Quoniam uero partes omnes in eo
sunt cuius partes sunt, quoniamque libertas data, habet proprias partes, sumo
eas atque dinumero, et requiro an ulla earum partium uideatur inesse subiecto
sed nulla inest. Concludam igitur non esse liberum. Unde manifestius
demonstratur, non solum ab eo termino qui subiectus est, argumenta sumi posse,
uerum etiam ab eo qui est praedicatus. Nam prius exemplum quo demonstrabat
iuris ciuilis scientiam esse utilem, ius ciuile quod subiectum erat definiuit,
ductumque inde argumentum rei dubiae fecit fidem. Hic uero libertatis partes
enumerantur, qui est terminus praedicatus. Est igitur, ut dictum est,
quaestio an quem seruum esse constiterit, liber sit. Terminus is quidem quem
seruum esse constiterit, subiectus est, praedicatus uero liber, in ipso, id est
in praedicato, partes sunt, quae enumerantur, a qua enumeratione dum trahitur
argumentum, fit argumentum in ipso, ex partium, enumeratione. Maxima
propositio, cuius partium nihil rei propositae copulatum est, ei ne totum
quidem esse potest coniunctum. Hic uidetur esse dubitandum num locus a
toto atque a partibus idem sit, cum omnes
partes totum faciant, si coniungantur. Sed respondebitur, cum sit
argumentum ab enumeratione partium, totum diuiditur, non coniungitur, diuidendo
enim argumentatio procedit. Nam quisquis partem cuiuslibet sumpserit, eo ipso,
quo partem sumpserit, rem uidetur esse partitus. Qui uero rem diuidit, dissipat
potius quam conficit totum sed restare adhuc ambiguitas potest, nam definitio
quoque inuolutam nominis significationem explicat, per quamdam substantialium
partium enumerationem. Enumeratio uero partium quaedam ipsarum a se partium
dissipatio est. Sed aliud est eiusdem rei partes enumerare, aliud
definitionis. Nam rei partes ea re cuius partes sunt semper minores sunt, ut
caput, uel thorax, uel caetera membra toto homine; partes uero definitionis tota
re qua definitur, si substantiales sunt, probantur esse maiores, ut animal
homine maius est. Itemque rationale, mortale, eumdem hominem, uelut maiora
continent, et sunt singulae partes definitionis eiusdem quae est animal,
rationale, mortale. Partitio igitur sumit partes rei quam partitur minores
semper. Quae uero sumit definitio, uniuersalia sunt per se totaque et
continentia definiri, quamuis posita in definitione partes fiant, ut in his
quae superius exempla proposui facile intelligi potest. Unde manifestum est
locum a toto, qui definitionis est, et locum a partium enumeratione, esse
diuersos. TUM NOTATIO, CUM EX VERBI VI ARGUMENTUM ALIQUOD ELICITUR HOC
MODO: CUM LEX ASSIDUO VINDICEM ASSIDUUM ESSE IUBEAT, LOCUPLETEM IUBET
LOCUPLETI; IS EST ENIM ASSIDUUS, UT AIT L. AELIUS, APPELLATUS AB AERE
DANDO. Tertius eorum qui in ipso sunt locus a notatione est constitutus.
Notatio uero est quaedam nominis interpretatio. Nomen uero semper in ipso est.
Ut enim definitio id quod in nomine inuolutum est declarat, expedit atque
diffundit, ita etiam nomen id quod a definitione dicitur euolute, inuolute
confuseque designat. Quad si definitio
in ipso est, nomen quoque in ipso esse de quo agitur, non potest dubitari. Ex notatione autem locus uocatus
est, quia nomen omnem rem notat atque significat. Vindex est igitur qui
alterius causam suscipit uindicandam, ueluti quos nunc procuratores uocamus.
LEX igitur Aeliasanctia ASSIDUO, VINDICEM ASSIDUUM ESSE iubet. Quaeritur utrum
cum LEX Aeliasanctia VINDICEM uelit ESSE ASSIDUO ASSIDUUM, LOCUPLETEM uelit
LOCUPLETI. Hic igitur subiectus quidem terminus est, lex Aeliasanctia uindicem
uolens assiduo assiduum, praedicatus uero locupletem locupleti, ipsos igitur
terminos non potero ad fidem quaestionis adducere. De ipsis enim de quibus
ambigitur, nulla effici fides potest. Quaero igitur quid in ipsorum altero sit,
ac uideo unum eorum terminum esse, legem Aeliamsanctiam, quae assiduum assiduo
uindicem esse decernat, id est subiectum, huius orationis interpretor partem,
quae est assiduus. Quid enim est assiduus aliud nisi assem dans? assem uero
dare nisi locuples non potest, assiduus igitur locuples est. Cum igitur lex
Aeliasanctia assiduo uindicem assiduum esse constituat, locupletem iubet
locupleti, assiduus quippe est locuples, a dando aere nominatus.
Argumentum igitur hoc tractum est ex eo loco qui est in ipso, id est a nominis
interpretatione, nomen enim in ipso illo est cuius nomen est, cuius
interpretatio notatio nuncupatur. Sed ab huius interpretatione factum est
argumentum. Igitur hoc argumentum ex eo loco est, qui est in ipso, id est a
nomine, et eorum qui in ipso sunt, a notatione, id est a nominis
interpretatione. Maxima propositio est, interpretationem nomina idem ualere
quod nomen. Sed paulo confusius a Cicerone dicta argumentatio maximum
praestat errorem. Ita enim dici oportuit, assiduus est qui assemdat, qui uero
assem dat, locuples est, assiduus igitur locuples est. Lex autem Aeliasanctia
assiduum assiduo esse uindicem iubet, locupletem igitur locupleti uindicem esse
praescripsit. Quod si ita dictum esset, apertior argumentatio fuisset. Nunc
uero ita dixit: CUM LEX Aeliasanctia ASSIDUO VINDICEM ASSIDUUM ESSE IUBEAT,
LOCUPLETEM IUBET LOCUPLETI et caetera. Subiunxit, ut ostenderetur locuples esse
assiduum; hoc autem tantumdem ualet, quod ait, legem Aeliamsanctiam assiduo
assiduum uindicem cum iuberet esse, locupletem locupleti esse praecepisse,
tanquam si diceret, qui assiduus est, locuples est. Nisi enim is qui assiduus
est locuples sit, non consequitur ut cum lex Aeliasanctia assiduum assiduo
uindicem esse iusserit, locupletem iusserit locupleti, et argumenti
conclusionem priorem posuit subiecit uero probationem. Conclusio namque est,
cum lex Aeliasanctia assiduum assiduo uindicem uelit esse, locupletem iubet
locupleti, atque hanc praemisit; probatio uero est rationis assiduum esse
locupletem ab aere dando nominatum, et hanc intulit conclusionem. Restat
is locus eorum qui in ipso sunt, qui ducitur ab affectis. Cuius expositionem,
quoniam uaria est multiplex quod diuisio, differamus, ac primi uoluminis
terminum, hucusque sistamus. In tam difficillimi operis cursu non sum
nescius, mi Patrici, quin labor hic noster quem te adhortante suscepimus, dum
iudicio multitudinis imperitae aut eleuatur, aut premitur, facile uariis
reprehensionibus mordeatur. Nam et illi quibus hoc totum disserendi displicet
genus, uelut superuacaneum studium, familiari prauis mentibus cauillatione
despiciunt, et qui maximum huius scientiae fructum putant, sua caeteros
segnitie mentientes, tanto nos operam pares esse non existimant, quorum quidem
priores si non inuidia laboris alieni aestimationem premunt, sed reprehensioni
iudicioque consentiunt, nullo modo ferendos esse puto. Multo quoque in me
libentius detorserim prauae opinionis inuidiam, ac nostris eos diffidere
uiribus facillime patiar, potius quam tantae disciplinae calcare rationem. Sed
proh diuinam atque humanam fidem, quae est haec hominum prauitas, quae tantae
est imprudentia caecitatis, ut pene sua sese ipsi confessione condemnent!
Nullus est enim qui sese uideri nolit peritissimum disserendi, quin etiam
obiectare ipsi aliquid, et resoluere obiecta conantur, etsi facile id factu esset,
cuncti ad scientiam logicae disciplinae uelut ad communia quaedam sapientiae
lucra concurrerent. Iam uero quid absurdius fingi potest, quam quod
probabilibus, ut ipsi existimant, argumentis inutile studium dialecticae
nituntur astruere? Quid enim conuenit disserendi artem disserendo peruertere,
ut cuius opinionem affectes, eiusdem despicias ueritatem? Sed ut cantor ille
discipulum sibi ac Musis canere iubebat, ita et ego quoque mihi ac tibi, non
Musae sed tanquam Musarum praesidi cecinerim, atque id quod multo labore
studioque collegi, non rhetorica tantum facultate, uerum etiam dialectica
subtilitate deponam. Quae uero sequuntur huiusmodi sunt: DUCUNTUR
ETIAM ARGUMENTA EX EIS REBUS QUAE QUODAM MODO AFFECTAE SUNT AD ID DE QUO
QUAERITUR. SED HOC GENUS IN PLURIS PARTIS DISTRIBUTUM EST. NAM ALIA CONIUGATA
APPELLAMUS, ALIA EX GENERE, ALIA EX FORMA, ALIA EX SIMILITUDINE, ALIA EX
DIFFERENTIA, ALIA EX CONTRARIO, ALIA EX ADIUNCTIS, ALIA EX ANTECEDENTIBUS, ALIA
EX CONSEQUENTIBUS, ALIA EX REPUGNANTIBUS, ALIA EX CAUSIS, ALIA EX EFFECTIS,
ALIA EX COMPARATIONE MAIORUM AUT PARIUM AUT MINORUM. Postquam locos eos
exquibus argumenta ducuntur gemina partitione distribuit, alios in ipso de quo
agitur haerere dicendo, alios extrinsecus assumi, cumque locum qui in ipso de
quo agitur haeret in quatuor species secuit, id est a toto, a partibus, a nota,
ab affectis, superioribus quidem tribus exempla subiecit, quae nos primo
uolumine quantum diligenter fieri potuit explicauimus. Restat is locus quem
posuit quartum, id est ab affectis, huius cum multae sunt species, integri
atque indiuisi proponere non potuit exemplum. Nam quorum facienda partitio est,
melius per singula membra dispositis aperiuntur exemplis. Hunc igitur locum
diuidit hoc modo: Locus qui ex affectis est, partim ex coniugatis, partim ex
genere, partim ex forma descendit, ex similitudine etiam, uel ex difterentia,
uel ex contrario, necnon etiam ex coniunctis, ex antecedentibus, et
consequentibus, et repugnantibus, ex causis etiam atque ex effectis causarum,
et comparatione maiorum, aut parium, uel minorum, quae omnia Tullius paulo post
conuenientibus rerum similitudinibus illustrat. Nunc illud nobis dicendum
est quae sit affectorum natura, et quid habeant proprietatis. Sunt enim affecta quae quodammodo aliquid referri possunt,
ad id ad quod referuntur. Omnia uero quae se aliqua relatione respiciunt, aut
amica inter se, aut dissidentia conferuntur. Si amica, uel substantialiter, ut
genus, forma, antecedentia, consequentia, causa, effectus; uel in qualitate, ut
coniugatum, simile, coniunctum; uel in quantitate, ut paria. Quae uero
sibi dissidentia conferuntur, partim a se differentia sunt tantum, partim
aduersa; sed aduersa, partim in qualitate, ut contraria uel repugnantia, partim
in quantitate, ut maius ac minus. Quae cum ita sint, manifestum est, et amica
sibi cognationis relatione coniungi, et dissidentia hoc ipso quo sibi aduersa
sint, ad se inuicem comparari. Nam quae amica sunt, amicis amica sunt, et
dissidentia a dissidentibus dissident. Ita igitur et genus formae genus est, et
forma generis forma, et antecedentia consequentium, et consequentia,
antecedentium, et causa effectuum causa, et effectus causarum effectus, et
coniugata coniugatis coniugata sunt, et simile simili simile, et coniunctum
coniuncto coniunctum, et paria paribus paria, et differentia differentibus
differentia, et maiora minoribus maiora, et minora maioribus minora sunt, et
contraria contrariis contraria, et repugnantia repugnantibus repugnuntia sunt.
Affecta igitur sunt quae cum a se inuicem diuersa sint, ad se inuicem tamen
referuntur. Sed quo ordine Tullius superius descripsit locos, nos
definitiones omnibus apponemus. Eorum igitur quae ad se inuicem affecta
dicuntur, in M. Tullii disputatione prima sunt coniugata: coniugata uoco
quaecumque ab uno nomine uaria prolatione flectuntur, ut a iustitia iustus,
iustum, iuste. Haec inter se cum ipsa iustitia, unde eorum uocabulum fluxit, coniugata
dicuntur. Genus uero est quod de multis specie differentibus in eo quod
quid est praedicatur, uelut animal dicitur de homine atque equo, quae specie
differunt, et in eo quod quid sit praedicatur. Interrogantibus enim nobis quid
sit homo uel equus, respondetur animal. Quod genus licet nec esse sit ab eo
esse diuersum cuius genus est, cognatum tamen est ei, quia ad id substantiae
relatione coniungitur. Species etiam est, de qua genus superius praedicatur,
quam Cicero formam uocauit, uelut homo animalis. Similitudo est unitas
qualitatis. Nam duo quae sibi similia sunt, eamdem nec esse est habere
qualitatem, et quoniam ipsum sibi simile esse non potest, aliud nec esse est
simile consideretur. Sed aliud esse
non poterit, nisi fuerit in aliqua parte diuersum. Ergo similia, a se in alia
quidem re diuersa sunt, in alia uero congruunt. In ea uero re quae secundum
qualitatem congruunt, in ea esse similia intelliguntur, quae ad se similitudinis
illius copulatione referuntur. Differentia est quae unumquodque differt
ab alio, ut homo ab equo rationabililatis differentia discrepat. Haec igitur
praedicatione quidem propriae naturae ad ea refertur quorum est differentia, ut
rationabilitas ad hominem; dissimilitudinis uero ratione ad ea a quibus
discrepat id cuius est differentia, ut rationabilitas ad bouem. Contraria
uero sunt quae in eodem posita genere longissime a se discrepant, ut album
atque nigrum, quae licet in uno qualitatis genere ponantur, a se tamen quam
longissime recedunt, ea quoque ad se referri nullus ignorat. Aliud est enim
quod sunt, aliud quod contraria sunt. Quod enim nigrum est, quale est. Quod
uero contrarium est, ab albo plurimum discrepans est. Coniuncta uero sunt
quae unicuique rei finitimam naturam tenent, uelut timori pallor adiunctus est.
Haec talia sunt ut saepius quidem adiunctis sibi cohaerescant, neque tamen ex
necessitate his quibus uicina sunt, ad esse cogantur. Nam saepe timori pallor
assistit, non tamen semper, ueluti cum dissimulatione premitur metus, atque
ideo ueri similia ex adiunctis argumenta nascuntur. Nam quaecumque coniuncta
sunt ex his quibus adhaerent, indicio esse solent. Sed de his in posteriore
disputatione diligentius disseram. Antecedentia uero sunt quibus positis
aliud nec esse est consequatur, ut quia bellum est, esse inimicitias necesse
est. Haec ordinis necessitatem tenent. Consequentia enim ab antecedentibus
separari nequeunt, consequens uero est quidquid id quod antecedit insequitur, ut
inimicitiae bellum consequuntur. Nam si bellum est, inimicitias esse nec esse
est, habetque locus hic illud notabile et spectandum, quod saepe quae
naturaliter priora sunt, tamen ipsa sunt consequentia. Saepe quae naturaliter
antecedunt, et in propositione priora sunt; namque inimicitiae prius existere
quam bella solent. Sed non possumus proponere inimicitias, ut bellum sequatur.
Non enim possumus uere dicere, si inimicitiae sunt, bellum est sed praeponimus
bellum, et inimicitiae quae natura priores sunt, subsequuntur, ita, si bellum
est, inimicitiae sunt. Nunc igitur inimicitiae quae naturaliter bellum
praecedunt, hae eadem bella in propositione comitantur; at si dicam: Si
superbus est, odiosus est superbia et naturaliter et in propositione
odium praecedit; prius enim superbia consueuit existere, post uero atque ex
eadem superbia ueniens odium sequi. Nec interest utrum naturaliter quaelibet
antecedat res aliquando, an uero consequetur, dum id in propositione adnotemus,
eam esse rem antecedentem, quae siue naturaliter prior sit, siue posterior,
alteram tamen rem secum necessario trahat. Repugnantia uero intelliguntur
quoties id quod alicui contrariorum naturaliter iunctum est, reliquo contrario
comparatur, ut quoniam amicitia ealque inimicitiae contraria sunt. Inimicitias
uero consequitur nocendi uoluntas, amicitia et nocendi uolentas, repugnantia
sunt, haec quoque ad se contrarietatis similitudine referuntur. Causa est
qua praecedente aliquid efficitur, ut causa diei est solis ortus. Effectum est quod praecedens
causa perficit, ut dies quem solis ortus emittit. Maiorum uero comparatio
est quoties ei quod minus est, id quod maius est comparatur, ut si nemo
innocens pelli in exsilium debet, multo magis ne Tullius quidem, qui non innocens
solum, uerum etiam patriae fait liberator; plus est enim patriae esse
liberatorem quam innocentem. Parium uero quoties inter se paria comparantur, ut
si hic ciuis innocens pelli in exsilium non debet, quia innocens est, nec ille
quidem qui est innocens carere patria iuste potest. Minorum uero quoties minora
maioribus conferuntur, ut si Ciceronem liberatorem patriae praemio nemo dignum
putauit, nemo eum pPomba praemio dignum qui cum tantum innocens fuerit, nulla in
rempublicam contulit merita. Haec itaque omnia cognata sibi esse, et ad
se referri inuicem, et se uelut e regione conspicere nullus ignorat. Nam ut de
coniugatis primum loquamur, et iustitia ad id quod iustum est, uel id quod
iuste fieri potest, spectat, et cum qui iustus est perficit. Caetera quoque habent ad se non modo uocabuli
cognationem, uerum etiam cuiusdam naturae congruentiam, ita tamen ut a se
diuersa sint. Neque idem est iustitia, quod iustus. Omne enim quidquid ab
aliquo inflectitur, ab eo a quo inflectitur est diuersum, eidemque cognatum, a
quo etiam probatur inflexum. Genus etiam cognatum esse rei cuius genus est, id est
speciei, quam Cicero formam uocauit, dubium non est. Genus enim speciei genus
est, et species generis species: itaque ad se inuicem referuntur, licet idem
genus ac species non sint. Illud sane uidendum est, quoniam quas nos species
nuncupamus, eas Cicero formas uocat. Cui quidem, dum quod dicit intelligam, conMilani
libenter quibus uoluerit uti nominibus, mihi uero non idem concedi potest. Nam
qui explanationis lucem professus est, in his uerbis debet quae sunt in usu
posita uersari. Id autem quod supponitur generi ut species, quam forma potius
nuncupetur, usus obtinuit. Iam
uero simile nisi simili simile esse non potest, et quod differt nisi a
dissimili differre non potest. Contraria etiam contrariis intelliguntur esse
contraria, coniuncta etiam coniunctis adhaerescunt. Et quae sunt antecedentia,
aliquid quod potest consequi antecedunt. Id etiam quod est consequens illud
quod antecessit insequitur. Omne etiam repugnans repugnanti sibimet
intelligitur inimicum. Causa etiam effectus sui causa est. Quod enim quaeuis
causa efficit, eius rei quam efficit causa est; effectus quoque causae alicuius
effectus est. Comparatio uero maiorum minora respicit, minorum uero maiora,
parium paria. Atque in omnibus ea natura esse deprehenditur, ut cum per
se res quaedam sint diuersae ab his adquae referuntur, affecta tamen esse dum
comparantur, appareant; diuersa uero esse ab his quae referantur, illa res
approbat, quoniam nihil ad se ipsum referri potest. Quae cum ita sint, iure
affecta sunt nuncupata. Quae omnia eius loci qui ex affectis ducitur,
species uel formae sunt, ipso etiam testante Cicerone, qui ait: SED HOC GENUS
IN PLURES PARTES DISTRIBUTUM EST. Cum enim genus dixit, quas scindit a genere species esse
signauit. Praeterea omnia haec et nomen generis suscipiunt et definitionem.
Affecta enim sunt ad aliquid, quae ad id ad quod affecta sunt, referri queunt;
coniugata uero et genus, et forma, et caetera, ad ea semper ad quae sunt
affecta, referuntur. Sed, ut in superioribus locis dictum est, qui in ipso de
quo agitur haerebant, id est ex toto, ex partibus, ex nota, ut ex toto eo
intelligatur termino qui fuisset in quaestione propositus, itemque ex eius
partibus atque ex eius nota. Eodem
modo etiam in iis qua affecta sunt dicemus ad eum terminum affecta considerari,
qui subiecti uel praedicati loco positus continet quaestionem. Superest
nunc illud dicere, cur quae affecta sunt in ipso, de quo agitur esse dicantur.
Etenim in ipso de quo agitur termino, quatuor locos esse significauit Cicero,
id est ex toto, ex partibus, ex nota, ex affectis. Quorum tria quidem superiora
manifestum est in eo haerere de quo agitur termino. Definitio enim cuiuslibet
rei quod totum est, in illo ipso est quod definit. Parte, etiam in ipso illo
sunt, quod collectione coniungunt. Nota etiam in illo est quod appellatione
significat; affecta uero extrinsecus posita uidentur, quippe quae referuntur ad
id ad quod affecta sunt, ad id de quo agitur quae non referuntur, nisi
extrinsecus posita intelligerentur. Cur igitur ea etiam quae affecta sunt, ad id de quo
agitur, inter nos numerauit locos, qui ipsi de quo quaeritur termino cohaerent,
dicendum est. Quoniam id quod adhaerere dicitur, non
idem est ei cui adhaerere praedicatur. Quae cum diuersa sint, cognatione
tamen quaedam intelliguntur esse coniuncta, ueluti non idem est definitio quod
ipsa res qum definitione describitur. Si enim definitio clarius efficit id quod
definit, nihil uero ipsum e esse clarius quam est efficere potest, manifestum
est id quod definitur a definitione esse diuersum. Sed idcirco haerere
definitionem in eo quod definitur dicimus, quia est ei cognata atque coniuncta,
quippe quae dum eius proprietatem significet, ab eius substantia non recedit.
Partes etiam ac notae diuersa sunt ab eo quod uel copulant, uel designant. Sed
quia illae propositum terminum iungunt, illae significant, habentes aliquam cum
proposito termino cognationem, in ipso de quo agitur haerere perhibentur. Ita
etiam in affectis, licet extrinsecus sint, neque enim idem sunt quod ea sunt ad
quae intelliguntur affecta, necessario tamen, quia aliquam cognationem cum his
habere considerantur, in ipsis haerere dicuntur ad quae ad effecta sunt.
Qui uero eorum naturalis ordo sit, uel quae differentia, uel sit alia, locorum
partitio, licet in Topicis Differentiis opportunius expediendum sit, tamen cum
exempla Ciceronis quae in his explicandis attulit exposuero, subiungam. CONIUGATA
DICUNTUR QUAE SUNT EX VERBIS GENERIS EIUSDEM. EIUSDEM AUTEM GENERIS VERBA SUNT
QUAE ORTA AB UNO VARIE COMMUTANTUR, UT SAPIENS SAPIENTER SAPIENTIA. HAEC VERBORUM CONIUGATIO *SYZUGIA*
DICITUR, EX QUA HUIUSMODI EST ARGUMENTUM: SI COMPASCUUS AGER EST, IUS EST
COMPASCERE. Definitio coniugutorum a Cicerone prolata talis est.
Coniugata dicuntur quae sunt ex uerbis generis eiusdem, id est quae ab uno
uerbo uariis inflectuntur modis. Ex eodem quippe genere uerba sunt, iustitia,
iustus, iuste, iustum, et quaecumque alia in diuersas possunt uocabulorum
species inflecti. Quaecumque enim ab uno quolibet orta uarie commutantur, haec
a Graecis quidem *syzygia* dicuntur, apud Latinos uero coniugata: nam quod
Graeci *syzygia* dicunt, nos coniugationem appellamus. Haec autem sunt, ut
sapiens, sapienter, sapientia, et quaecumque in uarias partes orationis,
uariasque inflexiones, ab uno quodam ducta cernuntur. Ex coniugatis
igitur argumenti nascentis hoc exemplum est: sit enim dubitabile an in aliquo
agro mihi atque uicino simul pascere liceat pecus, id est an ius sit
compascere: subiectum igitur est ager, compascere uero praedicatum. Faciemus
itaque argumentum hoc modo: Hic de quo quaeritur ager compascuus est, in
compascuo autem licet compascere, in hoc igitur agro licet compascere. Hic
igitur compascendi iuris argumentum ex compascuo sumptum est, ex coniugato
uidelicet. Compascere enim et compascuum coniugata sunt. Sumptum uero est
argumentum, ius esse compascere, quoniam sit ager compascuus sed coniugatum est
compascuum ei quod compascere. A coniugatis igitur sumptum est argumentum, quod
coniugatum in ipso est de quo agitur, id est in compascendo; omnia enim ex
eodem fluunt, et sui sunt continentia atque se respicientia. Factum est igitur
argumentum ex eo quod est in ipso, ab affectis, id est a coniugatis. Maxima
uero propositio est: Coniugatorum in eo quod coniugata sunt, unam atque
eamdem essu naturam uel sic: Cui conuenit aliquid, huic etiam
coniugatum eius posse sociari. A GENERE SIC DUCITUR: QUONIAM ARGENTUM OMNE
MULIERI LEGATUM EST, NON POTEST EA PECUNIA QUAE NUMERATA DOMI RELICTA EST NON
ESSE LEGATA; FORMA ENIM A GENERE, QUOAD SUUM NOMEN RETINET, NUMQUAM SEIUNGITUR,
NUMERATA AUTEM PECUNIA NOMEN ARGENTI RETINET; LEGATA IGITUR VIDETUR. Genus est
quod de qualibet specie in eo quod quid est praedicatur. In eo quod quid est
praedicari dicitur, quod de qualibet specie interrogantibus quid sit,
rcsponderi conuenit, et eius de qua respondetur speciei substantiam monstrat.
Semper uero genus propria specie maius est, eamque intra ambitum suae
praedicationis includit. Quo fit ut, quamuis in alia quoque dispartiri genus
possit, speciem tamen suam nullo modo derelinquat, uelut animal quidem
praedicatur de homine, et hominis substantiam monstrat; interrogantibus enim
modis quid est homo, animal respondetur. Idem
tamen deduci in alia potest, uelut in equum atque bouem, quae animalia
nuncupantur. Sed ita deducitur in diuersa, ut unamquamque earum specierum quas
continet, non relinquat. Ubicumque enim fuerit homo, necesse est ut sit animal,
homo enim animal est. Idemque de boue ac de caeteris. Ergo liquido demonstratum est nomen generis a specie
nullo modo separari. Quod si aliquando generis uocabulum uniuersaliter enuntietur, nec esse est
omnes species designari, ut si quis dicat omne animal, et hominem designabit et
houem, et caeteras omnes species sub animalis nomine collocatas. Quae cum ita sint, quidam testamento mulieri argentum
omne legauerat. Quaeritur an ei etiam numerata pecunia sit legata: numerata
igitur pecunia in hac quaestione subiectum est, legata uero praedicatum. Considero igitur in alterutro
eorum quidnam insit, ut ex eo quod in ipso est aliquod argumentum requiram.
Video subiectum terminum, qui est numerata pecunia, habere argentum genus, quod
affectum est, scilicet ad speciem suam ad quam refertur. Quae enim ad se
inuicem referuntur, affecta sunt; ergo quoniam argentum omne legatum est, et
genus speciem propriam non relinquit, nec esse est ut numerata quoque pecunia
sit legata. Nam cum omne nomen generis legatum sit, nihil de speciebus uidetur
exceptum, uelut si quis dicat, omne animal uiuere, non ut arbitror tantum
hominem uel bouem, uel equum, uel sigillatim caetera, uel unum, uel plura
uiuere dicit, ut tamen aliqua cum sint animalia, uitae munere carere contendat
sed omne prorsus quidquid fuerit animal, uiuere proponit. Cum igitur omne genus, id est
omne argentum legatum sit, nulla species excipitar. At numerata pecunia argentum est, fit igitur ut
numerata quoque pecunia legati uocabulo possit includi. Est igitur
quaestio quidem, ut dictum est, an numerata pecunia legata sit; argumentum ab
eo quod in ipso est, id est a genere quod inest propriae speciei, id est ab
affectis, quod est ita ut ad id referatur; hoc autem est argentum, ab affectis,
id est a genere. Praedicatur enim ut genus argentum de numerata pecunia.
Interrogantibus enim nobis quid sit numerata pecunia iure respondemus, argentum.
Maxima propositio est: Cui conuenit omne genus, eidem unamquamque speciem
conuenire. Quam Marcus quoque Tullius diuersis quidem uerbis sed eadem
significatione proposuit dicens: FORMA ENIM A GENERE QUOAD SUUM [1070C] NOMEN
RETINET, NUNQUAM SEIUNGITUR. NUMERATA AUTEM PECUNIA NOMEN ARGENTI RETINET;
LEGATA IGITUR VIDETUR. A FORMA GENERIS, QUAM INTERDUM, QUO PLANIUS
ACCIPIATUR, PARTEM LICET NOMINARE HOC MODO: SI ITA FABIAE PECUNIA LEGATA EST A
VIRO, SI EI VIRO MATERFAMILIAS ESSET; SI EA IN MANUM NON CONVENERAT, NIHIL
DEBETUR. GENUS ENIM EST UXOR; EIUS DUAE FORMAE: UNA MATRUMFAMILIAS, EAE SUNT,
QUAE IN MANUM CONUENERUNT; ALTERA EARUM, QUAE TANTUM MODO UXORES HABENTUR. QUA
IN PARTE CUM FUERIT FABIA, LEGATUM EI NON VIDETUR. Species est, quae
propriis differentiis intormata sub praedicatione generis collocatur.
Differentiae uero propriae a caeteris eam speciebus separant atque seiungunt,
uelut homo cum sit animalis species, differentiis informatur rationabililatis
atque mortalitatis, et seiungitur ab his animalibus quae aeterna sunt, uelut
sol a Platonicis creditur, et ab iis animalibus quae sunt rationis expertia. Cum igitur omnes species inter
se propriis differentiis distent, nec esse est quod de altera specie dicitur,
id in alium non posse transferri, uelut quod de homine dicitur specialiter,
idem de equo alque boue non possit intelligi. Ducitur autem a specie quoties
genus ipsum ueluti in quamdam contrahitur portionem. Velut si quis dicat illud
animal sibi adduci debere, quod sit rationale et mortale, non utique de equo,
uel boue, aut de caeteris, nisi tantum de homine dictum esse intelligitur. Ut
igitur generaliter dictum genus omnes species claudit, cum quis dicit omne
animal, sic quodlibet animal designatum speciem facit. Quae cum ita sint,
a forma generis, id est a specie generis tale fit, argumentum, quam formam
generis Cicero partem saepe nominat, quo id quod dicitur planius fiat. Notius
enim nomen partis est quam formae; quo autem distet forma a partibus, et nos
strictim superius diximus, et paulo post a Ciceroue ipso latius explicabitur.
Nunc de proposito uideamus exemplo. Uxoris species sunt duae, una
matrumfamilias, altera usu; sed communi generis nomine uxores uocantur.
Fit uero id saepe, ut species iisdem nominibus nuncupentur, quibus et genera;
mater uero familias esse non poterat, nisi quae conuenisset in manum; haec
autem certa erat species nuptiarum. Tribus enim modis uxor habebatur, usu,
farreatione, coemptione; sed confarreatio solis pontificibus conueniebat. Quae
autem in manum per coemptionem conuenerant, hae matresfamilias uocabantur. Quae
uero usu uel farreatione, minime. Coemptio uero certis solemnitatibus
peragebatur, et sese in coemendo inuicem interrogabant, uir ita, an mulier sibi
materfamilias esse uellet. Illa respondebat uelle. Item mulier interrogabat an
uir sibi paterfamilias esse uellet, ille respondebat uelle. Itaque mulier, uiri
conueniebat in manum, et uocabantur hae nuptiae per coemptionem, et erat mulier
materfamilias uiro, loco filiae. Quam solemnitatem in suis Institutis Ulpianus
exponit. Quidam igitur extremo iudicio omne Fabiae uxori legauit argentum,
si quidem Fabia ei non tantum uxor, uerum etiam certa species uxoris, id est
materfamilias esset, quaeritur an uxori Fabiae legatum sit argentum. Uxor
Fabia, subiectum est; legatum argentum, praedicatum. Quaero igitur quodnam ex
his argumentum sumere possim, quae in quaestione sunt posita, ac uideo uxori
duas inesse formas, quarum una tantum uxor est, altera materfamilias, quae in
manum conuentione perficitur. Quod si Fabia in manum non conuenit, nec
materfamilias fuit, id est, non fuit ea species uxoris, cui argentum omne
legatum est. Quocirca quoniam id quod de alia specie dicitur, in aliam dici non
conuenit, cumque Fabia praeter eam speciem sit, quae in manum conuenerit, id
est quae materfamilias sit, et uir matrifamilias legauerit argentum, non
uidetur Fabiae esse legatum. Quaestio igitur, ut dictum est, an uxori
Fabiae omne argumentum legatum sit: subiectum, uxor Fabia; praedicatum uero,
legatum argentum. Argumentum ab eo quod est in ipso de quo quaeritur, id est ab
eo quod est in uxore de qua quaeritur. Est autem in uxore de qua quaeritur
species uxoris, ea scilicet quae in manum non conuenit quae ad eam affecta est.
Omnis enim species ad suum genus refertur, id est forma; factum est igitur
argumentum ab eo quod est in ipso, ab affectis, a forma generis. Maxima propositio est: Quod de una specie dicitur, id
in alteram non conuenire. A SIMILITUDINE HOC MODO: SI AEDES EAE CORRUERUNT
VITIUMUE FACIUNT QUARUM USUS FRUCTUS LEGATUS EST, HAERES RESTITUERE NON DEBET
NEC REFICERE, NON MAGIS QUAM SERVUM RESTITUERE, SI IS CUIUS USUS FRUCTUS
LEGATUS ESSET DEPERISSET. Similia dicuntur, quae eiusdem sunt qualitatis
ex quibus hoc modo sumitur argumentum: Quidam testamento aedium usumfructum
legauit, id est concessit aedes, ut his alius dum uiueret uteretur; hae
coeperunt uel uitium facere, id est ruinam minari, uel etiam corruerunt. Petit
igitur ab haerede is cui aedium ususfructus legatus est, ut earum sibi aedium
quae a testatore legata sunt damna compenset, et aedes quae uitium fecerunt uel
corruerunt restituat. Quaeritur an earum aedium quarum ususfructus legatus sit,
uitium uel ruinam haeres restituere cogatur. Hic igitur subiecta quidem oratio
est, ueluti quidam terminus, aedium quarum ususfructus legatus sit, ruinam uel
uitium. Praedicata uero oratio, loco termini constituta, ab haerede
restitutio. Sumo igitur a simili argumentum, hoc modo: Quoniam si quis
serui usumfructum legauerit, isque seruus aliquo modo deperierit, non cogitur
restituere haeres seruum, ne nunc quidem cogetur haeres restituere aedes, quae
in usumfructum legatae, ruinam uitiumue iecerunt. Similes est enim serui
ususfructus legatio aedium ususfructus legationi. Simile est etiam seruum in
usumfructum legatum si deperierit, ab haerede non restitui, et aedium in
usumfructum legatarum uitium ruinamue ab haerede non refici. Est igitur
quaestio quidem an aedium in usum fructum legatarum uitium uel ruinam haeres restituere
cogatur. Terminus uero subiectus quidem, aedium in usumfructum legatarum.
uitium uel ruinam, praedicatus autem ab haerede restitutio. Argumentum
uero ab eo quod in ipso est, id est ab eo quod inest, uel ruinae, uel uitio
aedium in usumfructum legatarum. Id autem est affectum, id est similitudo.
Omnis enim similitudo ei inesse perpenditur quod est simile, simililudo uero
est serui ususfructus legati pereuntis, quem restituere haeres non cogitur.
Maxima uero propositio: Similibus rebus eadem conuenire. A
DIFFERENTIA: NON, SI UXORI VIR LEGAVIT ARGENTUM OMNE QUOD SUUM ESSET, IDCIRCO
QUAE IN NOMINIBUS FUERUNT LEGATA SUNT. MULTUM ENIM DIFFERT IN ARCANE POSITUM SIT ARGENTUM AN
IN TABULIS DEBEATUR. In rebus plurimum differentibus quod de altera earum
dicitur non uidetur in alteram conuenire. Id cum ita sit, quidam argentum
suum omne legauit uxori. Illa
pecuniam quoque quae in nominibus debebatur, suam esse dicebat, quod omnis
pecunia nomine uocaretur argenti. Quaeritur an id quoque argentum quod in nominibus
debebatur, legatum sit. Hic igitur subiectus est terminus, argentum quod in
nominibus debebatur, legatum uero praedicatur. A differentia igitur faciemus
argumentationem hoc modo: Idem de plurimum differentibus rebus intelligi non
potest. Plurimum uero differt argentum in arca ne sit positum, an in
nominibus debeatur. Nam quae posita in arca pecunia est iuris est nostri, in
nominibus uero debita non est nostra; nam quod mutuum datur, ex meo fit
accipientis, atque ideo non cogitur eamdem ipsam pecuniam debitor restituere
creditori sed aliam tantam. In
arca uero posita pecunia, et in nominibus debita, non sunt argenti uel pecuniae
species sed differentiae; nam argenti species signatum acnon signatum esse
dictae sunt. Qualitas uero pecuniae in possessione positae uel non positae sed
non modis omnibus alienae, in his differentlis constat, ut alia sit in arca
posita, reliqua in nominibus debeatur; atque hoc idcirco dictum est ne quis non
a differentiis sed a specie argumentationem ductam putaret. Qualitas enim
substantialis non speciebus sed differentiis annumeratur. Cum igitur suum
omne quod fuerit argentum uir uxori legauerit, cumque manifestum sit id ad eam
pertinere quod fuerit suum legantis, id est quod in arca fuerit conditum, non
potest idem intelligi de eo quod in nominibus debebatur, quoniam, sicut dictum
est, id quod in nominibus debetur ab eo quod in arca positum est plurimum
differet. Facta est igitur argumentatio ab eo quod inerat, de quo quaerebatur.
Quaerebatur uero de argento in nominibus debito. In hoc uero inerat propria
differentia, qua ab alio differebat argento, eo scilicet quod in arca positum
fuerit. Id uero est affectum, id est differentia. Maxima uero propositio, de
rebus plurimum differentibus, idem intelligi non posse. EX CONTRARIO AUTEM
SIC: NON DEBET EA MULIER CUI VIR BONORUM SUORUM USUM FRUCTUM LEGAVIT CELLIS
VINARIIS ET OLEARIIS PLENIS RELICTIS, PUTARE ID AD SE PERTINERE. USUS ENIM, NON
ABUSUS, LEGATUS EST. EA SUNT INTER SE CONTRARIA. Quod de aliqua re dicitur, id
in eius contrarium non potest conuenire. Idem enim de duobus contrariis
intelligi nullo modo potest. Quidam igitur supremae uoluntatis arbitrio uxori
bonorum suorum usumfructum legauit, mulier cellas uinarias oleasque plenas ad
usumfructum proprium deuocabat. Quaeritur an penus quoque ususfructus legatus sit; penus
igitur ususfructus est subiectum, legatus praedicatum. A contrario igitur
sumitur argumentum hoc modo: Utimur his quae nobis utentibus permanent, his
uero abutimur quae nobis utentibus pereunt; ergo, cum permanere ac perire
contraria sint, usus quoque et abusus contraria nec esse est iudicentur. Quod
si caetera quidem utendo permanent, cellae autem uinariae atque oleariae utendo
consumuntur, aliarum quidem rerum ususfructus esse potest; penus uero non
potest usus esse sed potius abusus. Ergo cum uir uxori usumfructum bonorum
suorum legauerit, non potuit legare contrarium, quod est abusus; est uero
abusus uini atque olei, uinum igitur atque oleum ad usumfructum mulieris non
potest pertinere. Argumentum ab eo quod in ipso est de quo agitur, id est
ab ususfructus legatione, atque ab affecto, id est contrario; contraria uero in
contrariis non ita sant, tanquam definitio in eo quo definitur sed tanquam
relatio. Omnis enim relatio in relatiuis, omniaque contraria non id quod sunt,
id est qualitates sed hoc ipsum quod contraria sunt, in contrariis esse
dicuntur, quia non secundum qualitatem propriam sed secundum distantiam
plurimam sibi inuicem conferuntur. Maxima
propositio est, quod alicui conuenit, id eius contrario non conuenire.
[4.18] AB ADIUNCTIS: SI EA MULIER TESTAMENTUM FECIT QUAE SE CAPITE NUMQUAM
DEMINUIT, NON VIDETUR EX EDICTO PRAETORIS SECUNDUM EAS TABULAS POSSESSIO DARI.
ADIUNGITUR ENIM, UT SECUNDUM SERVORUM, SECUNDUM EXSULUM, SECUNDUM PUERORUM
TABULAS POSSESSIO VIDEATUR EX EDICTO DARI. Adiuncta sunt, quae proximum
ac finitimum locum tenent, ut si unum eorum quolibet exstiterit modo, [1074B]
alterum quoque uel exstitisse, uel exstare, uel exstaturum esse uideatur: haec
enim sibi quasi uicina sunt. Quae uero in existendo sibi sunt proxima, haec uel
antecedere rem uolunt, ut amor saepe concubitum, uel simul esse, ut pallor et
timor, uel euenire posterius, ut post iracundiam caedes. Eaque est adiunctorum natura, ut
separari quidem possint, tamen sese inuicem monstrent. Nam neque qui amauit,
necessario potitus est, et saepe qui potitus est, non amauit. Nec qui pallet,
necessario timet, et saepe non timens pallet. Nec ex necessitate iratus
occidit, et occidit saepe aliquis non iratus. Sed tamen si de singulis
inquiratur, eum concubuisse qui amauit, et pallere qui timet, et occidisse qui
fuerit iratus, uerisimile est, non quod ita neo esse sit sed quia ex uicinis
uicina colligimus. Nam quod ad
exemplum attinet huius argumenti, haec similitudo est. Capitis diminutio
est prioris status permutatio. Id multis fieri modis solet, uel maxima, uel
media, uel minima. Maxima est, cum et libertas et ciuitas amittitur, ut
deportatio. Media uero, in quo
ciuitas amittitur, retinetur libertas, ut in Latinas colonias transmigratio.
Minima, cum nec ciuitas nec libertas amittitur sed status prioris qualitatis
imminuitur, uel adoptatio, aut quibuslibet aliis modis prior status, relenta
ciuitate, potuerit immutari. Mulieres uero antiquo iure tutela perpetua
continebat. Recedebant uero a tutoris potest ate quae in manum uiri
conuenissent, itaque febateis prioris, status permutatio, et erat capite
diminuta, quae uiri conuenisset in manum. Quaedam igitur quae se nunquam capite diminuisset, id
est quae in manum uiri minime conuenisset, sine tutoris auctoritate testamentum
fecit. Quaeritur an secundum eius tabulas ex edicto praetoris debeat dari
possessio. Hic subiectus quidem terminus, mulieris nunquam capite diminutae
tabulae, praedicatus uero possessionis concessio. Sumitur ergo ab
adiunctis argumentum, hoc modo. Nam si secundum mulieris; tabulas nunquam
capite diminutae possessio detur, nihil causae est cur non secundum puerulorum
quoque et seruorum tabulas ex edicto praetoris possessio permittatur. Quid enim
officere potest, ne secundum mulieris nunquam capite diminutae tabulas
possessio deferatur? Id scilicet quod ea quae testamentum confecerat, sui non fuit iuris, quod
idem et de pueris et de seruis dici potest. Illorum enim aetas, illorum conditio, in alterius
sita est potestate. Adiungitur ergo: Si secundum mulieris, quae in suo
iure non esset, tabulas, possessio detur, secundum puerulorum quoque et
seruorum tabulas possessionem dari, qui sui iuris minime sint, quoniam quidem
illi sub tutoris, illi sunt sub domini potestate. Proxima namque est rei de qua
quaeritur, quod eius est consequens, et postea existens, ut secundum seruorum
puerorumque tabulas honorum possessio detur, si illud quod est in quaestione
conceditur. Quaeritur enim an secundum mulieris tabulas nunquam capite
diminutae possessio detur. Quam rem consequitur ut, si id fiat, secundum
seruorum quoque puerorumque tabulas deferatur, quod quia fieri non oportet, ne
rei quidem praecedentis existere debebit exemplum. Nec tamen necessaria
est consecutio sed uicina. Nam fieri potest ut id recipiatur solum secundum
mulieris tabulas possessionem dari, non uero id ut secundum tabulas seruorum
uel puerorum possessio concedatur. Sed proximum est ut qui nunc hoc recepit, posterius illud
admittat. Est igitur argumentum ab adiunctis, id est ab eo quod in ipso haeret
de quo quaeritur. Est autem quaestio de mulieris nunquam diminutae tabulis, ab
affectis scilicet ab abiunctis. Maxima propositio: Ex adiunctis adiuncta
perpendi. AB ANTECEDENTIBUS AUTEM ET CONSEQUENTIBUS ET REPUGNANTIBUS HOC
MODO; AB ANTECEDENTIBUS: SI VIRI CULPA FACTUM EST DIVORTIUM, ETSI MULIER
NUNTIUM REMISIT, TAMEN PRO LIBERIS MANERE NIHIL OPORTET. Antecedentia
sunt, quibus positis, aliud necessario consequatur, licet illud quod antecedit,
minus sit atque posterius. Minus quidem, ut si homo est, animal est; homo enim
minus est animali, et tamen posito homine, consequitur ut animal sit. Posterius uero, ut si peperit, cum uiro concubuit;
posterius enim est peperisse quam cum uiro concubuisse. Aliquoties uero et quod aequale,
et quod simul, et quod prius est ponitur ul antecedens. Aequale quidem,
ut: Si homo est, risibilis est. Simul uero, ut: Si terra
obiecta est, luna deficit. Et haec sibi conuertuntur, ut consequentia
fiant antecedentia, ut si risibilis est, homo est, et si iura defecerit, terrae
adsit obiectio. Antecedens uero prius est, ut si arrogans est, odiosus est.
Prius enim est arrogans, posterius odiosus. Illud tamen in omnibus manet,
positis antecedentibus necessario consequentia trahi. Exempli uero talis
est explanatio: Ciuitatis Romanae, iure, liberi retinentur in patrum arbitrio,
usque dum tertia emancipatione soluantur; ergo si quando diuortium
intercessisset culpa mulieris, parte quadam dotis pro liberorum numero
multabatur. De qua re Paulus, Institutionum libri secundi titulo de Dotibus,
ita disseruit: Si diuortium est matrimonii, et hoc sine culpa mulieris factum
est, dos integra repetetur; quod si culpa mulieris factum est diuortium, in
singulos liberos sexta pars dotis a marito retinetur, usque ad mediam partem
dumtaxat dotis. Quare quoniam quod ex dote conquiritur liberorum est, qui
liberi in patris potestate sunt, id apud uirum nec esse est permanere.
Facto igitur diuortio, contenditur an dotis pars pro liberis apud uirum debeat
permanere. Hic subiectum quidem est, factum diuortium a muliere nuntiatum;
praedicatum uero, apud uirum sextae partis dotis post diuortium permansio.
Quaestio an post diuortium factum, muliere nuntium remittente, sextam dotis
partem apud uirum manere oporteat. Quaero igitur, si ab antecedentibus argumentum
faciendum est, quid antecedat, quid consequatur. At si uiri culpa factum est
diuortium, uideo, mulierem dotis parte non posse multari, etiam si prima
repudii nuntium misit. Quod enim antecessit, ut uiri culpa fieret diuortium, id
non permittit ut dotis pars mulieri pereat, quamuis prima repudii nuntium
mittat. Non enim quia prius libellum repudii nuntiauit dotis parte multanda est
sed absoluendi potius damno, quod non sua factum est, sed uiri culpa diuortium.
Igitur antecedens est uiri culpa factum diuortium, consequeus uero dotis partem
non retineri. Nam si hoc est, illud est. Argumentationem uero faciam hoc
modo: Si uiri culpa factum est diuortium, etiamsi mulier repudii nuntium misit,
nullo modo tamen dotis parte multabitur. Sed uiri culpa diuortium factum est.
Non igitur iure mulier dotis parte multabitur. Quod si non multabitur
dotis parte, nihil in uiri domo liberorum causa, dotis nomine relinquetur sed
non multabitur dotis parte; nihil igitur apud uirum dotis relinquetur pro
liberis. Utriusque uero conclusio syllogismi haec est: Si igitur uiri culpa
factum est diuortium, pro liberis manere nihil oportet. Argumentum, ab eo quod
in ipso est de quo agitur: uersatur quippe intentio de dotis parte, eiusque
apud uirum, post diuortium quod prima nuntiauerit, retentione; hoc uero
antecessit, uiri culpa, quod quia praecedens est, affectum est, omne enim quid
praecedit, ad id quod sequitur uec esse est ut referatur. Maxima propositio
est: Ubi est antecedens, ibi erit et consequens at in hac quaestione
est antecedens, id est uiri culpa factum diuortium; ibi igitur consequeus erit,
sextas non retineri. Cur autem ita superius argumeutum conclusionibus
intexuerim, cum de his M. Tullio latius exsequente, tractauero, euidentius
apparebit. A CONSEQUENTIBUS: SI MULIER, CUM FUISSET NUPTA CUM EO QUICUM
CONUBIUM NON ESSET, NUNTIUM REMISIT; QUONIAM QUI NATI SUNT PATREM NON
SEQUUNTUR, PRO LIBERIS MANERE NIHIL OPORTET. Consequentia sunt quae cum
fuerint antecedentia posita, consequuntur, ueluti si dicamus: Si
homo est, animal est animal est consequens. Sed in proposito exemplo non
satis apparet a consequentibus argumentum sed ab antecedentibus potius, quod
paulo post liquebit. Filii
non iure suscepti in patrum non erant potestate sed matres potius sequebantur.
Non autem omnibus erat connubium cum Romanis, nec erant nuptiae iure
contractas, quas aut non inter ciuem romanum ciuem que romanam inibantur, aut
cui princeps populusue ciuitatem uel connubium non permisisset, eo scilicet
modo ut in potest atem parentum liberi redigereutur. Illud quoque uidendum,
quod ex impari matrimonio suscepti, non patrem sed matrem sequuntur. Ergo
quasdam Romana uel cum Latino, uel cum peregrino, uel cum seruo, cum quo
connubii ius non erat, nuptias fecit, dotem contulit, factoque inter eos diuortio,
contenditur an nuptae mulieris cum eo cum quo connubii ius non erat, apud uirum
dotis pars post diuortium debeat permanere. Hic subiectum quidem est, nupta
mulier cum quo connubium non erat, praedicatum uero dotis partis apud uirum
post diuortium retentionis iure permansio. Sumitur ergo a consequentibus
argumentum hoc modo. Nam quia nuptias fecit cum eo cum quo connubii ius nullum
est, id consequitur ut liberi patrem non sequantur. Si autem liberi patrem non
sequuntur, ne in patris quidem sunt potestate, at si in patris potestate non
sunt, matrique applicantur, apud uirum dotis pars non poterit permanere. Hic
igitur antecedens est, cum quo connubii ius non erat, nuptiae; consequens uero,
nihil pro liberis dotis nomine manere oportere. Concludatur argumentatio:
Quoniam, non permisso connubio, liberi qui procreantur patrem non sequuntur, ne
dotis quidem pars apud patrem pro liberis manere debet, quandoquidem non patrem
filii sed matrem sequuntur. Probatum est igitur pro liberis manere nihil oportere,
ex hoc quod cum eo mulier nuptias fecit cum quo connubii ius non erat; hoc uero
erat antecedens. Non ergo a consequenti sed ab antecedenti potius factum
deprehenditur argumentum. Quod si per quod nihil dotis nomine manere oporteret,
probaretur eam nuptias cum eo fecisse qui cum connubii ius non esset, recte a
consequentibus argumentum factum esse diceretur. Fieret uero a consequentibus
argumentum, si ita poneretur: si quid ex dote pro liberis manere oporteret,
probatur, quia patrem liberis equuntur, cum eo nupta esse mulier, cum quo
connuhii ius erat. Assumo quod est consequens: Sed mulier cum eo nupta non est cum quo
connubii ius erat. Concludo
antecedens: Nihil igitur dotis pro liberis manere oportebit quia patrem liberi
non sequuntur. Argumentum, ab eo quod in ipso est de quo quaeritur. Quaeritur
enim de his nuptiis, quarum nullum fuerit iure connubium. Ex affectis: omne enim
consequens ad id quod praecedit refertur. Maxima propositio est: Ubi
consequens non est, ibi ne antecedens quidem esse potest. Ac de his erit
alius uberius disserendi locus. A REPUGNANTIBUS: SI PATERFAMILIAS UXORI
ANCILLARUM USUM FRUCTUM LEGAVIT A FILIO NEQUE A SECUNDO HAEREDE LEGAVIT, MORTUO
FILIO MULIER USUM FRUCTUM NON AMITTET. QUOD
ENIM SEMEL TESTAMENTO ALICUI DATUM EST, ID AB EO INUITO CUI DATUM EST AUFERRI
NON POTEST. REPUGNAT ENIM RECTE ACCIPERE ET INVITUM REDDERE. Secundus
haeres dicitur qui haeredi instituto substituitar, ueluti si quis filium
instituat haeredem, scribatque, si is filius intra pubertatem decesserit,
nepotem uel quemlibet alium haeredem esse oportere; nepos igitur uel quilibet
alius, secundus haeres dicitur. Repugnantia sunt quae (ut dictum est)
contraria sequuntur, si ipsis contrariis comparentur. Quidam igitur
haeredem testamento scripsit filium, ei quo secundum substituit haeredem,
uxorique suae ancillarum usum fructum legauit a filio, dixitque ut uxori filius
eius usumfructum ancillarum permitteret, neque illud adiecit, ut etiam secundus
haeres eumdem usumfructum mulieri concederet. Successit filius, ac mulieri
ancillarum contulit usumfructum. Illo mortuo intra pubertatem, agit secundus
haeres, et usumfructum ancillarum mulieri extorquere conatur, dicens
usumfructum ei a filio legatum, a seuero minime. Quaeritur utrum ea mulier
legatum quod testamento acceperat inuita possit amittere. Hic igitur subiectum
est legatum quod testamenti iure recte accepit. Praedicatum uero, inuitam posse
amittere. Sumo igitur argumentum a repugnantibus. Repugnans uero est, si id
quod contrario cousequens est alteri contrario comparetur, uelut in hoc ipso
quod tractamus exemplo, recte accipere, et non recte accipere, contraria sunt
sed non recte accipere comitatur inuitum reddere. Iure enim inuitus reddit,
quod non recte accepit. Repugnat igitur inuitum reddere ei quod est reate accipere.
Faciemus igitur argumentum sic: Qui testamento accepit, recte accepit; quod
autem recte accipitur, inuito eo qui semel recte accepit, auferri non potest;
at mulier testamento usumfructum ancillarum accepit; id igitur ei inuitae non
poterit auferri. Argumentum, ab eo
quod in ipso est de quo agitur, id est de eo quod rectae acceptum est. In ipso
uero est uelut affectum contrarietatis modo, ut superius dictum est. Est autem
argumentum a repugnanti. Maxima propositio: Repugnantia conuenire non
posse. AB EFFICIENTIBUS REBUS HOC MODO: OMNIBUS EST IUS PARIETEM DIRECTUM
AD PARIETEM COMMUNEM ADIUNGERE VEL SOLIDUM VEL FORNICATUM. SED QUI IN PARIETE COMMUNI DEMOLIENDO DAMNI INFECTI
PROMISERIT, NON DEBEBIT PRAESTARE, QUOD FORNIX VITI FECERIT. NON ENIM EIUS VITIO QUI
DEMOLITUS EST DAMNUM FACTUM EST, SED EIUS OPERIS VITIO QUOD ITA AEDIFICATUM
EST, UT SUSPENDI NON POSSET. Causarum
quidem multa sunt genera qua Cicero paulo posterius diuidit. Sed nunc de
efficientium causarum disserit argumento. Efficiens uero causa est qua
praecedente aliquod effectum est, non tempore sed proprietate naturae, uelut in
hoc quod nunc declaramus exemplo. Damni infecti promissio est quoties
quis promittit, si quod damnum eius opera contigerit, sua restitutione esse
pensandum. Ius autem est parieti communi parietem alium uel fornicatum,
id est arcum habentem, uel directum continuumque coniungere. Quidam igitur ad
parietem communem alium extrinsecus parietem iunxit, deditque satis damni
infecti. Communis autem paries fornicatus fuit, id est, arcum habens uel
signinam fabricam sustinens; adiungente igitur eo qui satis dederat, et ut
adiungeret de moliente partem parietis, quo iunctura cohaeresceret, uitium
communis paries fecit; quaeritur an damni infecti promissio cogat eum qui
promiserit damnum restituere. Subiectus terminus damni infecti, promissio;
praedicatus uero uitii, restitutio. Sumimus igitur argumentum a causis
hoc modo. Si enim is qui damni promisitinfecti restitutionem eius uitii causa
fuit, restituere debet uitium quod eius accidit culpa; quod si ea natura
parietis fuit ut suspendi sustinerique non posset (fornicati enim parietis non
ea natura est ut suspendi queat), parietis potius forma quam demolientis culpa
uitium fecisse uidebitur, atque ita non cogitur restaurare uitium qui se damni
infecti promissione obstrinxerit. Fiet igitur argumentatio hoc modo: Si penes
parietis formam constituit ut eo adungente [1079B] parietem qui damni infecti
promiserat, uitium fieret, id uitium, qui promisit, praestare non cogitur. Fuit autem causa paries ut
uitium fieret, qui ea fuit natura ut suspendi sustinerique non posset. Non
igitur quod fornix uitium fecerit, praestare debet quidamni promisit infecti.
Argumentum ab eo quod in ipso est de quo agitur, id est in uitii restitutione,
ex effecto, id est ex causa. Causa
enim uitii form. a est parietis, non culpa coniungentis parietem. Itaque factum
est ut fornix uitium faceret, quae causa uitii, cum absit ab eo qui parietem
iunxit, abest etiam eiusdem uitii restitutio. Maxima propositio: Unamquamque
rem ex causis spectari oportere. AB EFFECTIS REBUS HOC MODO: CUM MULIER
VIRO IN MANUM CONVENIT, OMNIA QUAE MULIERIS FUERUNT VIRI FIUNT DOTIS
NOMINE. Effecta sunt quae aliquibus efficiuntur causis, non tempore
praecedentibus sed natura, uelut si quaerat, uxore defuncta quae in manum uiri
conuenit, an eius bona ad uirum pertineant. In qua quaestione, bona uxoris
defunctae quae in manum uiri conuenerit, subiectum est, ad uirum autem
pertinere, praedicatum. Quaero igitur argumentum ab effecto, dispicioque quid
perfecerit ipsa in manum conuentio, atque ex eo argumentum trabo; id autem est,
omnis uiri dotis nomine fieri, quaecumque mulieris fuere. Ipsa igitur in manus
uiri conuentio, omnia quae mulieris fuere, uiri fecit dotis nomine, non
praecedens tempore sed statim propria ui naturae. Nam ut in manum quaecumque
conuenerit, mox eius bona dotis nominee uirum sequuntur. Facio igitur
argumentum sic: Si mulier quae defuncta est in manum conuenit, in manum
uero conuenientis mulieris bona uiri fiunt dotis nomine, haec quoque bona
de quibus agitur, uiri sunt. Argumentum ex eo quod in ipso est, de quo agitur,
continetur. Agitur enim de bonis eius quae in manum conuenerit, scilicet ab
effectis, id est a causae effectis. Effectum namque est, in manum conuentione
omniaquae mulieris sunt uiri fieri sed a causa quanquam hic quoque non ab
effectis dotis nomine, tactum argumentum esse monstretur. Ostensum est
enim fieri uiri dotis nomine, quidquid mulieris fuerit, ex eo quod mulier in
manum conuenerit. Sed haec causa est ut quae mulieris erant, uiri fiant dotis nomine.
Sed dicat quis, ex eo quod ea quae mulieris fuerant, uiri fiunt dotis nomine,
id est approbare quod defunctae bona ad uirum debeant pertinere. Sed quae
mulieris sunt, ea uiri fieri dotis nomine, et bona ad uirum pertinere, uel idem
est, uel neutrum alteri causa est; uel si quis dicat eam esse causam, ut bona
mulieris uiro debeant cedere, quod per in manus conuentionem uiri facta sunt,
dotis nomine, a causa rursus, ac non ab effectis factum esse argumentum
putabit, id est a dote; ab effectis uero non oportet aliud nisi causam
probari. Esset uero ex effectis argumentum, ut ex eo causa probaretur hoc
modo: Si quaestio esset an mulier in manum uiri conuenisset, et indubitatum
haberetur, omnia quae fuissent mulieris, uiri facta dotis nomine, diceretur
[1080B] ita: Si omnia quae fuere mulieris, uiri facta sunt dotis nomine, mulier
in manum uiri conuenit; sed omnia quae fuere mulieris, uiri facta sunt dotis nomine,
mulier igitur in manum uiri conuenit. Maxima propositio: Causas ab effectis
suis non separari. EX COMPARATIONE AUTEM OMNIA VALENT QUAE SUNT
HUIUSMODI: QUOD IN RE MAIORE VALET VALEAT IN RE MINORE, UT SI IN URBE
FINES NON REGUNTUR, NEC AQUA IN URBE ARCEATUR. ITEM CONTRA: QUOD IN
MINORE VALET, VALEAT IN MAIORE. LICET IDEM EXEMPLUM CONUERTERE. ITEM:
QUOD IN RE PARI VALET, VALEAT IN HAC QUAE PAR EST; UT: QUONIAM USUS
AUCTORITAS FUNDI BIENNIUM EST, SIT ETIAM AEDIUM. AT IN LEGE AEDES NON
APPELLANTUR ET SUNT CAETERARUM RERUM OMNIUM QUARUM ANNUUS EST USUS.
VALEAT AEQUITAS, QUAE PARIBUS IN CAUSIS PARIA IURA DESIDERAT. A
comparatione locus qui dicitur, tripartito scinditur; aut enim a comparatione
maiorum, aut a comparatione minorum, aut a comparatione parium nascitur. A
comparatione igitur maiorum est, quoties maiore minoribus comparantur, hoc
modo, ut quod in re maiore ualet, ualeat in minore. Sit enim quaestio an
in urbe aquam liceat arceri. In hac igitur subiectus est terminus, in urbe
aqua, praedicatus uero, ius arcendi. Regi fines dicuntur quoties unusquisque
ager propriis finibus terminatur. Arcet uero aquam qui eam per sua spatia meare
non patitur. Faciamus igitur argumentum sic. Quoniam plus est regi fines, minus
uero arceri aquam, si in ciuitate fines non reguntur, quod maius est, ne id
quidem quod minus est, fiet, ut aqua in ciuitate arceatur. Hic igitur sumptum
est argumentum ab eo quod in ipso haeret de quo quaeritur. Quaeritur uero de
arcendae aquae iure, ab atlecto scilicet, id est a maiori, quod refertur ad id
quod minus est. Notandum uero quod Tullius maximam propositionem argumentationi
inclusit hoc modo: Quod in re maiori ualet, ualeat in minori et
deinceps ea nixus, argumentationem expediuit, ut mani testius appareat id quod
in primo uolumine commemoratum est, has maximas propositiones; aliquoties
quidem argumentationibus includi, ut in praesenti monstratur exemplo, alias
uero uires argumentationibus dare, ut in superioribus exemplis locorum.
Quod si idem conuertamus exemplum, dicemus: Quod in re minori ualet, ualeat
etiam in maiori. At in urbe aqua arcetur, regantur igitur fines.
Hic tamen quaestio permutatur hoc modo: Quaeritur enim an in urbe fines
oporteat regi. Sed a minore sumitur argumentum, id est ab arcenda aqua, ut sit
hic quoque argumentum ab eo quod in ipso est, id est ab eo quod est in regendis
finibus, ab affecto scilicet, id est a minori. Id enim quod minus est affectum
est, illud namque respicit ad id quod comparatur. Hic quoque maxima propositio
a Tullio posita est, eaque est: Quod enim in re minori ualet, ualet etiam in
maiori. A paribus uero fit similiter comparatio. Nec esse est enim ut
ualeat aequitas, quae paribus in rebus paria iura desiderat. Plurimarum
igitur rerum usucapio annua est, ut si quis eis anno continuo fuerit usus, eas
firma iuris auctoritate possideat, uelut rem mobilem. Fundi uero usucapio,
biennii temporis spatio continetur, de aedibus in lege nihil ascriptum est.
Quaeritur ergo, usus aedium unone anno, an biennio capiatur. Faciemus a paribus
argumentationem, et quoniam immobilium aequa possessio est, aedes uero
immobiles sunt, ut biennio fundus usucapiatur, ita etiam oportet aedes
usucapere biennio possidentem. Aequitas enim paribus in rebus paria iura
desiderat. Quae etiam maxima propositio a Tullio clarissime posita est
sed exemplum restrictius positum est, nec promptissime ad intelligendum. Ita
namque ait: UT QUONIAM USUS AUCTORITAS FUNDI PER BIENNIUM EST, SIT ETIAM
AEDIUM. Hic igitur aedium usus auctoritatem biennio fieri sentit sed adiungit: AT
IN LEGE AEDES NON APPELLANTUR, ET SUNT CAETERARUM OMNIUM QUARUM ANNUUS EST
USUS. Hic rursus aedes in his uidetur ponere quae annuo usucapiuntur, et
concludit nihil definiens, nisi VALEAT AEQUITAS, QUAE PARIBUS IN CAUSIS PARIA
IURA DESIDERAT. Sed uidetur ita dictum, quoniam immobiles sunt aedes ut
fundus, biennio uero fundus usucapitur, aedes quoque biennio usucapiantur, et
sibi ipse rursus opponit sed in lege duodecim tabularum, de aedibus nihil
ascriptum est, et inter eas relictae sunt res, taciturnitate legis, quarum est
usus annuus. Nam cum de fundo praescriberet lex biennii usucapionem, tacuit
aedes, et iis potius hac taciturnitate eas iunxit quarum annuus est usus. Sed
soluit obiectionem ita: sed AEQUITAS PARIBUS IN rebus PARIA IURA DESIDERAT.
Itaque quoniam aeque fundus atque aedes immobiles sunt, aeque biennio
usucapientur. Factum est igitur hic quoque argumentum ab eo quod in ipso
est de quo quaeritur, id est ab affecto, id est pari. Nam cum agatur de aedium
possessione, argumentum sumptum est ab usucapione fundorum. Expeditis
igitur his locis qui in ipso de quo agitur inhaerebant, nunc iam loci eius quem
dixit esse extrinsecus, ponit exemplum. Hic uero est qui sumitur ab auctoritate
iudicii locus ualde probabilis, etiamsi non maximae necessitatis. Quae enim
necessaria sunt, haec ex propria considerautur natura. Quae uero probabilia
sunt, plurimorum iudicium exspectant. Ea namque sunt probabilia, quae uidentur
uel omnibus, uel pluribus, uel maxime famosis atque praecipuis, uel secundum
unamquamque artem scientiamque eruditis, ut quod medico in medicina, geometrae
in geometria, caeterisque in propria studiorum facultate ueritatis. De quo extrinsecus loco sic
loquitur: QUAE AUTEM ASSUMUNTUR EXTRINSECUS, EA MAXIME EX AUCTORITATE
DUCUNTUR. ITAQUE GRAECI TALIS ARGUMENTATIONES *ATECHNOUS* UOCANT, ID EST ARTIS
EXPERTIS. Alia quippe argumenta sunt, quae ipse elicit orator, atque ipse
quodam modo ex designatis locis sibi comparat, et propria facultate conquirit.
Alia qua extrinsecus posita non ipse inuenit sed praesentibus utitur et
paratis, ueluti testimonia, tabulae, fama, caeteraque de quibus M. Tullius
latius tractaturus est. Non enim sibi
ipse testimonia parat orator sed paratis utitur, nec ipse, iudicium facit sed
iam posito ac spontaneo rumore ueniente utitur ad causam. Atque idcirco hos locos Graeci
*atechnous* uocant, id est inartificiales, atque, ut Tullius dixit, artis
expertes. Quae enim non proprio oratoris artificio
comparantur sed se extrinsecus uenientia subministrant, haec iure artis
expertia sunt appellata. Huius exemplum est: UT SI ITA RESPONDEAS: QUONIAM
P. SCAEVOLA ID SOLUM ESSE AMBITUS AEDIUM DIXERIT, QUOD PARIETIS COMMUNIS
TEGENDI CAUSA TECTUM PROICERETUR, EX QUO TECTO IN EIUS AEDIS QUI PROTEXISSET
AQUA DEFLUERET, ID TIBI IUS VIDERI. Solum ambitus aedium est, quantum
soli AEDIUM AMBITUS claudii. SCAEVOLA igitur dixit id esse AMBITUS AEDIUM
SOLUM, quod tecti diffusione tegeretur. Manifestum est enim tecta latius fundi,
nec parietibus adaequari, ut stillicidium longus cadat. Quae cum ita
sint, quidam parietem communem tegere nitebatur, quaeritur an sit aliquod ius
tegendi. Respondeas tu, inquit, Trebati, id ius esse angendi parietis communis,
ut in eius qui tegit non aliud quodlibet tectum stillicidii aqua fundatur,
alias non esse iuris ut tegat quis parietem, stillicidio in uicini tecta
defluente. Haec enim stillicidii seruitus noua, nisi consentiente uicino, nihil
iuris habet. Sed si huic responso opponatur, ne sic quidem ut tegat esse
iuris, quandoquidem aedium solum tantum est, quantum cuiusque parietes
claudunt, qui uero legit, tectum longius mittit, tu inquit, responsum tuum
Scaeuolae auctoritate firmabis, dicens Scaeuolam respondisse hoc ESSE SOLUM
AMBITUS AEDIUM, quantum tectum proiiceretur, non quantum parietes ambirent. Ius
est igitur proiicere tectum, qui intra ambitum adhuc suarum aedium tegit sed
ita ut in suum tectum aqua defluat, nec uicino noua noceat seruitute. In
qua quaestione neque a subiectoneque a praedicato termino ductum est
argumentum, quod in his locis considerari moris est, qui in ipsis haerent de quibus
agitur terminis, ut in omnibus exemplis est diligentissime declaratum. Sed quia
sumitur argumentum extrinsecus, dubitationi iudicium cuiuslibet opponitur, ut
nunc Scaeuolae, cuius auctoritate responsum est, atque ideo ex loco qui uocatur
extrinsecus sumptum dicitur argumentum. HIS IGITUR LOCIS QUI SUNT EXPOSITI
AD OMNE ARGUMENTUM REPERIENDUM TAMQUAM ELEMENTIS QUIBUSDAM SIGNIFICATIO ET
DEMONSTRATIO [AD REPERIENDUM] DATUR. UTRUM IGITUR HACTENUS SATIS EST? TIBI
QUIDEM TAM ACUTO ET TAM OCCUPATO PUTO. SED QUONIAM AVIDUM HOMINEM AD HAS
DISCENDI EPULAS RECEPI, SIC ACCIPIAM, UT RELIQUIARUM SIT POTIUS ALIQUID QUAM TE
HINC PATIAR NON SATIATUM DISCEDERE. Omne elementum principium est eius
rei cuius elementum esse perpenditur. Nam eius quod ex elementis fit,
ipsa elementa nec esse est loco esse principii; ergo quoniam hi loci superius
designati argumentorum quasi quaedam principia sunt (ipsi enim sunt qui
continent argumenta; omne autem quod continet, eius quod continetur principium
est), idcirco ait Cicero ueluti quaedam elementa argumentorum uideri locos hos
quos superius posuit Cautissimeque adiecit, quasi quaedam elementa; non enim
integre elementa sed quasi in similitudine elementorum sunt hi loci qui in
argumentis eificiendis sumuntur. Idcirco quoniam argumentorum quaedam uidentur
esse principia, alioqui elementum omne, minima pars eius est cuius elementum
est, et id quod ex elementis efficitur, partes inuicem coniungit, ut litterae
orationem. At uero locus, non pars argumenti sed totum est. Est enim significatio
quaedam, et demonstratio ad reperiendum argumentum data, ut si locum
respexeris, noueris ubi conditur, unde duci debeat argumentum. Sed
reliqua ad Trebatium expeditissime dicta sunt, blanditurque ei etiam breuia
posse sufficere acuminis praerogatiua, praesertim cum sit iuris occupatione
districtus, et tempus legendi plura non habeat. Sed quoniam, ut inquit,
auidissimum studii AD HAS doctrinarum EPULAS recepit, non uult degustatum sed
satiatum relinquere, ut non desit aliquid sed de pleno etiam relinquatur,
factaque esta conuiuando translatio iucundissima. Declaratis igitur locis
omnibus, eorumque exemplis diligenter expositis, pauca quaedam de locorum ui
atque ordine disputabo, quibus plenissima disputatione expeditis, ad ea quae
restant explananda transgrediar. Sed id tertio iam uolumine faciendum est,
quoniam secundus liber habet proprium modum. Antequam latiorem M. Tullii
diuisionem de enumeratis superius locis aggrediar, pauca, ut sum pollicitus, de
ui atque ordine locorum mihi uidentur esse tractanda, ut eorum natura
diligentius cognita, facilior se argumentorum copia subministret. Primum igitur
quoniam loci omnes diuisi sunt in eos qui in ipso haerent de quo quaeritur, et
in eos qui extrinsecus assumerentur, uidendum est qui nam sint hi loci qui in
ipso haerent de quo quaeritur, et quid ab ipsis rebus differunt in quibus
haerere dicuntur, atque illud quidem planissime expeditum est, ipsos dici
terminos illos qui in quaestione uersantur, horum esse alterum praedicatum,
alterum uero subiectum, superior expeditio patefecit. Ab eo igitur
termino de quo agitur, quid differt locus a toto? Quandoquidem idem est ipsum
esse quod totum, neque enim est aliud esse quemlibet terminum in quaestione
propositum, quam totum esse terminum eumdem qui in quaestione est constitutus;
de paribus quoque idem dicimus. Nam si omnes partes efficiunt id cuius partes
sunt, terminumque in quaestione propositum suae partes efficiunt, non est
dubium quin partes quoque omnes conuenientes idem esse quod ipsum est, in
quaestione propositum rectissime intelligantur. Notatio uero, eodem modo illud ipsum est quod in
quaestione proponitur. Rem enim unamquamque omne uocabulum designat in
quaestione ac denotat. Fit igitur ut totum, partes ac nota, idem quod est ipsum de quo quaeritur
esse uideantur. In tanta igitur similitudine rerum danda est differentia. Neque
enim, ut dictum est, si locus haeret in eo ipso de quo quaeritur, atque ab ipso
de quo quaeritur capi non potest, argumentum fieri potest, tu locus idem esse
possit quod ipsum est de quo quaeritur. Sed haec differentia ipsum est
quod confuse ac singulariter intelligitur, ut homo, in eo inest totum suum,
quod est definitio ipsius; igitur totum, ab eo quod ipsum est, intelligentia
separatur, quod illud quidem singulariter intelligitur, hoc uero sub generis ac
differentiarum enumeratione monstratur. Diuidit enim definitio atque dispertit,
totumque patefacit quod in re ipsa singulariter intelligebatur; de partibus
quoque eadem ratio est. Si enim ad membrorum multitudinem, uel specierum omnium
enumerationem, singularis termini referas intellectum, statim ipsius ac partium
differentias comprehendas. Nota etiam ab eo cuius nota est facile distat, quia
illud uox et significatio est, illud res significationi supposita, eorum uero
quae affecta sunt non sunt dubiae differentiae ab his quorum affecta esse
monstrantur. Quis enim idem dicat esse coniugatum, quod est id cui coniugatum
est? Quis idem dicat esse iuste, quod iustitia? Quis genus idem quod forma?
quis contraria? quis similia? Quandoquidem neque contrarium, sibi ipsi
contrarium esse potest, nec simile, sibi ipsi simile; nec genus, sibimetipsi
genus; et de cateris eadem ratio est. Nunc illud dicendum est, propter
quod ista praemisimus; quandocumque enim ab illis tribus locis qui primi
propositi sunt, argumenta sumuntur, id est a toto, a paribus, a nota, fit ut
ipse quidem terminus ad cuius fidem quaeritur argumentum, intra quamlibet earum
rerum contineatur, quae cum ad argumentum ductae fuerint, loci esse
monstrantur. Velut cum fit argumentum a toto, ipse quidem terminus cui fides
affertur, intra totum comprehenditur; totum uero ipsum quod est definitio, res
est siquidem orationem, rem uocari placet. At si ex ea sumitur argumentum, fit
locus itaque ipsum quidem de quo agitur, intra totum clauditur, a quo toto cum
fit argumentum, fit ipsum totum, locus; quod totum, quoniam claudit terminum
qui in quaestione uersatur eidem termino uidetur inhaerere. Quo fit, ut locus
quoque qui a toto est, eidem inhaereat termino, de quo in quaestione dubitatur.
Partium quoque enumeratio eumdem terminum claudit, quem partium collectione
coniungit. Ipsaque partium enumeratio res quaedam est, ei oratio rebus
annumeranda est. Sed si ab ea ducitur argumentum, fit locus. Sed quoniam
partium multitudo in eodem termino est, quem conuentus partium iungit, nec esse
est eum quoque locum qui est a coniunctione partium ipsi illi termino de quo
quaeritur inhaerere. Nota etiam rem designat, et significatione aliquo modo
comprehendit, a qua si ducitur argumentum, fit locus, et quoniam nomen omne si
uidetur ad esse, cuius intelligentiam signat, locus quoque qui est a notatione,
in ipso haeret de quo uersatur intentio. At in affectis quae in tredecim
partes diuisa sunt, non idem est. Nam quoniam respicientia quodammodo terminum
sunt, et quasi extrinsecus constituta, non uidentur eodem modo coniuncta esse
cum termino quo coniuncti sunt hi loci, qui a toto, a partium enumeratione, a
nota esse praedicti sunt; sed tamen id quod affectum est, ad aliquid dicitur.
Id uero aliquid iunctum est illi semper quod ad eius ducitur relationem, ac
sine eo esse nunquam potest, quia cum ipso nascitur, et quodammodo altero dicto
intelligitur alterum. Nam si id de quo quaeritur, eiusque affecta perpendas, ea
quae perhibentur affecta, extra id de quo ambigitur, posita esse consideres,
nihil enim eorum quae sunt ad aliquid, ex se ipso esse potest sed est semper ex
altero: ut enim in praedicamentis ostenditur, omnia quae ad aliquid dicuntur,
opposita sunt, non tamen ita disiuncta sunt ut omnino sint distributa sed
quoniam relatiua praedicatione iunguntur, nec esse est aliquo modo in ipso sint
ad quod uidentur affecta. Omne quippe affectum, ex eo ad quod affectum est
suscipit formam, et sine eo esse non potest, et dicto altero, alterius se
statim subiicit intellectus, ut cum dixero dimidium, duplum intelligitur, et
cum patrem nominauero, filius ad intelligentiam uenit. Et omnia quaecumque ad
aliquid sunt, ex sese pendent, nec a se inuicem deseruntur. Igitur omne
affectum, et ad ipsum respicit ad quod refertur, et in ipso est. Ad ipsum
quidem respicit, quoniam ad affectum suum uelut ad aliquid relatiue more
praedicationis refertur; in ipso uero est, quod ea est affectorum natura ut
alterum existat ab altero, seque ipsa possideant, quandoquidem et id quod
uffectum uocatur, eius est termini ad quem consideratur affectum, et terminus
in quaestione propositus affe. cto suo intelligitur esse connexus. Quae
cum ita sint, cum argumentum sumitur a coniugatis, quoniam id quod coniugatum
est, affectum est ad id quod ei ex altera parte est coniugatum, id quidem de
qua quaeritur in altrinsecus posito coniugato haeret. Is uero locus unde
argumentum trahitur, ab altero ducitur coniugato, ueluti si compascuus ager
est, ius est compascere. Igitur compascere atque compascuum coniugata sunt; sed
quaerebatur an ius esset compascere, tractum uero est argumentum a compascuo;
itaque terminus quidem de quo fuit quaestio, in altero coniugato positus
deprehenditur, id est in compascendo; locus uero unde argumentum tractum est,
in altero est, id est in compascuo. Item quoties a genere ducitur
argumentum, id de quo quaeritur in forma, haerere nec esse est, ut cum
ostenditur legata esse numerata pecunia, quoniam fuerit argentum omne legatum.
Quaeritur enim de numerata pecunia, quae est species argenti, et argumentum
tractum est ab argento, id est a genere. Itaque ipsum de quo quaerebatur, in
forma fuit, id est in specie. Argumentum uero tractum est ab affecto, id est a
genere. Quod si a forma generis argumentum fiat, conuerso modo est, id quidem quod
quaeritur in genere esse monstratur, ipsum uero unde sumptum est argumentum, in
forma esse perpenditur. Nam cum quaeratur an legatum sit uxori argentum,
ostenditur non esse legatum, quia non fuerit uxori tantum: legatum sed
matrifamilias uxori. Uxor uero genus est matrifamilias uxoris. Quaeritur igitur
de uxore, id est de genere. Argumentum factum est a matrefamilias, in est a
forma. Quoties uero a similitudine trahitur argumentum, quoniam id quod
simile est, non sibi sed alteri simile esse perpenditur, res siquidem de quo
quaeritur, in uno eorum quae sunt similia, posita est; at uero locus, in altero
est, uelut cum quaeritur an haeres restituere uitium ruinamue cogatur aedium in
usumfructam relictarum. In hoc igitur quaestio est, locus uero a simililudine,
quia non oportet haeredem aedes restituere, sicut nec mancipium, si id aliqua
ratione depereat. Cum igitur similis sit aedium ususfructus atque mancipii,
quod quaeritur, in aedium usufructu positum est, locus uero, in usufructu
mancipii. In differentia quoque idem est: eorum namque quae differunt in
altero positum est id quod quaeritur, in altero uero illud a quo id quod est
ambiguum comprobatur, ut cum quaeritur an id quoque argentum quod in nominibus
debeatur legatum sit. Hic igitur illud est quod dubitatur. In eo uero quod ab
hoc differt, locus est a quo ostenditur minime legatum esse argentum quod in
nominibus debeatur, quia multum differt in arca ne sit positum, an in nominibus
scriptam. A contrario quoque idem est, ut in eo quod quaeritur an
ususfructus penus legatus sit. In usufructu igitur quaestio est sed probatur
minime esse legatus, quia non potest esse usus earum rerum quae utendo pereunt
sed potius abusus; in abusu igitur locus est, scilicet in altero contrariorum,
cum fuerit in usu quaestio. Ab adiunctis etiam locus in eodem modo ab eo
quod quaeritur segregatus est, ut in uno adiuncto quaestio, in altero uero sit
locus. Nam cum quaeratur an secundum mulieris tabulas nunquam capite diminutae
possessio detur, in hoc quaestio est an detur, at in eius adiuncto, locus.
Ostenditur enim minime dari debere possessionem, quia sit proximum ut secundum
puerorum quoque atque seruorum tabulas bonorum possessio concedatur. Ab
antecedentibus uero ita est locus, ut quaestio sit in consequentibus. Nam cum
quaeritur an aliquid dotis nomine pro liberis manere oporteat sumitur
argumentum nullomodo manere oportere ex antecedentibus, quod uiri culpa factum
est diuortium; locus itaque in antecedenti, quaestio uero in consequenti. Consecutum est uiri culpa factum esse diuortium,
nihil apud patrem pro liberis permanere, cum uiri culpa praecesserit. A
consequentibus uero si sit argumentum, res quae dubia est in antecedentibus
esse deprehenditur, uelut cum quaeritur an diuortio tacto, cum eo nupta esset
mulier qui cum connubii ius non esset, dotis nomine aliquid pro liberis manere
oporteat. Fit argumentum sic: Si quid ex dote pro liberis manere oporteret,
quia patrem liberi sequerentur, cum eo nupta esset mulier, qui cum connubii ius
esset, hic antecedens est, si quid de dote pro liberis manere oporteret, et in
eo quaestio an aliquid manere oporteat. Consequens uero, cum eo mulier nupta,
qui cum connubii ius esset, a quo sumitur argumentum, id est a consequenti. Nam
cum manifestum sit, non cum eo nupta esse cum quo connubii ius erat, ostenditur
quod miuime patrem liberi sequantur, atque idcirco nihil pro liberis manere
oportere. Hic igitur res quidem quae dubitatur in antecedenti est, in eo
scilicet an ex dote pro liberis manere aliquid oporteat, argumentum uero in eo
loco qui est in consequentibus, id est in muliere quae nupta est cum eo cum quo
nulla erant iura connubii. A repugnantibus etiam quoties argumenta
sumuntur, res quidem dubia in altero repugnanti, in aduerso uero locus est
argumenti, ut cum quaeritur an possit inuita mulier reddere legatum, quod recte
testamento semel accepit. Locus a repugnanti, minime posse inuitam reddere quod
recte accepit. Quaestio igitur est in eo quod intelligitur inuitam reddere,
argumentum uero in altero repugnanti, id est in eo quod intelligitur recte
accipere. Pugnat enim inuitam reddere et recte accipere, sed quaestio in uno
eorum est, locus in altero. Quoties uero a causis efficientibus ducitur
argumentum, quaestionem in effectis esse nec esse est, ut exemplo quo quaeritur
an qui satis dederit damni infecti, uitium parietis praestare cogatur. In hoc igitur, id est uitio
parietis, quaestio est sed de causa trahitur argumentum. Dicitur enim non oportere praestare, quoniam natura
parietis causa fuerit uitii, non is qui de praestando uitio satis dedisset.
Effectum ergo causae, uitium parietis fuit. Itaque quaestio quidem in effecto,
locus uero esse consideratur ex causa. At si ab effectis aliquid approbetur,
locus in effecto, quaestio in causa est constituta, ueluti cum quaeritur an
mulier quaedam cuius bona uiri facta sint, dotis nomine in uiri manum
conuenerit. Quoniam ergo in manum ex conuentione perficitur, ut bona mulieris
post eius mortem uir adipiscatur, argumentum ducitur ab effectis. Efficitur
enim per in manum conuentionem, ut quaecumque sunt mulieris, uiri fiant dotis
nomine; ergo cum ea quae mulieris fuere, uir nomine dotis adipiscatur, mulierem
in manum uiri nec esse est conuenire. Quaestio itaque est de muliere, an in
manum uiri conuenerit. Argumentum uero ab effectu causae, id est in manum
conuentionis. Hoc uero est quod ea quae fuere mulieris, uir nomine dotis
acquirit, quo fit ut quod quaeritur, in causa, locus uero sit in
effectis. A comparatione uero maiorum si fuerit argumentum, quaestio erit
in minoribus, ut si quaeratur an in urbe aqua debeat arceri, defendaturque
minime debere, neque enim fines reguntur; ita in aqua arcenda, quod minus est,
quaestio est, locus uero in finibus regendis, quod maius est. Contrariae uero,
si a minore argumentum ducatur, erit id quod dubilatur in re maiori, ut si
dubitetur an fines in ciuitate regantur, respondeamus minime, quoniam ne aqua
quidem arcetur. Ita id quod dubitatur, in re maiore consistit, illud uero unde
argumentum sumitur, in minori. Et in comparatione parium similis ratio est: in
uno enim eorum quae sunt paria, quaestio consistit, in altero locus
intelligitur argumenti, ueluti cum quaeritur an aedium usus biennio capiatur,
id approbamus, quoniam fundorunm quoque. Cum ergo paria sint fundus atque aedes, quaestio quidem
de aedibus est, argumentum uero ducitura fundo. Ac de ui quidem locorum, quoque
a se non quaestiones et loci argumentorum separentur, haec dicta sint. Nunc
eorum ordinem breuissime commemorabo. Ex hoc itaque oritur omne iudicium, qui
locus prior, qui sit posterior, existimandus, si eos terminos consideremus qui
proposita quaestione uersantur. Quaecumque
enim his terminis propinquiora sunt, haec rectissime priora numerantur. Posteriora
uero quantum a propositis longissime quaeque rec esserint. Id autem tali
ratione clarescet. Primum namque, locorum est diuisa pluralitas in eos
qui in ipso sunt de quo agitur, et in eos qui assumuntur extrinsecus, in quo
praepositos esse intelligimus eos locos qui in ipso sunt, his locis qui
trahuntur extrinsecus. Hic uero locus qui in ipso est, in primas quatuor
distribuitur partes, quarum prima est definitio, qui locus a toto est
nuncupatus. Idcirco autem primus a toto locus ponitur, quoniam nihil est alicui
tam proximum, quam propria definitio. Consequitur enumeratio partium, quia post
definitionem proximum locum partes tenere debent, quae totum id cuius partes
dicuntur esse, coniungunt. His apponitur nota, quae quasi conuerso modo
definitio est. Nam sicut definition explicat quod implicite nota designat, ita
nota inuoluit et confuse indicat quod patefacit atque expedit definitio. Nota
uero tertia ideo est, quia definitio substantiam tenet; partium enumeratio ea
dinumerat quae totum compositum iungunt, nota uero nihil efficit sed tantum
designat. Post haec quae in ipsis terminis principaliter haerent, illa
quae sunt affecta numerantur, quae iam non ipsis insunt terminis sed eosdem
uelut exterius posita consequuntur, atque idcirco solum in ipsis esse dicuntur,
quoniam sine his esse non possunt. Quorum prima sunt coniugata. Nihil
enim inter affecta sic proximum est, quam id quod et re et nomine participat,
nisi quod parua nominis inflexione seiungitur. Nam id quod iustum est, et
iustitia participat, et inflexo iustitiae nomine nuncupatur, et in caeteris
quidem coniugatis idem est. Post haec annumeratum est genus. Genus uero est
quod cuiuslibet uniuersaliter substantiam monstrat, et quod multorum specie
diuersorum, substantialis est similitudo. Quod a propositis terminis longius
quam coniugata seiungitur, quia tametsi substantiam monstrat, tamen ne inflexo
quidem uocabulo cum termini nomine copulatur sed longe lateque diuerso. Huic
adiuncta est species (quam formam Tullius appellauit), quia nihil est tam
proximum generi quam species. Species uero est substantialis indiuiduorum
similitudo, et quod sub genere ponitur. Post hanc, similitudo est
constituta. Etenim post illud idem quod in substantiis intelligitur illud idem
recte ponitur quod in qualitate esse perpenditur. Paulatim uero res incipit a similitudine recedere,
nec statim ad contrarium uenit sed prius a differentia locum statuit. Nam
remota similitudine nihil aliud occurrit prius, nisi differentia. Post
hanc, a contrario locum ducit, id est a maxima differentia. Rursus ad
amica sibi affecta conuertitur. Sed non eo modo amica quo sunt similia,
adiuncta enim proponit, quae non sunt integrae similitudinis sed inter se
iudicii, et ueluti cuius iam rerum sibi cohaerentium propinquitatis. Post
adiuncta uero antecedentia Tullius posuit. Post id enim quod aliquo modo
iunctum est, aliquid nec esse est aut antecedens aut consequens intelligatur.
Prius itaque antecedens, post consequens collocatum est. Post haec
repugantia dixit, ut quodammodo duplex ordo contrarietatum ac similitudinum
nasceretur. Prius enim proposuit a simili, a differentia, a contrario, atque
hic uniuersus ordo est similium et contrariorum. Rursus ab adiunctis, ab
antecedentibus, a consequentibus, a repugnantibus. Hic rursus secundus ordo
similium et contrariorum esse deprehenditur. Sed primus ualde euidentior quam
secundus; plus est enim simile esse quam adiunctum, plus est differre quam
antecedere uel consequi, plus etiam est contrarium quam repugnans. Et in suo
quaeque ordine plenam retinent formam, uelut quia similitudo propinquitatem
quamdam tenere debet: propinquius est enim id quod est simile ei cui simile esse
consideratur, quam id quod ad. iunctum est ei cui naturali uicinitate
coniungitur. Rursus quoniam differentia similitudinis auctor est, dissimilius
est id quod ab aliquo differt, quam id quod consequitur uel antecedit. Rursus
quoniam contrarium longissime ab eo qui contrarium est oportet abscedere,
longius abscedit contrarium quam repugnans. Post haec quid aliud restare
poterat quam effectorum causas quaerere? aut post effectorum causas quid aliud
quam ipsarum causarum perquirere effectus? Praeterea a comparatione loci,
postremum ordinem tenent, quia siue similitudinem, siue dissimilitudinem in
sola obtinent quantitate. Ac de locorum ordine satis dictum est. Illud
praeterea considerandum puto, num hi quoque argumentorum loci qui in ipso
haerent de quo quaeritur, inter affecta iure numerentur. Quandoquidem quae
affecta sunt, idcirco esse dicuntur affecta, quia sunt ad aliquid, et propositi
termini relatione nectuntur. Nam et definitio alicuius est definitio, et totum
partium totum est, et nota significati nota est. Sed inspicienda natura est
singulorum, et uidendum num similiter haec ad aliquid referantur ut caetera.
Nam definitio rem quam definit quodammodo explicat atque conformat. Item partes
rem cuius partes sunt propria coniunctione perticiunt. Nota uero, eius
intellectum conmmuniter tenet, et cum haec caetera quae uocantur affecta non
faciant, iure haec non inter affecta ponuntur sed in eo ipso quod ueluti
conficiunt atque conformant, inesse dicuntur. Sed quoniam de ui atque ordine
locorum sufficienter dictum est, nunc ad sequentia transeamus. Praeter
omnia enim quae superius dicta sunt, [1090B] illud animaduertendum maxime est,
quia non si quid in argumentis fuerit sumptum, illud eurum argumentorum locus
dicendus est, nisi non solum insit argumentis, uerum etiam ab eo argumenta
nascantur. Id quod dico, planiore liquebit exemplo. Si quod enim fuerit
argumentum in quo sumatur genus uel species, non statim illud argumentum ex
genere uel specie tractum esse dicitur, nisi ei argumento uires generis uel speciei
qualitas subministret. Age enim, sit quaestio an idem sit animali esse quod
uiuere, et fiat argumentatio sic: non idem est animali esse quod uiuere, quia
ne inanimato quidem idem est esse quod mori, piurima quippe sunt inanimata,
neque moriuntur. Nam quae nunquam uixere, ne mori quidem posse manifestum est.
Hoc igitur inanimatum genus est lapidum, ac fusilium metallorum, et sumptum est
in argumentum sed non ex genere factum est argumentum, licet in eodem genus
uideatur inclusum sed potius a contrario. Nam contrarium est uitae quidem mors,
animalium inanimatum; sed mori non sequitur inanimatum, igitur ne animal quidem
uiuere. Non ergo ex genere locus iste ducendus est sed potius ex contrario,
quamuis genus huiusmodi contineat argumcntum; tunc enim locus esset a genere,
si ab animalis uel a uiuendi genere argumenti ratio traheretur, uelut si ita
fieret argumentum: animali esse, substantiae est esse; ipsum uero uiuere
substantia non est sed in substantiam uenit. Non est igitur idem uiuere quod
animali esse. A substantia igitur tractum est argumentum, a genere uidelicet
animalis. Hoc igitur argumentum, et genus continet, et ex genere ductum est; in
priore uero, etsi genus continet, a contrario tamen ductum esse perpenditur.
Illud enim semper speculandum est, non quid in argumento sit sed ex quo ducitur
argumentum. Et in caeteris quidem eadem ratio tenenda est, neque est enim
in singulis immorandum. Siquis enim diligentiam decursae superius expositionis
exercuit, facile in reliquis colliget, quod uno declaratur exemplo: QUANDO
ERGO UNUSQUISQUE EORUM LOCORUM QUOS EXPOSUI SUA QUAEDAM HABET MEMBRA, EA QUAM
SUBTILISSIME PERSEQUAMUR, ET PRIMUM DE IPSA DEFINITIONE DICATUR. DEFINITIO EST
ORATIO, QUAE ID QUOD DEFINITUR EXPLICAT QUID SIT. Propositis igitur breuiter argumentorum
locis eosdem subtilius atque enodatius statuit per suas partes et conuenientia
membra partiri. Ita enim locorum omnium diligentius natura
considerabitur, si non confuse solum, uerum etiam distributim, et in suarum
partium proprietate noscantur. Dat uero hoc multam inueniendorum copiam
argumentorum: ut enim de definitione dicamus, si cunctas aliquis definitionum
partes agnouerit, ex omnibus sibi poterit argumenta conquirere, eritque in
inueniendis copiosior argumentis eo qui quot sint definitionis species ignorat.
Ex tot enim
definitionum partibus argumenta producet, quantas quis definitionum partes esse
cognouerit. Is uero habebit plurimam talium locorum facultatem, quem
definitionum diuersitas non latebit. Ob hoc igitur M. Tullius, quos confuse atque
indigeste posuit locos, nunc eosdem diligentiore ratione partitur. Ac
primum illud propensiore consideratione tractandum est, quod, ut dictum est,
etiam loci ipsi res quaedam sunt sed tunc esse intelliguntur loci, cum ab his
trahitur argumentum. Ergo nunc Cicero non principaliter locos sed res ipsas
diuidit, quae ad argumentum ductae, speciem sumunt locorum. Definitio namque,
et pars, et nota, res quaedam sunt sed cum ab his argumentum ducitur, loci
fiunt. Cum igitur M. Tullius res ipsas ita ut sunt naturaliter partiatur, simul
cum rebus diuidit locos. Si enim res una est a qua duci poterit argumentum,
unus est etiam locus; at si illa diuiditur, quot partes eius rei fuerint, tot
erunt etiam loci generis eiusdem de quo argumenta nascuntur. Quae cum ita
sint, cumque prius omnium locus a toto sit, id est a definitione; prius quid
sit definitio definitione declarat, ut patefacta rei natura, species eius uel
membra conuenienti ordine partiatur. Detinitio, inquit, est oratio quae id quod
definitur explicat quid sit, sicut definitio est hominis, animal rationale
mortale. Dictum uero cautissime explicat. Nam quod nomen confuse denuntiat, id
definitio per quaedam substantialia membra diffundit. Quod enim confuse nomine
hominis declaratur, id aperit atque explicat definitio, dicens hominem esse
animal rationale et mortale. Nam nisi ita dixisset, potuerat esse oommunis
definitio generi quoque, uelut hoc modo: definitio est quae designat quid est
id quod definit. Sed genus quoque designat quid est id de quo praedicatur sed
non explicat quid sit. Sola enim definitio explicat quid sit quod oratione
perficitur; genus uero et caetera quae singulis plerumque nominibus
proferuntur, minime. Explicat autem definitio id quod definitur, non
quoquo modo, id est non in eo quod quale uel quantum est, non in quolibet
aliorum praedicamenlorum sed quid sit, id est eius quod definit, substantiam
monstrat. Ea uero definitio substantiam digerit, qua ex genere differentiisque
consistit; haec namque uniuscuiuslibet substantiam significant, sicut in his
dictum est, ubi de genere, specie, differentia, proprio, accidentique tractatum
est. Ergo omnis definitio explicat quid sit id quod definitur. Aristoteles uero
eodem pene modo definitionem determinat, dicens: Definitio est oratio quidem
esse significans. Hanc M. Tullius partitur hoc modo: DEFINITIONUM
AUTEM DUO GENERA PRIMA: UNUM EARUM RERUM QUAE SUNT, ALTERUM EARUM QUAE INTELLEGUNTUR. ESSE
EA DICO QUAE CERNI TANGIQUE POSSUNT, UT FUNDUM AEDES, PARIETEM STILLICIDIUM,
MANCIPIUM PECUDEM, SUPELLECTILEM PENUS ET CAETERA; QUO EX GENERE QUAEDAM
INTERDUM VOBIS DEFINIENDA SUNT. NON
ESSE RURSUS EA DICO QUAE TANGI DEMONSTRATIVE NON POSSUNT, CERNI TAMEN ANIMO
ATQUE INTELLEGI POSSUNT, UT SI USUS CAPIONEM, SI TUTELAM, SI GENTEM, SI
AGNATIONEM DEFINIAS, QUARUM RERUM NULLUM SUBEST [QUASI] CORPUS, EST TAMEN
QUAEDAM CONFORMATIO INSIGNITA ET IMPRESSA INTELLEGENTIA, QUAM NOTIONEM
VOCO. EA SAEPE IN ARGUMENTANDO DEFINITIONE EXPLICANDA EST. Omnem
definitionem manifestum est ad aliquid dici, ulicuius est enim semper
definitio. Quae uero ad aliquid dicuntur, quamdam proprietatem ex his sumant
nec esse est, ad quae referuntur. Quo fit ut ex his rebus quas determinat
definitio, in ipsas definitiones quaedam proprietas transferatur; sed quia quod
ad aliquid refertur, id non potest esse idem ei ad quod dicitur, propriam
quoque ipsum quod refertur ad aliud formam nec esse est possidere. Eoque fit,
ut in definitionibus, et sua insit forma, et ea quam ab his accipiunt, quae
definiunt consideretur. Quod M. Tullius uidens, primum diuidit definitiones
secundum ea quae definiuntur. Quarum genera duo esse proponit, unum earum
rerum quae sunt, alterum earum quae intelliguntur. Has igitur definitionum
differentias ex his uidetur sumpsisse quae in definitione monstrantur. Omnia
enim qua definiuntur aut corporalia sunt, aut incorporalia. Res enim omnes in
haec primitus diuiduntur. Ea uero quae corporalia sunt, esse dicit; ea quae
sunt incorporalia, non esse, non quod omnino ea quae incorporalia sunt non
sint, alioqui nec definitionem susciperent. Nam si definitio est qua explicatur
id quod definitur quid sit, eius rei, qua omnino non est, nec quid sit,
explicatio ulla esse potest. Sed quia humanum genus sensibus degit, id maxime
esse arbitratur, quod sensuum conprehensioni subiicitur. Quis enim sibi non
magis lapidem scire uideatur, aut hominem quam iustitiam, uel haereditatem, uel
quidquid aliud non sensibus [sed intelligentia comprehendit? Unde fit ut
propter euidentiam cognitionis ea magis esse uideantur quae subiecta sunt
sensibus, ea minime quae intelligentiae ratione capiuntur. Sed id
sciendum est, M. Tullium ad hominum protulisse opinionem, non ad ueritatem. Nam
ut inter optime philosophantes constitit, illa maxime sunt quae longe a
sensibus segregata sunt, illa minus, quae opiniones sensibus subministrant.
Unde etiam idem Cicero in Timeo Platonis ait: Quid est quod semper sit, nec
ullum habeat ortum, et quod gignatur, nec unquam sit? Quorum alterum,
intelligentiae ratione comprehenditur, alterum affert opinionem sensui rationis
expers. Hic igitur id quod semper sit, rationi adiecit, id uero quod nunquam
sit, sensibus coniunxit. Sed, ut dictum est, corporea esse, et incorporea
non esse, non ad ueritatem sed a communem quorumlibet hominum opinionem locutio
est. Ponit igitur exempla earum quidem rerum quae sunt, formas quasdam
corporalium rerum, ut fundum, aedes, parietes, stillicidium, atque id genus,
quae corporalia esse hac ratione ostendit, quoniam cerni tangique possunt;
earum uero rerum qua non sunt, exempla posuit, usucapionem, tutelam, gentem,
caeteraque quae sunt incorporea; quae ex hoc incorporea esse monstrauit, quod
ait, EA TANGI DEMONSTRATIVE non posse sed intelligentia atque ANIMO
comprehendi. Cur uero ea non esse dixerit, supposuit rationem dicens, nullum
quasi corpus earum rerum esse, nec molem aliquam quae feriat sensum. Quod enim
corpus esse potest usucapionis? Nam ipsa quae usucapiuntur, corporea sunt, ipsa
uero usucapio corporea non est. Ipsa enim per utendi consuetudinem
possidendi firmitudo, quodnam corpus habere potest? Item, quod quis tutela regit,
corporale est, homo namque est. Ipsa uero cura tutela, atque ipsum ius alium
tuendi, nihil omnino corporis habere potest. Homines quoque qui in eadem
gentilitate sunt, corporei sunt. Ipsa uero gentilitas, id est communis nominis
liberorum societas, ut Scipionum, Valeriorum et Brutorum, certe incorporea est;
sed quaedam eorum rerum incorporalis animi conceptio est, atque intelligentia,
quam notionem uocauit. Ipsa enim
imaginatio usucapionis uel tutelae atque intellectus incorporalis rei notio
dicitur, quam Graeci *ennoia* uocant. Diuisit igitur definitionem in has
duas partes, scilicet secundum subiecti diilerentias, ut alias quidem esse
diceret definitiones earum rerum quae sunt, id est corporalium, alias ueroearum
quae non sunt, id est incorporalium. Hinc quaeri potest, quod etiam
superius breuiter commemoraui, quonam modo definito non inter affecta
numeretur, cuni ornnis definitio ad aliquid esse uideatur? Idcirco enim affecta
esse dicta sunt similitudo, contrarium, et caetera, quoniam semper ad aliquid
referuntur. Quod si etiam definitio refertur ad aliquid, nec est absolutae ac
propriae considerationis, ea quoque inter affecta ponenda est. Sed
occurritur, quoniam ea quae affecta sunt tanquam umbrae quaedam corpus, ita
extra posita non possunt id relinquere ad quod probantur affecta, et aut omnino
substantiam eorum ad quae affecta sunt, non significant ut contrarium, simile
et caetera. Aut si quando designant, una quaedam pars intelligitur esse
substantiae, uelut genus, species, differentia. Non enim genus tota substantia
est speciei, quando, quidem non solum genus speciem format sed differentiae
quoque; nec differentiae totam substantiae continent formam, quandoquidem non
sola differentia speciem perficit sed etiam genus. Ipsa uero species quaedam
generis pars est, at uero definitio, etsi ad aliquid est, tamen totam
substantiam monstrat, atque exsequatur ei rei quam definit, et substantiam
perficit, ut neque extraposita sit, sicut similitudo et contraria, neque pars
eius substantiae sit quam definitione determinat sed potius ipsa substantia. Ac de hac quidem re satis dictum
est. Idem uero de partibus dici potest. Nam coniunctae partes totum id
efficiunt cuius partes sunt. Nota quoque tutum significat id quod designat,
utque omnia coaequantur, et definitum definitioni, et partes toti, et nota rei
quam significatione declarat si non sit aequiuoca, uel si res quae designatur
non sit multiuoca. Sane illud dubitari recte potest, cur cum dixisset duo
genera esse definitionum, non ipsas definitiones partitus est sed quae
definiuntur, id est corporale atque incorporale. Quod idcirco dictum uidetur,
quia definitio cum sit ad aliquid, ut dictum est, quamdam capit ex his, quorum;
substantiam determinat, qualitatem. ATQUE ETIAM DEFINITIONES ALIAE SUNT
PARTITIONUM ALIAE DIUISIONUM; PARTITIONUM, CUM RES EA QUAE PROPOSITA EST QUASI
IN MEMBRA DISCERPITUR, UT SI QUIS IUS CIVILE DICAT ID ESSE QUOD IN LEGIBUS,
SENATUS CONSULTIS, REBUS IUDICATIS, IURIS PERITORUM AUCTORITATE, EDICTIS
MAGISTRATUUM, MORE, AEQUITATE CONSISTAT. DIVISIONUM AUTEM DEFINITIO FORMAS
OMNIS COMPLECTITUR QUAE SUB EO GENERE SUNT QUOD DEFINITUR HOC MODO: AB
ALIENATIO EST EIUS REI QUAE MANCIPI EST AUT TRADITIO ALTERI NEXU AUT IN IURE
CESSIO INTER QUOS EA IURE CIVILI FIERI POSSUNT. Quoniam definitio ita
exsubiecta re quam definit, proprietatem capit, ut tamen formam propriam non
relinquat, idcirco post eas differentias definitionum, quae ab his rebus
tractae sunt quae definiebantur, nunc a propria forma definitionum differentias
tradit. Propria uero forma uniuscuiusque compositi in suis partibus constat itaque
ex partibus definitionum tales differentias docet, quod aliae definitiones per
diuisionem, aliae per partitionem fiunt. Definitur enim res quamlibet dum aut
eius species omnes enumerantur aut partes. Partes uero a specie quo differant,
paulo posterius dicam. Hinc exponenda arbitror Ciceronis exempla; dat
enim partitionis exemplum hoc: Sit enim propositum definire quid sit ius
ciuile, dicemus ita: ius ciuile est quod in legibus, senatus consultis, rebus
iudicatis, iuris peritorum auctoritate, edictis magistratuum, more, aequitate
consistit. Lex igitur est quam populus centuriatis comitiis ciuerit. Senatus
consulta sunt quae fuerint senatus auctoritate decreta. Res iudicatae sunt quae
inter eos qui super aliqua re ambigunt, sententia iudicum fuerint constitutae,
quarum exemplo caeterae quoque iudicantur. Iurisperitorum auctoritas est eorum
qui ex duodecim tabulis, uel ex edictis magistratuum, ius ciuile interpretati
sunt, probatae ciuium iudiciis, creditaeque sententiae. Edicta nmagistratuum
sunt quae praetores urbani uel peregrini, uel aediles curules iura dixere. Mos
est quod in ciuitatem solium est fieri. Aequitas est quod naturalis ratio
persuasit. Haec igitur omnia unam formam iuris efficiunt, tanquam partes, uelut
hominem, caput, brachia, thorax, uenter, crura atque pedes. Partitio est enim
ut ipse ait, quae unamquamque rem propositam, quasi in membra discerpit.
Alteram uero partem definitionis, quae per diuisionem sit specierum, tali
monstrat exemplo. Definit enim quid sit abalienatio eius rei quae mancipi est,
dicens: ABALIENATIO EST EIUS REI QUAE MANCIPI EST, AUT TRADITIO ALTERA NEXU,
AUT CESSIO IN IURE, INTER QUOS EA IURE CIVILI FIERI POSSUNT. Nam iure ciuili
fieri aliquid non inter alios, nisi inter ciues Romanos fieri potest, quorum
est etiam ius ciuile, quod duodecim tabulis continetur. Omnes uero res quae
abalienari possunt, id est quae a nostro ad alterius transire dominium possunt,
aut mancipi sunt, aut non mancipi. Mancipi res ueteres appellabant, quae ita
abalienabantur, ut ea ab alienatio per quamdam nexus fieret solemnitatem. Nexus
uero est quadam iuris solemnitas, quae fiebat eo modo quo in Institutionibus
Caius exponit. Eiusdem autem Caii libro primo institutionem de nexu faciendo,
haec uerba sunt: Est autem mancipatio, ut supra quoque
indicauimus, imaginaria quaedam uenditio, quod ipsum ius proprium
Romanorum est ciuium, eaque res ita agitur, adhibitis non minus
quam quinque testibus Romanis ciuibus puberibus, et praeterea
alio eiusdem conditionis qui libram aeneam teneat, qui appellatur
libripens. Is qui mancipium accipit, aes tenens, ita dicit: Hunc ergo
hominem ex iure Quiritium meum esse aio, isque mihi emptus est hoc aere
aeneaque libra. Deinde aere percutit libram,
indeque aes dat ei a quo mancipium accipit, quasi pretii loco.
Quaecumque igitur res, lege duodecim tabularum, aliter nisi per hanc
solemnitatem abalienari non poterat. Sui iuris autem caeterae res nec mancipi
uocabantur, eaedem uero etiam in iure cedebantur. Cessio uero tali fiebat modo
ut secundo commentario idem Caius exposuit. In iure autem cessio fit hoc modo:
apud magistratum populi Romani, uel apud praetorem, uel apud praesidem
prouinciae, is cui res in iure ceditur rem tenens ita uindicat: Hunc ego
hominem ex iure Quiritium meum esse aio. Deinde postquam hic
uindicauerit, praetor interrogat eum qui cedit an contrauindicet; quo
negante, aut tacente, tunc ei qui uindicauerit, eam rem addicit,
idque legis actio uocabatur. Res igitur quae mancipi sunt, aut nexu, ut dictum est,
abalienabantur, aut in iure cessione. Has autem solemnitates quasdam esse
iuris, ex superioribus Caii uerbis ostenditur. At si res ea quae mancipi est nulla solemnitate
interposita tradatur, abalienari non poterit, nisi ab eo cui traditur,
usucapiatur. Quae cum ita sint, recte definita est secundum diuisionem
abalienatio rei mancipi, scilicet quae aut nexus traditione, aut in iure
cessione perficitur. Nam pura traditione, abalienatio rei mancipi non
explicatur. Species uero has esse, non partes, hinc intelligitur, quia si quis
nexu abalienet rem mancipi, id quod suum fuit, in alterius potestatem pleno
iure transtulit. Quid si etiam in iure cedat, plenum abalienationis ius erat.
Ubi autem plenum nomen eius, quod diuidunt, partes suscipiunt, illud genus, et
has species esse paululum quoquo dialectica cognitione imbutus
intelligit. Quae cum ita sint, diuisit Cicero definitionem in duas
partes, unam quae partium enumeratione fieret, alteram quae per partium
diuisionem, utraque uero definitio partes enumerat. Sed hoc interest, quia haec
quidem species, illa uero membra partitur. Hic suboritur quaestio ualde
difficilis. Nam si definitio est etiam partitio, mirum uideri potest
quemadmodum alter sit a definitione locus, alter a partium enumeratione. Quae
res maximam confusionem praestat. Nam cum superius in locorum enumeratione
alter a definitione locus, alter sit a partium enumeratione propositus, cumque
nunc enumerationem partium, uel diuisionem, definitionis species esse
confirmet, non est dubium quin cum idem sit partium enumeratio quod definitio
(idem namque est species quod genus), idem sit locus a definitione, qui est a partium
enumeratione. Cuius quaestionis ualde difficilis, facilior absolutio est, si definitionum
ipsarum formas ac distantias colligamus. Multis namque modis fieri definitio
potest. Inter quos unus est uerus atque integer definitionis modus qui etiam
substantialis dicitur; reliqui per abusionem definitiones uocantur. De quibus
omnibus paulo posterius integram faciam diuisionem. Nunc in commune sic
disseram: nam quia omnis definitio explicat quid sit id quod definitur.
Explicatio autem fit duobus modis: uno quidem cum pro re minime cognita planius
aliquid affertur; alio uero cum fit quaedam partium enumeratio. Ac de priore
quidem modo, posterius. Nunc uero de enumeratione partium ita dicendum est,
quod omnis definitio, quae per partium enumerationem fit, quasi quaedam partitio
recte intelligitur. Dictum est, id quod in nomine confuse significaretur, in
definitione quae fit enumeratione paritum, aperiri atque explicari. Quod fieri
non potest nisi per quarumdam partium nuncupationem; nihil enim dum explicatur
oratione, totum simul dici potest. Quae cum ita sint, cumque omnis huiusmodi
definitio quaedam sit partium distributio, quatuor his modis fieri potest. Aut
enim substantiales partes explicantur, aut proprietatis partes dicuntur, aut
quasi totius membra enumerantur, aut tanquam species diuiduntur.
Substantiales partes explicantur, cum ex genere ac differentiis definitio
constituitur. Genus enim quod singulariter praedicatur, speciei totum est. Id
genus sumptum in definitione, pars quaedam fit. Non enim solum speciem complet,
nisi adiiciantur etiam differentiae, in quibus eadem ratio quae in genere est.
Nam cum ipsae singulariter dictae totam speciem claudant, in definitione
sumptae, partes speciei sunt, quia non solum speciem quidem esse designant sed
etiam genus. Huius exemplum est: Homo est animal rationale mortale.
Cum ergo tota definitio homini coaequetur, totiusque definitionis partes sint,
tum anima, tum rationale, tum mortale, ipsius hominis partes esse uidentur
singula, quae eiusdem definitionis partes sunt. Haec igitur proprio nomine
definitio nuncupatur. Item est illa definitio, quando in unum accidentia
colliguntur, atque unum aliquid ex his efficitur, et est ueluti quaedam partium
enumeratio, non in substantia sed in quadam accidentium collectione posita;
huius exemplum: Animal est quod moueri propria uoluntate possit.
Animali namque et motus est accidens, et uoluntas, et possibilitas sed haec
iuncta perficiunt animal, non substantialiter constituentia sed per quaedam
accidentia designantia quod animalis quasi quaedam partes sunt, et haec
descriptio nuncupatur. At si non accidentia rei sed quasi membra quaedam
dicamus, ex quibus componitur atque coniungitur, atque inde definitionem facere
tentemus, hoc modo dicimus: Domus est quae fundamento parietibus
tectoque consistit hic membra quaedam sumpta sunt ad definitionem, quibus
res tota coniungitur, et haec uocatur per enumerationem partium definitio.
At si quis ita definiat ut non in definitione ponat membra sed species, a
diuisione specierum definitio nuncupatur: uelut si quis hoc modo
pronuntiet: Animal est substantia quae uel sensu tantum uel sensu et
ratione nitatur. Haec igitur quatuor a se differre manifestum est.
In ea namque definitione quae per substantiales partes efficitur, singulae
partes maiores esse uidentur, et substantialiter uniuersaliores ab ea requam
definiunt, ut animal maius est ab homine. Mortale etiam atque rationale,
singula hominis transgrediuntur naturam, quae in unum conuenientia, eidem quo
sigillalatim maiora sunt coaequantur. Accidentia
uero quae in definitione ponuntur, omnino a substantia ratione disiuncta sunt.
In ea uero definitione quae ex partium enumeratione perficitur, talia sunt quae
enumerantur, ut singula totius deflniti nomen capere non possint, atque idcirco
eodem minora sunt, ut fundamenta non possint domus uocabulo nuncupari:
fundamenta enim domo minora sunt, itemque caeterae partes. At uero in ea
definitione quae per diuisionem fit, singulae quidem partes tota ea re quae
definitur minores sunt, totum tamen definitae rei nomen suscipiunt. Ut
rationale nomen capit animalis, eodem modo irrationale. Quibus ita
discretis, quotiescumque ab ea definitione quae per substantiales partes
efficitur, uel ab ea quae per accidentium enumerationem colligitur,
argumentatio fit, a definitione, id est a toto tractum dicitur argumentum. Quoties
uero ab ea definitione quae uel per membrorum enumerationem, uel per specierum
diuisionem perficitur, argumentatio fit, ab enumeratione partium argumentum
ductum esse perhibetur. Sed Tullius quia iam partitionem definitionis ingressus
est, etiam hanc interposuit, quae non ad definitionem sed ad enumerationis
partium locum pertinebat. Huius uero rei argumentum est, quia cum post, de
eisdem locis latius tractans, de enumeratione partium loqueretur, nullam aliam
enumerationem partium posuit, nisi eam quam nunc definitionis speciem
dixit. Nec tamen est
arbitrandum omnem partitionem definitionis locum posse obtinere, ut si quis sic
dicat, fundamenta, parietes et tectum domus est, id non est nec esse. Potest
namque esse porticus publicis usibus destinata, potest item aliud quodlibet, ut
theatrum quod propter ampliores sonitus exhibendos tegi solet. Sed id nunc
intelligere nos oportet, posse per partitionem aliquid saepe definiri, cum
partium illa collectio unam rem tantum possit efficere, ut si nihil esset aliud
quod fundamenta, parietes atque tectum posset habere, nisi domus, iure
definitio facta esse uideretur, domum esse quam fun damenta, parietes tectumque
perficiunt. SUNT ETIAM ALIA GENERA DEFINITIONUM, SED
AD HUIUS LIBRI INSTITUTUM ILLA NIHIL PERTINENT; TANTUM EST DICENDUM QUI SIT
DEFINITIONIS MODUS. Hunc locum Victorinus unius uoluminis serie aggressus
exponere et omnes definitionum differentias enumerare, multas interserit, quae
definitiones esse pene ab omnibus reclamantur. Inter definitiones enim penitet
nomina, quod specialiter Aristoteli in omni doctrinarum genere peritissimo non
uidetur; pernegatque in Topicis nomine fieri definitionem, ueluti si quis
dicat: Quid est conticescere? et respondeatur: Tacere!
hae nullo modo definitiones habendae sunt. Quod etiam ex ipsius M. Tullii
definitione approbari potest, per quam definitio quid esset ostendit; dixit
enim esse definitionem orationem quae id quod definitur explicat quid sit. Sed
cum nomen non sit oratio, manifestum est nomine definitionem non posse
constitui, cum praesertim ne omnia quidem qua oratione promuntur atque aliquid
ostendunt, proprio definitionis nomine designentur, ueluti descriptiones,
omnisque alia oratio quae non ex substantialibus partibus sed ex quolibet alio
modo coniunctis efficitur. Quod ne ipse quidem Victorinus ignorat. Sed
uidetur id definitionis loco ipse sibi Victorinus ad disserendi sumpsisse
propositum, quod quoquo modo rem subiectam posset ostendere. Idcirco enim nomen
quoque in definitionum numerum recepit, quoniam saepe notiore uocabulo fit
clarius quod ignotiore antea prolatum latebat. Idcirco etiam nos superius
diximus explicationem fieri duobus modis: uno quidem cum pro re minime cognita
planius aliquid afferatur; alio uero cum fit per quamdam partium enumerationem:
ut ea quidem explicatio in qua notius aliquid affertur, nominis sit; ea uero
quae fit per partium enumerationem orationis, quanquam etiam in ipsis
orationibus semper planius aliquid atleratur quo notius fiat illud de quo
disseritur. Ut igitur nihil expositio nostra praetermittat, et
definitionis proprietas appareat, itaque omnia in notitiam deducantur, ut nec
uera definitio nesciatur, et quae non sit proprie uere quo definitio sub
scientiam cadat, talis definitionum differentia facienda est. Definitionum enim
aliae proprie definitiones sunt, aliae abusiuo nuncupantur modo. Ac propriae
quidem definitiones sunt quae ex genere differentiisque consistunt, uelut
haec: Homo est animal rationale mortale hic enim animal genus est;
rationale uero et mortale differentiae. Earum uero definitionum quae non
proprie sed abutendo definitiones uocantur, aliae sunt quae singulis nominibus denotantur,
aliae uero quas explicat ac depromit oratio. Atque illarum quidem
definitionum quae tantum nomine designantur, aliae sunt quae *kata lexin*, id
est ad uerbum fiunt, cum pro nomine redditur nomen, uelut si dicat aliquis: Quid
est conticere? et respondeatur: Tacere! uel: Quid est
haurit? Percutit! Aliae uero, quae exempli gratia ponuntur, ut cum
uolumus designare quid est substantia, exempli gratia dicimus: Ut
homo haec uocatur Graece *typos* quae idcirco, ut dictum est, inter
definitiones ponitur, quoniam id quolibet modo aliquid designat eius quod
designatur, et si non proprie, tamen aliquo modo uidetur esse definitio.
Earum uero definitionum quae in oratione consistunt, neque tamen sunt propriae,
multae sunt diuersitates. Quarum est omnium nomen communis descriptio. Harum aliae fiunt partitione,
aliae diuisione, de quibus superius, ut dictum est. Aliae uero substantiales
quidem differentias sumunt sed genus non adiiciunt, atque haec quidem a
Victorino *ennoematike* dicitur, quasi quamdam communem continens notionem,
ueluti si quis dicat: Homo est quod rationali conceptione uiget
mortalitatique subiectum est. Hic igitur genus positum non est sed
differentiae substantiales. Aliae uero sunt quae pluribus quidem
qualitatibus designantur accidentibus tamen ita ut singulae qualitates, etiamsi
non coniungantur, possint tamen quod demonstratur efficere, ut: Homo est
ubi pietas est, ubi aequitas, et rursus ubi malitia et uersutia esse
possunt nam et si caetera nullus adiungat, sufficit ad ostendendum hominem dicere: ubi
pietas inesse potest, uel ubi iustitia, uel caetera haec uocatur
*poiotes*. Aliae uero sunt quae pluribus in unum accidentibus coniunctis
efficiuntur, ut siquis luxuriosum definire uelit, dicens: Luxuriosus est
qui pluribus et non necessariis sumptibus in delicias affluit, et in
libidinem fertur effusior omnia enim coniuncta luxuriosum uidentur
efficere, singula uero minime: haec uocatur *hypographike*. Aliae quoque
fiunt eo modo, ut ad signandam, differentiam proponantur in his rebus quae in
discreto fine coniunctae sunt, ut si dubitet quis, Nero imperatorne an tyrannus
fuerit, dicit eum tyrannum fuisse, quoniam crudelis fueritatque intemperans.
Haec enim adiuncta differentia tyrannum ab imperatore seiungit. Aut etiam si de
eodem tyranno atque rege dubitetur quid uterque sit, iuncta differentia
utrosque designat, ut si temperantia quidem regi uel pietas, tyranno uero et
intemperantia et crudelitas conuenire dicatur: haec uocatur *kata
diaphoran*. Alia quae per translationem dicitur, ut: Adolescentia
est flos aetatis. Illa quoque definitio esse diciturquae fit ex
priuatione contrarii, ut: Bonum est quod malum non est. Illa
quoque Victorinus definitionem ponit, quae tantum propriis nominibus aptari
potest, quae etiam *hypotyposis* appellatur, ut: Aenas est Veneris et
Anchisae filius. Praeter has etiam illa est quae fit per indigentiam
pleni, ut quadrans est cui dodrans deest ut sit as. Ponit etiam
Victorinus inter differentias definitionum illam quoque quae per quamdam laudem
fieri potest, ut: Lex est mens, et animus, et consilium, et sententia
ciuitatis. Quod maxime ratione caret. Non enim
laudis modus illi faciet differentiam. Illa enim consideranda sunt quae in
definitione ponuntur, non quo animo constituta sunt. Quod si recipienda fuit
laudandi uoluntas inter differentias definitionum, cur non uituperandi quoque
uoluntas aliam differentiam definitionis efficiat? Sed hoc apertissime
inconueniens et ueritati uidetur esse contrarium. Fiunt etiam
definitiones per proportionum, ut si quis dicat: Homo est minor
mundus. Sicut etiam mundus ratione regitur, ita quoque quoniam homo
multis partibus iunctus, habet tamen in omnibus rationem ducem, minor mundus
dici potest. Fiunt etiam
definitiones a relationibus, cum dicitur: Quid est pater?
respondetur: Cui est filius. Causa quoque solet efficere
definitionem, ut cum dicimus: Quid est dies? respondetur: Sol
super terram causam enim, id est solem, pro re ipsa cuius causa est
interposuimus, atqueita diem definitionem monstrauimus. Hae sunt
definitionum differentiae quas in eo libro quem de definitionibus Victorinus
edidit, annumerauit, quas M. Tullius praetermittit eo nomine, quod eas minime
necessarias existimauerit. Nos
uero ne quid perfectio deesset operi, etiam quae sunt a Cicerone praetermissa
subiecimus. SIC IGITUR VETERES PRAECIPIUNT: CUM SUMPSERIS EA QUAE SINT EI REI
QUAM DEFINIRE VELIS CUM ALIIS COMMUNIA, USQUE EO PERSEQUI, DUM PROPRIUM
EFFICIATUR, QUOD NULLAM IN ALIAM REM TRANSFERRI POSSIT. UT HAEC: HEREDITAS EST
PECUNIA. COMMUNE ADHUC; MULTA ENIM GENERA PECUNIAE. ADDE QUOD SEQUITUR: QUAE
MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM PERVENIT. NONDUM EST DEFINITIO; MULTIS ENIM MODIS
SINE HEREDITATE TENERI PECUNIAE MORTUORUM POSSUNT. UNUM ADDE VERBUM: IURE; IAM
A COMMUNITATE RES DISIUNCTA VIDEBITUR, UT SIT EXPLICATA DEFINITIO SIC:
HEREDITAS EST PECUNIA QUAE MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM PERUENIT IURE. NONDUM EST SATIS; ADDE: NEC EA
AUT LEGATA TESTAMENTO AUT POSSESSIONE RETENTA; CONFECTUM EST. ITEMQUE [UT
ILLUD]: GENTILES SUNT INTER SE QUI EODEM NOMINE SUNT. NON EST SATIS: QUI AB
INGENUIS ORIUNDI SUNT, NE ID QUIDEM SATIS EST, QUORUM MAIORUM NEMO SERVITUTEM
SERVIVIT. ABEST ETIAM NUNC: QUI CAPITE NON SUNT DEMINUTI. HOC FORTASSE SATIS
EST. NIHIL [1100D] ENIM VIDEO SCAEVOLAM PONTIFICEM AD HANC DEFINITIONEM
ADDIDISSE. ATQUE HAEC RATIO VALET IN UTROQUE GENERE DEFINITIONUM, SIVE ID QUOD
EST, SIVE ID QUOD INTELLEGITUR DEFINIENDUM EST. Definitionis ratione
proposita diuisaque per singulas partes tum materiae, tum etiam formae;
materiae quidem, cum definitionum esse dixit, uel earum rerum quae corporeae
essent, uel earum quae incorporeae; formae uero cum aut partitionibus aut
diuisionibus definitiones fieri docuit; praetermissisque caeteris quaecumque ad
propositum opus minime pertinerent, nunc quod utilissimum est, maximeque totam definitionem
intelligentiam significare potest, exsequitur. Id autem est: Qui sit in
omnibus, quaecumque quomodolibet fiunt, definitionis modus. Est autem una atque
omnibus communis definiendi ratio, ut ex communitatibus inter semet iunctis
atque compositis in unam proprietatem rei definitio colligatur. Omnia enim quae
communia atque uniuersalia sunt, si quid eis fuerit adiectum, determinatione
minuuntur, et ad particularitatem redeunt, atque eo ambitu quo concludebant
cuncta, cohibentur, ueluti cum generi adiicitur differentia, et fit species.
Nam cum genus per se proprio ambitu multas species contineat, ei si propriam
adiicias differentiam, minuitur, et in quamdam quodammodo particularitatem
redit, ueluti cum dicimus animal, hoc nomen multa concludit. At si ei rationale
adiiciae, faciasque animal rationale, minus erit a simplici. Minus namque est
animal rationale a simpliciter animali.Ita additio differentiae quod maius fuit
in particularitatem quamdam redegit atque cohibuit. Quoties igitur aliqua
res definienda est, sumitur id quod ei cum pluribus aliis commune est, huic
adiiciuntur differentiae, statimque nec esse est minuatur id quod pluribus
fuerat antecommune, et si hac differentiae additione in tantum modum
decreuerit, ut rei quae definitur fiat aequalis, aiias differentiaa colligere
atque aptare non nec esse erit sed id ipsum quod ita decreuit, ut aequale sit
ei quod definitur, definitionem esse nec esse est. At si adhuc amplius sit ab
ea re quae definitur, quaeramus nec esse est aliam differentiam, qua adiuncta
numerus quidem crescat, uis autem communitatum differentiarum additione
decrescat, atque id hactenus faciendum, quatenus, ut dictum est, ea quae ad
definitionem sumuntur ei quod definiendum est adaequentur. Ut igitur id
non ratione solum, uerum conuenienti quoque clarius fiat exemplo, sumatur res
notissima ad definitionem, id sit homo. Huius igitur ita quaerimus
definitionem: sumimus quod ei cum pluribus aliis commune est, id est animal.
Dicimus igitur hominem esse animal, nondum est definitio, primum quia, ut
dictum est, solo nomine definitio reddi non potest; dehinc quia animal maius
est homine. Ut igitur minuatur animal et homini coaequetur, addimus
differentiam, qua adiuncta, rerum quidem numerus crescit, uis autem rei atque
amplitudo minuitur. Addo igitur rationale, efficioque animal rationale. Minus
est igitur animal rationale quam proprie animal. Dico autem hominem esse animal
rationale. Sed id nondum coaequatur ad hominem, possunt enim esse animalia
rationabilia, sicut Platoni quoque de astris placet, quae homines non sunt.
Addo igitur rursus alium differentiam, si quoquo modo iterum definitio
contrahatur, ut fiat homini quod definitur aequale; adiungo igitur mortale, ac
dico hominem esse animal rationale mortale, id aequatur ad hominem. Nam et qui
homo est, animal rationale mortale est. Dico igitur hominis hanc esse
definitionem quae ex pluribus communibus iunctis unum tamen quiddam homini
proprium atque aequale conficit. Atque in caeteris definitionibus eadem ratio
est. Ut definitiones fiant collectis communitatibus, in unumque
copulatis, cum necesse sit illa copulatione quae communia sunt contrahi atque
in minorem cohiberi modum, eique quod definitur ex communitatibus iunctis
aliquid proprium atque aequale componitur. Hoc est igitur quod ait Cicero, hunc
esse definitionis modum, cum sumpseris ea quae sint ei rei quam definire uelis
cum aliis communia, usque eo persequi, ut proprium efficiatur, quod in nullam
aliam rem transferri possit, ut his uerbis et hac sententia breuiter
significare uideatur hanc esse definitionem quae, ex substantialibus
communitatibus iuncta atque in minorem modum redacta, fit ei rei quae definitur
aequalis. Exempla uero quae ponit huiusmodi suut, unum definiendae
haereditatis, alterum gentilitatis. Haereditatis quidem hoc modo: HAEREDITAS
EST PECUNIA. Commune hoc et multis aliis conueniens quae haereditates non sunt,
ut donationibus, ut furtis, uel quibuslibet aliis pecuniariis rebus quae minime
sunt haereditates. Huic igitur pecuniae addendum aliquid fuit, id est: QUAE
MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM PERVENIT. Haereditas enim pecunia est ad quempiam
alicuius morte perueniens. Sed ne id quidem plenum haereditatis explicat
intellectum. Commune namque est. Et pecuniae mortuorum pluribus teneri modis
possunt, uelut si bello quis uictus est ac spoliatus. Addendum igitur est
aliquid: IURE, ut sit, HAEREDITAS EST PECUNIA QUAE MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM
IURE PERVENIT. Haereditates enim iure capiuntur. Videatur forsitan hoc loco
definitionem posse consistere sed minime; quid enim? si legata pecunia est,
haereditas quidem dici non potest, capta tamen morte alicuius iure pecunia est.
Nam si testamenta iure fiunt, pecunia etiam iure legatur, adiiciendum est
aliquid, id scilicet quo ab haereditatibus legata separentur, ut dicamus,
haereditatem esse pecuniam morte alicuius ad quempiam peruenientem iure, quae
legata non sit. Num satis est definitioni? Minime. Quid enim si meum quidem
dominium sit fundi, uel alicuius pecuniariae rei, alterius uero ususfructus.
Nam morte eius cui ususfructus competit, ad me res illa reuertitur, quae in meo
dominio proprietatis possessione iure tenebatur? neque tamen haereditas esse
potest, adiiciendum igitur est, minime possessione esse relentam, id est, ut
proprietatis possessione id quod ex morte alicuius iure non legatam peruenit
non retineatur. Hoc autem modo possessione retineri
potest, si sit nostra proprietas, et eius qui decesserit ususfructus.
Coniuncta igitur omnia in unum facient haereditatis definitionem hoc
modo: Haereditas est pecunia quae morte alicuius ad quempiam
peruenit iure, non legata, neque possessione retenta. Haec definitio
est aequalis haereditati. Nam ut haereditas pecunia est morte alicuius ad
quempiam perueniens iure, neque legata, neque possessione retenta, ita
quaecumque pecunia alicuius morte ad aliquem iure peruenerit, neque legata sit,
neque retenta, hanc haereditatem esse nec esse est. Sed cum M. Tullius ad
eum usque locum definiendo uenisset, ut diceret haereditatem esse pecuniam quae
morte alicuius ad quempiam peruenisset, iure ait: iam a communitate res
disiuncta uidebitur, ut sit explicata definitio sic: Haereditas est pecunia
quae morte alicuius ad quempiam iure peruenit. Idque ita dictum est, quasi iam
plena facta sit definitio. Quid enim est aliud explicatam esse definitionem, et
a communitate disiunctam, nisi perfectam, et cui desit nihil? Sed rursus quasi
non sit explicata definitio, nec a communitate disiunctam, adiicit: NONDUM EST
SATIS: ADDE: NEC EA AUT LEGATA TESTAMENTO AUT POSSESSIONE RETENTA. Cuius
adiectionis haec ratio est, fecit enim definitionem aliis adiunctis, aliis
separatis. Itaque id quod definiebat, uel his quae adiunxit, uel his quae
separauit, a caeterorum omnium communitate segregauit. Haereditatem enim dixit
esse pecuniam, huic addidit, morte alicuius ad aliquem peruenientem.
Separauitque eam ab iis pecuniis, quae non morte alicuius ad aliquem sed
contractu uiuentium peruenirent, addidit IURE, ut ab his pecuniis separaret
quae per uim morte alterius ad quempiam peruenirent. His igitur duobus, MORTE
atque IURE, ea pecunia effecta est, quae a caeteris ita separetur, ut tamen per
legitimum acquireadi modum, non inter utrosque uiuos sed inter unum uiuum atque
alterum mortuum fieret. Haec igitur una separatio ac caeteris facta est, atque
ideo ait explicatam esse definitionem et a communitate disiunctam. Sed
quoniam in ea ipsa pecunia quae morte et iure ad aliquem peruenit inerant
quaedam quae haeredites non essent, harum separatione plena effecta est
haereditatis definitio. Nam cum diceret haereditatem pecuniam esse, itemque
quae morte alicuius ad aliquem peruenisset, itemque et quae iure, haec omnia
efficientia substantiam haereditatis apposita sunt. Sed quoniam erant in hac
collectione quaedam ad quae huius collectionis intellectus transferri posset,
nec tamen essent haereditates, ueluti legatum aut possessionis retentio, his
substractis reliqua fuit haereditas, de qua intelligi possit pecunia alicuius
morte ad quempiam iure perueniens. Non igitur legatum, aut possessionis
retentio substantiam haereditatis efficiunt, quippe quae impedirent ad eius
substantiam demonstrandam, nisi remouerentur. At uero nec negatio quidem
cuiusquam substantiam perficit sed tantum quid non sit ostendit. Quod si
legatum et possessionis retentio haereditatis substantiam non modo non
complent, uerum etiam impediunt atque corrumpunt, nisi fuerint disiuncta atque
seposita; cumque harum negatio nihil ex haereditatis substantia monstret sed
tantum quid non sit ostendat; relinquitur pars superior, id est pecunia morte
alicuius ad quempiam iure perueniens, quae substantiam haereditaiis ostendat,
ea quae sit explicata definitio a caeterisque disiuncta. Sed quoniam rursus, ut
dictum est, quaedam sunt ad quae deriuari huius definitionis intelligentia
possit, idcirco ad discretionem integram designandam reliqua pars additur.
Itaque quoniam ista demonstrant haereditatem, efficiuntque substantiam iure
dictum est, IAM A COMMUNITATE RES DISIUNCTA VIDETUR, UT SIT EXPLICATA
DEFINITIO: HAEREDITAS EST PECUNIA QUAE MORTE ALICUIUS AD QUEMPIAM PERVENIT
IURE. Sed quoniam rursus hic intellectus ad plura intra se posita poterat
conuenire, non immerito additum est: NON EST SATIS et caetera, quae legatum et
possessionis retentionem ab haereditatis definitione seiungunt: ac de priore
quidem haereditatis exemplo haec dicta sint. Ad huius uero similitudinem
etiam secundum tractat exemplum, quod de definitione gentilitatis est positum.
Gentiles enim sunt qui eodem nomine inter se sunt, ut Scipiones, Bruti et
caeteri. Quid si serui sunt? num ulla gentilitas
serorum esse potest? Minime. Adiiciendum igitur: Qui ab ingenuis oriundi sunt.
Quid si libertinorum nepotes ciuium, Romanorum eodem nomine nuncupentur? num
gentilitas ulla est? Ne id quidem, quoniam ab antiquitate ingenuorum gentilitas
ducitur; addatur igitur: Quorum maiorum nemo seruitutem seruiuit. Quid si per
adoptionem in alterius familiam transeat? tunc etiamsi eius gentis ad quam
migrauit nomine nuncupetur, licet ab ingenuis et ab iis ortus parentibus sit
qui nunquam seruitutem seruierint, tamen quoniam in familia gentis suae non
manet, ne in gentilitate quidem manere potest; addendum igitur est: Neque capite
sunt diminuti. Hoc fortasse, inquit, satis est secundum Scaeuola, pontificis
definitionem, nihil enim ulterius adiecit, ut sit definitio gentilium haec:
Gentiles sunt, qui inter se eadem sunt nomine, ab ingenuis oriundi, quorum
maiorum nemo seruitutem seruiuit, et ubi gentilitatem nulla capitis diminutio
destruxit. Haec quoque definitio facta est ex pluribus communitatibus in unum
confluentibus atque unam proprietatem eius rei quae definiebatur, id est
gentilitatis, facientibus. Hic igitur definitionis modus in utroque
genere rerum ualet, siue quae sunt, siue quae non sunt, id est siue
corporalium, siue incorporalium; nam, ut superius ostensum est, id esse Cicero
dicit quod corporale sit, id non esse quod est incorporale. Ac postremo omnium
definitionum modus hic est, ut ex pluribus communitatibus aliqua proprietas
fiat. Sed distant a se definitiones, quod hae que proprie definitiones uocantur
ex his communitalibus coniunguntur quae substantiales sunt. Hae uero quae non
uerae sed abutendo definitions dicuntur, ex accidentibus communitatibus
congregantur. PARTITIONUM [AUTEM] ET DIVISIONUM GENUS QUALE ESSET
OSTENDIMUS, SED QUID INTER SE DIFFERANT PLANIUS DICENDUM EST. IN PARTITIONE
QUASI MEMBRA SUNT, UT CORPORIS CAPUT UMERI MANUS LATERA CRURA PEDES ET
CAETERA. IN DIVISIONE FORMAE, QUAS GRAECI *EIDE* VOCANT, NOSTRI, SI QUI
HAEC FORTE TRACTANT, SPECIES APPELLANT, NON PESSIME ID QUIDEM SED INUTILITER AD
MUTANDOS CASUS IN DICENDO. NOLIM ENIM, NE SI LATINE QUIDEM DICI POSSIT, SPECIERUM ET
SPECIEBUS DICERE; ET SAEPE HIS CASIBUS UTENDUM EST; AT FORMIS ET FORMARUM
VELIM. CUM AUTEM UTROQUE VERBO IDEM SIGNIFICETUR, COMMODITATEM IN DICENDO NON
ARBITROR NEGLEGENDAM. GENUS ET FORMAM DEFINIUNT HOC MODO: GENUS EST NOTIO
AD PLURIS DIFFERENTIAS PERTINENS; FORMA EST NOTIO CUIUS DIFFERENTIA AD CAPUT
GENERIS ET QUASI FONTEM REFERRI POTEST. NOTIONEM APPELLO QUOD GRAECI TUM
*ENNOION* TUM *PROLEPSIN*. EA EST INSITA ET ANIMO PRAECEPTA CUIUSQUE COGNITIO
ENODATIONIS INDIGENS. FORMAE SUNT IGITU] EAE IN QUAS GENUS SINE ULLIUS
PRAETERMISSIONE DIUIDITUR; UT SI QUIS IUS IN LEGEM MOREM AEQUITATEM DIVIDAT.
FORMAS QUI PUTAT IDEM ESSE QUOD PARTIS, CONFUNDIT ARTEM ET SIMILITUDINE QUADAM
CONTURBATUS NON SATIS ACUTE QUAE SUNT SECERNENDA DISTINGUIT. SAEPE ETIAM DEFINIUNT ET ORATORES ET POETAE PER
TRANSLATIONEM VERBI EX SIMILITUDINE CUM ALIQUA SUAUITATE. SED EGO A VESTRIS
EXEMPLIS NISI NECESSARIO NON REMILANI. SOLEBAT IGITUR AQUILIUS COLLEGA ET
FAMILIARIS MEUS, CUM DE LITORIBUS AGERETUR, QUAE OMNIA PUBLICA ESSE VULTIS,
QUAERENTIBUS EIS QUOS AD ID PERTINEBAT, QUID ESSET LITUS, ITA DEFINIRE, QUA
FLUCTUS ELUDERET; HOC EST, QUASI QUI ADULESCENTIAM FLOREM AETATIS, SENECTUTEM
OCCASUM VITAE VELDT DEFINIRE; TRANSLATIONE ENIM UTENS DISCEDEBAT A UERBIS PROPRIIS
RERUM AC SUIS. QUOD AD DEFINITIONES ATTINET, HACTENUS; RELIQUA
VIDEAMUS. Quoniam definitionum formas in partitiouem diuisionemque,
distribuit nequaquam rerum auditor similitudine turbaretur, diuisionis ao
partitionis differentias prodit, ac primum aliud partes, aliud species esse
demonstrat. Species enim saepe partes, partes uero nunquam species appellantur.
Differant uero haec a se, quoniam partes totius membra coniungunt, species uero
genus diuidit atque dispertit. Nam, ut superius quoque dictum est, partes eius quod
copulant non suscipiunt nomen totius. Neque enim fundamenta uel tectum domus
esse dici possunt, nam nisi omnia quae quid efficiunt iuncta sint, totius
uocabulum singula non habebunt; at uero species etiam singulae generis
suscipiunt nomen, ut homo animalis. Quo fit, ut in his illa quoque differentia
possit agnosci, quod partes quidem, totius partes, species uero non totius,
scilicet uniuersalis rei, id est generis, species esse dicuntur. Differt uero
totum a genere, quod genus quidem uniuersale est totum uero minime, quod
probatur hoc modo. Si enim id quod totum dicitur, ut domus, uniuersale esset,
partes quoque eius totius susciperent nomen; at non suscipiunt, ut saepe
monstratum est; quod igitur totum est, uniuersale non est. Genus uero
uniuersale esse manifestum est, quoniam eius nomen deductae ab eo formae
suscipiunt. Item alia differentia. Genus semper speciebus suis prius est,
totum uero suis partibus posterius inuenitur. Nisi enim partes fuerint, totum
non potest coniungi. Quo fit ut si genus pereat, species quoque perimantur; si
species intereat, maneat genus quod in partibus totoque contrarium est. Nam si
pars quaelibet una pereat, totum nec esse est interire; si uero totum, quod
partes iunxerant, dissipetur, partes maneant distributae: ueluti si domus tecta
et parietes, et fundamenta a semetipsis extrinsecus posita intelligantur, domus
quidem non erit quia coniunctio destructa est, partes tamen manebunt.
Propriis igitur nominibus M. Tullius partes quidem ueluti totius membra
appellat, species uero formas. Idcirco, quoniam non satis ei apta uidetur
inflexio casum ab eo nomine quod est species. Et licet plures, inquit,
usurpauerint hoc nomen, tamen quoniam dura est huius nominis per casus
inflexio, cum dicitur speciei, specierum, speciebus, idcirco commoditatem in
dicendo, ut ipse ait, non arbitratus est negligendum, ut formas uocaret in
cuius nominis casibus nulla sentitur asperitas. Et quoniam forma praeter
genus esse non potest (nihil enim praeter suum potest esse principium),
utrorumque apposuit definitiones, dicens genus esse notioncm ad plures
differentias pertinentem. Notio uero intellectus est quidam et simplex mentis
conceptio, quae ad res plures pertineat a se inuicem differentes. Id uero genus
esse manifestum est, quod apertissimo liquet exemplo. Animalis quippe
intellectus ad plures differentias pertinet, ad rationale scilicet atque
irrationale, ad mortale etiam atque immortale, ad ambulabile, reptibile,
uolatile, natabile, et est eorum omnium quae sub his differentiis sita sunt,
genus. Idem uero significat haec definitio quod etiam uetus, haec est
huiusmodi: Genus est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid est
praedicatur, uelut animal, genus ad plures res specie differentes, id est ad
hominem atque equum, in eo quod quid est praedicatur. Nam interrogantibus quid
est homo uel equus, animal dicitur. Item formae definitionem talem dedit.
Forma est notio cuius differentia ad caput generis, quasi fontem, referri
potest, et recte. Nam si formae a genere deducuntur, species necesse est
referantur ad genus. Si igitur principium quoddam et fons formae genus est, nec
esse est ut intellectus formae ad primordium suum, id est notionem generis,
reuertatur. Intellectus enim hominis refertur ad animal, itemque equi et caeterorum.
Notionem uero appellat quod Graeci *ennoian* dicunt, huius haec est definitio:
Notio est insita et ante percepta cuiusque formae cognitio enodationis
indigens. Haec uero definitio hinc tracta est quod Plato ideas quasdam esse
ponebat, id est species incorporeas substantiasque constantes, et per se ab
aliis naturae ratione separatas, ut hoc ipsum homo quibus participantes
caeterae res homines uel animalia fierent. At uero Aristoteles nullas putat
extra esse substantias sed intellectam similitudinen. plurimorum inter se
differentium substantialem genus putat esse, uel speciem. Nam cum homo atque
equus differant rationabilitate atque irrationabilitate, horum intellecta
similitudo efficit genus. Nam similitudo equi et hominis substantialis in ea
est, quod uterque substant; a est, uterque animatus, uterque sensibilis, quae
iuncta efficiunt animal, est animal namque substantia animata sensibilis.
Igitur hominis atque equi similitudo est animal, quod est genus. Rursus cum
Plato atque Cicero numero accidentibusque distarent, horum similitudo, quae est
humanitas intellecta atque animo formata, species est. Ergo communitas quaedam
et plurimorum inter se differentium similitudo notio est, cuius notionis aliud
genus est, aliud forma. Sed quoniam similium intelligentia est omnis
notio, in rebus uero similibus necessaria est differentiarum discretio, idcirco
indiget adhuc notio quadam enodatione ac diuisione, uelut ipse intellectus
animalis sibi ipse non sufficit. Nam mox animus ad aliquod animal, id est uel
hominem uel equum, deducitur inquirendum, et hominis notio uel ad Tullium, uel
ad Platonem, uel ad quemlibet singularium personarum refertur. Quae cum ita
sint, quoties genus diuiditur in formas, nullam praetermitti oportebit. Est
enim uitium uel maximum, si qua diuidentem forma praeterrat, ueluti si quis ius
diuidere uelit, in legem, morem atque aequitatem nec esse est partiatur. Nam et
lex, et mos, et aequitas, et singula, et in commune, iuris uocabulo subiecta
sunt. Culpat uero illorum inscitiam qui idem species uel formas putant esse
quod partes, conturbarique eos inscitia dicit, quod res a se plurimum
differentes imperite atque improuide distinguere ac segregare non curant.
Sed quoniam de definitione loquebatur, addit aliam speciem definitionis, quam
nos superius enumerauimus, quae per translationem non proprietatis ueritatisque
sed splendoris atque ornatus ratione perficitur, quod poetarum atque oratorum
esse autumat, quibus luculenta oratio curae est. Huius definitionis exemplum a
iure ciuili Tullius petit, atque se non aliter ab exemplis notioribus Trebatio
recessurum quam si necessitae cogat. Per translationem uero definitio est,
ueluti cum Aquilius, littus definire uolens, dicebat littus esse quo fluctus
eluderet. Hoc eludere ab iis translatum est qui agitatione aliqua, causa lusus,
mouentur. Itemque adolescentia est flos aetatis, id ab arboribus ductum est,
quarum fructus flores praecedunt. Et senectus, uitae occasus, id a die ductum
est, qui desinit esse cum sol occiderit: quae translationes a proprietate
discedunt, et quadum similitudine subiecta signant. Est enim translatio quoties
habentis rei nomen, propter alterius rei similitudinem, a re simili nomen
imponitur, ut motus habet proprium nomen, item lusus suo uocabulo nuncupatur.
Sed qui dicit, qua fluctus eluderet, a similitudine agitationis ad fluctuum
motum uocabulum transfert. Ac de definitionibus quidem disputationem
terminans, ad partitiones transitum facit. Sed nunc tertio uolumini satis est
reliqua in posterum differamus. Explicare non possum, mi Patrici, quantas
saepe in difficillimi operis cursu uires afferat amicitiae contemplatio, cum et
iis studiosius componamus, quos reposito penitus amore diligimus, et placare
cupientibus multa sese rerum copia subministret. Huc accedit quod ut quaeque in
mentem uenerint iniudicata atque etiam incastigata promuntur, quandoquidem apud
cari pectoris secretum nihil est periculi proferre quod sentias. Est igitur
mihi, cum tuam beneuolentiam specto, pronum omne atque, ut ita dicam,
uoluptarium, quod in tuae praescriptum iucunditatis impenditur. Sed cum memet
ipse perpendo, uereor ne imparato muneri par esse non possim, et deficientis
culpa in adhortantis cedat iniuriam. Quo fit ut tibi etiam atque etiam
prouidendum sit, ne, tuis ipse moribus emendatus, nostri alicuius erroris
sarcinam feras. Nosti oblatrantis morsus inuidiae, nosti
quam facillime in difficillimis causis liuor iudicium ferat. Quaeso igitur
extremam nostro operi manum communis negotii studiosus imponas, abundantia
reseces, hiantia suppleas, errata reprehendas, sis postremo nostri laboris
tuaeque adhortationis assertor, cum praesertim me securum peractum reddat
officium, te amici pudor dignus possit conuenire, si displicet. Sed haec alias,
nunc operis suscepti tramitem persequamur. Quoniam locorum in ipsis de
quibus quaeritur terminis inhaerentium, alii sunt a toto, alii a partibus, alii
a nota, alii ex affectis, de eo quidem loco qui a toto est, et in definitione
est constitutus, sufficienter disseruit superiore tractatu. Nunc uero de
partium enumeratione dicere instituit, rectam ordinis uiam scilicet insistens,
ut non solum exemplo qualis esset partium enumeratio perdoceret, uerum ratione
quoque ostenderet quomodo partium enumeratione in argumentationibus esset
utendum. PARTITIONE TUM SIC UTENDUM EST, NULLAM UT PARTEM RELINQUAS; UT,
SI PARTIRI VELIS TUTELAS, INSCIENTER FACIAS, SI ULLAM PRAETERMITTAS. AT SI
STIPULATIONUM AUT IUDICIORUM FORMULAS PARTIARE, NON EST VITIOSUM IN RE INFINITA
PRAETERMITTERE ALIQUID. QUOD IDEM IN DIUISIONE VITIOSUM EST. FORMARUM ENIM
CERTUS EST NUMERUS QUAE CUIQUE GENERI SUBICIANTUR; PARTIUM DISTRIBUTIO SAEPE
EST INFINITIOR, TAMQUAM RIUORUM A FONTE DIDUCTIO. [8.34] ITAQUE IN
ORATORIIS ARTIBUS QUAESTIONIS GENERE PROPOSITO, [1108D] QUOT EIUS FORMAE SINT,
SUBIUNGITUR ABSOLUTE. AT CUM DE ORNAMENTIS UERBORUM SENTENTIARUMUE PRAECIPITUR,
QUAE VOCANT *SCHEMATA*, NON FIT IDEM. RES EST ENIM INFINITIOR; UT EX HOC QUOQUE INTELLEGATUR
QUID VELIMUS INTER PARTITIONEM ET DIUISIONEM INTERESSE. QUAMQUAM ENIM UOCABULA
PROPE IDEM VALERE VIDEBANTUR, TAMEN QUIA RES DIFFEREBANT, NOMINA RERUM DISTARE
VOLUERUNT. Sensus huiusmodi est. Rerum quae partibus coniunguntur, aliae
quidem paucas sed facile intelligibiles comprehensibilesque partes habent,
aliae uero plures intellectuque difficiles. In his igitur partibus quae sunt
paucae ac facile sub intelligentiam cadunt, uel maximum uitium est, si
partiendo aliquid relinquatur. In his uero quarum, ut ipse ait, infinitior
numerus est et confusior perspectio, minus uitio sum est, si qua diuidentem
pars in enumeratione praetereat. Fit autem hoc non solum per eas res quae
aliquibus partibus constant, uerum etiam saepe per partes ipsas quas in
distributione partimur, ut si hominis corpus uelimus intellectu ac ratione per
propria membra disiungere, faciemus ita, caput, humeros, manus, thoracem,
uentrem, suras atque pedes. Et quoniam maiores partes sumpsimus ad diuidendum,
idcirco nihil pretermissum esse uidetur; at si minutissimas particulas
persequamur, tum oculi quoque, et labia, et nares, atque aures, earumque partes
persequendae sunt, idque in toto corpore faciendum est, eodemque modo
difficilior erit partitio, cum sit partium numerus infinitior. Saepe etiam, ut
dictum est, res ipsae his partibus iunctae sunt, quarum non sit facilis
inspectio, ut si quis stipulationem et iudiciorum formulas partiatur, uel etiam
si figuras loquendi, quae *schemata* Graeci uocant, diuidi nec esse sit. Hic
igitur si quid praetermissum sit, non erit uitium partientis, quia partium
natura multiplex sa pius obtendit errorem. At si quis genus diuidat,
perniciosum est aliquam praeterire formam, quoniam formarum finita quantitas
est. Nam quia semper in contrarium diuiduntur, aut duae sunt semper species
generis, aut tres, et tunc tres, cum ea tertia, quae sumitur, ex contrariorum
permistione perficitur, utsi colorem diuidamus, dicendum est ita. Coloris aliud
est album, aliud nigrum, aliud medium. Idque medium ex albi coloris ac nigri
commistione coniunctum est, quamuis in quamlibet aliam coloris speciem
transferatur, seu purpurei, seu rubri, seu uiridis. Itaque si tale est quod
diuidis, talesque sunt partes quas ad diuisionem sumis, quas non difficulter
intelligentia comprehendas, uitium erit, si quid omiseris, uelut si tutelas
partiaris. Tutela quippe quatuor fere modis est, aut enim per consanguinitatis
gradum est, aut patronatus iure defertur, aut testamento patris tutor eligitur,
aut urbani praetoris iurisdictione formatur, et sunt forsitan plures sed nunc
istae sufficiunt. Hic igitur et paucae partes, et facile comprehensibiles. At si
stipulationum formulas et iudiciorum comprehendere uelis, quoniam multae in his
partes sunt, non erit uitiosum si quid omiseris. In promptu uero est
exemplum partium, quod de tutelis est dictum, magis enim ut genus in formas,
quam ut totum in partes, tutela diuisa est. Nam siue per consanguinitatem
sittutor, siue patronatus iure, siue caeteris modis, integrum tutelae ius
habet, quod in singulis partibus non solet euenire, ut totius integrum capiant
nomen. Sed ut conueniens uideatur exemplum, requirendae sunt tales tutelarum
partes quae iunctae tutelas efficere possint, non quae singulae tutelae nomine
designentur, quod nescio an quisquam iurisperitiae professor tales tutelae
partes ediderit. Merobaudes uero rhetor ita intelligendum putauit, ut id quod ait,
PARTITIONE SIC UTENDUM EST, ut nullam partem praetermittas, de diuisione
dixerit, id est de una parte propositae partitionis. Nam et diuisio et per
membra distributio, partitio nuncupatur; in diuisione enim uitiosum est aliquid
praetermittere, in partitione membrorum minime. Ita exemplum de tutelis, ei
partitioni accommodatum dedit, quae est diuisionis. At si diuisionem
facias, id est formarum a genere partitionem, summum est uitium aliquid
praetermittere, quoniam cum sit finitus formarum numerus, si quid omissum sit,
inscitia praeteritur: ut si oratorias quaestiones in formas diuidere uelimus,
dicemus omnem rhetoricam quaestionem, aut de facto esse, aut de qualitate
facti, aut de nomine. At si locutionum figuras sententiarumque distribuam, non
erit, ut dictum est, uitium, transire aliquid, quandoquidem sententiarum inter
se atque locutionum figuree et multiplices, et uaria ratione diuersa. Hic quoque
figurarum partes non ita uidentur accipi posse, quemadmodum totius sed ut
species generis; unaquaeque enim figurarum quae infinitae sunt, uelut figura,
generalis species est, quod possumus intelligere ex his uerbis rhetorum, ubi de
elocutione tractatur. Nullae namque sunt figurarum partes quae figuras iungant,
ita ut singulae figurae nomen uniuersalis figurae non possint admittere. Sed obiici nobis potest: Et quomodo infinite sunt
figurae, si species sunt? Sed respondebo leuiter: Elocutione mutata,
figuram quoque mutari, atque idcirco in potestate esse dicentis figuras facere,
quas is qui tractat difficile, antequam fiant, potest agnoscere; hae uero non
substantialibus quibusdam differentiis constituuntur sed potius accidentibus
explicantur. Unde fit ut tum communis nominis in significationes partitio fieri
uideatur, cum figura diuiditur, potius quam generis in species; omnia uero
significata cuiusque nominis diuisione includere, difficile est, quia noua
plerumque finguntur sed ne id quidem rerum ratio permittit. Nam unaquaeque
figura generalis figurae nomine et definitione comprehenditur. Quocumque enim
modo figura definitur, eadem erit definitio etiam uniuscuiusque figurae. Quae
res unamquamque figuram uniuersalis figure speciem esse declarat. Uniuoca enim
sunt species et genus. Sed est illud uerius, partitionem figurarum ad
elocutionem ipsam Tullium retulisse, cuius pars quaedam est figura, non
species. Variis enim multiplicibusque figuris elocutio luculenta contexitur. Si
quis igitur elocutionem partiri uelit in figuras, non genus in species sed
totum secabit in partes. Quae cum ita sint, ex hoc quoque apparet quid intersit
inter diuisionem partitionemque, cum partitio interdum talis sit, ut si quid in
ea praetermissum sit, nihil afferat uitii. Diuisio uero formarum talis est, ut
in ea non queat aliquid sine culpa praeteriri. Quod factum est, ut quia res
differebant, diuersa etiam uocabula rebus inter se distantibus
uiderentur. MULTA ETIAM EX NOTATIONE SUMUNTUR. EA EST AUTEM CUM EX VI
NOMINIS ARGUMENTUM ELICITUR; QUAM GRAECI *ETYMOLOGIAN* APPELLANT, ID EST VERBUM
EX VERBO VERILOQUIUM; NOS AUTEM NOVITATEM VERBI NON SATIS APTI FUGIENTES GENUS
HOC NOTATIONEM APPELLAMUS, QUIA SUNT VERBA RERUM NOTAE. ITAQUE HOC QUIDEM
ARISTOTELES *OUMBOLON* APPELLAT, QUOD LATINE EST NOTA. SED CUM INTELLEGITUR
QUID SIGNIFICETUR, MINUS LABORANDUM EST DE NOMINE. [8.36] MULTA IGITUR IN
DISPUTANDO: NOTATIONE ELICIUNTUR EX VERBO, UT CUM QUAERITUR POSTLIMINIUM QUID
SIT -- NON DICO QUAE SINT POSTLIMINI; NAM ID CADERET IN DIVISIONEM, QUAE TALIS
EST: POSTLIMINIO REDEUNT HAEC: HOMO NAVIS MULUS CLITELLARIUS EQUUS EQUA QUAE
FRENOS RECIPERE SOLET -- SED CUM IPSIUS POSTLIMINI QUAERITUR ET VERBUM IPSUM
NOTATUR; IN QUO SERVIUS NOSTER, UT OPINOR, NIHIL PUTAT ESSE NOTANDUM NISI POST,
ET LIMINIUM ILLUD PRODUCTIONEM ESSE VERBI VULT, UT IN FINITIMO LEGITIMO
AEDITIMO NON PLUS INESSE TIMUM QUAM IN MEDITULLIO TULLIUM. SCAEVOLA AUTEM
P. F. IUNCTUM PUTAT ESSE [1111B] VERBUM, UT SIT IN EO ET POST ET LIMEN; UT,
QUAE A NOBIS ALIENATE, CUM AD HOSTEM PERVENERINT, EX SUO TAMQUAM LIMINE
EXIERINT, HINC EA CUM REDIERINT POST AD IDEM LIMEN, POSTLIMINIO REDISSE
VIDEANTUR. QUO GENERE ETIAM MANCINI CAUSA DEFENDI
POTEST, POSTLIMINIO REDISSE; DEDITUM NON ESSE, QUONIAM NON SIT RECEPTUS; NAM
NEQUE DEDITIONEM NEQUE DONATIONEM SINE ACCEPTIONE INTELLEGI POSSE. Post
enumerationem partium recto ordinede notatione perpendit. Notatio igitur est
quoties ex nota aliqua rei, quae dubia est, capitur argumentum. Nota uero est
quae rem quamque designat. Quo fit ut omne nomen nota sit, idcirco quod notam
facit rem de qua praedicatur, id Aristoteles *symbolon* nominauit. Ex notatione autem sumitur
argumentum quoties aliquid ex notatione, id est nominis interpretatione, colligitur.
Interpretatio uero nominis *etymologia* Graece. Latine ueriloquium nuncupatur;
*etymon* enim uerum significat, *logos* orationem. Sed quia id ueriloquium
minus in uso Latini sermonis habebatur, interpretatione nominis notationem
Tullius appellat. Ea est huiusmodi, ut si quaeras quid est postliminium.
In qua quaestione non illud uidetur inquiri quae res postliminio reuertantur,
hoc enim in diuisionem caderet, id est earum omnium rerum enumerationem quae
postliminio redeunt postularet. Velut si ita dicamus: Post liminio redeunt
homo, nauis, mulus clitellarius, equus, equa quae frenos recipere solet, id est
domita, nunc enumeratae sunt res quae postliminio reuertantur. At cum
quod sit ipsum postliminii ius quaeritur, potest ex ipsius nominis interpretatione
cognosci. Postliminio enim redit quisquis captus ab hostibus ad patriam
remeauerit; namque dum captiuitatem hostium putitur, ius ciuis amittit; ornnia
uero iura recipit, si postliminio reuertatur. Ergo ex notatione nominis ita ius
postliminii clarescere potest, ut quia semper post id significatur quod retro
relinquitur, postliminii uocabulo quaedam reuersio significatur, ut Seruius
probat, qui ex aduerbio post uim nominis interpretatur, reliquem uocabuli
partem protractionem esse confirmans; nam in eo quod est postliminium, ex eo
quod post dictum est interpretationem nominis sumit, liminium uero superuacuo
putat esse productum. Ad horum nominum formam, meditullium; prima enim pars
medium significat, Tullium uero nihil. Et legitimum et aeditimum similiter. In
utrisque enim, lex ibi, aedes ibi, aliquid, timum uero nihil omnino designat.
Id uero nomen quod est postliminium, Scaeuola P. filius ex aduerbio post et
limine putat esse compositum, nam quia ad idem limen quod prius reliquit
reuertitur is qui postliminio redit, idcirco ex utrisque significationibus
arbitratur nomen esse compositum. Quaecumque enim a nobis abalienata ad hostem
perueniunt, cum a nostro limine exierint, si post ad id em limen reuertantur,
postliminio redeunt. Quomodo etiam Mancini causa defendi potest, quem cum
populus Romanus ob foedus male dictum dedisset, hostes eum suscipere
noluere? qui cum reuersus esset, postliminio rediisse uidebatur. Idcirco
quia si cum hostes recepissent deditum a ciuibus, etiamsi quo modo ab hostibus
effugisset, non uideretur postliminio regressus qui iudicio ciuium omni
libertatis iure fuisset exutus; sed quoniam neo deditio, neo datio, neo
donatio, praeter acceptionem uidetur posse consistere, idcirco qui non sit
susceptus, ne deditus quidem intelligi possit. Recte ergo Mancinus qui non
deditus in hostium, si ea uti uellent, peruenerat potestatem, is cum in patriam
remeauit, iure postliminio rediisse defensus est. SEQUITUR IS LOCUS, QUI
CONSTAT EX EIS REBUS QUAE QUODAM MODO AFFECTAE SUNT AD ID DE QUO AMBIGITUR;
QUEM MODO DIXI IN PLURES PARTES DISTRIBUTUM. CUIUS EST PRIMUS [1112C] LOCUS EX
CONIUGATIONE, QUAM [GRAECI] *SYZYGIAN* UOCANT, FINITIMUS NOTATIONI, DE QUA MODO
DICTUM EST; UT, SI AQUAM PLUVIAM EAM MODO INTELLEGEREMUS QUAM IMBRI COLLECTAM
VIDEREMUS, VENIRET MUCIUS, QUI, QUIA CONIUGATA VERBA ESSENT PLUVIA ET PLUENDO,
DICERET OMNEM AQUAM OPORTERE ARCERI QUAE PLUENDO CREVISSET. Cum locum qui
ipsis de quibus quaeritur inhaereret in quatuor differentius supra distribuit,
a toto, ab enumeratione partium, a nota, ab affectis, quoniam diligenter de
superioribus tribus paulo ante tractauit, nunc quartum locum, id est affecta,
persequitur. Et quoniam locus ab affectis in plurimas differentias soluebatur,
quarum prima a coniugatis proposita est, primum loquitur de coniugatis.
Quae multum a notatione non differunt. Nam qui notatio ex ui nominis trahitur,
itemque coniugatio similitudine uocabuli continetur, aliquod inter se ueluti
confinium tenent. Sed hoc interest, quia notatio
expositione nominis, coniugatio similitudine uocabuli ac deriuatione
perficitur. Et quoniam facilis
et intellectu et tractatu locus est, tantum ponere sufficit exemplum, quod est
huiusmodi: Aqua pluuia est quae pluendo colligitur et crescit. Pluendo uero
atque pluuia coniugata sunt. In uno enim eodemque uocabulo diuersus nominum
terminus differentiam facit. Item: ius est aquam pluuiam arceri, id est, ut si
in alicuius agro pluuia aqua colligatur, et in alterius agrum defluat, eaque
uicini frugibus nocitura concrescat, arceat eam suis finibus ille qulid sua
putat inter esse ne defluat. Si fluuius igitur pluuia creuerit, quaeritur an
debeat arceri, respondet, inquit, Mutius, quoniam aqua pluuia a pluendodicta
sit, fluuium quoque, qui pluendo creuerit, aquam esse pluuiam, atque arceri
deberi. CUM AUTEM A GENERE DUCETUR ARGUMENTUM,
NON ERIT NECESSE ID USQUE A CAPITE ARCESSERE. SAEPE ETIAM CITRA LICET, DUM MODO
SUPRA SIT QUOD SUMITUR, QUAM ID AD QUOD SUMITUR; UT AQUA PLUVIA ULTIMO GENERE
EA EST QUAE DE CAELO VENIENS CRESCIT IMBRI, SED PROPIORE, IN QUO QUASI IUS
ARCENDI CONTINETUR, GENUS EST AQUA PLUVIA NOCENS: EIUS GENERIS FORMAE LOCI
VITIO ET MANU NOCENS, QUARUM ALTERA IUBETUR AB ARBITRO COERCERI ALTERA NON
IUBETUR. Talis generum specierumque intelligitur esse natura, ut cum
colliguntur uel etiam diuiduntur, ab indiuiduis per species et genera usque ad
maxima generapossitascendi, itemque a maximis generibus per infra posita genera
usque ad indiuidua ualeat esse descensus. Id uero uno clarum fiet exemplo.
Cicero quippe indiuiduum est, huius species homo, huius genus animal, huius
superius genus est corpus animatum, et si longius ascendas, corpus alterius
genus inuenies, si prolixius egrediare, substantia ultimi loco generis
occurrit. Cum igitur multa sint genera, si cuiuslibet speciei genus assignandum
sit, non nec esse erit, inquit, maxima et principalia genera semper exquirere,
uerum eorum quoque aliquid quae in medio locata sunt oportebit adhibere, illa
tamen ratione seruata, ut semper genus superius sit eo ad quod praedicatur ut
genus. Extrema quippe inscitia est, si dum genus semper natura speciebus
propriis superponatur, loco generis id quod est inferius collocetur. Quocirca
uitiosum est, si quis corporis genus dicat esse corpus animatum. Quo fit ut si
ad speciem aptandum est genus, eorum quae superiora sunt aliquid aptemus, et
non erit nec esse ultimum semper genus adhibere, ut si homini genus proprium
praeponere uolimus, non necesse est ut substantiam praeponamus sed uel corpus,
uel corpus animatum, uel quod maxime fieri oportet animal. Illa enim semper
genera sumenda sunt, quaecumque proxima formis adhaerent, eaque in definitione
maxime requiruntur. Sed in argumentationibus nihil differt utrum proximum
eligas, an superius genus. Nam quoniam ex continenti fit argumentatio, plus continet
id quod est superius genus. Quocirca si de homine aliquid ambigitur, et a
genere argumentanrii sumitur locus, quidquid de animali dicetur, id etiam de
homine praedicabitur. Quo fit ut si quid etiam de animato corpore praedicetur,
idem etiam de homine dici possit. Ut igitur argumentationes ex proximis
generibus fiunt, ita etiam ex alterius constitutis. Sed in his omnibus
illud est quod maxime considerandum uidetur, ne id quod est inferius superiori
praeponatur ut genus. Et sententia quidem talis est. Quod uero ad exemplum
attinet, declarabitur hoc modo: Sit aqua pluuia ea quae deiecta de caelo imbri
colligitur, huius species duplex est; alia enim aqua plouia nocens est, alia non
nocens. Nocentis quoque duplex species est, alia manu, alia uitio. Sed aqua
pluuia manu nocens est, quae ita loco aliquo excipitur, inde profluens uicino
noceat, si locus is non sit naturaliter talis sed manu hominis excipiendae
aquae fuerit apparatus; uitio uero, quoties naturaliter ita sese locus habet,
ut excipere aquam possit et nocere uicino. Si igitur eius aquae quam quis
arceri uelit, ne sibi noceat, a uicino genus uelit exquirere, non nec esse est
ab ultimo usque genere deducere, ut nicat aquae eius quam quis uelit arceri
genus esse aquam pluuiam sed potest id quod inquirit genus paulo inferius
inuenire, ut huius aquae quam arceri desiderat id genus esse dicat, quod est
aqua pluuia nocens. Quod si genus proximum quaerat, illud poterit adhibere quod
est aqua pluuia manu nocens, hoc enim arceri quis cogitur quod manu fit noxium.
Quod uero loci forma uel uitio
incommoditatis aliquid apportat, arcere non cogitur. Quod autem diximus,
eius aquae quam arceri oporteat genus esse quam pluuiam manu nocentem, ita
intelligendum est, si aqua quae arceri debet plurima sub se habet indiuidua et
similia, tunc enim demum eius aquae quae arceri debet, aqua pluuia manu nocens
genus esse poterit. Quod si aqua quae arceri dehet in nulla indiuidua
diducatur, ipsa est indiuidua, nec est eius genus aqua pluuia nocens manu sed
species. Quod si cui paululum uidetur obscurius hic si eos commentarios quos de
genere, specie, differentia, proprio, atque accidenti, composuimus, libris quinque
digestos inspexerit, nihil horum poterit incurrere quo caliget. COMMODE
ETIAM TRACTATUR HAEC ARGUMENTATIO QUAE EX GENERE SUMITUR, CUM EX TOTO PARTIS
PERSEQUARE HOC MODO: SI DOLUS MALUS EST, CUM ALIUD AGITUR ALIUD SIMULATUR,
ENUMERARE LICET QUIBUS ID MODIS FIAT, DEINDE IN EORUM ALIQUEM ID QUOD ARGUAS
DOLO MALO FACTUM INCLUDERE; QUOD GENUS ARGUMENTI IN PRIMIS FIRMUM VIDERI SOLET.
Dictum est quemadmodum genus ad speciem debeat aptari, atque in eo praescriptum
est ut nisi id quod est superius adhiberi non debeat. Nunc illud adiungitur,
quemadmodum eius loci, qui a genere ducitur, in argumentatione commodior usus
esse possit. Quotiescumque enim de re aliqua dubitatur, si, facta generis
alicuius diuisione, sub aliqua eius generis parte id de quo ambigitur
potuerimus includere, tunc a genere tractum esse argumentum uidetur hoc modo:
Sit dolus malus, quando aliud agitur, aliud simulatur. Huius ergo si species
diuidantur, et id quod factum esse arguimus alicui earum specierum quae a dolo
malo deductae sunt potuerimus adiungere, quidquid de dolo malo existimabitur,
idem etiam de ea re quani arguimus nec esse est iudicari, et factum est
argumentum a genere. Nam de quo quaeritur species est, et id a quo sumitur argumentum genus est,
scilicet ut si ita contingit dolus malus. Locus uero hic ab eo qui est a
partium enumeratione diuersus est. Nec si enumeramus partes, id est formas aut
species, idcirco non a genere sed ab enumeratione partium ducitur argumentum.
Quoties enim ipsa partium enumeratione utimur ad argumentationem, tunc ab eadem
partitione argumentum tractum esse dicimus, ut hoc modo: Si fundamenta, et
parietes, et tectum habet, et habitationi est destinatus locus, domus est. Ipsa
igitur partitione utentes, domum esse probauimus. Quoties uero sub genere
aliquid collocandum est, diuisisque partibus alicui eorum quae a genere
deducuntur id de quo quaeritur aggregamus, ut hoc modo: Si Ciceronem animal
esse monstremus, dicemus ita: Omne animal aut rationale est, aut irrationale;
sed Cicero rationalis est, animal igitur est: non partitione utimur
principaliter ad argumentum constituendum sed idcirco genus diuisimus, ut in
unaqualibet diuisione id quod nitebamur ostendere posset includi, id est ut id
de quo dubitatur in assumpti continentia generis redigeretur, itaque de eo per
generis naturam fides fieret. Sic ergo a genere facta argumentatio iure
dicetur. Amplius ita partium enumeratio totius efficere substantiam
solet, siue illud uniuersale sit ut genus, siue partium coniunctione completur
ut totum. At uero haec diuisio generis in cuius partes quaelibet illa res de
qua contenditur includenda est, non id efficit, ut totius substantia constituatur
sed ut illud quod approbare quaerimus intra genus collocetur. Quem
argumentationis modum imprimis M. Tullius ualidum esse confirmat. Illa
enim regula satis uera est atque necessaria: Quae de genere praedicantur,
eadem de specie modis omnibus praedicari. Illud uero quaeri perutile
est, cum aliquid de particularibus rebus probetur ex superposita proxima
specie, ut si Socratem rationalem esse approbemus, quoniam sit homo, cum sit
homo rationalis, utrum ex genere an ex forma argumentum ductum esse arbitremur.
Nam si dicamus ex genere, ultima species
genus esee non potest; si ex specie, superpositum genus semper species probare
desiderat. Socrates uero cui
fidem praestat homo, quoniam rationalis est, genus hominis non est sed dicendum
est quoniam uelut a genere tractum uidebitur argumentum. Nam exgenere quasi ex
continenti atque ampliori, et de substantia fides praedicati ducitur: quam
sortem ad sua indiuidua speciem nemo dubitat obtinere, nam et continet ea, et
de eorum substantia praedicatur. SIMILITUDO SEQUITUR, QUAE LATE PATET, SED
ORATORIBUS ET PHILOSOPHIS MAGIS QUAM VOBIS. ETSI ENIM OMNES LOCI SUNT OMNIUM
DISPUTATIONUM AD ARGUMENTA SUPPEDITANDA, TAMEN ALIIS DISPUTATIONIBUS
ABUNDANTIUS OCCURRUNT ALIIS ANGUSTIUS. ITAQUE GENERA TIBI NOTA SINT; UBI AUTEM
EIS UTARE, QUAESTIONES IPSAE TE ADMONEBUNT. SUNT ENIM SIMILITUDINES QUAE
EX PLURIBUS COLLATIONIBUS PERVENIUNT QUO VOLUNT HOC MODO: SI TUTOR FIDEM
PRAESTARE DEBET, SI SOCIUS, SI CUI MANDARIS, SI QUI FIDUCIAM ACCEPERIT, DEBET
ETIAM PROCURATOR. HAEC EX PLURIBUS PERUENIENS QUO UULT APPELLATUR INDUCTIO,
QUAE GRAECE *EPAGOGE* NOMINATUR, QUA PLURIMUM EST USUS IN SERMONIBUS
SOCRATES. [10.43] ALTERUM SIMILITUDINIS GENUS COLLATIONE SUMITUR, CUM UNA
RES UNI, PAR PARI COMPARATUR HOC MODO: QUEM AD MODUM, SI IN URBE DE FINIBUS
CONTROVERSIA EST, QUIA FINES MAGIS AGRORUM VIDENTUR ESSE QUAM URBIS, FINIBUS
REGENDIS ADIGERE ARBITRUM NON POSSIS, SIC, SI AQUA PLUVIA IN URBE NOCET,
QUONIAM RES TOTA MAGIS AGRORUM EST, AQUAE PLUVIAE ARCENDAE ADIGERE ARBITRUM NON
POSSIS. EX EODEM SIMILITUDINIS LOCO ETIAM EXEMPLA SUMUNTUR, UT CRASSUS IN
CAUSA CURIANA EXEMPLIS PLURIMIS USUS EST, QUI TESTAMENTO SIC HEREDES
INSTITUISSET, UT SI FILIUS NATUS ESSET IN DECEM MENSIBUS ISQUE MORTUUS PRIUS
QUAM IN SUAM TUTELAM VENISSET, HEREDITATEM OBTINUISSENT. QUAE COMMEMORATIO
EXEMPLORUM VALUIT, EAQUE VOS IN RESPONDENDO UTI MULTUM SOLETIS. FICTA
ENIM EXEMPLA SIMILITUDINIS HABENT VIM; SED EA ORATORIA MAGIS SUNT QUAM VESTRA;
QUAMQUAM UTI ETIAM UOS SOLETIS, SED HOC MODO: FINGE MANCIPIO ALIQUEM DEDISSE ID
QUOD MANCIPIO DARI NON POTEST. NUM IDCIRCO ID EIUS FACTUM EST QUI ACCEPIT? AUT
NUM IS QUI MANCIPIO DEDIT OB EAM REM SE ULLA RE OBLIGAVIT? IN HOC GENERE
ORATORIBUS ET PHILOSOPHIS CONCESSUM EST, UT MUTA ETIAM LOQUANTUR, UT MORTUI AB
INFERIS EXCITENTUR, UT ALIQUID QUOD FIERI NULLO MODO POSSIT AUGENDAE REI GRATIA
DICATUR AUT MINUENDAE, QUAE *HYPERBOLE* DICITUR, MULTA ALIA MIRABILIA. SED
LATIOR EST CAMPUS ILLORUM. EISDEM TAMEN EX LOCIS, UT ANTE DIXI, ET [IN]
MAXIMIS ET MINIMIS QUAESTIONIBUS ARGUMENTA DUCUNTUR. De similitudinis
loco plene aeque expedite disseruit, omnemque aperuit intellectum,
similitudinum diuidens formas, praescripsitque apertissime quibus magis ex
similitudine argumenta contingerent, id est philosophis atque oratoribus; et
enim similitudo persuasionibus uidetur aptissima. Nam quod in unam uel plures
extra eam de qua quaeritur causam cadere solet, facile credi potest in eam
quoque de qua ambigitur conuenire. Idcirco ex similitudine tractae
argumentationes magnum oratoribus usum praestant, philosophis quoque, quoniam
non in omnibus quaestionibus demonstratione utuntur sed aliquoties uerisimilia
colligunt, quo id facilius persuadeant quod nituntur ostendere, similitudo
rerum saepe est inquirenda atque idcirco locus a similitudine oratoribus maxime
philosophisque conducit, non tamen solis. Omnes enim loci communes sunt
cuiusque materiae sed in aliis uberius incidunt, in aliis angustius
inueniuntur. Quocirca cognitis atque ante perceptis locis quaestiones ipsae
quae tractabuntur quibus locis uti debeat solertem animum poterunt
admonere. Omnis uero similitudo duplex est: aut enim ex pluribus
similitudo colligitur, et inductio nuncupatur, quod Graeci *epagoge* nominant,
aut singulae res per similitudinem comparantur. Ac prior quidem huiusmodi est: Si tutor fidem
praestare debet, si socius, si cui mandaueris, si qui fiduciam acceperit, debet
etiam procarator. Nam cum in pluribus rebus fides praestari debeat, unaque
similitudo sit in fide praestanda tam in tutore quam socio, atque eo cui
mandatum sit, eoque qui fiduciam acceperit, debet eadem similitudo procuratori
etiam conuenire. Fiduciam uero accepit cuicumque res aliqua mancipatur, ut eam
mancipanti remancipet, uelut si quis tempus dubium timens amico potentiori
fundum mancipet, ut ei cum tempus quod suspectum est praeterierit reddat; haec
mancipatio fiduciaria nominatur, idcirco quod restituendi fides interponitur.
Hac similitudinis collectione plurimum Socrates esse usus dicitur, ut in
Platonis aliorumque eius sectatorum uoluminibus inuenitur. Quoties uero
una res uni rei per similitudinem comparatur, hoc modo colligitur argumentum.
Regendorum finium arbitri esse dicuntur, qui finalia litigia discernunt, ut si
fuerit de finibus orta contentio, eorum dirimatur arbitrio. Sed fines in
agrorum tantum limitibus esse dicuntur, arbitri autem finiam regendorum in
ciuitate esse non poseunt. Item arceri aquam in agris tantum dici solet, ubi si
ex aliquo loco aqua pluuia colligatur, et defluens in campos uicini pascua
frugesue corrumpat, arbitri arcendae aquae a magistratibus statuebantur.
Quaeritur ergo an in urbe arcendae quae arbitrium possimus adigere. Et
argumentum capitur ex similitudine. Si regendorum finium, quia solius agri
sunt, in urbe arbitrum adigere non possis, ne aquae quidem arcendae, quia
solorum esse uidetur agrorum, in urbe arbitrum possis adigere. Hic igitur una
res uni rei similitudine coniuncta est. Ex eodem etiam similitudinis loco
illa sumi Cicero proponit quae uocantur exempla, ueluti Crassus in causa Curiana,
quae fuit huiusmodi: Quidam praegunutem uxorem relinquens scripsit haeredem
posthumum, eique alium substituit secundum, qui Curius uocabatur, ea
conditione, ut si posthumus, qui intra menses decem proximos nasceretur, ante moreretur
quam in suam tutelam peruenisset, idem ante obiret diem, quam testamentum iure
facere posset, secundus haeres succederet; quod si ad id tempus peruenisset
quo, iam firmo iudicio in suam tutelam receptus, iure ciuili instituto posset
haerede defungi, secundus haeres, id est Curius, non succederet quae uocatur
substituto pupillaris: quaesitum est an ualeret ita instituta ratio. Crassus, igitur multa protulit
exempla, quibus ita institutis haeres obtinuisse haereditatem, quae exemplorum
commemoratio iudices mouit. Dicit etiam ipsos quoque iurisconsultos uti
saepius exemplis, ueluti cum fingitur, id est imaginatur, propositio, ut casus
de quo agitur per similitudinem intelligatur, hoc modo: Si quis enim
iurisperitus adiiciat id quod non iure contractum est nullius esse momenti,
adhibeatque exemplum tale, uelut si quis rem non mancipi mancipauerit, num
idcirco aut rem alienauit, aut se reo facto potuit obligasse? minime, quod enim
non iure contractum est nil retinet firmitatis. Et alia huiusmodi apud
iurisperitos inueniuntur, in quibus oratores maxime ualent, quibus etiam in
tantum fingere licet, ut eorum ratione etiam mortui saepe ab inferis
excitentur, quod Tullius in ea facit oratione qua Caelium defendit. Sed latior,
inquit, est illorum campus, id est oratorum, quibuss patiari ac deuagari licet:
nec idcirco minus caeteris quoque facultatibus similitudines prosunt, quoniam
eadem argumenta maximis minimisque causis conueniunt; quo fit ut loci quoque
argumentorum diuersarum artium quaestionibus accomodentur. SEQUITUR SIMILITUDINEM DIFFERENTIA REI MAXIME
CONTRARIA SUPERIORI; SED EST EIUSDEM DISSIMILE ET SIMILE INVENIRE. EIUS
GENERIS HAEC SUNT: NON, QUEMADMODUM QUOD MULIERI DEBEAS, RECTE IPSI
MULIERI SINE TUTORE AUCTORE SOLVAS, ITEM, QUOD PUPILLO AUT PUPILLAE
DEBEAS, RECTE POSSIS EODEM MODO SOLVERE. Eiusdem facultatis est
similitudines differentiasque cognoscere; qui enim scit quid sit idem, nosse
poterit quid sit diuersum. Omnis uero similitudoidem aliquid esse constituit,
quod enim idem est secundum qualitatem, id simile esse necesse est. Omnis quippe res aut substantia
eaedem sunt, aut qualitate, aut caeteris praedicamentis. Quod si ita est, et
animus intelligere hoc idem in pluribus praedicamentis potest. Sed eam hoc
ipsum idem in praedicamentis notat, eodem modo in eisdem praedicamentis quod
diuersum est intuetur; sed simile idem est, differentia uero diuersum. Idem
igitur animus eademque intelligentia similitudinem differentiamque
cognoscit. Differentiarum uero multae sunt species, aliae quippe sunt
substantiales, ut homini rationale, aliae non substantiales sed inseparabiles,
ut nigrum Aethiopi atque coruo; aliae uero mobiles neque constantes, ut sedere,
stare, et huiuscemodi caeterae quibus et ab aliis hominibus et a nobis ipsis
saepe distamus. Item differentiae aliae aliquo modo sunt generum diuisibiles,
aliae aliquo modo specierum constitutiuae; sed si a constitutiuis argumentum ducatur,
uelut a genere ducitur. Nam sicut genus continet speciem, ita differentiae
continent species. Sane si differentiae constitutiuae ut genera intelligentur,
fides ab his ad ea aptabitur quae constituunt. Haec enim talium differentiarum
ueluti formae quaedam sunt. Sin uero sint diuisibilis, siquidem ad ea probanda,
id est genera, quae diuidunt, earum ducitur fides, a forma argumentum fieri
uidetur, nam tales differentiae eorum quae diuiduntur formae quaedam
sunt. Quod ei ad ea probanda referuntur quae in
contrariam partem genus diuidunt, tunc proprie a differentia fieri argumentum
uidetur, quia contrariae ueluti differentiae comparantur. Quod uero ad
exemplum attinet Tullii huiusmodi est: Mulieres antiquitus perpetua tutela
tenebantur, pupilli item sub tutoribus agunt; sed mulieribus si quid debitum
fuisset, sine tutoris auctoritate poterat solui, pupillis uero minime. Ergo si
quaeratur an id quod debeatur pupillo cuilibet, renuente tutore, possit
exsolui, a differentia sumitur argumentum, sic: Non sicut mulieri sine tutoris
auctoritate debitum possis exsoluere, eodem modo, nisi auctoritas tutoris
accesserit, pupillo soluere quod debeas possis; illas enim perpetua tutela,
etiam prouecta iam aetate, continentur, illorum tutelae certus annorum numerus
terminum facit; atque idcirco solui pupillo sine auctoritate non poterit.
Differt enim persona mulierum a persona pupillorum, uel in eo quod pupilli non
perpetua reguntur tutela, mulieres uero perpetua; uel quod pupillus nullum suae
rei administrandae utilitatis iudicium habere potest cum sit aliquis mulieribus
etsi non firmus, in explicanda familiaris rei utilitate delectus. DEINCEPS
LOCUS EST QUI E CONTRARIO DICITUR. CONTRARIORUM AUTEM GENERA PLURA; UNUM EORUM
QUAE IN EODEM GENERE PLURIMUM DIFFERUNT, UT SAPIENTIA STULTITIA. EODEM AUTEM
GENERE DICUNTUR QUIBUS PROPOSITIS OCCURRUNT TAMQUAM E REGIONE QUAEDAM
CONTRARIA, UT CELERITATI TARDITAS, NON DEBILITAS. EX QUIBUS CONTRARIIS
ARGUMENTA TALIA EXISTUNT: SI STULTITIAM FUGIMUS, SAPIENTIAM SEQUAMUR ET
BONITATEM SI MALITIAM. HAEC QUAE EX EODEM GENERE CONTRARIA SUNT APPELLANTUR
ADVERSA. SUNT ENIM ALIA CONTRARIA, QUAE PRIVANTIA LICET APPELLEMUS LATINE,
GRAECI APPELLANT *STERETIKA*. PRAEPOSITO ENIM 'IN' PRIVATUR VERBUM EA VI, QUAM
HABERET SI 'IN' PRAEPOSITUM NON FUISSET, DIGNITAS INDIGNITAS, HUMANITAS
INHUMANITAS, ET CAETERA GENERIS EIUSDEM, QUORUM TRACTACTIO EST EADEM QUAE
SUPERIORUM QUAE ADVERSA DIXI. NAM ALIA QUOQUE SUNT CONTRARIORUM GENERA,
VELUT EA QUAE CUM ALIQUO CONFERUNTUR, UT DUPLUM SIMPLUM, MULTA PAUCA, LONGUM
BREVE, MAIUS MINUS. SUNT ETIAM ILLA VALDE CONTRARIA QUAE APPELLANTUR
NEGANTIA; EA *APOPHATIKA*; GRAECE, CONTRARIA AIENTIBUS: SI HOC EST, ILLUD NON
EST. QUID ENIM OPUS EXEMPLO EST? TANTUM INTELLEGATUR, IN ARGUMENTO QUAERENDO
CONTRARIIS OMNIBUS CONTRARIA NON CONVENIRE. Diuisio, differentiae loco,
nunc de contrariis tractat. Quare uti rerum ordo clarius colliquescat, pauca
mihi ex Aristotele sumenda sunt quae ille uir omnium longe doctissimus de hac
diuisione tractauit, quanquam M. Tullius re quidem Aristoteli fere
consentit sed ab eo nominum interpretatione diuersus est. Nam quae Aristoteles
opposita, id est *antikeimena* uocat, ea Tullius contraria nominat; sed haec
paulo posterius. Nunc Aristotelis diuisio consideretur. Oppositorum
igitur secundum Aristotelem alia sunt contraria, alia priuatio et habitus, alia
relatiua, alia contradictoria. Contraria quidem, ut album atque nigrum; habitus
uero et priuatio, ut uisus et caecitas, dignitas et indignitas; relatiua uero,
ut pater, filius, dominus, seruus; contradictioria, ut est dies, non est dies:
horum omnium tales inter se differentiae considerantur. Nam quae
contraria sunt, partim mediata sunt, partim uero medio carent. Mediata sunt, ut
album, nigrum, est enim horum medius quilibet alius color, ut rubeas uel
pallidus, et horum contrariorum non nec esse est alterum semper inesse
corporibus. Neque enim omne corpus aut album aut nigrum est; sed aliquoties in
horum medietate est constitutum, ut sit rubrum uel pallidum. Immediata uero
contraria sunt quorum nihil medium poterit inueniri, ut grauitas et leuitas:
horum enim nihil est medium. Nam quae leuia sunt, sursum feruntur, quae grauia,
deorsum. Quod autem sit corpus quod neque sursum neque deorsum feratur, nihil
poterit inueniri. Sed immediata contraria talia sunt, ut allerum eorum accidere
semper inhaereat, ut in propositio superius exemplo. Necesse est enim
omne corpus uel leue esse uel graue, quia leuitas et grauitas medium non
habent, quod praeterea inesse corporibus possit. At ea quae in priuatione
et habitu sunt, ut caecitas et uisus, distant quidem ab his contrariis quae
claudunt aliquam medietatem, quod ipsa medietatem non habent; ab his uero
contrariis differunt quae sunt immediata, quoniam horum contrariorum alterum
semper subiecto inesse est, ut corpori grauitatem uel leuitatem; priuationem
uero et habitum non semper, ut cum sit habitus quidem uisus, priuatio autem
caecitas, non omne quod uideri potest, aut uidet, aut caecum est: infans quippe
nondum editus neque uidet, quia nondum processit in luce, neque caecus est,
quia nondum habuit uisum, quem potuisset amittere. Idem de catulis dici potest,
qui statim nati nequeunt intueri, nam tunc eos nec caecos dicere possumus, nec
uidentes. Et postremo contraria semper in suis qualitatibus considerantur;
priuationes autem, non quod ipsae sint aliquid sed ex habitus absentia
colliguntur neque enim caecitas est aliquid sed a uisus intelligitur abscessu.
Tam uero priuatio quam contrarietas differt a relationis oppositione, eo quod
neque contraria, neque priuatoria simul esse possunt; idem enim in uno eodemque
tempore, uno eodemque in loco album et nigrum, uidens et caecum esse non
poterit; sed relatiua a se nequeunt separari, neque enim potest esse filius
sine patre, nec seruus, si dominus non sit. Amplius, contraria ad se et
priuatoria non referuntur. Nemo enim dicit album nigri, uel nigrum albi, uel
caecitatem uisus, uel uisum caecitatis. Quae uero in relatione sunt posita in
ipsa relationis praedicatione consistunt, ut duplum dimidii, dominus serui, et
caetera ad hunc modum. Tam uero contraria quam etiam relationes differunt
a contradictionibus, quoniam contradictiones quidem semper in oratione
consistunt, et in altera earum parte ueritas, in altera falsitas inuenitur,
contraria uero priuatoria et relationes in simplicibus partibus orationis
inuenitur et in his neque ueritas neque falsitas inest. Nam cum dico
album, nigrum, caecitas, uisus, dominus, seruus, simplices orationis partes
sunt, neque uerum, neque mendacium continentes; in simplicibus enim partibus
orationis ueritas uel falsitas nulla est: cum autem dico dies est, dies non
est, utraeque propositiones, una in affirmatione, altera in negatione posita,
orationes sunt. Sed M. Tullius non tam propriis nominibus quam notioribus
utitur; ait enim contrariorum alia esse quae aduersa uocantur, alia quae
priuantia, alia quae in comparatione sunt, alia quae aientia et negantia
nuncupantur. Sed quae contraria nominat, opposita uerius dicerentur; quae
aduersa dicit, contrariorum melius susciperent nomen; quae in collatione
nominat, ea relatiua uel ad aliquid certius uocarentur: sed utatur nominibus ut
uolet, dum res ipeae certa proprietatis suae ratione signentur; nos uero in
caeteris quos edidimus libris eo nuncupauimus modo, quo superius in Aristotelis
dictum est diuisione. Secundum M. Tullium igitur contrariorum alia sunt
aduersa, ut sapientia, stultitia; alia priuantia, ut dignitas et indignitas;
alia quae cum aliquo conferuntur, ut duplum, simplum; alia quae appellantur
negantia, e contrario aientibus constituta, ut si hoc est, illud non est.
Aduersa igitur sunt quae, sub uno genere posita, plurimum differunt, ut album,
nigrum, quae a se plurimum distant sub uno genere posito, id est sub colore.
Item celeritati tarditas aduersa est, positis utrisque sub motu, neque enim
celeritati debilitus opponenda est, quia debilitati firma ualetudo contraria
est, quod in diuisione omisit Cicero sed docuit exemplo; illa quoque dicuntur
aduersa, quae, in diuersis generibus sita, plurimum a se discrepare
intelliguntur, ut sapientiae stultitia. Illa enim sub genere boni est, haec
uero sub mali, quamquam huiusmodi exemplum priuationem potius spectare
uideatur; nam stultitia priuatio est sapientiae, nec quidquam est aliud
stultitia nisi sapientiae et rationis absentia; sed quae sint quae priuantia
Cicero appellat, posterius demonstrabo. Ex his aduersis hoc modo sumitur
argumentum. Si stultitiam fugimus, sapientiam sequamur; si bonitatem appetimus,
malitiam fugiamus, quanquam malitia quoque, secundum eumdem modum qui superius
dictus est, priuationibus possit adiungi. Priuantia uero secundum
Ciceronem sunt, quae Graece *steretika* appellantur, quae habent eam partem orationis
praepositam, quae cum fuerit adiecta, semper fere aliquid demit ut ea in praepositio;
haec enim syllaba cui fuerit apposita, demit fere aliquid ex ea ui quam esset
res quaelibet habitura, si in syllabam praepositam non haberet, ut humanitati
inhumanitas: in namque praeposita id de quo dicitur humanitate priuauit, ut
dignitas, indignitas; et Tullius quidem ea tantum priuantia esse confirmat, in
quibuscumque syllaba ista praeponitur: priuantium quippe natura secundum
Tullium huius syllabae commemoratione finitur; a Peripateticis uero accepimus
priuationes cum simplicibus nominibus, tum priuatoriis syllabis efferri, cum
simplicibus norninibus, ut caecitas, cum priuantibus uero syllabis, ut
indignitas, inhumanitas. Quocirca, secundum M. Tullium, caecitas non erit
priuatio uisus sed ei aduersum, atque idcirco forsitan stultitiam inter aduersa
numerauit, quoniam non habet in syllabam ex qua priuationes arbitrantur
existere. Ex quibus eodem modo, ut in superius positis aduersis,
argumenta ducuntur: Inhumanitalem auersemur, si humanitas consectanda
est. Illa uero contraria, ut ait Tullius, quae cum aliquo conferuntur,
talia sunt, ut duplum simpli. Id tantumdem est tanquam si diceret duplum
dimidii simplum enim dupli dimidium est, et pater filii; eaque sunt semper
reciprocantia, aliquoties quidem septimo casu, aliquoties uero genitiuo, nam
filius patris est filius et pater filii, haec secundum genitiuum conuersio est,
et duplum simplo duplum est, haec secundum septimum casum; sunt etiam quae
accusatiuo, ut pauca ad multa, et magnum ad paruum. Item negantia sunt quae
in affirmationibus et negationibus posita sunt, ut si hoc est, illud non est,
ueluti si dies est, nox non est, atque hanc oppositionem Cicero ualde dicit
esse contrariam. Ex quibus omnibus secundum superius dictum modum
argumentorum facultas est, nam ex relatiuis contrariis ita sumimus argumentum
si pater est, fieri non potest quin ei filius sit. Ex negantibus autem quae
*apophatika* (ut ait) Graeci uocant, ita: Si sol supra terram fuit, nox
esse non potuit haec enim affirmatio illam perimit negationem; cur uero
haec negantia esse constituerit mirandum est. Nam quae negantia sunt aientibus
opponuntur, et simul esse non possunt, ut diem esse ac diem non esse, hoc uero
consequens est cum ita dicatur, si hoc est, illud non est, ut si dies est, nox
non est. Atque affirmationem negationemque Tullius ualde dicit esse contrariam
sed in hac consequentia nequeunt csse contraria: nam quod est consequens,
contrarium non est. AB ADIUNCTIS AUTEM POSUI EQUIDEM EXEMPLUM PAULO ANTE,
MULTA ADIUNGI, QUAE SUSCIPIENDA ESSENT SI STATUISSEMUS EX EDICTO SECUNDUM EAS
TABULAS POSSESSIONEM DARI, QUAS IS INSTITUISSET CUI TESTAMENTI FACTIO NULLA
ESSET. SED LOCUS HIC MAGIS AD CONIECTURALES CAUSAS, QUAE VERSANTUR IN IUDICIIS,
VALET, CUM QUAERITUR QUID AUT SIT AUT EUENERIT AUT FUTURUM SIT AUT QUID OMNINO
FIERI POSSIT. AC LOCI QUIDEM IPSIUS FORMA TALIS EST. ADMONET AUTEM HIC
LOCUS, UT QUAERATUR QUID ANTE REM, QUID CUM RE, QUID POST REM EVENERIT. "NIHIL HOC AD IUS; AD CICERONEM" INQUIEBAT
GALLUS NOSTER, SI QUIS AD EUM QUID TALE [1122C] RETTULERAT, UT DE FACTO
QUAERERETUR. TU TAMEN PATIERE NULLUM A ME ARTIS INSTITUTAE LOCUM PRAETERIRI;
NE, SI NIHIL NISI QUOD AD TE PERTINEAT SCRIBENDUM PUTABIS, NIMIUM TE AMARE
VIDEARE. EST IGITUR MAGNA EX PARTE LOCUS HIC ORATORIUS NON MODO NON IURIS
CONSULTORUM, SED NE PHILOSOPHORUM QUIDEM. [12.52] ANTE REM ENIM
QUAERUNTUR QUAE TALIA SUNT: APPARATUS COLLOQUIA LOCUS CONSTITUTUM CONVIVIUM;
CUM RE AUTEM: PEDUM CREPITUS, STREPITUS HOMINUM, CORPORUM UMBRAE ET SI QUID
EIUS MODI; AT POST REM: PALLOR RUBOR TITUBATIO, SI QUA ALIA SIGNA
CONTURBATIONIS ET CONSCIENTIAE, PRAETEREA RESTINCTUS IGNIS, GLADIUS CRUENTUS
CAETERAQUE QUAE SUSPICIONEM FACTI POSSUNT MOVERE. Qui sit ab
adiunctis locus breui superius monstrauit exemplo, eo scilicet quo dixit: Si
secundum mulieris nunquam capite diminutae tabulas possessio bonorum daretur,
consequens esss ut secundum quoque puerorum et seruorum tabulas possessio
permitteretur. Sed nunc formam ipsam et quasi subiectum loci monstrare
proponit, quae est huiusmodi: Ab adiunctis enim locus est, cum ex eo quod
proponitur aliquid aliud uel esse, uel fuisse, uel futurum esse argumentatione
colligitur, ut in eo ipse quod dudum posuit exemplo. Approbatur enim non debere
secundum mulieris nunquam capite diminutae tabulas bonorum possessionem dari,
quia si id fuerit positum, id futurum est, ut secundum puerorum quoque ac
seruorum tabulas honorum possessio permittatur. Talia uero sunt quae dicuntur
adiuncta, ut circa rem fere quae quaeritur inueniantur, neque tamen nec esse
sit ei semper adhaerere; et forma quidem huius loci talis est, ut hanc quoque
definitionem possit admittere. Ab ad iunctis locus est cum ex aliquibus, quae
sunt proxima eis de quibus quaeritur rebus, id quod quaeritur uel inesse, uel
esse, uel futurum esse monstratur. Qui locus est coniecturalibus causae,
maxima necessarius. Cum enim de facto quaeritur, tum si id factum est quod
dubitatur, qui uel fuerit, uel sit, uel futurum sit, considerari solet: multa
enim sunt quae unicuique adiuncta rei uariorum euentu temporum colliguntur.
Idcirco enim quid ante rem, quid cum re, quid post rem euenerit, in coniecturalibus
causis inquiritur, quae ab oratoribus tractantur solis, neque iurisconsultis in
huiusmodi negotiis cum rhetorica facultate ulla communio est, iuris enim
peritus de facti qualitate, non etiam de ipsius facti ueritate respondet.
Idcirco quoties ad Gallum peritum iuris facti quaestio deferebatur, NIHIL AD
NOS inquiebat, et ad Ciceronem potius consulentes, id est ad rhetorem
remittebat. In quo Tullius facere ad Trebatium locum miscuit dicens: Quanquam
locus hic ab adiunctis coniecturalibus causis maxime utilis, nihil consultorum
iuris prudentiam iuuet, patiere me tamen, inquit, nullam suscepti operis partem
praeterire, ne si in hoc libro nihil praeter tuae artis exempla conscripsero,
tuae tantum gratiae uideatur addictus. Ab adiunctis uero locus qui non
modo iurisconsultis sed ne philosophis quidem praeter oratores non patet, trium
saepe temporum ratione tractandus est. Nam de facto si quaeritur, quid uel ante
id, uel cum eo, uel post id fuerit nec esse est uestigari. Ante rem quidem hoc
modo, apparatus; uerisimile est enim effecisse aliquem quod ante efficiendum
parauit, colloquia fieri enim potuit ut amauerit, qui saepe fuerit
collocutus. LOCUS, uelut cum ad aliquid faciendum opportunus locus
eligitur. CONSTITUTUM CONVIVIUM, uelut si quis constituto ante conuiuio
in eo fecisse aliquid arguatur capiaturque coniectura facti, ex eo ipse quod
sit conuiuium constitutum, atque horum omnium ante rem de qua quaeritur exempla
sunt. Cum re uero hoc modo: Pedum crapitus, uelut si isse in quempiam locum
aliquis accusetur, pedum crepitu deprehensus esse probabitur; uel si fuisse
adulter in cubiculo ex umbra corporis designetur, haec cum ipsis de quibus
quaeritur inspecta, eisdem tamen intelliguntur adiuncta. Post rem uero, si quas
conscientiae maculas pallor, rubor, titubatioque prodiderit: restinctus ignis,
uelut si clam factum aliquid exstincto igni uelimus ostendere, ut tutius
notitiam submouentibus tenebris committeretur. Item gladius cruentus peractum
facinus monstrat. Haec omnia post rem facto intelliguntur adiuncta. Et
semper ante rem cum re, et post rem, secundum rationem temporum intelligendum
est, neque ita ut in antecedentibus et consequentibus. Illic enim naturae ratio
consideratur. Omnia quippe simul sunt: nam quod antecedit, si positum sit,
statim est id quod consequitur, ut si ponas hominem statim animal esse nec esse
est, nec ante secundum tempus homo dici potest, post uero subsequi animal, ut
ante aliquis apparatus est secundum tempus, posterior effectus. Itaque illic
antecedentia et consequentia nominantur, hic ante rem, cum re, et post rem.
Idcirco quod illud quidem, non secundum tempus, sed secundum principalitatem
naturae secum simul aliquid trahentis antecedens dicitur, consequens id quod
antecedens comitatur. Ea uero quae secundum temporis priorem posterioremue
rationem considerantur, adiuncta, idcirco ante rem, cum re et post rem coepere
uocabulum. DEINCEPS EST LOCUS DIALECTICORUM PROPRIUS EX CONSEQUENTIBUS ET
ANTECEDENTIBUS ET REPUGNANTIBUS. NAM
CONIUNCTA, DE QUIBUS PAULO ANTE DICTUM EST, NON SEMPER EVENIUNT; CONSEQUENTIA
AUTEM SEMPER. EA ENIM DICO CONSEQUENTIA QUAE REM NECESSARIO CONSEQUUNTUR;
ITEMQUE ET ANTECEDENTIA ET REPUGNANTIA. QUIDQUID ENIM SEQUITUR QUAMQUE REM, ID
COHAERET CUM RE NECESSARIO; ET QUIDQUID REPUGNAT, ID EIUS MODI EST UT COHAERERE
NUMQUAM POSSIT. Expedito adiunctorum loco, nunc de antecedentibus et consequentibus et
repugnantibus disserit. Qui locus sit unus in tria uelut membra diuisus est. M.
quidem Tullius loci huius uocabulum tacuit, mihi autem totus conditionalis
appellandus uidetur. Cuius cum promptissime natura claruerit, nomen quoque ei,
quod nos posuimus, recte inditum manifestius apparebit. Primum igitur
singularum partium definitio prodenda est. Itaque antecedens est, quo posito
aliud nec esse est consequatur: itemque consequens alicuius est, quod esse nec
esse est, si illud cuius est consequens praecessisse constiterit. Repugnans est quod simul cum eo cui repugnare dicitur
esse non possit. Antecedentium igitur, atque consequentium, et
repugnantium, unum esse locum praediximus, qui quomodo sit unus, paucis
ostendam. Primum igitur dum quaereretur quonam modo unus esset locus a
consequentibus, antecedentibus et repugnantibus, dicebatur quoniam eiusdem
mentis esset atque intelligentiae tam consentanea sibimet quam dissidentia
praeuidere, idcirco hunc quoque locum unum uideri. Consentaneorum namque duae
sunt partes, antecedens una, altera consequens. Nam cum altero praecedente
comitatur alterum, illa sibi in ipsa naturae consequentia consentire necesse
est. Repugnantium uero tametsi duae partes sint, unum tamen est utriusque
uocabulum, utraque enim repugnantia nominantur. Duae uero esse, quae sibimet
repugnent, atque a se dissentiant nullus ignorat; sed eo distant, quod
antecedentium et consequentium duo sunt nomina, licet unus sit utriusque
consensus; repugnantibus uero unum nomen est, cum sit unus in utrisque
dissensus, ergo eadem mens, eademque intelligentiae ratio id quod praecedit et
id quod comitatur, intelligit. Neque enim fieri potest ut antecedens aliquid
intelligatur, nisi in eodem quid sit consequens consideretur: eodem quoque modo
nec consequens, nisi appareat quid praecedat; item repugnans aliquod
intelligere nemo potest, nisi intelligat cui repugnet: sed quoniam eadem ratio
potest similia dissimiliaque perspicere, antecedentium uero et consequentium
consensus quidam et per naturae similitudinem concordia est, dissensus uero in
repugnantibus dissimilitudo, nec esse est ut una atque eadem ratio
antecedentium consequentiumque naturam et repugnantium spectet; quo fit ut unus
quoque locus sit eorum quae una intelligentia comprehendit. Sed huic
opponebatur: Cur igitur alium ex similitudine, alium ex contrario locum Marcus
Tullius superius enumerauit? Nam secundum propositam rationem, quoniam
similitudinem et contrarietatem intelligentia una perpendit, unus locus similium
contrariorumque esse debuisset. Sed respondebatur quoniam non eodem modo sibi
antecedentia et consequentia consentire dicuntur, sicut ea qum similia
nuncupantur. In his namque una tantum qualitas inuenitur, et secundum eamdem
qualitatem similia esse dicuntur; at in antecedentibus et consequentibus non
qualitatis similitudo sed quidam naturae consensus est. Et quae similia sunt
sine se esse possunt, antecedentia uero et consequentia sine se esse non
possunt, atque idcirco non uidetur esse consequentium et antecedentium cum
similitudine ulla communio naturae. Quae ratio non ualde uidentur idonea, nec
explicat quod demonstrare conabatur. Illud certe firmissimum esse
constat, quod huius loci tractatus conditionalibus semper propositionibus
accomonodaretur. Conditionalis uero propositio est quae cum conditione
pronuntiat esse aliquid, si aliud fuerit, ueluti cum dicimus: Si dies est,
lucet. Haec igitur rerum consequentia facile in repugnantiam uertitur.
Nam si rebus consequentibus negatio interponatur, ex consequentibus repugnantia
redduntur, hoc modo: Si dies est, lux est. Repugantia sunt ita: Si
dies est, lux non est repugnant enim diem esse et lucem non esse. Quae
repugnantia in conditione consistit. Dicimus enim: Si dies est, lux non
est nam diei contrarium est nox. Consequens uero noctis, lucem non esse,
quare esse diem et non esse lucem repugnat. Argumentum uero est, hanc
repugnantiam in conditione consistere, quia si conditio deficiat, nulla est
repugnantia, hoc modo: Dies est Lux non est utraeque enim
disiunctae propositiones suas sententias gerunt, nec quidquam intelliguntur
habere commune, atque ideo diuersis acceptae temporibus uerae sunt, nec
repugnant. Nam sicut in his propositionibus, dies est, lux est, nulla est consequentia,
quoniam conditio deest, quae propositionem facit connexam sed utraeque a se
disiunctae suam sententiam claudunt, ita in his quibus proponitur, dies est,
lux non est nulla est repugnantia, quoniam seruat suam utraque separata
sententiam. At si his conditio interueniat superiorum quidem, ita sententia
copulatur, ut consequentes fiant, posteriorum uero ita ut repugnantes, hoc
modo: Si dies est, lux est. Haec consequens propositio ex duabus per
conditionem mediam effecta est una. At si sit ita, si dies est, lux non est,
repugnat. Negatum enim quod sequitur repugnare necesse est. Amplius,
argumentum quod ex antecedentibus et consequentibus fit ex unius propositionis
connexae partibus nascitur, nam conditionalis propositionis connexae una pars
est antecedens, alia consequens. Quod si a repugnantibus argumentum fiat,
rursus ab unius propositionis membris tale argumentum nasci oportebit. Igitur
ex his propositionibus, dies est, lux est, una esse non potest nisi a
conditione copulentur, ut unum sit antecedens, aliud consequens, et ideo in his
ex antecedenti et consequenti argumentum esse non potest, quoniam duae sunt ex
illis quoque propositionibus quae sunt, dies est, lux non est: una esse non poterit,
nisi conditionis adiunctione in unius quodammodo propositionis sententiam
reducantur cuius propositionis partes sunt repugnantes. Nam, ut in connexa
propositione una pars antecedens, alia est consequens, ita in repugnanti
utraque pars propositionis a semet inuicem repugnat ac dissidet. Amplius:
repugnans propositio connexae partem contrariarm tenet, nam ut in illa quod
antecedit secum id quod sequitur trahit, ita in hac propositione partes simul
esse non possunt. Contrariae uero differentiae sub eodem genere poni solent. Si
igitur connexa propositio in conditione est constituta, repugnans quoque in
conditione subsistit; quod si et consequentiam propositionum et repugnantiam
conditio facit, non est dubium quin locus hic iure conditionalis uocetur, ac
sit unus positus in conditione diuisis partibus, id est in antecedentem
consequentemque et repugnantem. Connexaeque namque propositionis una pars
antecedens est, alia consequens. Repugnantis uero propositionis utraque
repugnatae dissidet. Itaque connexae propositionis partes antecedens et
consequens sunt, repugnantis uero repugnantes. Nec illud intelligentiam turbet
quod dies est et lux est quadam sibi ratione consentiunt. Item dies est et lux
non est, quasi a se dissentiunt atque discordant, nam connexa est propositio si
cum aliud antecesserit, aliud consequatur. Item repugnans, si uno posito aliud inferatur, quod
esse non potest nisi id ius conditionis efficiat. Quocirca aperte demonstratum
esse arbitror conditionalem hunc locum uocari et recte unum esse a M. Tullio
constitutum. Quomodo uero fiat ab antecedentibus et consequentibus et
repugnantibus argumentum, posterius dicam. Sed quoniam nullius facultatis
alterius est, quid uel quamque rem consequitur, uel quid cuique repugnet inspicere,
nisi dialecticae tantam, quae huius quam maxime rei perititiam profitetur,
idcirco ait hunc esse locum totum dialecticorum. Qui etiam ab adiunctis
longe lateque diuersus est. Primum quod adiuncta prodere sese atque ostendere
inuicem poesunt, non uero perficere atque adimplere naturam, ueluti
ambulationem pedum strepitus significare quidem ac denuntiare potest, efficere
uero non potest. Neque etiam ambulationem efficit pedum strepitus, nec uero ex
neccssitate ambulatio ut sit pedum strepitus auctor est sed saepe ita
ambulatur, ut nullus pedum strepitus exaudiatur; saepe non mulato loco moueri
pedes ac strepere praeter ambulationem queunt; idcirco non semper inueniunt ad
iuncta: propositoque termino quem probare contendimus, saepe ex adiunctis
argumenta deficiant, quia ipsa quoque aliquoties deficere uidentur adiuncta.
Praecedentia uero et consequentia et repugnantia numquam desunt omne enim
quidquid in rebus est, habet quod se aut sequatur naturaliter, aut praecedat.
Est etiam a quo per naturae diuersitatem dissideat, uelut animal sequitur
quidem hominem, praecedit uero substantiam; dicimus enim: Si homo est,
animal est substantiam uero praecedit, cum proponimus, si animal est,
substantia est. Repugnat uero mortuo cum enuntiamus, si animal est,
mortuum non est. Praeterea quae sunt adiuncta temporibus distributae
sunt, ut ante rem, cum re, post rem. Quae uero sunt antecedentia, consequentia,
et repugnantia, quomodolibet modo in temporibus sint, nihil refert. Nam priora
saepe temporibus comitantur, et temporibus posteriora praecedunt, et quae simul
temporibus sunt, alias praecedunt, alias uero consequuntur, ut superius quoque
saepe diximus. Amplius, quae antecedentia sunt et consequentia relinquere
sese non possunt, nec sibi repugnantia cobaerere, et sunt repugnantia
necessario sibimet inconnexa; quae uero sunt adiuncta nihil obtinent
necessitatis, quia et iungi sibimet, et a se separari queunt. Quae cum
ita sint, quaestio difficilis uehementer oboritur, uidetur enim minus
intuentibus nihil hic locus differre his locis qui dicti sunt uel a genere, uel
a specie, uel a contrariis. Nam genus semper speciem sequitur, speciem genus
praecedit, contraria simul esse non possunt. Quae soluenda est hoc modo:
Primum quia non omne consequens genus est, nec omnis species antecedens. Repugnantia uero ipsa contraria sed contrariorum sunt
consequentia, ut in locorum qui a M. Tullio propositi sunt expositione
monstrauimus. De hinc quia cum a genere fit argumentum, ipsum genus assumitur,
eodem quoque modo et species, cum ab ea aliquid uolumus approbare, cum uero ab
antecedentibus aliquid monstrare contendimus, eo quod in conditionali
propositione praecessit utimur in assumptione, etiamsi non fuerit genus. Item
si a consequenti argumentum fiat, etiamsi species non sil, a consequenti parte
conditionalis propositionis ducitur argumentum, ueluti cum ita dicimus: Si
ignis est, leuis est, ignis anteoedit, leuitas sequitur; sed neutrum neutri est
genus aut species, assumitur itaque, atqui ignis est. Nunc igitur id quod antecedebat
assumpsi, ex quo monstratur conclusio, leuis igitur est. At si ita assumamus
sed non est leuis, id quod consequebatur assumpsi. Concluditur ergo atque
monstratur, non est igitur ignis. Vides igitur ut de his praecedentibus
etconsequentibus nunc biquamur quae in conditionali propositione posita, uel
praecedere uel consequi intelliguntur. Cum uero fit ex genere argumentum,
species quidem est de qua aliquid probare contendimus; genus uero assumimus non
quasi praecedens sed quasi continens, ut quidquid esse consideratur in genere,
id formae quoquo debeat aptari. Genus enim quoad permanet, a sua specie non
recedit: cum uero de specie sumimus argumentum, genus quidem est de quo aliud
quaeritur; sed id laboramus, ut quod de genere conamur ostendere, id ex specie
possit facilius agnosci. Ut cum uxori Fabiae relictum fuisset legatum, si
materfanilias esset, quoniam non conuenit in manum, scilicet, ab in manus
conuentione, quae est species uxoris, uxorem quod est matris familiae genus a
legati iure seiungimus, et legatum ad speciem, id est matremfamilias
deriuamus. Sed illud interius dispiciendum uidetur, num locus ab
antecedentibus et consequentibus totus superuacaneus esse uideatur, cum
quolibet modo fuerint ex eo argumenta composita, a caeteris locis quos superius
deseripsimus non recedant. Nam quodcumque ab antecedentibus et consequentibus
ducitur argumentum, id uel a toto, uel a partibus, uel a coniugatis, uel ab
aliquo reliquorum tractum esse perpenditur hoc modo: Si utilis est acquitas
constituta ad res suas obtinendas, utile est ius ciuile, ad id quod praecedit,
quod sequitur igitur, hoc est a definitione argumentum, scilicet ab assumptione
praecedentis. At si ita dicam: Sed non est utile ius ciuile, non est igitur
utilis aequitas constituta ad res suas obtinendas, hic per consequentis
assumptionem a definitionis loco sumptum est argumentum. Item a partium
enumeratione, si neque censu, neque caeteris non est liber, at censu uel
caeteris, est igitur liber: at non est liber; neque censu igitur, neque
caeteris manumissus est. Sed notandum est quae sit uis uniuscuiusque
argumenti, et quonam modo proferatur. Sunt enim argumenta quae predicatiuis
apta sint syllogismis ut a definitione fiat sic: ius ciuile est aequitas
constituta his qui eiusdem sunt ciuitatis ad res suas obtinendas. Id uero utile
est, utile est igitur ius ciuile. Item a partibus: Qui neque censu neque
uindicta, neque testamento est manumissus, hic ex seruitute liber factus non
est; Stichus uero neque testamento, neque censu, neque uindicta manumissus est;
Stichus igitur liber non est: et in caeteris, eodem modo. Omnia uero
quaecumque per categoricum syllogismum proferri possunt, eadem per
conditionalem syllogismum dici queunt. Omnis namque praedicatiua propositio in
conditionalem uerti potest, hoc modo: omnis homo animal est, praedicatiua est;
haec facile uertitur in conditionalem ita, si homo est, animal est. Non uero omnis conditionalis in praedicatiuam uerti
potest, uelut haec: si peperit, cum uiro concubuit. Nemo enim dicere potest
ipsum peperisse, id esse quod cum uiro concumbere, quo modo dicimus hominem, id
esse quod animal sit. Alia enim ratio est in his propositionibus quae ita
dicuntur, quae peperit, cum uiro concubuit. Haec enim similis est ei quae
dicit, si peperit, cum uiro concubuit sed praedicatiua propositio id esse
subiectum dicit, quod fuerit praedicatum. Conditionalis uero id ponit, ut si id
quod antecedens fuerit necessario comitetur quod subsequitur. Cum uero
praedicatiua est propositio, si ea uertetur in conditionalem, alia nimirum
redditur propositio. Nam cum dicitur, omnis homo animal est, ipse homo animal esse proponitur;
cum uero, si homo est, aninial est, non id sentitur, ut ille qui homo est,
animal sit sed proposito esse hominem, consequi ut sil animal. Ergo
conditionalis syllogismus in antecessione et consecutione positus, licet per
definitionem, et per partium enumerationem, et per coniugationem, et quolibet
alio fiat modo, tamen in propria forma se continet, et est conditionalis, id
est utens propria potestate, ut quodammodo caetera argumenta suae ueluti
naturae uideatur habere subiecta. Ut cum sit a definitione argumentum, si
quidem per praedicatiuam formam factus fuerit syllogismus, a definitione ductum
esse dicatur. Sin uero per hypothesin facta fuerit argumentatio, conditionalis
fit syllogismus, quem discernat assumptio, utrum ab antecedentis, an a
consequentis parte promatur. Quo fit ut etiamsi per caeteros locos conditionale
argumentum proferatur, tamen suam quamdam habeat formam, quandoquidem in
antecessione et consecutione est constitutus. Tunc enim definitio, partes,
coniugatio, et caetera ueluti res ipsa, fiunt ac non locus, cum uenerint in
conditionem; at si conditio cesset, ex ipsis profectum uidebitur argumentum.
Quod si propositionem conditio copulauerit, ipsa quidem ea sunt quae in
propositionibus continentur ueluti quaedam argumenti partes, locus uero in
conditione est constitutus. Atque haec ita dicta sunt, quasi aliter
conditionalis hic locus tractari non ualeat, nisi eorum aliquem quos
praediximus includat: nam potest praeter eos etiam saepe reperiri, ut cum
dicimus: si homo est, risibilis est; si coruus est, niger est. Hic enim nec
definitionem, nec partes, nec ullum alium locum superius enumeratum continet
argumentum. Amplius, facile est in singulis eorum differentias praeuidere:
locus quippe a toto a substantia trahitur, a partibus uero a rei compositione.
Nam in simplicibus terminis tale argumentum non potest inueniri, a nota, ab
interpretatione; a coniugatis; ab eo quod ex eodem utrumque deducitur; a
genere; a continenti; a forma, ab eo quod continetur; a differentia, ab eo quod
discrepat; a similibus, ab eadem qualitate; a contrariis, ab eo quod a se longe
diuersa sunt; a causis, ab his qui efficiendi uim habent; ab effectis, ab his
quae uim alterius efficientiae susceperunt; ab adiunctis, a uicinitate naturae;
a comparatione maiorum, parium uel minorum; a relatione, ad aequalem uel
inaequalem quantitatem. Ab antecedentibus uero longe alius modus est: constat
enim in eo quod si propositum quid fuerit, aliud quiddam modis omnibus existet,
quod consequens appellatur; huius uero intelligentia consistit in eo quod
praecedente quolibet, aliud subsecutum; repugnantium uero intelligentia
consistit, non modo quod neque sequi, neque antecedere possunt, uerum etiam
quod simul esse non possunt, quae in conditione consistere dubium non
est. His igitur ita expeditis, quoniam M. Tullius proprietatem loci
succincte, ut in transcursu potuit, euidenter expressit, nunc quibus modis
eodem loco uti conueniat, adiungit. Quae
Topicorum pars, quoniam diligentius explananda est, finem quarto uolumini
faciam, quinto caetera redditurus. De omnibus quidem hypotheticis
syllogismis, Patrici rhetorum peritissime, plene abundanterque digessimus his
libris, quos de eorum principaliter institutione conscripsimus, a quibus
integram perfectamque doctrinam, cui resoluendi illa uacuum tempus esi, lector
accipiet. Sed quia nunc Ciceronis Topica sumpsimus exponenda, atque in his
aliquorum M. Tullius modorum meminit, dicendum mihi breuiter existimo de his
septem conditionalibus syllogismis, que eorum natura sit, propositionumque
contextio, ut cum haec ad scientiam rite praelibata peruenerint, Tulliana
facilius noscantur exempla. Omne igitur quod in quaestione dubitatur, aut
uerisimilibus aut necessariis probabitur argumentis. Argumentum uero omne aut
in syllogismi ordinem cadit, aut ex syllogismo uires accipit. Syllogismus uero omnis
propositionibus constat. Propositiones autem uel simplices sunt, uel
compositae. Simplices sunt quae simplicibus orationis partibus coniunguntur.
Copulant autem incompositam propositionem simplices orationis partes, nomen et uerbum,
ueluti cum dicimus, dies est, uel dies uernus est, uel dies serenus est; hic enim
omnem uim propositionis nomen connectit et uerbum. Omnis autem simplex
propositio ex subiecto praedicatoque consistit. Subiectum est de quo dicitur id
quod praedicatur. Praedicatum est quod de eo dicitur quod subiectum est. Verbum
autem aliquoties praedicato nomini adiungitur, aliquoties ipsum praedicatur. Praedicato
nomini adiungitur, ut in hac propositione quae dicit, dies serenus est: dies
enim subiectus est, serenus praedicatus; est uero uerbum sereno adiunctum est,
quod diximus esse praedicatum. At si talis sit propositio, quae solo nomine
constet et uerbo, ueluti cum dicimus, dies est, tunc dies subiicitur, est
uerbum sine dubio praedicatur; sine uerbo autem nulla est propositio: omnis
enim propositio uel uera uel falsa est; nisi autem uerbum sit quodlibet
adiunctum, quo esse aliquid aut non esse dicatur, nulla ueritas aut falsitas in
propositionibus deprehenditur. Saepe autem propositiones etiam ex totis
orationibus constant; ut si dicamus: Transire in Africam utile est Romanis; hic
enim subiectum quidem est transire in Africam, utile autem Romanis praedicatum,
est uero praedicato coniungitur. Huiusmodi igitur omnes propositiones
praedicatiuae dicuntur. Praedicatiuae uero appellantur, quia aliud de alio
praedicant. Omnesque qui ex his propositionibus fiunt syllogismi, secundum
enuntiationum suarum formas praedicatiui appellantur. Ex his autem
praedicatiuis propositionibus existunt compositae propositiones, quarum alia
quidem copulatiua coniunctione nectuntur, ut et dies est, et lux est; alia uero
per conditionem fiunt, quae etiam conditionales enuntiationes uocantur. Hae uero sunt quae coniunctione quadam partibus
interposita ad consequentiam conditionemque ducuntur. Age enim sint duae
propositiones praedicatiuae: una quidem, quae dicit, animal est; alia uero quae
proponit, homo est. His si coniunctis interueniat, faciet, si homo est, animal
est. Vides igitur ut duas praedicatiuas propositiones in unam conditionem
coniunctio copulauerit. Quae cum ita sint, omnes hae propositiones
hypotheticae, id est conditionales, uocantur, atque ex his syllogismi tales
existunt, quibus hypotheticis uel conditionalibus nomen est. Omnis autem
hypothetica propositio, uel per connexionem fit, uel per disiunctionem. Per connexionem hoc modo, si
dies est, lux est. Per disiunctionem ita, aut dies est, aut nox est. Earum uero
quae per connexionem fiunt, aliae ex duabus affirmatiuis copulatae sunt, ut si
dies est, lux est, namque dies est, et lux est, utraeque aliquid affirmant;
aliae ex duabus negatiuis, ut si lux non est, dies non est, nam lucem non esse,
et diem non esse, utraque negatio est; aliae uero ex affirmatiua negatiuaque
coniunctae sunt, ut si dies est, nox non est; aliae uero ex negatiua
affirmatiuaque copulantur, ut si dies non est, nox est: omnes tamen in
connexione positae sunt. Aut enim affirmatio affirmationem sequitur, aut
negatio negationem, eique connexa est, aut affirmationem negatio, aut
negationem affirmatio. Sed ex connexis repugnantes manifestum esi nasci,
namque ubi affirmatio sequitur affirmationem, his si media negatio interposita
sit, repugnantiam facit hoc modo:si dies est, lax est. Hic affirmatio sequitur
affirmationem; at cum dico, si dies est, lux non est, repugnant inter se partes
propostionis connexae, interposita negatione. Item quoties negatio sequitur
negationem, si posteriori propositionis parti negatiuum dematur aduerbium,
repugnantes fiunt hoc modo, si animal non est, homo non est; haec connexio est
ex duabus proposita negatiuis. At si posteriori parti, id est homo non est,
negatiuum detrahatur aduerbium, fiet, si animal non est, homo est, quod
repugnat; at si affirmatio negationem sequatur, siue posteriori parti negatio
iungatur, siue priori auferatur, repugnantes fiunt, hoc modo, si dies non est,
nox est. Hic igitur affirmatio sequitur negationem. Siue igitur posteriori
parti, id est, nox est, negatio copuletur, ut sit ita, si dies non est, nox non
est, siue priori auferatur, ut sit ita, si dies est, nox non est, repugnantem
fieri propositionem nec esse est. Quod si negatio affirmationem sequatur, et
posteriori parti negatiuum aduerbium subtrahatur, propositionis connexae partes
in repugnuntiam cadunt, hoc modo, si uigilat, non stertit. Hic affirmationem
sequitur negatio sed si posteriori parti, id est, non stertit, negatio dematur,
fiet, si uigilat stertit, et erit repugnans. Sed in connexis atque
disiunctis propositionibus illud intelligendum est, quod in earum partibus et
uis quaestionis includitur et argumenti. Age enim dubitetur an lux sit, idque
approbandum sit ex eo quod dies est. Si igitur ita fiat propositio, si dies
est, lux est, ea quidem pars totius propositionis quae sequitur, id est, lux
est, quaestionis est. De ea namque quaeritur an lux sit. Ea uero quae prior
est, id est, dies est, uim continet argumenti. Ex eo enim quod dies est, lux
esse probabitur, et in caeteris quidem uel connexis, uel disiunctis eadem ratio
est. In omnibus uero his quoniam syllogismus atque argumentatio ad
demonstrandam partem alteram quaestionis accommodatur, quaestio uero omnis
dubitabilis est, oportet syllogismos qui acommodantur ambiguae quaestioni
indubitabiles esse atque perspicuos, qui ut tales sint, ex claris atque apertis
et in ueritate patentibus propositionibus necesse est constent; propositiones
uero partim per se notae sunt, partim aliquibus probationibus indigebunt. Omnis
uero syllogismus enuntiatione proposita habet alicuius partis assumptionem ut
quod est in quaestione concludat, hoc modo: Si dies est, lux est. Ut igitur
lucem esse demonstrem, assumam unam partem propositionis superius constitutae,
dicamque sed dies est, ac tunc demum id quod est in quaestione concludam, lux
est igitur, Ergo cum ad syllogismi conclusionem, et tota enuntiatione in
proponendo, et in assumendo parte enuntiationis utamur, nec esse est ut ea
quibus utimur nil habeant dubitabile, siquidem ex his ea quae sunt ambigua
capient fidem. Quod si propositio aliquoties quidem per se nota est atque
perspicua, uliquoties uero probationis indigens inuenitur, assumptio quoque
aliquoties per se uera esse notabitur aliquoties approbationis indiget
adiumentis. Quo fit ut si et propositio et assumptio demonstrandae sint,
quinquepartitus (ut Cicero etiam in Rhetoricis auctor est) syllogismus fiat,
constans ex propositione eiusque probatione, assumptione, eiusdemque
probatione, et conclusione. Quod si neutra sit approbanda. tripartitus sit, ex
propositione scilicet, assumptione et conclusione. Quod si altera earum
demonstranda sit, fit quadripartitus, ex propositione scilicet, et assumptione,
atque unius earum approbatione et conclusione. Conclusionis uero ipsius
probatio praecedente propositione atque assumptione perfcitur. Quae cum
ita sint, cumque omnis propositio hypotheticam connexionem disiunctionemque
diuidatur, in connexis propositionibus aliud dicimus praecedens, aliud
consequens. Idem autem consequens et connexum uocamus, uelut in hac
propositione, si dies est, lux est. Dies est praecedit, annectitur lux est. In
disiunctis autem non est eadem ratio, quia cum ea quae proponuntur simul esse
non possint, nullo modo dicuntur esse connexa. Praecedens autem et subsequens
inde iudicatur, quia quod primum ponitur, iure antecedens uocatur, quod
posterius, iure subsequens dicitur. Ex his igitur propositionibus, quae
connexae sunt, fit primus et secundus hypotheticorum syllogismorum modus.
Addita uero negatione propositioni connexae et ex duabus affirmationibus
copulatae, atque insuper denegata, tertius accedit modus. Ex disiunctis autem
propositionibus diuerso modo assumptionibus tactis, quartus et quintus.
Utrisque uero per negationem compositis, sextus et septimus. Atque hae septem
sunt hypotheticae conclusiones, quarum M. Tullius in Topicis meminit, quarum
omnium deinceps ordo atque exempla subdenda sunt. Primus igitur modus
est, cum in connexa propositione assumpto eo quod praecedit, uolumus monstrare
quod sequitur, itaque esse oportere, ut est in connexione prolatum. In quo si
id quod connexum est ac sequitur, assumpserimus, nullus omnino fit syllogismus.
Huius exemplum tale est: Si dies est, lucet; si igitur lucere
monstremus, assumamus, nec esse est diem esse, hoc modo, atqui dies est;
consequitur ergo ex necessitate, lucere. Quod si lucere assumamus, itaque
dicamus, atqui lucet, non nec esse est diem esse, atque ideo nulla necessitas
euenit conclusionis; ubi uero nulla necessitas est, ne syllogismus quidem
intelligi potest. Est igitur primus modus in hanc formam: Si dies est
lucet; Dies autem est, Lucet igitur. Inueniuntur tamen in
quibus aequo modo ualet assumptio, siue praecedens, siue subsequens assumatur,
ut in homine atque risibili. Si enim homo est, risibile est; Atqui
homo est, Risibile igitur est. Atqui
risibile est, Homo igitur est. Sed in his haec causa est, quia homo
atque risibile aequi sunt termini, atque idcirco uno posito alterum comitari
nec esse est. Sed quia hoc in omnibus non est, idcirco dicimus non esse uniuersale,
ut assumpto posteriore, quod praecedebat probetur. Secundus uero modus
est quoties assumpto posteriore atque consequenti quod antecesserat aufertur,
hoc modo, si dies est, lucet; hic si assumamus non lucere, contrario modo atque
in propositione prolatum est; assumamus dicentes, atqui non lucet, in eo igitur
sequitur non esse diem; quod si diem negemus, id est quod antecedit in
assumptione contrario modo atque positum est in propositione proferamus, non
tollitur quod est connexum, ut si dicamus, atqui non est dies, non mox
sequitur, non lucere, potest enim non esse dies; et tamen lucere. Est igitur secundi modi forma
huiusmodi: Si dies est, lucet; Atqui non lucet, Non est igitur
dies. Primus igitur modus assumit quod praecessit, ut approbet quod
connexam est; non potest uero assumere quod connexum est, ut approbet quod
praecessit. Secundus autem assumit econtrario quod sequitur, ut quod
praecessite uertat; non potest autem econtrario assumere quod praecessit, ut id
quod connexum est auferatur. Tertius modus est, cum inter partes connexae
atque ex duabus affirmationibus copulatae propositionis negatio interponitur,
eaque ipsa negatio denegatur, quae propositio*hyperapophatike* Graeco sermone
appellatur, ut in hac ipsa quam superius proposuimus, si dies est, lux est; si
inter huius propositionis partes negatio interueniat, fiet hoc modo, si dies
est, lux non est; hanc si ulterius denegemus, erit ita, non si dies est, lux
non est: cuius propositionis ista sententia est, quia si dies est, fieri non
potest ut lux non sit. Quae propositio superabnegatiua appellatur, talesque
sunt omnes in quibus negatio proponitur negationi, ut non est dies, et rursus,
Necuon Ausonit Troia gens missa coloni. In hac igitur si priorem partem,
id est diem esse, in assumptione ponamus, consequitur etiam lucem esse hoc
modo: Non si dies est, lux non est; Atqui dies est, Lux igitur
est. Qui modus a superioribus plurimum distat, quod in eo modo qui sit ab
antecedentibus, ponitur antecedens, ut id quod sequitur astruatur. In modo uero
qui sit a consequentibus, perimitur consequens, ut id quod praecesserat,
auferatur. In hoc uero neutrum est, nam neque antecedens ponitur, ut quod
sequitur, confirmetur, nec interimitur subsequens, ut id quod praecesserat,
euertatur; sed ponitur antecedens, ut id quod sequitur, interimatur. Hic
autem propositionis modus partes inter se suas continet repugnantes, aduersum
quippe est ac repugnat, si dies est, non esse lucem. Sed idcirco rata positio est, quia consequentium
repugnantia facta per mediam negationem alia negatione destruitur, et ad uim
affirmationis omnino reuocatur. Nam quia consequens esse intelligitur, ac uerum, si dies
est esse lucem, repugnat ac falsum est, si dies est, non esse lucem, quae
denegata rursus uera est ita, non si dies est, lux non est, et si consimilis
affirmationi, si dies est, lux est, quia facit affirmationem geminata
negatio. Similiter uero fiunt ex repugnantibus propositionis partibus
argumenta, uel si duabus negationibus, uel si negatione et affirmatione, uel si
affirmatione et negatione iungatur. Quomodo uero fiant ex talibus connexis
repugnantes, superius dictum est. Fit uero ex ea propositione quae duabus
iungitur negatiuis ex repugnantibus argumentum hoc modo: sit propositio, si non
est lux, dies non est; fiat repugnans ita, si non est lux, est dies; huic
iungamus negationem ut fiat uera ita: Non si lux non est, dies
est; Atqui lux non est, Dies igitur non est. Item fit ex
negatione atque affirmatione propositio haec: si dies non est, nox est; huic
additur ex posteriore parte negatio, et fit ita: si dies non est, nox non est;
fit repugnans, haec nihilominus abnuatur ut sit uera, non si dies non est, nox
non est, assumimusque, atqui dies non est concludimus, nox igitur est.
Item ex eadem propositione, quae ex negatiua affirmatiuaque coniungitur et
dicit: si dies non est, nox est, si a priori parte negatio subtrahatur, fiet
repugnans, hoc modo: si dies est, nox est; huic apponatur negatio, ut uera esse
possit, hoc modo: non si dies est, nox est, assumamque, atqui dies est,
concluditur, nox igitur non est. At si sit ex affirmatione et negatione
propositio coniuncta, uelut haec: si uigilat non stertit, demitur posteriori
parti negatio, ut fiat ita: si uiglat stertit; sed haec repugnat. Tota rursus
propositio denegatur, ut fiat uera hoc modo: non si uigilat stertit; assumimus,
at qui uigilat; concludamus necesse est, non stertit igitur. Sed hae
quatuor ex repugnantibus conclusiones in tertio modo consistere intelliguntur,
quarum quidem Tullius tres commemorauit, unamque praecepto docuit, eam quam
propositio talis efficit, quae duabus iungitur affirmatiuis; duas uero exemplo,
scilicet eam quae ex tali propositione nascitur, quae duae copulant negationes,
et eam quae ex propositione tali connexa procreatur, quae ex affirmatione
negationeque consistit. Reliquam uero praeteriit, quod illarum similitudine
etiam haec in tertium conclusionis modum uidebatur incidere. Quartus
modus in disiunctione consistit, hoc modo: Aut dies est, aut nox
est; Sed dies est, Nox igitur non est. Huius haec ratio est,
quia disiunctiua enuntiatione proposita, prior pars eius assumitur affirmando,
ut subsequens auferatur; ex ea enim propositione quae dicit, aut dies est, aut
nox est, assumimus, atqui dies est, scilicet affirmantes esse diem, quam
assumptionis affirmationem consequitur non esse noctem. Quintus modus
est, cum in eadem disiunctiua propositione, id quod primum est, negando
assumitur, ut id quod est posterius inferatur, hoc modo aut dies est, aut nox
est, atqui dies non est, per negationem scilicet facta est assumptio,
consequitur esse noctem. Sextus uero modus ac septimus ex quarti et
quinti modi disiunctiua propositione deducuntur, una negatione uidelicet
adiuncta, et disiunctiua propositione detracta, additaque coniunctiua his
propositionibus quae superius in disiunctione sunt positae, hoc modo: non et
dies est et nox est. Dudum igitur in disiunctiua ita fuit, ut aut dies est, aut
nox est. Ex hac igitur propositione sublata, aut coniunctione, quae erat
disiunctiua adlecimus, et quae copulatiua est, praeposuimusque negationem.
Itaque fecimus ex partibus disiunctiuae propositionis copulatis, addita
negatione, propositionem sexti atque septimi modi, quae est, non et dies est et
nox est, in qua is assumatur esse diem, noctem non esse consequitur ita, atqui
dies est, non est igitur nox. Septimus uero modus est, cum prima pars
prorositionis negando assumitur, ut posterior subsequatur, hoc modo: Non
et dies est et nox est; Atqui dies non est, Nox igitur est.
Atque hic modus propositionum in solis his inueniri potest, quorum alterum esse
nec esse est, ut diem uel noctem, aegritudinem uel salutem, et quidquid medium
non habet. Quo autem modo omnium syllogismorum conditionalium ueritas
sese habeat, his diligentissime expliculmus libris quos de hypotheticis
conscripsimus syllogismis. Nunc uero, non quod de his perfectior consideratio
inueniri potest apposuimus sed id quod ad explanandum M. Tullii sententiam
poterat accommodari. Ut igitur cuncta quae diximus breuiter colligantur,
primus modus est quoties in connexa propositione primum ut in propositione
locatur, assumitur, ut consequatur secundum, hoc modo: Si dies est, lux
est, Atqui dies est, Lux igitur est. Secundus modus est quoties
in connexa propositione secundum econtrario assumitur quam in propositione
collocatum est, ut id quod primum est auferatur, hoc modo: Si dies est,
lux est; Atqui non est lux, Non est igitur dies. Tertius
modus estcum connexa propositionis partes ex affirmationibus iunctae, negatione
diuiduntur, totique propositioni negatio rursus adiungitur, assumiturque, quod
prius est, sicut in propositione est enuntiatum, ut econtrario concludatur
secundum quod in propositione prolatum est, hoc modo: Non si dies est, lux
non est; Atqui dies est, Lux igitur est. Hic ergo posito quod
praecedebat, id est esse diem, euersum est quod sequebatur, id est, non esse
lucem; negatione quippe affirmatio omnis euertit, uel cum connexae
propositionis ex negationibus iunctae, secundae parti negatio detrahitur,
totaque propositio denegatur, positaque priore propositionis parte, interimitur
quod subsequebatur, hoc modo: non si lux non est, dies est, atqui lux non est,
dies igitur non est; uel si connexae propositionis ex negatione atque
affirmatione compositae, secundae parti negatio iungatur, eaque insuper
denegetur, ponaturque quod prius est, ut id quod sequitur auferatur, hoc modo:
non si dies non est, nox non est atqui dies non est, nox igitur est; uel si in
eadem propositione, quae ex negatione atque affirmatione copulata est, priori
parti negatio subtrabatur, eaque insuper denegetur, ponaturque quod primum est,
ut id quod sequitur auferatur, hoc modo: non si dies est, nox est, atqui dies
est, nox igitur non est; uel si connexae propositionis ex affirmatione et
negatione copulatae, posteriori parti denegatio dematur, totaque insuper
denegetur, positoque priore, id quod sequitur interimatur, hoc modo: non si
uigilat sterlit, atqui uigilat, non stertit igitur. Atque haec omnia in
tertio modo esse intelliguntur, atque ex repugnantibus fiunt, et semper id quod
antecedit, ponitur, ut id quod sequitur, auferatur. Nam non sicut non propositione conditionali quia
negata repugnantia partium fit uera, prior pars ponitur, siue affirmatiue, siue
negatiue, ita eam reddit assumptio. Sed ut prior pars fuerit assumpta, reliqua
contraria enuntiatione concluditur. Nam si assumptio fuerit affi rinatiua, erit
negatiua conclusio. Si assumptio negatiua, erit conclusio affirmatiua. Quartus modus est
cum in disiunctiua propositione primum ponitur, ut auferatur secundum hoc
modo: Aut dies est, aut nox est; Atqui dies est, Nox igitur non
est. Quintus modus est quoties in disiunctiua propositione auferatur quod
prius est, ut ponatur secundum, hoc modo: Aut dies est, aut nox
est; Non est autem dies, Nox igitur est. Sextus modus cum his
rebus quae in disiunctionem uenire possunt, id est contrariis uel repugnantibus
medictate carentibus, negatio praeponitur, et copulatiuae coniunctiones
adiunguntur, poniturque quod primum est, ut id quod est subsequens auferatur,
hoc modo: Non et dies est et nox est; Dies autem est,
Nox igitur non est. Septimus modus est cum in eadem propositione aufertur
id quod praecedit, ut ponatur id quod consequitur, hoc modo: Non et dies
est et nox est; Atqui dies non est, Nox igitur est. His igitur
ita praedictis ad Ciceronis uerba ueniamus. CUM TRIPERTITO IGITUR
DISTRIBUATUR LOCUS HIC, IN CONSECUTIONEM ANTECESSIONEM REPUGNANTIAM, REPERIENDI
ARGUMENTI LOCUS SIMPLEX EST, TRACTANDI TRIPLEX. NAM QUID INTEREST, CUM HOC
SUMPSERIS, PECUNIAM NUMERATAM MULIERI DEBERI CUI SIT ARGENTUM OMNE LEGATUM,
UTRUM HOC MODO CONCLUDAS ARGUMENTUM: SI PECUNIA SIGNATA ARGENTUM EST, LEGATA
EST MULIERI. EST AUTEM PECUNIA SIGNATA ARGENTUM.
LEGATA IGITUR EST; AN ILLO MODO: SI NUMERATA PECUNIA NON EST LEGATA, NON EST
NUMERATA PECUNIA ARGENTUM. EST AUTEM NUMERATA PECUNIA ARGENTUM; LEGATA IGITUR
EST. AN ILLO MODO: NON ET LEGATUM ARGENTUM EST ET NON EST LEGATA NUMERATA
PECUNIA. LEGATUM AUTEM ARGENTUM EST; LEGATA IGITUR NUMERATA PECUNIA EST?
Eum locum qui ex antecedentibus, consequentibus et repugnantibus esset, unum
recte uideri, eumque in conditione esse positum, sed trina partiione distribui,
superius explicatum est; idque M. Tullius euidentius notat dicens, intellectum
quidem eius considerationemque in conditione positam unam esse sed per
argumentationis tractationem tripartito diuidi. Cuius rei per primum ac
secundum et tertium hypotheticorum syllogismorum modum, sicut paulo superius
diximus, exempla subiecit. Quae quoniam implicatiora uidentur quam ut primo
statim auditu comprehendantur, uisum paulisper est apertioribus exemplis animum
lectoris imbuere, ut in facilioribus primum exercitata intelligentia, sine
magno negotio, qua sunt difficiliora perpendat. Ab antecedentibus igitur
argumentatio fit, quoties enuntiata propositionis conditione sumitur id quod
antecedit, ut id quod sequitur inferatur, hoc modo: sit enim dubium an Tullius
animal sit, concedaturque eumdem Ciceronem esse hominem, et sit rata propositio
haec: Tullius si homo est, animal est; homo antecedit, animal sequitur; si
igitur ex antecedenti uelim facere argumentationem, assumam id quod praecedit,
hoc modo: sed homo est Cicero, consequitur animal esse Ciceronem; et est hic
primus quem supra diximus modus. Rursus a consequenti argumentatio fit
quoties in conditione proposita id quod consequitur tollit assumptio, ut id
quod praecesserat interimatur, hoc modo: si homo est Cicero, animal est.
Antecedit homo, sequitur animal. Si igitur ex consequenli facere argumentum
uelim, dicam, atqui non est animal, sequitur ne esse hominem quidem, sed id
perspicue falsum est, esse enim hominem constat falsum est igitur animal non
esse. Tullius igitur
animal est; et hic dictorum superius secundus est modus. Quod si a
repugnantibus fiat, in tertio scilicet modo digestarum superius conclusionum,
faciemus ita: non si homo est Tullius, animal non est, repugnat enim esse
hominem et animal non esse; hic si assumamus esse hominem, animal quoque esse, recta
ratione concludimus, hoc modo: atqui homo est, animal igitur est, atque hic
quidem modus ex ea propositione connexa conuersus est, quae ex duabus coniuncta
est affirmatiuis. His igitur tribus modis Tullius qui homo esset, animal
quoque monstratus est esse: nunc quidem dum id quod antecedit assumimus, id est
esse hominem; nunc uero dum id quod consequitur, in assumptione denegamus, id
est non esse animal; nunc autem repugnantiam denegantes eorum quae sibi sunt
consequentia, posito quod praecedebat, id quod sequebatur intulimus.
Quibus ita precognitis, nunc M. Tullii tractemus exempla. Cum enim dixisset
loci in consecutione, antecessione et repuguantia positi, reperiendi quidem
argumenti simplicem esse intellectum, tractandi autem triplicem, adiecit: Nam
quid interest, cum tibi sumpseris ad demortstrandum, pecuniam numeratam mulieri
deberi, cui sit argentum omne legatum, utrum id ab antecedentibus, an a
consequentibus, an a repugnantibus probes? Namque eadem sententia in conclusione
colligitur, et argumentationum diuersitas non in re sed in antecedenium et
consequentium et repugnantium tractatu est constituta. Primum igitur
ponatur quod testamento aliquis omne suum argentum mulieri legauerit,
quaeraturque an numerata quoque pecunia mulieri legata sit, concedaturque
numeratam etiam pecuniam argentum appellari, argumentum igitur in primo modo ex
antecedentibus tali ratione contexitur: proponimus enim sic, si pecunia signata
numerataque argentum est, eadem pecunia signata numerataque legata mulieri est;
hic igitur praecedit numeratam atque signatam pecuniam argentum esse, sequitur
legatam esse mulieri; id igitur quod praecessit assumimus dicentes: at est
signata ac numerata pecunia argentum; concludimus numeratam signatamque
pecuniam mulieri esse legatam, eritque totius argumentationis hic textus: Si
pecunia signata numerataque argentum est, legata mulieri est; At est
pecunia signata numerataque argentum, Igitur legata est mulieri. In quo si ad saepius praemissa plurimisque exemplis
superius enodata lectoris animus reuertatur, hanc argumentationem in primo modo
ab antecedentibus esse compositam non ignorabit. A consequentibus uero
hoc modo: Si numerata pecunia non est egata mulieri cui sit argentum omne
legatum, numerata peculia non est argentum. Hic igitur praecedit numeratam
pecuniam non esse legatam, cum sit argentum omne legatum; sequitur numeratam
pecuniam argentum non esse. Si igitur id quod est posterius auferamus, id est
numeratam pecuniam non esse argentum, dicemus: Atqui est numerata pecunia
argentum, affirmatio namque tollit negationem. Sequitur igitur ut pars
praecedens auferatur, ea quae erat non esse legatam mulieri pecuniam numeratam,
cum argentum ei fuisset omne legatum. Sed cum sit, omnis negatio affirmatione
consumitur, dicimusque in conclusione: Est igitur numerata pecunia mulieri
legata, cum ei sit argentum omne legatum; eritque huiusmodi argumentatio: Si
non est mulieri legata pecunia numerata, cum ei sit argentum omne legatum,
non est argentum numerata pecunia; Atqui est argentum numerata
pecunia, Legata est igitur mulieri numerata pecunia, cum ei fuerit
argentum omne legatum. Sed quod Tullius breuitatis causa
praeteriit, id est, illam partem propositionis quae ait: Cum sit mulieri
argentum omne legatum, nos apertioris intelligentiae causa subiunximus.
Nec perturbare lectorem debet, quod cum in superioribus exemplis in secundo
modo per negationem facta fuerit semper assumptio, et per negationem rursus
illata conclusio, nunc per affirmationem et assumptio et conclusio facta est.
Cuius rei euidentissima ratio est. Nam cum in superioribus exemplis prima
propositio ex affirmationibus fuerit constituta, atque in secundo modo
assumptio id quod sequebatur auferret, atque interimeret id quod praecedebat,
necessarium erat duplicem affrmationem geminata negatione consumi, hoc modo: Si
dies est, lux est, utraeque ex affirmatione sunt constitutae. Ut igitur posterior pars, id est
lux est, quae affirmatio est, interimatur, deneganda est. Dicam igitur: Atqui
non est lux, quo fit ut praecedentem quoque partem, id est, dies est, quam
affirmationem esse manifestum est, negatione tollamus, concludentes, dies
igitur non est. At in hoc Ciceronis exemplo utraque pars primae atque
hypotheticae propositionis negationibus enuntiata est, quae in assumptione uel
confusione non ab allis nisi ab affirmationibus auferuntur, hoc modo. Est enim tale Ciceronis exemplum: si legata non est
mulieri numerata pecunia, non est numerata pecunia argentum, uides ut sit
utraque negatio? Nam et non esse legatam mulieri pecuniam numeratam, et non esse
numeratam pecuniam argentum, utraeque in negatione sunt positae; quod si
auferenda est per assumptionem propositionis consequens pars, quoniam negatio
est, non esse numeratam pecuniam argentum, dicendum est argentum esse pecuniam
numeratam; quod si in conclusione auferenda est pars praecedens, ea quae
negatio est, id est, non esse legatam mulieri pecuniam numeratam, dicendum est:
Legata igitur mulieri numerata pecunia est. Et secundus quidem modus rite a
consequentibus factus huiusmodi est. Illud tamen est diligentius
adnotandum. quod superius M. Tullius, cum locorum omnium breuiter exempla
disponeret, loci huius, qui a consequentibus ducitur, inconueniens secundo
conditionalium syllogismorum modo subiecit exemplum, potiusque primo conuenit
modo quia non a consequentibus conclusionem sed ab antecedentibus facit. Ita
quippe posuit a consequentibus, si mulier cum fuisset nupta cum eo quicum
connubii ius concessum non esset, nuntium remisit, quoniam qui nati sunt patrem
non sequuntur, pro liberis manere nihil oportet. Hic igitur cum quaeratur an
dotis pars apud uirum debeat permanere, id quod praecedit assumitur, ut fiat
rata conclusio hoc modo: Sed mulier cum eo nupta est qui cum connubii ius non
fuit, concluditur: Quoniam igitur qui nati sunt patrem non sequuntur, pro
liberis manere nihil oportet, et ita non est a consequentibus argumentum, quia
non id quod consequebatur assumptum est sed id quod praecedebat. Erat quippe
antecedens, nupta mulier praeter connubii ius; sequebatur, cum filii patrem non
sequebantur, pro eis nihil ex dote retineri. Sic igitur Tullius pro eo quod est
a consequentibus argumentum, ab antecedentibus potius dedit exemplum.
Potest uero ita fieri a consequentibus argumentum, si id de quo quaeritur prius
ponatur, et id quod assumendum; est posterius, hoc modo: Si quid ex dote pro
liberis manere oportebit, quia patrem liberi sequuntur, cum eo nupta est mulier
qui cum connubii ius esset. Sumo igitur id quod consequitur per negationem,
ita: Sed non est nupta mulier cum eo quicum connubii ius erat, atque ideo qui
nati sunt, patrem non sequuntur. Perimitur
ergo in conclusione id quod in propositione praecesserat. Ita pro liberis
igitur manere nihil oportet. Sed de secundo modo ista sufficiant, nihil
namque, ut arbitror, praetermissum est. Tertius modus a repugnantibus
longe perspicuus hoc modo est: Non et legatum omne argentum est, et non est
legata mulieri pecunia enumerata. Hic namque consequens erat: Si argentum esset
omne legatum, pecuniam quoque numeratam fuisse legatam; ut igitur fieret
repugnans, huic consequentiae interposita negatio est, dictumque est, si
argentum omne legatum esset, numeratam pecuniam non esse legatam; quod quia
pugnat et falsum est, ad ueritatem alia negatione sic reducitur: Non si legatum
argentum est, non est legata numerata pecunia, ut scilicet ei affirmationi
conueniat, quae dicit, si legatum argentum est, legatam esse pecuniam
numeratam. Assumimus igitur huic propositioni argentum omne esse legatum, et
consequitur omne in numeratam pecuniam mulieri esse legatam, ut sit forma
argumentationis huiusmodi: Non si legatum argentum est, non est legata
numerata pecunia; Atqui legatum argentum est, Legata est igitur
numerata pecunia. M. uero Tullius propositionem ita formauit: Non et
legatum argentum est, et non est legata numerata pecunia. Sed nos idcirco
casualem coniunctionem apposuimus eam quae est "si", ut ex quo esset
genere talis propositio monstraremus. Namque id ex consequenti connexo
negatione addita fit repugnans. Connexum uero nulla aeque ut sit coniunctio posset
ostendere, quanquam idem efficiat et copulatiua coniunctio. Nam quae connexa
sunt, etiam coniuncta esse intelliguntur, ex hoc quod paulo ante diximus, quod
argumentum ex ea propositione profectum est, quae duabus affirmationibus
copulabatur, et iuncta negatione insuper denegata est. In omnibus igitur
illud est approbatum, pecuniam numeratam mulieri deberi, cum sit argentum omne
legatum. Sed nunc quidem ex supradictis propositionibus, id quod antecedebat,
assumpsimus; nunc uero, id quod consequebatur; nunc autem, id quod repugnabat.
Ac de explanandis Ciceronis exemplis, ut arbitror, satis est. Illud autem
dubitationem mouere potest: nam si quis minus callidus ad Ciceronis exempla
respiciat, eumdem locum arbitrabitur esse a genere, quem ab antecedentibus, et
consequentibus, et repugnantibus esse diximus; illo falsus errore, quod in
utrisque locis eodem Cicero utitur exemplo, argenti uidelicet et numeratae
pecuniae. Sed diligentius intuenti, in eisdem rebus diuersus argumentationum
uidebitar esse tractatus. Aliud quippe est dicere, cum argenti species sit
numerata; pecunia, si genus legatum sit, et speciem esse legatam, quoniam
nunquam species a genere separatur, aliud est in conditione enumerationem
proponere, et eisdem partibus assumptis argumentationem uaria ratiocinatione
formare, ut superius demonstratum est, cum praesertim huiusmodi ex
consequentibus, antecedentibus et repugnantibus, argumentationes etiam praeter
genera ac species fieri possint, uelut nos superuns indicauimus in die atque
luce. Nam neque dies
lucis, neque lux dici species, aut genus est. Sed id tantum in his considerari debet, quia posito
altero, alterum necessaria ratione subsequitur. Differunt igitur loci a genere
uel a specie ab eo loco qui in conditione est constitutus, quoniam illi ex
uniuersalitatis speciei ac partis ratione ducuntur, hic autem in consequentiae
ac repugnantiae ordine tractatur. Post haec igitur Tullius hypotheticorum
syllogismorum modos conclusionesque dinumerat hoc modo: [APPELLANT AUTEM
DIALECTICI EAM CONCLUSIONEM ARGUMENTI, [1141C] IN QUA, CUM PRIMUM ASSUMPSERIS,
CONSEQUITUR ID QUOD ANNEXUM EST PRIMUM CONCLUSIONIS MODUM; CUM ID QUOD ANNEXUM
EST NEGARIS, UT ID QUOQUE CUI FUERIT ANNEXUM NEGANDUM SIT, SECUNDUS IS
APPELLATUR CONCLUDENDI MODUS; CUM AUTEM ALIQUA CONIUNCTA NEGARIS ET EX EIS UNUM
AUT PLURA SUMPSERIS, UT QUOD RELINQUITUR TOLLENDUM SIT, IS TERTIUS APPELLATUR
CONCLUSIONIS MODUS. EX HOC ILLA RHETORUM EX CONTRARIIS CONCLUSA, QUAE
IPSI *ENTHYMEMATA* APPELLANT; NON QUOD OMNIS SENTENTIA PROPRIO NOMINE *ENTHYMEMA*
NON DICATUR, SED, UT HOMERUS PROPTER EXCELLENTIAM COMMUNE POETARUM NOMEN
EFFICIT APUD GRAECOS SUUM, SIC, CUM OMNIS SENTENTIA *ENTHYMEMA* DICATUR, QUIA
VIDETUR EA QUAE EX CONTRARIIS CONFICITUR ACUTISSIMA, SOLA PROPRIE NOMEN COMMUNE
POSSEDIT. EIUS GENERIS [1141D] HAEC SUNT:HOC METUERE, ALTERUM IN METU NON
PONERE! EAM QUAM NIHIL ACCUSAS DAMNAS, BENE QUAM MERITAM ESSE
AUTUMAS MALE MERERE? ID QUOD SCIS PRODEST NIHIL; ID QUOD NESCIS
OBEST? HOC DISSERENDI GENUS ATTINGIT OMNINO VESTRAS QUOQUE IN RESPONDENDO
DISPUTATIONES, SED PHILOSOPHORUM MAGIS, QUIBUS EST CUM ORATORIBUS ILLA EX
REPUGNANTIBUS SENTENTIIS; COMMUNIS CONCLUSIO QUAE A DIALECTICIS TERTIUS MODUS,
A RHETORIBUS *ENTHYMEMA* DICITUR. RELIQUI DIALECTICORUM MODI PLURES SUNT, QUI EX
DISIUNCTIONIBUS CONSTANT: AUT HOC AUT ILLUD; HOC AUTEM; NON IGITUR ILLUD.
ITEMQUE: AUT HOC AUT ILLUD; NON AUTEM HOC; ILLUD IGITUR. QUAE CONCLUSIONES IDCIRCO RATAE SUNT QUOD IN
DISIUNCTIONE PLUS UNO VERUM ESSE NON POTEST. ATQUE EX EIS CONCLUSIONIBUS
[1142A] QUAS SUPRA SCRIPSI PRIOR QUARTUS POSTERIOR QUINTUS A DIALECTICIS MODUS
APPELLATUR. DEINDE ADDUNT CONIUNCTIONUM NEGANTIAM SIC: NON ET HOC ET ILLUD; HOC
AUTEM; NON IGITUR ILLUD. HIC MODUS EST SEXTUS. SEPTIMUS AUTEM: NON ET HOC ET
ILLUD; NON AUTEM HOC; ILLUD IGITUR. EX EIS MODIS CONCLUSIONES INNUMERABILES
NASCUNTUR, IN QUO EST TOTA FERE *DIALEKTIKE*. SED NE HAE QUIDEM QUAS EXPOSUI AD
HANC INSTITUTIONEM NECESSARIAE. Etsi multipliciter superius cuncta
digessimus, nec expositionis indiget repetita toties disputatio, erit tamen
operae pretium, si quam breuissime potero M. Tullii uerbis mediocris lucem
commentationis interseram. Septem igitur modos hypotheticos enumerans ait, cum
in connexis propositionibus id quod est primum assumitur, ut ostendatur
secundum, primum a dialecticis modum uocari, hoc modo: Si hoc est, illud est;
quod dicit hoc, primum est, quod uero ait illud, secundum. Assumatur ergo quod
primum est, atqui hoc est; concluditur igitur id quod secundum est, illud
igitur est, uelut in his rursus exemplis: si homo est, animal est, assumitur,
atqui homo est, concluditur, animal igitur est. Secundum uero modum ait
esse Tullius connexis propositionibus textum, in quo si secundum negatur,
sequitur ut id etiam quod primum est abnuatur hoc modo; Si hoc est, illud
est; Illud autem non est, Igitur ne hoc quidem est. In exemplis
ita: si homo est, animal est; animal autem non est, homo igitur non est. Sed
Tullius ita dixit, cum id quod annexum est negaris, ut id quoque cui fuerit
annexum negandum sit, secundum esse modum, quasi connexa propositione
affirmatiuis partibus iuncta; uniuersaliter autem rectius diceretur, cum id
quod annexum est, id est secundum, perimitur, perimi iliud quoque cui annexum
est, id est primum, ut si affirmatiuum est id quod annexum est, negatione
perimatur; sin uero negatiuum affirmatione; et de eo quoque cui annexum est, id
est primum, idem est ut si in connexa propositione affirmetur, in conclusione
denegetur, secundum nunc propositum Ciceronis exemplum; si uero negatiua sit
propositionis prior pars, in conclusione contraria affirmatione tollatur.
Tertium uero modum ait esse Cicero cum ea quae coniuncta sunt, denegantur, et his alia negatio rursus ad
iungitur, ut quia animal homini coniunctum est, ita dicamus: Non et homo et non
animal est, atque ex his unum ponitur, ut quod relinquitur auferatur, hoc modo:
Ponimus hominem esse, dicentes: Atqui homo est; quod ergo relinquitur, non est
animal, aufertur, atque concluditur, animal igitur est. Fit argumentatio hoc
modo: Non et homo est et non animal; Atqui homo est, Animal
igitur est. Ex his nasci dicit enthymemata ex contrariis conclusa, quibus
plurimum rhetores uti solent; atque haec enthymemata nuncupantur, non quod
eodem nomine omnis inuentio nuncupari non possit (enthymema namque est mentis
conceptio, quod potest omnibus inuentionibus conuenire) sed quia haec inuenta,
quae breuiter ex contrariis colliguntur, maxime acuta sunt, propter
excellentiam speciemque inuentionis commune enthymematis nomen proprium factum
est, ut haec a rhetoribus quasi proprio nomine enthymemata uocentur. Sicut apud
Graecos quoque poeta Homerus tantum dicitur, et quisquis ex Homero aliquid
profert, ita dicere consueuit: Hunc uersum poeta locutus est, et tunc non alius
intelligitur praeter Homerum, non quod caeteri non sint poetae sed quod
excellentia huius commune nomen uertit in proprium. Fiunt uero haec enthymemata
hoc modo, ex contrariis uidelicet texta: Hunc metuere, alterum in metu non
ponere (uelut si de Lentulo et Cethego, caeterisque diceretur) Paucos
ciues interficere metuis, ne respublica intereat nihil laboras.
Connexum quippe est ut quicumque noluit interire paucos ciues, rempublicam
multo magis nolit exstingui. Quibus cum interponitur negatio, fit ex
repugnantibus argumentum. Sed hoc breuiter Tullius enuntiauit, nos uero
argumentum in syllogismum redigamus, a repugnantibus scilicet, ex quo
enthymemata nasci solent, hoc modo: Sit connexum, si quis metuit ciues paucos
interfici, is metuit interire rempublicam, hic interponitur negatio sic: Si
quis metuit ciues paucos interfici, is non metuit interire rempublicam,
iungitur alia negatio: Non si quis metuit paucos ciues interfici, non metuit
interire rempublicam. Quae duae negationes uni affirmationi partes sunt, quae
dicit: Si quis metuit hoc, metuit et illud, cuius quidem assumptio est, at
metuit hoc, conclusio sequitur, metuit igitur et illud, quae tantumdem ualet,
si negando interrogetur ita, hoc metuis, illud non metuis. Sed quia non totus
(ut supra posuimus) in his argumentationibus ponitur syllogismus sed
propositio, cuius assumptio et conclusio notae sunt, idcirco enthymema dicitur,
quasi breuis animi conceptio. Et in caeteris exemplis idem modus est. Sed
haec quidem Ciceronis similitudo non tam ex repuguantibus quam ex contrariis
argumentum intelligitur continere. Metuere
quippe et non metuere contraria sunt, nisi hoc ipsa uerborum prolatio a
contrariis argumentum ad repugnantiam retrahat. Nam quod dicit hunc metuere,
alterum in metu non ponere, tale est ut repugnantia uideantur. Etenim metuere
et non metuere contraria sunt. In metu autem non ponere, et metuere, prolatione
ipsa tam contraria quam repugnantia intelliguntur, licet eadem probetur esse
sententia. His adiecit alia rursus in exempla. "Eam quam nihil
accusas, damnas." Huius enthymematis talis est integer
syllogismus: Non si nihil accusas damnas; Sed nihil accusas, Non
damnas igitur. Venit ergo hoc argumentum ex ea propositione connexa, quae
ex duabus componitur negatiuis, ita: si nihil accusas, non damnas; posteriori
uero parti detracta negatio est, et insuper tota est propositio denegata hoc
modo, non si nihil accusas, damnas, et ex ea factum est argumentum, quod
positum in interrogatione efficit enthymema, hoc modo: quam nihil accusas, damnas,
bene quam meritam esse autumas, male mereri. Huius quoque enthymematis
talis est ratio </collectio>: Non et bene meritam esse autumas, et
male mereri; Atqui bene meritam esse autumas, Non male igitur
mereri. Quod enthymema ex ea propositione connexa perticitur, quae
constat ex affirmatione et negatione, ita: si bene meritam esse autumas, non
male mereri. Cuius ex posteriore parte dempta negatione, totaque propositione
denegata, fiet propositio: non si bene meritam esse autumas, male mereri; quod
in interrogationem deductum tacit enthymema: bene quam meritam esse autumas,
male mereri. Item: "Id quod scis prodest, nihil id quod nescis,
obest?" Hoc quoque enthymema tali nectitur syllogismo: Non id quod
scis prodest, et id quod nescis non obest; At id quod scis
prodest, Obest igitur id quod nescis. Hoc argumentum ex ea
propositione compositum est, quae duabus affirmationibus iuncta acceperit
mediam negationem et insuper denegata est. Quod interrogatum fit enthymema hoc
modo: "Id quod scis prodest, nihil id quod nescis obest?"
Omnium uero superius exemplorum ista sententia est. Nam quam quisquam nihil
accusat, eam damnare recte non potest; et eam quam bene meritam esse autumat,
male mereri de ea turpe est; et si id quod scit quisque in causa proderit,
oberit, si est contrarium id quod nescit. Hunc uero locum communem esse
oratoribus ac philosophis dicit sed apud illos tertium modum, apud rhetores
uero enthymema nuncupari. Reliqui, inquit, modi plures sunt, nam cum tres superius
enumerasset modo adiungens quatuor, plures dixit. Hi sunt in disiunctionibus
constituti hoc modo: Aut hoc aut illud; Hoc autem, Non igitur
illud qui est quartus modus a nobis quoque suprapositus ita: Aut
dies est aut nox est; Dies autem est, Non igitur nox est et semper quod
ait Cicero 'hoc' ad praecedens spectat; quod uero ait 'illud' ad consequens,
siue inconnexis propositionibus siue disiunctis. Item: Aut hoc aut
illud Non autem hoc, Illud igitur. Hic quoque quintus modus
est, uelut in his exemplis: Aut dies est aut nox est; Non autem
dies, Nox igitur est. Quarum conclusionum, necessitatem ex eo dicit
euenire, quia quae in disiunctione posita, medium non uidentur admittere, ut
esse aliud praeter eorum alterum possit, atque ideo uno sublato alterum esse,
unoque posito alterum non esse concluditur. Quod si sit medium, quod preter
alterutrum esse possit, nec uera propositio, nec rata est conclusio, uelut in
his, aut album est, aut nigrum, id falsum est. Esse enim praeter ea rubrum
potest. Sed si ponamus esse album uel auferamus, non nec esse erit non esse uel
esse nigrum, quia quod rubrum est, medium esse potest. Deinde, inquit
Tullius, addunt coniunctionum negantiam, in disiunctiuis scilicet
propositionibus, hoc modo: Non et hoc et illud; Hoc autem, Non
igitur illud. Idem est: Non et nox et dies est; Nox autem est,
Non igitur dies est. Hic igitur sextus modus esse praedictus est.
Septimus autem est ex eadem ueniens propositione, hoc modo: Non et hoc et
illud; Non autem hoc, Illud igitur uelut si ita dicamus: Non et
nox et dies est; Nox non autem est, Dies igitur est. Quae
propositiones nisi in disiunctis medioque carentibus rebus ratam conclusionem
habere non poterunt. Age enim ita dicamas, non et album, et nigrum, ponamusque
non esse album, non consequitur ut sit nigrum, potest enim esse quod medium
est. Huiusmodi igitur per negationem coniunctionum (ut Tullius ait) propositio
si ratas factura est conclusiones in disiunctis rebus, medioque carentibus
accommodetur, alias non erit rata conclusio. Distat uero propositio
tertii modi a propositione sexti et septimi, quod tertii modi propositio ex
coniunctis nascitur. Haec uero sexti et septimi ex disiunctis terminis existit,
ut in superioribus patet exemplis. Ex his igitur, inquit, modis
conclusiones innumerabiles nascuntur, unus enim quilibet eorum modus infinitis
conclusionibus aptari potest, ueluti primus ac secundus in omnibus quae sibi
connexa sunt, quorum nullus est numerus, si quis per. sequi uelit; itemque
repugnantium infinitaest multitudo, in quibus tertius modus est utilis; item
plura disiuncta sunt in quibus quartus, et quintus, et sextus, et septimus
pluriumum ualent. Atque in his, inquit, omnis fere est dialectica sed ad
topicos locos tres primi modi sunt necessarii, qui antecessionem, consecutionem
et repugnantiam tenent. Reliqui uero complendae disputationis magis gratia quam
quod ad hanc institutionem necessarii fuerint uidentur adiecti. PROXIMUS EST
LOCUS RERUM EFFICIENTIUM; QUAE CAUSAE APPELLANTUR; DEINDE RERUM EFFECTARUM AB
EFFICIENTIBUS CAUSIS. HARUM EXEMPLA, UT RELIQUORUM LOCORUM, PAULO ANTE POSUI
EQUIDEM EX IURE CIVILI; SED HAEC PATENT LATIUS. CAUSARUM [ENIM] GENERA
DUO SUNT; UNUM, QUOD VI SUA ID QUOD SUB EAM VIM SUBIECTUM EST CERTE EFFICIT, UT
IGNIS ACCENDIT; ALTERUM, QUOD NATURAM EFFICIENDI NON HABET SED SINE QUO EFFICI
NON POSSIT, UT SI QUIS AES STATUAE CAUSAM VELIT DICERE, QUOD SINE EO NON POSSIT
EFFICI. [15.59] HUIUS GENERIS CAUSARUM, SINE QUO NON EFFICITUR, ALIA SUNT
QUIETA, NIHIL AGENTIA, STOLIDA QUODAM MODO, UT LOCUS TEMPUS MATERIA FERRAMENTA
ET CAETERA GENERIS EIUSDEM; ALIA AUTEM PRAECURSIONEM QUANDAM ADHIBENT AD
EFFICIENDUM ET QUAEDAM AFFERUNT PER SE ADIUVANTIA, ETSI NON NECESSARIA, UT:
AMORI CONGRESSIO CAUSAM ATTULERAT, AMOR FLAGITIO. EX HOC GENERE CAUSARUM EX AETERNITATE PENDENTIUM
FATUM A STOICIS NECTITUR. ATQUE UT EARUM CAUSARUM SINE QUIBUS EFFICI NON POTEST
GENERA DIVISI, SIC ETIAM EFFICIENTIUM DIVIDI POSSUNT. SUNT ENIM ALIAE CAUSAE
QUAE PLANE EFFICIANT NULLA RE ADIUVANTE, ALIAE QUAE ADIUUARI VELINT, UT:
SAPIENTIA EFFICIT SAPIENTIS SOLA PER SE; BEATOS EFFICIAT NECNE SOLA PER SESE
QUAESTIO EST. Post eum locum qui in conditione est constitutus, consequens erat is qui
considerabatur ex causis; post hunc is enumeratus locus est qui, in effectis
causarum positus, argumenta praestabat. Quorum quidem superius M. Tullius
exempla proposuit, nunc rationem latius tractat. Cum igitur Aristoteles
quatuor posuerit causas, quibus unumquodque conficitur: primam, quae mouendi
principium est; secundam, ex qua fit aliquid, quam materiam uocat; tertiam
rationem ac speciem, qua unumquodque formatur; quartam, finem propter quem
quodlibet efficitur, at uero M. Tullius principalem causarum diuisionem facit
in ea quae efficiant aliquid et in ea sine quibus effici nequeant, ut id quod
efficit, ad eam causam referatur in qua motus principium constitutum est, id
uero sine quo non fit aliquid, tum ad intellectum materiae transferatur, uel
eorum quae coniuncta materiae efficientis adiuuant facultatem, tum ad reliquas
causas ducatur, ut paulo posterius apparebit. Eius igitur causae, quae ui
sua id quod subiectum est efficit, tale proponit exemplum, ut ignis accendit:
nam accensionis ipsius causa ignis est, et id efficere potest, atque illud quod
accenditur, mouet atque permutat. Eam uero causam, sine qua id quod faciendum
est fieri nequit, ab una eius parte designat, ueluti cum dicit aes causam esse
statuae, quod sine eo status noc possit existere: hoc enim, ut per faciendam
diuisionem clarescet, non ea ipsa est causa sine qua non efficitur sed pars
eius esse monstrabitur. Eam uero causam sine qua id quod faciendum est,
effici non potest, diuidit hoc modo: alia enim sunt quieta, nihil agentia sed
stolida quodammodo, ac per se, nisi agendi extra motus accesserit, immobilia:
horum exempla, ut locus, tempus, materia, instrumentum. Omne enim quod fit,
locum nec esse est habere subiectum, in quo nisi aliquid fiat, locus ipse
immobilis est, ad aliquid explicandum. Itemque materia et instrumenta, nisi
manu moueantur artificis, ipsa naturaliter nihil egerint. Tempus quoquo
operationi subiectum est, quae si desit, nihil ipsum propriae naturae ratione
perfecerit. Atque haec quidem sunt quae nihil agentia, tamen causae sunt, si
his efficiens operatio superueniet. Alia uero quae in motu posita
praecursionem quamdam ad efficientiam ac praeparationem uidentur afferre, uelut
amoris causa est congressio, quae praecessit, et amor flagitii. Ex his, inquit,
causis Stoica disputatio fatum connectit. Fatum enim dicunt esse praecedentium
causarum subsequentiumque perplexionem quamdam et catenae more continentiam,
hoc modo: Ideo profectus est peregre, quoniam parentum iracundiam ferre non
puterat; idcirco parentum iracundiam successione non ferebat, quia amicae amore
detinebatur, idcirco amabat, quod saepe fuerat ante congressus; ideo congressus
est, quia aliquid ut congrederetur praecessit. Itaque ordine praecedentium
consequentiumque rerum fatum (ut dicit) a Stoicis nectitur. Item diuidit
eam causam quae ui sua efficit aliquid in eam quae ad etficiendum sibi
sufficit, eamque qua extrinsecus adminiculationis indigeat. Sufficit igitur sibi ad efficiendum causa, ut
sapientia efficere sapientes per se nullo penitus adiuta solet. Sed haec an
sola beatos efficere possit, quaeritur an ei sint extrinsecus addenda quae
iuuent, uel fortunae bona, uel corporis, itaque ea causa quae ui sua efficit
aliquid, aut talis est, ut ei nulla sint extrinsecus adiuncta quaerenda, ueluti
artifici instrumenta quaedam, quibus id quod efficiendum est explicet atque
conformet. Earum uero omnium quae Tullius statuit in alterutra diuisione
causarum, illa quidem quae ui sua explicant ea quorum causae sunt, omnia tam
per se ad efficiendum ualentia, quam quaesiti extrinsecus iuuaminis indigentia,
in ea Aristotelicae diuisionis causa locabuntur, quae est principium motus.
Quanquam de sapientia tali causae non conuenit exemplum sed potius ad rationem
formamque contendit Namque sapientia ratione quadam atque forma efficit
sapientes. Eius uero causae quam Tullius refert, sine qua non fit aliquid,
materia quidem, tempus et locus, id est, ex quo fit, uel in quo fit, quae sunt
efficienti substantia naturae: ut uno intellectu comprehendantur, uel materia
sunt, uel materiae uice supposita; instrumenta uero ei causae sunt quae ad
finem spectant sed non ipsa finis, quia non finis instrumenta respicit sed haec
tinem. Instrumenta namque propter aliquem finem parantur. Sed mirum
uideri potest cur congressionem amoris causam non interea enumerauit, quae
habent efficiendi uim sed inter eas posuerit causas, sine quibus effici non
potest, cum tamen agat aliquid atque moueat. Nam ipsa congressio aliquid
uidetur efficere, similisque est ei caasae quae ipsa quidem habet efficiendi
uim sed sine adminiculo non potest, ueluti cum quaeritur de sapientia an sola
beatum possit efficere. Sed Merobaudes rhetor ita disseruit, earum causarum,
quae efficiendi uim haberent, eam esse facultatem, ut etiamsi adiumentis
extrinsecus indigeant, effectus tamen earum ad id spectet quod efficiendum est.
At in his causis quae sunt praecursoriae, etiamsi eis antecedentibus aliquid
existit, non tamen id quod existere intelligitur praecursio principaliter
operatur. Sed ista quidem ueluti sub quadam occasione praecurrit, illa uero res
quae existeret dicitur, aliis operantibus nascitur, uelut in congressione solum
est fieri. Fortasse enim non propter amorem quisque congreditur sed praecedente
congressione amor existit, quem non congressio principaliter appetebat. Itaque
quoniam praeter congressionem amor existere non potuit, recte intereas causas
congressio locata uidetur sine quibus non efficitur; quoniam uero non efficit
ui sua, quandoquidem nec principaliter ut efficiat, spectat sed tantum ea ante
aliquid existit, recte inter praecursorias, ac non inter efficientes causas est
collocata. QUA RE CUM IN DISPUTATIONEM INCIDERIT CAUSA EFFICIENS ALIQUID
NECESSARIO, SINE DUBITATIONE LICEBIT QUOD EFFICITUR AB EA CAUSA
CONCLUDERE. CUM AUTEM ERIT TALIS CAUSA, UT IN EA NON SIT EFFICIENDI
NECESSITAS, NECESSARIA CONCLUSIO NON SEQUITUR. ATQUE ILLUD QUIDEM GENUS
CAUSARUM QUOD HABET VIM EFFICIENDI NECESSARIAM ERROREM AFFERRE NON FERE SOLET;
HOC AUTEM SINE QUO NON EFFICITUR SAEPE CONTURBAT. NON ENIM, SI SINE PARENTIBUS
FILII ESSE NON POSSUNT, PROPTEREA IN PARENTIBUS CAUSA FUIT GIGNENDI
NECESSARIA. HOC IGITUR SINE QUO NON FIT, AB EO IN QUO CERTE FIT
DILIGENTER EST SEPARANDUM. ILLUD ENIM EST TAMQUAM: UTINAM NE IN
NEMORE PELIO -- NISI ENIM 'ACCIDISSENT ABIEGNAE AD TERRAM TRABES,' ARGO
ILLA FACTA NON ESSET, NEC TAMEN FUIT IN HIS TRABIBUS EFFICIENDI VIS NECESSARIA.
AT CUM IN AIACIS
NAVEM CRISPISULCANS IGNEUM FULMEN INIECTUM EST, INFLAMMATUR NAVIS
NECESSARIO. Prima quidem causarum diuisio, secundum Tullium, fuit in ea
quae efficerent aliquid, et ea sine quibus effici non posset, atque illud
quidem quod efficeret, in gemina item partitus est, scilicet in id quod ad
efficiendum aliquid necessariam uim possideret, neque ullius indigeret
extrinsecus adiumenti, etinid quod nisi illis adiuuantibus operari atque
efficere non posset. Ac primum de ea loquitur causa quae efficiendi uim tenet,
eius enim ea pars cui efficiendi necessitas adest, statim secum conclusionem
comitem trahit; dicta enim causa, quae necessario ac quid efficit, effectus
etiam nec esse est consequatur, ueluti si solem adfuisse quis dixerit, lucem
quoque adfuisse monstrabit, aut cum alicui ad esse sapientiam dixerimus,
sapientem nec esse est fateamur. At in his causis efficientibus quae
extrapositis indigent adiumentis, non eadem ratio est; neque enim ut quaeque
huiusmodi causa dicitur, ita nec esse est affectum sequi. Non enim huiusmodi
causa necessario efficit quod uult, nisi extrapositis auxiliis adiuuetur; idem
est etiam in ea causa quae ipsa quidem efficiendi uim non habet sed sine ea non
prouenit effectus. Nam, ut Tullius quoque commemorat, nullam in efficiendis
rebus adhibet necessitatem, atque ideo dicta causa non statim sequitur
effectus. Neque enim si congressus est, mox amauit, nec si fuit aes, statuam
quoque fuisse nec esse est. Ex
quo aliarum causarum partitio nascitur. Aliae namque causae sunt necessariae,
aliae minime. Non necessariarum aliae sunt efficientes, aliae sine quibus non
efficitur. Necessariarum uero causarum conclusio non solet conturbare: ut enim
haec causa fuerit dicta, statim in conclusione sequustur effectus. Non
necessariarum uero, quae sunt partim efficientes, quod nunc tacuit sed paulo
ante praedixit, non habent subsequentem effectae rei conclusionem. Neque enim
si liberi sine parentibus non sunt, idcirco in parentibus efficiendi causa
necessaria fuit, cum uideamus in hominum esse potest ate ne gignant. Ea uero
causa quae ipsa quidem non efficit sed sine ipsa effici non potest, huiusmodi
est quemadmodum Enniano uersu declaratur: NISI ENIM CECIDISSENT ABIEGNAE TRABES
AD TERRAM, ARGO ILLA FACTA NON ESSET. Ex trabibus namque Argo facta est sed
nulla inerat trabibus necessitas, ut ex eis fieret nauis; at uero ea causa quae
est efficiens, et quae in se suam continet necessitatem, talis est. Quale CUM
IN AIACIS NAVEM IGNEUM CRISPISULCANS FULMEN INIECTUM EST, statim enim accendi
nec esse est nauim, quia ignis accendend necessaria causa est. Et sensus
quidem est huiusmodi, ordo autem paulo confusior est, ait enim hoc modo: ATQUE
ILLUD QUIDEM GENUS CAUSARUM, QUOD HABET VIM EFFICIENDI NECESSARIAM, ERROREM
AFFERRE NON FERE SOLET; HOC AUTEM SINE QUO NON EFFICITUR, SAEPE CONTURBAT. Quod
cum dixisset, cumque uel utriusque uel alterius exemplum ponere debuisset,
neutro conueniens exemplum similitudine dedit. Namque cum uel necessariam
causam efficientem, uel eam sine qua non efficitur, proposuisset, eius causae
posuit exemplum, quae efficiat quidem aliquid sed non sine extrapositis
adiumentis, hoc modo: NON ENIM SI SINE PARENTIBUS FILII ESSE NON POSSUNT,
PROPTEREA CAUSA FUIT IN PARENTIBUS GIGNENDI NECESSARIA. Parentes enim et maxime
masculini sexus efficiens causa est sed non sine femina, id est non sine
materia quadam, et ea causa sine qua fieri non possit, cum ipsa uim efficiendi
non habeat. Itaque nec causa necessariae et efficientis posuit exemplum,
nec eius sine qua fieri nihil possit sed efficientis quidem, non tamen
necessariae sed uidetur tacuisse in propositione id cuius posuit exemplum; ita
enim apertius dici potuisset: ATQUE ILLUD QUIDEM GENUS CAUSARUM, QUOD HABET VIM
EFFICIENDI NECESSARIAM, ERROREM AFFERRE NON FERE SOLET; HOC AUTEM quod non
habet efficiendi uim necessariam; uel HOC SINE QUO NON EFFICITUR, SAEPE
CONTURBAT. Itaque sic intelligendum est quasi ita sit dictum; nam de necessaria
causa nullum posuit exemplum. Quod uero subiecit, utrisque causis conuenit
posterius enumeratis, tam efficienti non necessariae, quam eius sine qua nihil
efficitur. Parentes namque tam
masculini sexus quam feminini esse dicuntur, quorum quidem masculini sexus ea
causa est quae efficiat sed non necessaria. Feminini uero ea quae non efficiat sed sine qua
effici [non possit. Quae cum ita sint, discernendae sunt causae et
peruidenda necessitas, nec omnis causa praemittenda ut subsequatur effectus sed
ea tantum in qua est efficiendi necessitas, etiamsi extrinsecus adiumenta
defuerint. ATQUE ETIAM EST CAUSARUM DISSIMILITUDO, QUOD ALIAE SUNT, UT
SINE ULLA APPETITIONE ANIMI, SINE VOLUNTATE, SINE OPINIONE SUUM QUASI OPUS
EFFICIANT, VEL UT OMNE INTEREAT QUOD ORTUM SIT; ALIAE AUTEM AUT VOLUNTATE
EFFICIUNT AUT PERTURBATIONE ANIMI AUT HABITU AUT NATURA AUT ARTE AUT CASU:
VOLUNTATE, UT TU, CUM HUNC LIBELLUM LEGIS; PERTURBATIONE, UT SI QUIS EVENTUM
HORUM TEMPORUM TIMEAT; HABITU, UT QUI FACILE ET CITO IRASCITUR; NATURA, UT
VITIUM IN DIES CRESCAT; ARTE, UT BENE PINGAT; CASU, UT PROSPERE NAVIGET. NIHIL
HORUM SINE CAUSA NEC QUIDQUAM OMNINO; SED HUIUSMODI CAUSAE NON NECESSARIAE. Facit
aliam rursus causarum diuisionem ita: CAUSARUM enim ALIAE SUNT quae sua quadam
ui, SINE APPETITIONE, SINE VOLUNTATE, SINE OPINIONE unum atque eumdem in
efficiendis rebus ordinem tenent, ut est interire omnia quae orta sunt. Nam
quia ortum est, idcirco etiam nec esse interire, nec tamen ipse ortus, ut
caetera intereant, uel appetitu aliquo, uel uolutate uel opinione efficit; sed
ita est ab aeterno rerum statu, ut quidquid ortum est, quia accepit esse,
aliquando etiam esse desistat. Item ALIAE sunt causae quae AUT in VOLUNTATE AUT
in PERTURBATIONE ANIMI AUT in HABITU AUT in NATURA AUT in ARTE CASU ue
consistunt. VOLUNTATE, ut si quaerat aliquis cur Trebatius librum legat,
respondebitur, quia legendi uoluntas est. PERTURBATIONE animi, ut si quis
timore pallescat, aut urbem fugiat, bellis ciuilibus conturbatas. HABITU, UT si
idcirco Trebatius FACILE. de iuris ratione responderit, quoniam multo usu
constantem ciuilis scientiae habitum tenet, uel si quis idcirco irascatur
facile, quia eius animus per iracundiae habitum efferatus est. NATURA, ut si
quis idcirco dicatur irasci, quia naturaliter iracundus est, id quod in dies
uitium crescat. ARTE, ut si idcirco bene quisque pingat, quia eius artis
peritus esse proponatur. CASU, ut quae in nostra potestate nullo modo sunt,
fiunt tamen, uelut in certo praesertim tempore, prosperitas nauigandi. Atque
horum omnium nihil a causa uacuum est, nec quidquam est in rebus quod non
aliqua causa perficiat. Omnia enim quae fiunt habent aliquam rationem cur facta
sint, quam si quis reddere possit, causam quoque reddiderit. Id est enim causa
propter quam unumquodque fit. Omnes uero causae quae uel ex uoluntate,
uel perturbatione animi intelliguntur, ad eam causam pertinent quae est mouendi
principium, ut in Aristotelica diximus diuisione. Haec enim ut aliquid
efficiatur, mouendi principium sunt, at in arte, uel habitu, uel natura, illa
causa est, quae in ratione consistit. Species enim ac ratio uniuscuiusque efficiendae rei in
arte et habituet natura posita est. Casus uero exterior causa, nec inter principales
annumeratur secundum Aristotelem. Secundum uero M. Tullium casus est latens
effectae rei causa; quod quale sit paulo posterius designabitur. OMNIUM AUTEM
CAUSARUM IN ALIIS INEST CONSTANTIA, IN ALIIS NON INEST. IN NATURA ET [IN] ARTE CONSTANTIA EST, IN CAETERIS
NULLA. SED TAMEN EARUM CAUSARUM QUAE NON SUNT CONSTANTES ALIAE SUNT
PERSPICUAE, ALIAE LATENT. PERSPICUAE SUNT QUAE APPETITIONEM ANIMI IUDICIUMQUE
TANGUNT; LATENT QUAE SUBIECTAE SUNT FORTUNAE. CUM ENIM NIHIL SINE CAUSA FIAT,
HOC IPSUM EST FORTUNAE EVENTUS; OBSCURA CAUSA ET LATENTER EFFICITUR. ETIAM EA
QUAE FIUNT PARTIM SUNT IGNORATA PARTIM VOLUNTARIA; IGNORATA, QUAE NECESSITATE
EFFECTA SUNT; VOLUNTARIA, QUAE CONSILIO. QUAE AUTEM FORTUNA, VEL IGNORATA
VEL VOLUNTARIA.] NAM IACERE TELUM VOLUNTATIS EST, FERIRE QUEM NOLUERIS
FORTUNAE. EX QUO ARIES SUBICITUR ILLE IN VESTRIS ACTIONIBUS: SI TELUM MANU
FUGIT MAGIS QUAM IECIT. CADUNT ETIAM IN IGNORATIONEM ATQUE IMPRUDENTIAM PERTURBATIONES
ANIMI; QUAE QUAMQUAM SUNT VOLUNTARIAE -- OBIURGATIONE ENIM ET ADMONITIONE
DEICIUNTUR -- TAMEN HABENT TANTUS MOTUS, UT EA QUAE VOLUNTARIA SUNT AUT
NECESSARIA INTERDUM AUT CERTE IGNORATA VIDEANTUR. Rursus causarum
diuisionem aliam claram ac perspicuam prodit. Causarum namque aliae sunt
constantes, alia uero inconstantes. Constantes sunt, quarum non fereuariatur effectus;
inconstantes uero, quae huc atque illuc facilioribus mutationibus
transferuntur. Omnia igitur quae ex natura atque arte descendunt,
constantia sunt. Natura quippe atque ars suum semper opus efficiunt, nisi
subiectae materiae obstet incertum. Nam quod unus idemque artifex ex eadem
saepe materia non admodum similes statuas format, non est haec in arte uarietas
sed tum in artificis manu, quae integritatem artis assequi non potest, tum in
ipsa materia, quae efficientiae atque formae non aequaliter cedit. Idem est in
natura, seruat namque constantiam suam, cum hominem format ex homine. Itaque
similia in caeteris ex similibus gignit: at cum monstrosum aliquid effertur,
non naturae uitio sed materiae potius applicatur, ex qua id quod efficere
contendebat, non ita potuit natura explicare. Sed inter constantes causas
habitus quoque debuit adiungi; nam quod habitu cuiusque lit, id constans, nec
mutabile esse solet; quandoquidem idcirco habitus dicitur, quia diuturnitate
habendi in naturae similitudinem uertitur. Sed forsan Tullius uidit quod natura
atque ars, non tam in effectibus constantes quam in propria ratione esse
intelliguntur, in tantum ut quod ars ac natura delinquit, materiae saepius impPombaur,
habitus uero ipse consuetudine quadam collectus est, qui non ratione aliquid et
propria constantia sed usu facit, atque idcirco forsitan habitum, qui inter
caetera praeter artem et naturam uidebatur esse constantior, a causis
constantibus segregauit. Ea
uero quae non sunt constantia, in ea diuidit quae sunt perspicua, et in ea quae
latent. Perspicua sunt quae ab animi quolibet motu uel appetitione, uel iudicii
ratione profecta sunt; latent uero quae fortunae subiacent. Nam quia non
ignorat animus in quam partem declinet, qui tametsi boni aliquanio habet
iudicium, nunquam tamen eius rei quam efficit notionem relinquit, praetereos
qui funditus mente capiuntur, et in quibus iam nulla uoluntas est, nec esse est
nota esse, quae ex uoluntate uel animi iudicio fiunt. Fortuna uero atque casus
semper ignotus est. Cuius quidem natura aeque incerta est, atque ea quae
casibus ipsis fiunt. Sed M. Tullius definit esse casum, euentum causis
latentibus effectum; quae non uidetur integra definitio: quid enim, si adhuc
lateret quibus causis solis defectus lunaeue contingeret, num idcirco casu
atque fortuna fierent, quae constantibus caeli motibus administratur? An
casus quidem putaretur ab his qui defectus rationem reperire non possent, per
se autem consideratus, nullo quidsm modo esset casus. Sed M. Tullius non quod
uideretur esse casus, his qui eius naturam minime perspexissent sed qui omnino
fortunae euentus esset definitionis rationem monstrabat. Euentum uero
latentibus causis Cicero casum esse ita concludit: Cum omnia certis de causis
fiant, quorum ratio cognoscitur, eorum euentus casu fieri non posse monstrantur
sed putantur aliqua fieri casu eorum quorum causa nulla ratione cognoscitur. Ex
quo euenit ut fortunae sit euentus, qui latentibus causis efficitur. Hic igitur
in rebus quidem ipsis constantiam ponit, casum uero non re sed opinione
metitur. Quo fit ut si aliter effectae remouerit causam, id quod accidit
fortunae non sit euentus, idem tamen sit alteri fortunae euentus, si rationem
alter ignoret. Quod uero omnium rerum causas esse dicit, non determinat quales,
atque ideo nec de fortuna ipsa, quorum euentum causa sit, monstrat. Nec
me saeuae hominum mentes arrogantiae notent, quod uelut affectata auctoritate
Tullianis sententiis pugnem, cum aduersus eas si quid uidebitur non nostra sed
ab antiquissimis tractata compensem. Quod si nostra quoquo diceremus, oporteret
tamen eos non personarum uetustatem sed eorum quae opponuntur considerare
rationem, nec odisse potius quae aduersus magni nominis uiros dicuntur, quam
contraria, si possent, argumentatione reuincere. Nam si eis M. Tullius in
definitione rerum nimium placet, quaenam est inuidia nos quoque Aristotelicam
rationem probare? Quod si intemperanter molestissimi esse pergunt,
audiant M. Tullium secundo Tusculanarum disputationum libro adhortantem potius,
atque ad certamen uocantem, hoc modo: Sed tamen tantum abest ut scribi
contra nos nolimus, ut id etiam maxime optemus. Ipsa enim Graeciae
philosophia nunquam in honore tantum fuisset, nisi doctissimorum
contentionibus, dissensionibusque creuisset; quamobrem hortor omnes, qui
facere id possunt, ut eius quoque generis laudem iam languenti
Graeciae eripiant, et transferant in hanc urbem, sicut reliquas omnes, quae
quidem erant expetendae studio atque industria sua maiores nostri
transtulere. Et rursus, nos qui sequimur probabilia nec, ullraquam quod
uerisimile occurrit, progredi possumus, et refelli sine pertinacia et refellere
sine iracundia parati sumus. Quocirca quae malum ratio est ipsius M. Tullii
uoluntatem iudiciumque conuellere, cum eiusdem contra nos sententiis atque auctoritate
nitantur? Sed si cui commentarios nostros inspicere uacuum fuerit, sciat
haec nos ex Aristotelis secundo Physicorum uolumine aduertisse, quae tametsi
altioris philosophiae disputationes tangunt, non est tamen studiis inuidendum,
si rhetoricis quoque ac dialecticis disputationibus admisceamus, qua sunt
profundiora naturae, neque pigrescere ac dilassari animos dignum est, quos
intentiores ac uegetos ipsa rerum ambiguitas et uariarum cognitio speculationum
deberet efficere, eum praesertim ea librorum natura sit, ut ad legendum
studiosos teneat, nullum cogat ignauum. Dicamus igitur quid euentus sit
fortunae, uel quarum sors causa esse dicatur. Omnia igitur sunt uel
immutabiliter ac semper, ut quod sol oritur; uel saepius, ut quod equus
quadrupes nascitur; uel raro, ut si equus cum quinque uel tribus pedibus
procreetur; uel aeque, ut in quibus faciendarum rerum nihil interest, quo
potius uoluntatem uergamus. Atque illud quidem quod semper fit, nihil habet
oppositum, quod ullo modo aliter fiat; id uero quod saepe contingit habet;
aduersum, id quod rarius euenit, neque enim saepius fieret, ac non semper, nisi
diuersum raro quidem sed aliquando contingeret. Quod igitur ex fortuna tit, in
sempiternis non est; quis enim casu solem dicat oriri? Ne in his quidem quae
frequentius fiunt; nullus enim casu equum dixerit esse quadrupedem. Nee uero in his quae fieri aequaliter solent; nam
quae uoluntaria sunt non uidentur esse fortuita. Restat igitur ut in his
fortunae euentus sit, quae rarius fiunt. Eorum uero quae fiunt, partim finem
aliquem spectant, partim minime. Quis enim finis esse potest, si manum
extendam, si genua complicem, atque aliquid iacens humi tollam, quod nullis
usibus applicem? At uero ea quae aliquem finem spectant partim uoluntatis sunt,
partim naturae. Voluntatis, ut siquis idcirco domo egrediatur, ut uideat amicum.
Naturae, ut quod est in animalibus. Omnia quae ab ea fiunt certam animalis
respiciunt utilitatem, atque ad eius salutem conseruationemque omnium membrorum
momenta sunt constituta. Casum igitur ac fortuitos euentus in his esse ponimus,
quae cum rarius fiant, in his tamen per accidens eueniunt, quae propter aliquid
fiunt. Veluti si quis egressus domo ut amicum uideret, praeteriens
cadente. desuper lapide ictus est: id igitur quod euenit, in rariore
causa ponendum est, accessit uero ei uoluntati, quae certum respiciebat finem.
Ea uero fuit domo egrediendi causa, ut amicum uideret. Rursus, quoniam lapsis
naturaliter grauis est, grauitas uero terram petit, casus quidem lapidis
propter aliquid naturaliter factus est; ad id enim lapidis natura tendebat, ut in
suum locum pondus ueniens conquiesceret. Sed huic naturali intentioni accidit
id quod rarius euenit scilicet ut percuteret caput; quo fit ut sit secundum
Aristotelem fortuna uel casus, causa per accidens rarius eueuientum in his
rebus quae propter aliquid fiunt. Quae cum ita sint, cumque definitio
Aristotelica a Tulliana plurimum discrepet, illud tamen in utrisque constat, id
quod fortunae subiectum est, incertis casibus semper esse suppositum. Nam licet
in his rebus saepe fortuna suos experiatur actus, quae uoluntate sunt, et ad
aliquem finem referuntur, extra tamen accidit quod fortunae est, nec ab eo tine
uenit, quem sibi animus ante perspexerat. Sed cum Cicero diuisisset
causas in eas quae perspicuae sunt, et in eas quae laterent, cumque eas quae
perspicuae sint diceret esse quae appetitionem animi iudiciumque tangerent,
manifestum est eum uel artem, uel uoluntatem, uel perturbationem, uel habitum
in his causis ponere quae perspicu ac sunt; uoluntas quippe atque animi
perturbatioin appetitione ponitur, saepe enim ex perturbatione aliquid
appetimus, artem uero uel habitum in iudicio; arte namque iudicamus, habitus
uero ad utrumque pertinet: nam et uoluntates consuetudo ministrat, et multo usu
peritiaque fit quaedan constantia iudicandi. Casum in non perspicuis
posuit. De natura incertum est utrum inter perspicuas an inter latentes
ipsam coliocet: nam si inter latentes causas, ipsam naturam casum uideretur
putare: cuius opinionis nulla ratio est Quod si inter perspicuas, quaenam
appetitio animi uel iudicium in natura est? Neque enim appetendo aliquid uel
iudicando facit natura, nisi forte quoniam ex ipsa saepe habilitas quaedam
mentis et corpori existit, quae habi lit as ad unamquamque rem adiuuat
uoluntatem; id enim maxime uolumus ad quod habiles sumus. Sed natura inter
perspicuas causas ponitur, quae iudicio quoque coniuncta est, ut si naturaliter
sano quisque iudicio compositus est: appetitioni etiam, ut si naturaliter
aliquid animus petat. His adiungit aliam causarum diuisionem; ait enim
alias causas esse uoluntarias, alias ignoratas: uoluntarias, eas quaecumque ex
iudicio ueniunt animi; ignoratas in quibus necessitas domina est, id est in
quibus aut omnino non uolumus, aut ne si uelimus quidem aliter facere possumus,
ut in natura atque casu. Necessitate enim quadam naturae grauia deorsum
feruntur, necessitate item factum dicimus, ut aliquis ignorans iacto trans
parietem lapide praetereuntem hominem peremerit. Eaque necessitas talis est,
non quod aliter fieri non potuisset, nisi ut lapide iacto percuteret sed quia
uoluntas defuit, et non idcirco, quia uoluit, fecit. Prior uero necessitas iam
talis est, in qua nulla uoluntas est, uel ea quae est, ne id quod cupit
efficiat, ualidiore necessitate constringitur. Nam cum lapsis deorsum propria
grauitate deponitur, nulla uoluntas est sed tantum naturae necessitas; at si
homo deorsum cadat, est quidem non cadendi uoluntas sed ferri quo non uult,
ualidior naturae causa compellit. Voluntatem uero a fortuitis euentihus
uno eodemque aptissimo secreuit exemplo, ueluti si telum manu iaciat, nolensque
feriat praetereuntem. Nam iecisse ex
uoluntatis principio nascitur. Idcirco enim iecit, quia uoluit. Ignorauit uero
quod perculeret; neque enim iecisset, si se percussurum praeuidere potuisset.
Neque iecit, quia uoluit percutere. Si autem non ignorasset, non percutere
potuisset. Unde etiam machinamentum quoddam atque defensio in iuris peritoram
responsionibus inuenitur, hoc modo: Si telum manu fugit magis quam iecit; nam
si quis caedis accusetur, optima solet esse defensio, si alia non suppetit,
fugisse manu telum, magis quam uoluerit iecisse, ut non uoluntati, quae
condemnatur in culpis sed ignorantiae factum tribuatur. De
perturbationibus autem animorum paulo confusius iudicium est. Dubitari enim
potest utrum ex uoluntate, an necessitate, an ex ignoratione uenerit, quod
perturbatione peccatur: uidentur enim uoluntaria esse peccata, quoniam qui
perturbatus est appetit aliquid, aut fugit. Sed in hoc perturbatio eius
apparet, quod non fugienda uitat, et non appetenda nimis exoptat. Porro autem
quoniam in perturbationibus sunt confusa iudicia (neque enim aliter id quod
fugiendum est saepe appetunt perturbati, nisi obcaecato obscuratoque iudicio),
quod uero fit animi confusione, saepe tale est ut nollet admisisse qui fecit,
et euenit ut non inter uoluntarias sed inter ignoratas uel necessarias causas
animorum perturbatio sit; in tantum uero qui perturbatus est, a uera
discretione discedit, ut in eam possit recta bene consulentium admonitione
reduci. Quo fit ut animorum perturbatio iure a causis uoluntariis segregetur,
et aut in ignoratione, aut in necessitate ponatur. Nam quod ait: TAMEN
HABENT TANTOS MOTUS, UT EA QUAE VOLUNTARIA SUNT, AUT NECESSARIA INTERDUM, AUT
CERTE IGNORATA VIDEANTUR, ita intelligendum est: quoniam omnis animi passio
iudicium conturbat, confundit uero rectam discretionem, si acrior fuerit quam
ut rationis retinaculis temperetur, et fit quaedam ex perturbationibus ueluti
uiolenta necessitas, ut dubium sit utrum is qui aliquid perturbatus animo facit,
ignorans faciat; ueluti cum casu ignorans delinquit, cum futurum non prouidet
casum, an sciens faciat, uel necessitate ducatur. Quod igitur dixit: Aut necessaria esse, aut ignorata,
et diuisit a neeessariis ignorata, non pugnat contra id quod superius dixit, ea
quae ignorata sunt esse necessaria. Nam id quod est ignoratum ita quodammodo
diuidit: ignoratorum alia quadam necessitate fiunt, dum aut nulla uoluntas est,
aut ea quae est, necessitati nequit obsistere; alia casu, cum in his faciendis,
quae ignorantur, nulla uoluntas est. Quod igitur dixit, perturbationes
animi, aut in necessariis causis poni, aut in ignoratis, id sine dubio sensisse
intelligitur, perturbationes animi, aut in his esse ignoratis in quibus ea
necessitas est, ut uoluntas obsistere non possit, aut in his in quibus nalla
uoluntas est sed sit delictum caecitate iudicii, uelut in his qui immoderatius
amoris cupiditati deseruiunt: aut enim confuso iudicio ab honestate discedunt,
et dum quasi bonum appetunt, in malum decidunt ignorantes, atque ita in casu
quodam atque errore ponitur amor immodicus; aut nouit quidem quod appetit esse
uitandum sed maioris actu cupiditatis impellitur, atque ita inter ea necessaria
ponitur, quae aut non habent uolunt. Item, aut eam ita infirmam ac debilem, ut nullo
modo ualidioribus passionibus obnitatur. Fore quosdam, Patrici
rhetorum peritissime, non dubitauerim, qui hunc in Topicis altiorem ex
philosophia tractatum uaria obtrectatione reprehendant, quia inter logicam
disputationem physicam interposuit. Hi uero sunt, uel quibus hoc totum
philosophari displiceat, uel qui in argumentorum locis naturales admisceri
causas oportuisse non existiment. Sed contra priores quidem, et a M. Tullio, et
ab ipsa quodammodo humana ratione, quae in motu posita aliquid semper inquirit,
atque amore scientiae neque decipi patitur, neque ullo modo a ueritatis ratione
traduci, saepe multumque responsum est. His uero qui sequestrandas ab
oratorio facultate philosophiae disciplinas putant, respondendum breuiter
existimo. Ratione quidem reperiri quiddam potest sed melius atque facilius
artifex faciet, si in opere construendo artis facultatem atque elegantiam
comparet. In argumentis quoque idem esse manifestum esti ui namque
naturalis ingenii argumenta promuntur. Sed ars facultatem imitata naturae uiam
quamdam rationemque reperit, qua id effici facilius ac melius possit. In
qua re illorum nec esse est reprehendatur error, qui rhetoricam facultatem
naturalem esse dixerunt, quoniam quilibet totius artis alienus et intendere in
alterum crimen, et sese purgare solet, et argumento aliquid prohare contendit.
Reprehendendi etiam sunt qui eamdem facultatem in sola arte positam esse
dixerunt: oportuit enim eos animaduertere, omnem quidem artem sui materiam
effectus ex natura suscipere sed in ea tamen ratione propriam facultatem
elegantiamque experiri. Haec itaque quae artium ratio perficit, ab imperitis
etiam fieri, utcumque contigerit, possunt. Bene autem ac facile nemo
efficit nisi artis ratione fuerit instructus. Cum igitur totius operis haec sit
intentio, ut argumenta quae confusa et ueluti clausa natura suppeditat,
artificialiter uestigentur, quid sit per quod efficere id quod promittit ars
ualeat, sub exempli notatione demonstrat: ut enim facilius argumenta reperiantur,
illa res efficiet, si demonstrentur loci in quibus argumenta sunt collocata. Et
enim ut si quis aliquid quaerat, facilius id inuestigare possit atque inuenire,
si locus ei monstretur ubi sit positum id quod inquirit; ita etiam cum quis
argumentum inuenire conatur, si ei locus ubi argumentum sit positum,
declaretur, facilius argumentum quod quaerit ualebit inuenire. Ita enim
Aristoteles, et ita Tullius appellat eas sedes in quibus argumenta sunt collocata,
id est locos, qui ab Aristotele topica uocati sunt. Sed quoniam de
sedibus argumentorum loquimur, hi cuiusmodi sint paulo altius expediamus; locos
enim non uno modo intelligitur. Ac relinquamus quidem eos locos quos Victorinus
frustra atque inconuenienter interserit, uelut cos qui corpora concludunt, ac
simpliciter intelligamus eos locos argumentorum esse qui intra se continent
argumenta in quibus exponendis posterius quid sit quod dicimus clarius
apparebit. Nunc communiter de tota locorum ratione, deque argumentatione, ac de
quaestionibus et propositionibus earumque terminis uidetur esse
tractandum. Ac primum quoniam locus qui tractatur in Topicis, non
cuiuslibet rei sed tantum locus est argumenti, exposito prius argumenti
intellectu, deinceps de loci ratione tractabimus. Definit igitur Tullius
argumentum hoc modo: Argumentum est ratio quae rei dubiae faciat fidem. Sumpsit
igitur rationem ut genus. Omnes enim iniuriosi sunt qui orationis uirtutem a
sapientiae ratione seiungunt, aliamque esse dicendi artem uelint, aliam intelligendi.
Nam si nihil orationes aliud agimus, nisi interius cogitata uulgamus, quae
malum ratio est, orationis elegantiam a sententiarum grauitate se ponere? Quae
porro sententiarum grauitas esse potest, sine earum rerum de quibus dicendum
est comprehensione? Quae uero alia disciplina naturam proprietatemque rerum
omnium docet, uel quae omnino eorum quae intelligi possunt, scientiam
profitetur, nisi haec tantum ex qua nos pauca praesumpsimus philosophia? quae
longe aliter de his ipsis in proprio sapientium tractatu disputare solet. Neque
ita cursim ut nos, quae sint in illorum libris solet, prolixius disserenda
sumpsissem, quis ferret insolentium hominum temeritatem prouectus suos culpare
uolentium quibus prouectibus proficerent, si studiosi potius quam queruli esse
mallent? Sed his contentionibus neque antiqua caruit aetas, nec nos ita
delicati sumus, ut quibus patientia doctissimorum hominum saepius obstitit,
fere nolimus, dum et pluribus prod esse possumus, et sapientium iudicia
consequamur. Ad quem finem hic
noster labor et totius operis summa contendit. Sed haec hactenus. Nunc
susceptae expositionis ordinem persequamur. TOTO IGITUR LOCO CAUSARUM
EXPLICATO, EX EARUM DIFFERENTIA IN MAGNIS QUIDEM CAUSIS VEL ORATORUM VEL
PHILOSOPHORUM MAGNA ARGUMENTORUM SUPPETIT COPIA; IN VESTRIS AUTEM SI NON
UBERIOR, AT FORTASSE SUBTILIOR. PRIVATA
ENIM IUDICIA MAXIMARUM QUIDEM RERUM IN IURIS CONSULTORUM MIHI VIDENTUR ESSE
PRUDENTIA. NAM ET ADSUNT MULTUM
ET ADHIBENTUR IN CONSILIA ET PATRONIS DILIGENTIBUS AD EORUM PRUDENTIAM
CONFUGIENTIBUS HASTAS MINISTRANT. IN OMNIBUS IGITUR EIS IUDICIIS, IN
QUIBUS EX FIDE BONA EST ADDITUM, UBI VERO ETIAM UT INTER BONOS BENE AGIER
OPORTET IN PRIMISQUE IN ARBITRIO REI UXORIAE, IN QUO EST QUOD EIUS AEQUIUS
MELIUS, PARATI EIS ESSE DEBENT. ILLI DOLUM MALUM, ILLI FIDEM BONAM, ILLI AEQUUM
BONUM, ILLI QUID SOCIUM SOCIO, QUID EUM QUI NEGOTIA ALIENA CURASSET EI CUIUS EA
NEGOTIA FUISSENT, QUID EUM QUI MANDASSET, EUMVE CUI MANDATUM ESSET, ALTERUM
ALTERI PRAESTARE OPORTERET, QUID VIRUM UXORI, QUID UXOREM VIRO TRADIDERUNT.
LICEBIT IGITUR DILIGENTER ARGUMENTORUM COGNITIS LOCIS NON MODO ORATORIBUS ET
PHILOSOPHIS, SED IURIS ETIAM PERITIS COPIOSE DE CONSULTATIONIBUS SUIS
DISPUTARE. Diuiso causarum loco atque ordine suis partibus distributo, de
locis eiusdem facultate, quibusque uberius, quibusque angustius accomodetur,
uti saepe Ciceroni mos est, disserit. Primum enim inquit, oratoribus ac
philosophis, quorum in disputationibus larga materia est, multa ex causarum
loco argumentorum suppetit copia. Communis quippe oratoribus ac philosophis hic
locus esse prospicitur qui est a causis, his naturas rerum quod est
philosophiae proprium, illis quod oratoriae facultatis est, facta probantibus.
Nam et cum res quaelibet quaeritur, [eius causae a philosophis uestigari
solent. Quibus praemissis, ut superius dictum est, comitatur statim quod
concludendum est, et oratores ad suspicionem mouendam detergendamue factorum
causas requirunt. Hoc quippe stabile in hominum mentibus manet, quod neque
factum, neque res ulla praeter illam omnium principem naturam, sine propriis
causis possit existere. Quo fit ut uberrimus causarum usus sit in rhetorum
orationibus, philosophorumque tractatu. Sed ut hunc libellum M. Tullius
scribens, pleraque omnia Trebatio dedisse uideatur, hunc locum iuris quoque
consultis attributum esse demonstrat, dicens: Etsi non tam uberes
opportunitates habeat hic locus in iurisperitorum responsionibus subtilius certe
atque acutius pro ipsius artis natura tractari potest, scilicet ubertatem quae
deerat, subtilitate quae poterat inesse compensans. Habent enim etiam ipsi
proprium campum in quo eorum uirtus possit enitere. Est enim iurisconsultorum
prudentiae priuatarum quaestio causarum, maximeque in illis negotiis; hic
causarum locus examinabitur, in quibus bonae fidei iudicia nectuntur. In his
enim qui fuerit animus contrahentium quaeri solet, qui deprehendi uix poterit,
nisi praecedentibus causis intelligatur. In his igitur iudiciis in quibus
additur ut ex bona fide iudicent, id est ubi ita iudices dantur, ut non
strictas inter litigantes stipulationes sed bonam fidem quaerant, pluribus
causarum usus est: additur ut inter bonos bene agi oportet, considerantur
mores, inquiruntur consilia; statuitur quibus, quidque de causis, administratum
sit. In primisque in iudicio uxoriae rei uberrimus causarum tractatus
est. Est autem iudicium uxoriae rei, quoties post diuortium de dote
contentio est. Dos enim licet matrimonio constante in bonis uiri sit, est tamen
in uxoris iure, ut post diuortium uelut res uxoria poti potest. Quae quidem dos
interdum his conditionibus dari solebat, ut si inter uirum uxoremque diuortium
contigisset, quod melius a quius esset, apud uirum remaneret, reliquum dotis
restitueretur uxori, id est ut quod ex dote iudicatum fuisset melius aequius
esse ut apud uirum maneret, id uir sibi retineret; quod uero non esset melius
aequius apud uirum manere, id uxor post diuortium reciperet. In quo iudicio non
tantum boni natura spectari solet, uerum etiam comparatio bonorum fit, ut non
tam quod aequum sed melius aequiusque est id sequendum sit. Quae omnia ex
precedentibus causis inuestigari solent. Nam si uiri culpa diuortium factum
est, aequiusmelius est nihil apud uirum manere. Si mulieris est culpa, aequius
melius est sextans retineri. In hisque omnibus peritissimi iurisconsulti
esse debent; quo fit ut Trebatium quoque hortetur ad studium. Multa enim esse
dicit, quae eorum operam exspectant. Illi enim, inquit, dolum malum, illi bonam
fidem, illi aequum et bonum, illi etiam quid socius socio praestare debeat,
quid is qui alienum in se gerendum sponte negotium suscepisset, ei cuius id
negotium fuerat, quid is qui mandauerit ei cui mandauerit suorum negotiorum actiones,
quid uir uxori, quid uxor uiro tradiderit; quae omnia ad posteriora causae
sunt, aique exinde iudicia sumuntur idcirco enim, uerbi gratia, quodlibet illud
iudex pronuntiare debet in uxoris ac uiri causa, quia uirum hoc praestare
oportet uxori; idcirco etiam mandato rei cui mandauerit, obligatus esse
iudicandus est, quia inter mandatorem susceptoremque negotii illud est
obseruandum, omnia quoque quae quisque alteri prmslare debet, ea in tractandis
iudicandisque negotiis causae sunt. Quocirca recte conclusit, diligenter cognitis
argumentorum locis, et oratoribus, et philosophis, et iurisconsultis
argumentorum copiam non defuturam. CONIUNCTUS HUIC CAUSARUM LOCO ILLE LOCUS
EST QUI EFFICITUR EX CAUSIS. UT ENIM CAUSA QUID SIT EFFECTUM INDICAT, SIC QUOD
EFFECTUM EST QUAE FUERIT CAUSA DEMONSTRAT. HIC LOCUS SUPPEDITARE SOLET
ORATORIBUS ET POETIS, SAEPE ETIAM PHILOSOPHIS, SED EIS QUI ORNATE ET COPIOSE
LOQUI POSSUNT, MIRABILEM COPIAM DICENDI, CUM DENUNTIANT QUID EX QUAQUE RE SIT
FUTURUM. CAUSARUM ENIM COGNITIO COGNITIONEM EVENTORUM FACIT. Omnia quae
ad se referuntur recte dicuntur esse cnniuncta; ipsa enim relatio rerum efficit
coniunctionem; quod si causa alicuius causa est, non alterius, nisi sui
effectus est causa, itemque si est aliquis effectus, ex causarum principiis
uenit; iure igitur ab effectis locus, causarum loco debet esse coniunctus.
Quoniam uero semper quae ad se referuntur aequantur, nec esse est, quae ubertas
sit causarum, eadem quoque sit effectorum. Quoniam enim causa praeter effectum
esse non potest, cum sit causa super effectum, nec esse est ut ex euentibus
quoque atque effectibus, plurima suppetant argumenta, siquidem ex causis etiam
plurima contrahuntur. Nam sicut cuiuslibet effectus potest causa tractari, si
ex qualibet causa potest, qui sit euentus ostendi, recteque, ait, causarum
cognitio euentuum cognitionem facit; ut enim in praedicamentis ostenditur,
sciri relatiuum aliquod non potest, praeter reliqui scientiam relatiui. RELIQUUS
EST COMPARATIONIS LOCUS, CUIUS GENUS ET EXEMPLUM SUPRA POSITUM EST UT
CAETERORUM; NUNC EXPLICANDA TRACTATIO EST. COMPARANTUR IGITUR EA QUAE AUT
MAIORA AUT MINORA AUT PARIA DICUNTUR; IN QUIBUS SPECTANTUR HAEC: NUMERUS
SPECIES VIS, QUAEDAM ETIAM AD RES ALIQUAS AFFECTIO. NUMERO SIC
COMPARABUNTUR, PLURA BONA UT PAUCIORIBUS BONIS ANTEPONANTUR, PAUCIORA MALA
MALIS PLURIBUS, DIUTURNIORA BONA BREVIORIBUS, LONGE ET LATE PERVAGATA ANGUSTIS,
EX QUIBUS PLURA BONA PROPAGENTUR QUAEQUE PLURES IMITENTUR ET FACIANT. SPECIE
AUTEM COMPARANTUR, UT ANTEPONANTUR QUAE PROPTER SE EXPETENDA SUNT EIS QUAE
PROPTER ALIUD ET UT INNATA ATQUE INSITA ASSUMPTIS ATQUE ADVENTICIIS, INTEGRA
CONTAMINATIS, IUCUNDA MINUS IUCUNDIS, HONESTA IPSIS ETIAM UTILIBUS, PROCLIVIA
LABORIOSIS, NECESSARIA NON NECESSARIIS, SUA ALIENIS, RARA VULGARIBUS,
DESIDERABILIA EIS QUIBUS FACILE CARERE POSSIS, PERFECTA INCOHATIS, TOTA
PARTIBUS, RATIONE UTENTIA RATIONIS EXPERTIBUS, VOLUNTARIA NECESSARIIS, ANIMATA
INANIMIS, NATURALIA NON NATURALIBUS, ARTIFICIOSA NON ARTIFICIOSIS.
[18.70] VIS AUTEM IN COMPARATIONE SIC CERNITUR: EFFICIENS CAUSA GRAVIOR QUAM
NON EFFICIENS; QUAE SE IPSIS CONTENTA SUNT MELIORA QUAM QUAE EGENT ALIIS; QUAE
IN NOSTRA QUAM QUAE IN ALIORUM POTESTATE SUNT; STABILIA INCERTIS; QUAE ERIPI
NON POSSUNT EIS QUAE POSSUNT. AFFECTIO AUTEM AD RES ALIQUAS EST HUIUS MODI:
PRINCIPUM COMMODA MAIORA QUAM RELIQUORUM; ITEMQUE QUAE IUCUNDIORA, QUAE
PLURIBUS PROBATA, QUAE AB OPTIMO QUOQUE LAUDATA. ATQUE UT HAEC IN COMPARATIONE MELIORA, SIC DETERIORA
QUAE EIS SUNT CONTRARIA. PARIUM AUTEM COMPARATIO NEC ELATIONEM HABET NEC SUMMISSIONEM; EST ENIM
AEQUALIS. MULTA AUTEM SUNT QUAE AEQUALITATE IPSA COMPARANTUR; QUAE ITA FERE
CONCLUDUNTUR: SI CONSILIO IUVARE CIVES ET AUXILIO AEQUA IN LAUDE PONENDUM EST,
PARI GLORIA DEBENT ESSE EI QUI CONSULUNT ET EI QUI DEFENDUNT; AT QUOD PRIMUM,
EST; QUOD SEQUITUR IGITUR... Omnis comparatio duplex est: aut enim
aequalia sibimet comparantur, aut inaequalia; sed in his quae sunt aequalia,
semper eadem esse notatur aequalitas. Inaequalia
autem ingemina ueluti membra diuiduntur, minoris scilicet atque maioris. Nam quod minus est, non per se
minus est sed com paratione maioris. Itemque quod maius est, minoris
comparatione dicitur maius. Quae cum ita sint, diuidit atque ante oculos ponit
omnium comparationem modos, et quod raro in superioribus locis fecit, ipsas
maximas propositiones ponit in comparationibus constitutas, ut si quando loco
sit nobis comparationis utendum, habeamus quoddam, uelut inuentionis exemplar, ad
quod quaerentem animum possimus aduertere. Omnis igitur comparatio, aut
in numero constat, aut in specie aut in ui aut aliqua locata extrinsecus
affectione. Nam quodcumque conferre contendimus, aut numero comparamus, et secundum
id aliud maius, aliud minus esse decernimus; aut speciem ipsam intuentes,
eamque alii comparantes de excellentia iudicium damus; aut aliud consideramus,
quid res quaeque possit efficere, et in quantum eius progredi possit natura,
aut ex aliorum quodammodo continentia, et ex circumstantium affectione rem quam
alii conferimus intuemur. Numero igitur quae comparantur, si ex eodem
sint genere, plura paucioribus ante ponuntur, uelut ei bona omnia sit aequalia,
iure quis quamplura bona paucioribus anteponit. Et est haec maxima
propositio: Plura bona paucioribus anteponuntur et in caeteris
quoque eadem ratio perspicitur maximarum propositionum. At si omnia in contrario sint genere, pluralitati
paucitas praeferenda est, ut pauca mala pluribus malis, mala uero ipsa bonis
nullo modo conferuntur. Quae enim ullo modo compensantur, in eodem esse genere
debent, non in contrario. Nam cum aduersum se contraria e regione locata sunt,
conferri compararique non possunt, quod sibi intelligitur esse inimica. Est
etiam secundum numerum comparatio in temporis quoque ratione. Nam cum
tempuscertis quibusdam spatiis, diuidatur, uelut horae, diei, mensis atque
anni, ex aequalibus bonis ea magis eligenda sunt, quae diuturnius perseuerant,
quod in numero positum esse nullus ignorat. Ipsa enim diuturnitas plurimos esse
uel dies, uel menses, uel annos fatetur, quibus duret id quod eligitur. Longe
etiam peruagala bona, angustis et in unum minimum locum coarctatis numeri
comparatione praecedunt. Nam quae longe lateque peruagata sunt, ea in plurimas
gentes regionesque diffusa sunt; pluralitas uero cuiuslibet rei numerum
spectat. Iam uero ex quo plura propagantur bona, qui non iudicet esse meliora
his quorum est inops bonorum contractiorque fecunditas? Quis etiam bonum quod
plures imitentur ut faciant, caeteris quae ita non sint, excellere non
arbitretur, quae in numero constare quis nesciat, quando in numero pluralibus
constat? Specie uero comparantur, quae per seipsa considerata suae
quodammodo pulchritudinis merito caeteris anteferuntur. Meliora enim sunt quae
propter se, quam quae propter aliud expetuntur, ueluti salus quae propter se
excetitur, medicina propter salutem; quocirca melior est salus quam medicina:
atque haec non ad aliquem numerum, nec postremo ad aliquam quantitatem sed ad
ipsam speciem salutis ac medicinae considerationem referentes, iudicium
promimus. Illa quoque quae innata atque insita sunt, assumptis et aduentitiis
meliora iudicantur, unde innata moribus grauitas longe amplius excellit eam
quae per imitationem affectatur. Integra etiam potius quam contaminata melioris
rei iudicium ferunt. Nam quae integra sunt, suam speciem seruant, quae
contanimata sunt atque ex aliqua parte uitiata, si qua etiam inerat, speciei
pulchritudinem perdiderunt. iocunda minus iocundis meliora, communis omnium
animalium natura diiudicat. Honesta utilibus sapientes anteponunt; procliuia
laboriosis anteferri illa res monstrat, quod nemo ad eumdem finem per
laboriosam atque asperam uiam tendere cupiat, ad quem possit procliui facilique
itinere peruenire. Labor quippe omnis iniocundus est, iocunda est facilitas.
Necessaria etiam non necessariis partim praeferri, partim etiam postponi
debent, quod M. Tullius tacuit: necessaria quippe praeferuntur his non
necessariis, quae non boni ratione sed uoluptatis appetitione sunt constituta,
ueluti luxu regio parata conuiuia nullus sapiens iudicet esse meliora his quae
naturae expleant indigentiam. Quaedam uero sunt quae ipsa specie boni, cum non
necessaria sint, meliora sunt necessariis. Nam uiuere necessarium est, et sine
eo subsistere animal nequit. Philosophari uero non est necessarium, melius
tamen longeque excellentius est philosophum uiuere quam tantum uiuere: illud
enim raro paucisque etiam utentibus ratione concessum; illud pecudibus commune
nobiscum. Sua quoque alienis iure meliora esse dicuntur, ueluti hominibus ratio
potius quam uoluptatis appetitio: illud enim proprium est hominis, illud
alienum; rara quoque uulgaribus meliora sunt. (Atque hic locus approbat id quod
superius dictum est, philosophantem uitam ipsa uita esse meliorem: nam quae
rara sunt, facile id quod uulgare est antecedunt.) Desiderabilia etiam
his quibus facile carere possis, illa res approbat esse meliora, quod maxime
desiderantur, et sine his anxia uita est, ueluti ei quis capillis uisum
conierat. Aegrius enim toleramus carere uisu quam capillis; ita ex hoc meliorem
esse uisum capillis iudicamus, quod his facile, illo aequo animo carere non
possumus. Perfecta etiam imperfectis naturaliter excellunt, illa enim suam
formam adepta sunt, illa minime. Tota etiam partibus eodem modo excellentiora
esse arbitramur: nam quod totum est, habet naturae propriam formam. Quod uero
pars est et ad totius nititur perfectionem, nondum suae pulchritudinis speciem
cepit, nisi ad totius integritatem referatur. Iam uero ratione utentia rationis
expertibus nullus dubitat esse meliora. Voluntaria quoque necessariis iure
anteponuntur, namque uoluntaria libera sunt, quae necessaria quodam nos ueluti
dominio necessitatis astringunt, atque ideo meliora esse uoluntaria necessariis
existimamus; quanquam in hoc etiam illud intelligi possit, quod a nobis
superius dictum est, non necessaria saepe necessariis anteponi, quandoquidem ea
quae uoluntaria sunt non fuerint necessaria; uoluntaria uero meliora sunt necessariis.
Non necessaria igitur saepe necessariis excellunt; animata quoque inanimatis.
ipsius animae negatione considerata, anteponenda esse ratio persuadet. Naturalia etiam non naturalibus,
et artificiosa inartificiosis. Optimusque hic gradus est, ut naturam arti,
artem praeferas inertiae, ars quippe imitatur naturam. Quo fit ut id quod in se
retinet pulchri, ex natura ueniat, cuius inmitari speciem cupit. Longe uero
postrema sunt quae cum artificio carent, non a specie solum naturae, uerum
etiam ab imitatione discedunt, atque haec quidem de specie in comparationibus
considerantur. Vis autem in eo consistit in quo consideratur quid
unaquaeque res possit efficere, nam quod quaeque res potest, ea uis eius
rectissime dicitur. Efficiens igitur causa grauiorem uim habet quam ea quae
nihil efficit: uelut artifex melior quam materia, illa quippe stolida est atque
immota. Nec aliquid efficiens, nisi formam ab artifice, id est ab efficiente
causa, susceperit. Item quae se ipsis contenta sunt, meliora esse his uidentur
quae egent aliis: ueluti omnium Deus optimus est, quia nullo indiget, et ipso
cuncta sunt indiga. Item quae in
nostra sunt potestate magis eligenda sunt quam qua in aliena manu posita facile
labuntur. Quo fit ut sit uirtus meliorquam diuitiae; nam uirtus est in nostra
potestate, diuitiarum fortuna domina est. Iam uero stabilia incertis, quae
eripi non possunt, his quae possunt, si tamen bona sunt, quis non intelligat
esse meliora? Quorum tamen locorum pars contraria contrarium teneet:
inspectis quippe his quae meliora sunt, si horum aduersa uideamus, deteriora
sunt. Restat in affectione posita comparatio quae ita tractatur, ut non
per semetipsam res quae alii confertur sed ex alterius cuiuslibet
consideratione pensetur, uelut in tribus quibusdam rebus si duae ad seinuicem
comparentur, eo quod ad tertiam plus minueue iungantur. Sint enim duo quaedam
humanis rebus accommodata, quarum una principibus atque etiam ipsi reipublicae
accommodatior: hic igitur iudicabimus eam rem esse meliorem quae melioribus
prodest, id est ut reipublicae uel principibus non considerantes ut sese res
habeat sed quantum reipublicae uel principibus adiuncta sit. Haec igitur res ex
affectione est comparata, meliusque iudicatur id quod principibus commodum est,
quam id quod aliquibus priuatis, quoniam principes reliquorum etiam continent
statum. Eodem modo sunt quae sequuntur, ut quae iucundiora sunt pluribus, quae
clariora inter multos, quae pluribus comprobata sunt, meliora ducantur. Nam
etiamsi minus ipsa huius naturae sint, affectione tamen, ut dictum est, eorum
quibus uel iucundiora, uel inter quos clariora sunt, aut a quibus probantur,
meliora existimanda sunt. Sed quanquam id quod a pluribus bonum ducitur, superius
in ea comparationis parte posuerit in qua fiebat secundum numerum comparatio,
nihil tamen impedit eumdem locum secundum aliam atque aliam considerationem
diuersis generibus subdi: uelut ala auis cum substantia sit, eadem tamen ad
aliquid esse intelligitur, si ad alatum consideretur. Illa quoque ex affectione
uidentur esse meliora quae ab eo laudata sunt, contra quem dialectica oratione
uel rhetorica facultate disseritur. Nam ut reuincere ad uersarium possis, sat est si eum tibi
consensisse monstraueris, atque id aliquando uelut optimum praedicasse, quod tu
melius re proposita monstrare contendas. Dictis igitur omnibus meliorum
locis, his oppositi quae deteriora sunt continebunt. Parium uero nulla
discretio est. Neque enim quod par est, aut intentionem sumere, aut remissionem
potest. Quibus autem modis inter se maiora minoraque penduntur, iisdem inter se
paria conferuntur. Nam quae uel numero, uel specie, uel ui, uel affectione
fuerint, aeque paria esse dicuntur. Commune autem cunctorum exemplum est, quod
Cicero in qualitate constituit, quae qualitas in cunctis paribus aequa est sed
uel numero, uel specie, uel ui, uel affectione paria sunt. Nam in eorum comparatione quae maiora uel minora
sunt, una quaedam qualitas est sed horum accessione uariantur. Nam quibus in
eadem qualitate maior numerus, pulchrior species, efficacior uis, ad
pretiosiora coniunctior affectio, ea meliora esse existimabuntur. Quae si aequa
fuerint, in eadem qualitate paria sunt. Exemplum uero quod proposuit, ad
blandiendum Trebatii animum ualet, cum propriam, id est oratoriam, facultatem
cum iurisperitorum laude coniungit hoc modo: Si consilio iuuare ciues, quod
iurisperitorum, est, et auxilio, quod oratorum est, aequa in laude ponendum
est, pari gloria debent esse que consulunt, id est periti iuris, et hi qui
defendunt, id est oratores. Atqui primum est, id est consilio iuuare ciues, et
auxilio, aequa in laude ponendum est. Quod sequitur igitur, id est -- supple:
pari gloria debent, esse qui consulunt, id est periti iuris, et hi qui
defendunt, id est oratores -- infertur. Ea uero conclusio est per quam dicimus:
hi igitur qui consulunt, et hi qui defendunt, pari gloria esse debent. Hoc
autem breuiter dialecticorum more protulit, qui sit enuntiaut: si dies est,
lucet. At quod primum est, id autem tantumdem est ac si dicatur, atqui dies
est. In propositione enim quae est, si dies est, lux est, prior est propositio,
dies est. Concludunt quod sequitur, igitur, id est, esse lucem. Id enim in
prima parte propositionis, quae erat, si dies est, sequebatur. Igitur hic
quoque Cicero sic protulit: Atqui primum est, id est, consilio et auxilio
iuuare ciues aequa in laude esse ponendum, id enim erat primum in ea
propositione quae dicebat si consilio et auxilio ciues iuuare aequa in laude
poneretur, pari gloria esse oratores iurisque consultos. Quod sequitur igitur,
id est, pari gloria debent esse qui consulunt ac defendunt; id enim erat
consequens in ea propositione quae statuebat: Si consilio et auxilio ciues
iuuare par esset, pares esse qui consulunt ac deltendunt. PERFECTA EST
OMNIS ARGUMENTORUM INUENIENDORUM PRAECEPTIO, UT, CUM PROFECTUS SIS A
DEFINITIONE, A PARTITIONE, A NOTATIONE, A CONIUGATIS, A GENERE, A FORMIS, A
SIMILITUDINE, A DIFFERENTIA, A CONTRARIIS, AB ADIUNCTIS, A CONSEQUENTIBUS, AB
ANTECEDENTIBUS, A REPUGNANTIBUS, A CAUSIS, AB EFFECTIS, A COMPARATIONE MAIORUM
MINORUM PARIUM, NULLA PRAETEREA SEDES ARGUMENTI QUAERENDA SIT. Tametsi ex his
quae dicta sunt intelligatur nullum argumenti locum esse praeteritum, breuiter
tamen Ciceronis conclusionem, qua se nihil omisisse commemorat, ad ampliorem
doctrinae fidem approbandam reor, in his enim nihil omnino praetermittitur quae
certa ratione tractantur. Nulla
uero certior ratio diuisione; quod enim quisque partitur a communibus in
particularia deducens, cum rectum iter insistat, labi atque in errorem duci noo
potest. Locorum igitur omnium prima diuisio fuit in ea quae in ipsis haererent,
et ea quae assumerentur extrinsecus. Cuius diuisionis nihil medium reperiri
potest: aut enim in ipso est aliquid de quo quaeritur, aut extrinsecus nec esse
est assumatur. Videamus igitur nunc quemadmodum disputatio per nihil omittentem
diuisionem feratur. Eorum igitur locorum, qui in ipsis sunt de quibus
agitur, nunc ex toto, nunc ex partibus, nunc ex uocabulo, nunc ex adectis
sumitur argumentum. In his igitur quoniam nihil relictum sit perspicue apparet;
in eo enim quod coniunctum est, duplex discretio est: una ex eo ipso quod
formatum est atque compositum, quod totum est, in quo etiam definitiones
adhibentur: alia in eius partibus inspiciendis, ex quibus compositi forma
coniuncta est. Sed quoniam natura hominum id quod intelligit, uoce saepius
prodit, nec esse est ut nomen quoque quod ad intellectus declarationem
adhibetur, ostendat aliquam rei quam significat proprietatem, intellectus
quippe, qualitatem rei quam intelligit, significat. Quocirca nomen quoque
intellectus qualitatem designat. Iure igitur dictum est proprietatem quamdam
rei uocabulo significari, atque ita ex eo trahi argumentum potest, quod uocatur
a nota. (Horum uero locorum alias partitiones dedit, quas paulo post breuius
colligemus.) Affecta uero, quae, ut superius dictum est, in relatione
consistunt, ipsa etiam rite diuisa sunt. Nam quae referuntur ad aliquid, aut substantialia
sunt, aut accidentia. Substantialia, ut
coniugata, nam iusto, in eo quod iustus est, iustitia substantiam facit. Nec id
dico, quod homini esse ex iustitia conslituatur sed iusto, qui iustitia
discedente corrumpitur. Similis et de eo quod est iuste aduerbio, ratio est. Est etiam substantiale, genus, species, differentia,
causa, effectus. Accidentia, ut contrarium, simile, adiunctum, paria, maiora,
minora. Consequentia uero atque repugnantia, quoniam, ut superius dictum est,
in conditione posita sunt, nunc substantialia reperiuntur, nunc uero in
accidentibus considerantur. Substantialia, ut cum genus antecedit speciem;
accidentia, ut cum nigredo praecedentem sequitur coruum, quanquam etiam in
causis aliquae accidentes esse possint. De quarum omnium proprietatibus Tullius
supra disseruit. Atque ut breuissima descriptione tota locorum diuisio
colligatur, erit hoc modo: Omne argumentum aut ex his locis ducitur qui in ipso
de quo quaeritur inhaerent, aut ex his quae extrinsecus assumuntur. Is uero locus qui in ipsis de
quibus ambigitus positus est, diuiditur in eum locum qui est ex toto, et in eum
qui est ex partibus, et in eum qui est ex nota, et in eum qui est ab affectis. Is autem qui a toto est, a definitione locus uocatur.
Definitionum uero aliae sunt propriae, aliae non propriae. Non propriarum uero
aliae sunt quae singulis nominibus denotantur, aliae quae oratione panduntur.
Earum uero quae singulis nominibus fiunt, aliae sunt in quibus pro nomine
redditur nomen, quae dicununtur *kat' antilexin*, aliae quae exempli gratia
nomen subiiciunt, quae dicuntur *hos typos*. Earum uero quae oratione
declarantur, aliae fiunt a partitione, aliae a diuisione, aliae a differentiis
praeter genus, quae *ennoematike* dicitur; aliae quae ex pluribus qualitatibus
fiunt, etiam singulis totum id significantibus, quod omnis qualitatum collectio
declarat, quae uocantur *poiotes*; aliae quae ex accidentibus, non singulis sed
cunctis unum aliquid efficientibus constant; aliae quae ad differentiani
dantur; aliae per translationem, aliae quae ex priuatione contrarii, aliae quae
propriis nominibus aptantur quae etiam *hypotyposeis* dicuntur; aliae per
indigentiam pleni, aliae per proportionem, aliae per relationem, aliae per
causam. Item alia definitionis diuisio secundum Tullium principalis, quod aliae
corporalium rerum sint, aliae incorporalium, et definitionis quidem locus ita
diuisus est. A partibus autem locus diuiditur in partitionem et
diuisionem. A nota uero locus simplex est. Ab affectis autem, alii sunt a
coniugatis, aliia genere, alii a forma, alii a simili, alii a differentia, alii
a contrariis, alii ab adiunctis, alii a consequentibus, antecedentibus et repugnantibus,
alii a causa, alii ab effectis, alii a comparatione parium, maiorum uel
minorum. Genus uero diuiditur in suprema genera, et in ea quae etiam
species esse possunt. Species quoque diuiditur in ultimas species et in ea quae
etiam genera esse possunt. Similium quoque alia in singulis considerantur, et
uocantur exempla, alia in pluribus, et appellatur inductio; alia in coniunctis,
et uocatur proportio. Item differentiarum aliae sunt substantiales, aliae, etsi
non substantiales, inseparabiles tamen, aliae neque substantiales neque
inseparabiles. Contrariorum alia dicuntur aduersa, alia priuantia, alia
negantia, alia relatiua. Adiunctorum uero alia sunt quae ante rem existunt, alia
quae cum re, alia uero post rem. Locus
uero conditionalis diuiditur in antecedens, consequens et repugnans.
Causarum quoque multiplex locus est: aliae namque sunt quae ui sua efficiunt,
aliae sine quibus effici non potest. Earum uero quae ui sua efficiunt, aliae
sunt necessariae nihilo indigentes ut efficiant, aliae uero indigentes ut
efficiant, alis? uero indigentes et non necessariae. Earum uero sine
quibus non efficitur, aliae sunt mobiles, aliae immobiles. Item causarum aliae
sunt non spontaneae, aliae ex uoluntate, alia, ex perturbatione, aliae ex
habitu, alia ex natura, aliae ex arte, aliae ex casu. Rursus causarum aliae
sunt constantes, aliae inconstantes. Amplius, causarum aliae sunt uoluntariae,
aliae ignoratae. Ignoratarum pars in casu, pars in
necessitate est constituta. Necessariarum pars in ui, pars in scientia posita
est. Effecta uero in tantum diuidi possunt, in quantum ad superius dictas
causas referuntur. Locus uero a comparatione minorum, parium atque
maiorum, diuiditur innumerum, speciem, uim, ad res alias affectionem.
Quae cum ita sint, cumque nihil sit in diuisione praetermissum, recte M.
Tullius partitione in conclusit, dicens nullam argumenti sedem esse
praeteritam. Restat igitur locus qui extrinsecus sumitur, quem, quoniam nihil
iurisconsultis est utilis, non Trebatii causa sed ne quid perfecto operi deesse
uideatur, adiungit. SED QUONIAM ITA A PRINCIPIO DIVISIMUS, UT ALIOS LOCOS
DICEREMUS IN EO IPSO DE QUO AMBIGITUR HAERERE, DE QUIBUS SATIS EST DICTUM,
ALIOS ASSUMI EXTRINSECUS, DE EIS PAUCA DICAMUS, ETSI EA NIHIL OMNINO AD VESTRAS
DISPUTATIONES PERTINENT; SED TAMEN TOTAM REM EFFICIAMUS, QUANDOQUIDEM COEPIMUS.
NEQUE ENIM TU IS ES QUEM NIHIL NISI IUS CIVILE DELECTET, ET QUONIAM HAEC ITA AD
TE SCRIBUNTUR, UT ETIAM IN ALIORUM MANUS SINT VENTURA, DETUR OPERA, UT QUAM
PLURIMUM EIS QUOS RECTA STUDIA DELECTANT PRODESSE POSSIMUS. Ne locus
nihil iuris perito profuturus negligentiam sui faceret, Trebatium ut in
prooemio magnus orator reddit attentum; ait enim ita sese diuisisse in principio,
ut; alios locos in ipsis haerere diceret, de quibus ageretur, alios extrinsecus
assumi, et eum de superioribus locis idonee disputatum sit, intractatam
reliquam partem non oportere praeteriri. Neque enim hunc esse Trebatium, qui
sua arte contentus, caeterorum studia negligat, uerum diligentia atque ingenio
plurimum ualens, cuncta ad se pertinere ducat, quae liberalibus studiis
annumerentur: simul dandam esse operam dicit, queniam beneuolo animo Ciceronis
opus Trebatius esset editurus, ut cum in multorum manus uenisset, prodesse iis
integrum posset, qui rectis studiis tenerentur, hoc quoque Trebatio beneficii
nomine concedens, quod ad eum scripta, et per eum edita plurimis profutura
conscriberet. HAEC ERGO ARGUMENTATIO, QUAE DICITUR ARTIS EXPERS, IN TESTIMONIO
POSITA EST. TESTIMONIUM AUTEM NUNC DICIMUS OMNE QUOD AB ALIQUA RE EXTERNA
SUMITUR AD FACIENDAM FIDEM... Extrinsecus positum argumenti locum, quem
M. Tullius uocat artis expertem, in testimonio positum esse pronuntiat.
Dubitari autem potest quid hic locus a superioribus differat, quos in affectis
locauit. Nam uti affecta semper in relatione sunt constituta, ita etiam
testimonia ad ea quorum sunt testimonia referuntur. Omne enim testimonium
testatae rei testimonium est. Quocirca, cur aut ea quae affecta dudum uocata
sunt, non extrinsecus collocentur, aut ea quae nunc uocantur extrinsecus non
inter affecta ponantur, quaeri potest, cum praesertim ea quae adiuncta esse
negotio superius diximus, ueluti quoddam testimonium saepe rebus afferant, cum
ex eorum quae praecesserunt, uel consecuta sunt signis, quod gestum si
considerari solet. Quorum omnium communis illa solutio est, quod ex affectis
argumenta quae fiunt, ab oratore inueniuntur, eiusque opera atque industria
nascuntur. Ea uero quae extrinsecus posita sunt, rei tantum testimonium
prrebent, non enim inueniantur ab oratore sed his orator utitur positis atque
ante constitutis. Namque a genere, uel a specie, uel a caeteris affectis
argumenta sunt, ab ipso quodammodo oratore reperiuntur. Testimonia uero sibi ipse
non efficit sed ad causam utitur ante praeparatis. Quo fit ut argumenta ex
affectis in eausa statim atque ex tempore nascantur; ea uero quae in
testimoniis posita sunt, ante rem praecurrentia confirmando usum negotio
posterius praestent, et in adiunctis ab oratore coniectura colligitur, et
auditorum mentibus intimatur. Testimonia uero non in coniecturio, aut in
suspicionibus sed in rei gestae narratione consistunt. Ostendit autem
uehementius quid esset testimonium, cum dicit, id a se testimonium uocari quod
ab aliqua externa re sumitur. Omnia quippe affecta, ab eis ad quae affecta
sunt, non uidentur externa. Testis uero cum re testificata nulla cognatione
coniungitur, nisi sola notitia, quae nihil ad rem quae gesta est attinet, cum
si gestum negotium nullus agnosceret, nihilominus tamen gesta res esset; sed id
poterit etiam ad similitudinem duci, quid enim minus esset aliquid, si ei
simile nihil reperiretur? Sed quod simile est, ei cui simile est eadem
qualitate coniungitur, quae qualitas utrumque conformat. Scientia uero quamuis
efficiat testem, nulla tamen qualitate coniungitur cum re cuius illa notitia
est. Neque enim scientis notitia, rei gestae qualitas dici potest, cum si
notitia, qualitas rei posset intelligi, pereuntibus his qui rem norunt, res uel
interiret, uel mutaretur, quod neutrum euenire rec esse est, quandoquidem,
absumptis scientibus, res ignorata poterit permanere. PERSONA AUTEM NON QUALISCUMQUE
EST TESTIMONI PONDUS HABET; AD FIDEM ENIM FACIENDAM AUCTORITAS QUAERITUR; SED
AUCTORITATEM AUT NATURA AUT TEMPUS AFFERT. NATURAE AUCTORITAS IN VIRTUTE INEST
MAXIMA; IN TEMPORE AUTEM MULTA SUNT QUAE AFFERANT AUCTORITATEM: INGENIUM OPES
AETAS [FORTUNA] ARS USUS NECESSITAS, CONCURSIO ETIAM NON NUMQUAM RERUM
FORTUITARUM. NAM ET INGENIOSOS ET OPULENTOS ET AETATIS SPATIO PROBATOS DIGNOS
QUIBUS CREDATUR PUTANT; NON RECTE FORTASSE, SED VULGI [1168A] OPINIO MUTARI VIX
POTEST AD EAMQUE OMNIA DIRIGUNT ET QUI IUDICANT ET QUI EXISTIMANT. QUI ENIM
REBUS HIS QUAS DIXI EXCELLUNT, IPSA VIRTUTE VIDENTUR EXCELLERE. SED
RELIQUIS QUOQUE REBUS QUAS MODO ENUMERAVI QUAMQUAM IN HIS NULLA SPECIES
VIRTUTIS EST, TAMEN INTERDUM CONFIRMATUR FIDES, SI AUT ARS QUAEDAM ADHIBETUR --
MAGNA EST ENIM VIS AD PERSUADENDUM SCIENTIAE -- AUT USUS; PLERUMQUE ENIM
CREDITUR EIS QUI EXPERTI SUNT. FACIT ETIAM NECESSITAS FIDEM, QUAE TUM A
CORPORIBUS TUM AB ANIMIS NASCITUR. NAM ET VERBERIBUS TORMENTIS IGNI FATIGATI
QUAE DICUNT EA VIDETUR VERITAS IPSA DICERE, ET QUAE PERTURBATIONIBUS ANIMI,
DOLORE CUPIDITATE IRACUNDIA METU, QUIA NECESSITATIS VIM HABENT, AFFERUNT
AUCTORITATEM ET FIDEM. CUIUS
GENERIS ETIAM ILLA SUNT EX QUIBUS VERUM NON NUMQUAM INVENITUR, PUERITIA SOMNUS IMPRUDENTIA
VINOLENTIA INSANIA. NAM ET PARVI SAEPE INDICAVERUNT ALIQUID, QUO ID PERTINERET
IGNARI, ET PER SOMNUM VINUM INSANIAM MULTA SAEPE PATEFACTA SUNT. MULTI ETIAM IN
RES ODIOSAS IMPRUDENTER INCIDERUNT, UT STAIENO NUPER ACCIDIT, QUI EA LOCUTUS
EST BONIS UIRIS SUBAUSCULTANTIBUS PARIETE INTERPOSITO, QUIBUS PATEFACTIS IN
IUDICIUMQUE PROLATIS ILLE REI CAPITALIS IURE DAMNATUS EST. [HUIC SIMILE QUIDDAM
DE LACEDAEMONIO PAUSANIA ACCEPIMUS.] [20.76] CONCURSIO AUTEM FORTUITORUM
TALIS EST, UT SI INTERVENTUM EST CASU, CUM AUT AGERETUR ALIQUID QUOD
PROFERENDUM NON ESSET, AUT DICERETUR. IN HOC GENERE ETIAM ILLA EST IN PALAMEDEM
CONIECTA SUSPICIPNUM PRODITIONIS MULTITUDO; QUOD GENUS REFUTARE INTERDUM
VERITAS VIX POTEST. Quoniam locum artis expertem in testimonio positum esse
dixit, in testimoniis uero personarum fidem suam interponentium auctoritas
quaeritur, necessarium fuit, quibus rebus fieri soleat auctoritas, expedire. Ac
caetera quidem clarissime atque apertissime dicta sunt. Sed quonium
auctoritatem in naturam tempusque diuisit, cumque in tempore, ingenium, opes,
aetatem, fortunam, artem, usum, necessitatem, concursionem etiam nonnunquam
rerum fortuitarum locauit, quaeri potest: Quid enim attinet ad tempus ingenium?
quid ars? quid usus? Nam aetus atque opes, fortuna et fortuitarum rerum
concursio subiecta sunt tempori, quoniam unumquodque eorum uariis temporum
uicibus permutatur. Ingenium uero naturae potius oportuit attribui artem atque
usum tertium quiddam, quoniam neque tempori neque naturae subiiciuntur.
Quanquam uirtus quoque ipsa, quam M. Tullius in naturae ratione constituit
quibusdam non naturalis sed tum doctrina, tum recta exercitatione uiuendi
uideatur ascita. Sed haec ita intelligenda diuisio est, quod omnis
auctoritas aut ex magnis atque excellentibus rebus et per naturam optimis
uenit, aut ab his quae inferiore loco sunt constituta, fidem non ex naturae
qualitate sed ex uulgo insitis opinionibus capit. Et maximas quidem excellentesque
res in natura constituit, quae semper, ut ipse Tullius multis in locis
defendit, boni est appetens. At
uero quae posteriora sunt, in tempore posuit, idcirco quod omnia tempori
subiecta, principalis boni non retinent statim. Virtus quidem in deterius flecti
non potest. Ingenium uero atque opes, fortuna et ars atque usus saepe non recta
exercitatione deprauantur. Nam quidquid horum fuerit a uirtute seiunctum,
dignitatem uerae laudis anmittit. Et de uirtute quidem distulit dicere. Posteriorem uero
partem, id est in tempore positae auctoritatis diuisit et euidentissimis
patefecit exemplis. Nam et ingeniis fides adest, atque ex ea praesto est
auctoritas plurima. Eos quippe sapientius loqui homines credunt, quorum
ingenium ad expedienda quts proposuerint, sufficit. Opibus quoque
praepollentes, dignos fide iudicant, fortuna quoque et dignitate praeclaris,
maiestatem auctoritatis impertiunt, non recte fortasse; sed et iudicium in
negotiis, et existimatio uitae, opinione hominum maxime continetur, quae quia
mutari uix potest, ad eam cuncta diriget, eaque sibi tractanda regendaque
proponet orator. Ars etiam atque usus plurimum ualent. In utrisque enim fidem
notitia facit. Necessitas quoque, quasi id quod latebat, extorquens,
auctoritate subnixa est, quae tum ab animo, tum a corporibus uenit: a
corporibus, cum igni, ferro ac uerberibus uerum quod latet aperitur; ab animo,
cum mens quadam perturbationis uel ignoranti; e necessitate confunditur. Tunc
enim quid dici, quid taceri debeat, minime distinguens, uerum quod occultum
erat, prodit atque effundit in lucem. Nam iracundia saepe, et quaelibet animi
perturbatio, quod occultandum foret, haud continet, quae idcirco habet
auctoritatem ad fidem, quia simpliciter prodita sunt, nec ulla calliditatis arte
prolata. Quin etiam ignorantia puerorum, uinolentia, somnus quaedam saepe
produxit in medium, in quibus si iudicium fuisset ullum, prolata non essent.
Saepe etiam homines praeter ullam animi perturbationem imprudentes propria
confessione obligati sunt, dum cuncta simpliciter effundunt, quae sibi nocitura
non existimant, ut Staterio euenisse proposuit, qui interposito pariete
testibus audientibus ea confessus est, ignorane se ab insidiantibus audiri,
quibus uulgatis in iudiciumque prolatis, capitali sententia condemnatus est.
Atque haec quidem ignorantia in necessitate constituta est; nam qui nescit id
quod ignorat, ne si uelit quidem poterit euitare; quae autem necessitas
extorquet, ipso quodammodo uidetur ueritas dicere, atque ideo eis ueluti
auctoritate subuixis fides adhibetur. Concursio etiam rerum fortuitarum
facit fidem, quae cum aliquoties falsa designet, tamen ita est uehemens, ut se
ab ea ueritas explicare uix possit. Quale est quod de Palamede narratur. Phryx
exstinctus, qui quasi a Priamo missus uideretur, repertae Priami litterae Phrygia
manus imitata, quae concurrentia fidem lucerent proditionis. Hinc dicit Cicero:
TALIS ETIAM FORTUITARUM RERUM CONCURSIO EST. CAETERA DESUNT. Primum dicendum
circa quid et de quo est intentio, quoniam circa demonstrationem et de
disciplina demonstrativa est. Deinde determinandum quid propositio, et quid
terminus, quid syllogismus, quis perfectus, et quis imperfectus. Postea vero quid est in toto esse, vel non esse hoc
in illo, et quid dicimus de omni, aut de nullo praedicari. Propositio ergo est
oratio affirmativa, vel negativa alicuius de aliquo. Haec autem aut
universalis, aut particularis, aut indefinita. Dico autem universalem quidem,
cum aliquid omni, aut nulli inesse; particularem vero, cum alicui, aut non
alicui, aut non omni inesse. Indefinitam autem, cum quid inesse, vel non inesse
significat, sive universali, vel particulari, ut contrariorum eamdem esse
disciplinam, aut voluptatem non esse bonum. Differt autem demonstrativa
propositio A dialectica, quoniam demonstrativa quidem sumptio alterius partis
contradictionis est. Non enim interrogat, sed sumit, qui demonstrat. Dialectica
vero interrogatio contradictionis est. Nihil autem refert ut fiat ex utraque
syllogismus; nam et qui demonstrat, et qui interrogat, syllogizat, sumens
aliquid de aliquo esse, vel non esse. Quare erit syllogistica quidem propositio,
simpliciter affirmatio vel negatio alicuius de aliquo secundum dictum modum.
Demonstrativa vero si vera sit, et per primas propositiones sumpta. Dialectica autem percontanti
quidem interrogatio contradictionis est, syllogizanti vero sumptio apparentis
et probabilis, quemadmodum in Topicis dictum est. Quid est ergo propositio, et
quid differt syllogistica A demonstrativa et dialectica, diligentius quidem in
sequentibus dicetur. Ad praesentem vero utilitatem, sufficienter nobis
determinata sint, quae nunc dicta sunt. Terminum
autem voco, in quem resolvitur propositio, ut praedicatum, et de quo
praedicatur, vel apposito, vel separato esse, vel non esse. Syllogismus est
oratio in qua, quibusdam positis, aliud quiddam ab his quae posita sunt ex
necessitate accidit, eo quod haec sunt. Dico autem eo quod haec sunt, propter
haec accidere. Propter haec vero accidere, est nullius extrinsecus termini
indigere, ut fiat necessarium. Perfectum vero voco syllogismum, qui nullius
alius indiget, praeter ea quae sumpta sunt, ut appareat necessarium. Imperfectum
vero, qui indiget aut unius aut plurium, quae sunt quidem necessaria per
subiectos terminos, non autem sumpta sunt per propositiones. In toto autem esse
alterum in altero, et de omni praedicari alterum de altero idem est. Dicimus
autem de omni praedicari, quando nihil est sumere subiecti, de quo non dicatur
alterum, et de nullo similiter. Quoniam autem omnis propositio est, aut de
inesse, aut ex necessitate inesse, aut contingere inesse; harum autem, hae
quidem affirmativae, illae autem negativae secundum unamquamque appellationem;
rursus autem affirmativarum et negativarum, aliae sunt universales, aliae
particulares, aliae indefinitae: universalem quidem privativam de eo quod est
inesse, necesse est in terminis converti. Ut si nulla voluptas est bonum,
neque bonum nullum, erit voluptas. Praedicativam autem converti quidem
necessarium est, non tamen universaliter, sed in parte, ut, si omnis voluptas
est bonum, et bonum aliquod voluptas. Particularem autem affirmativam quidem
converti necesse est particulariter. Nam si voluptas aliqua, bonum, et bonum
aliquod erit voluptas. Privativam vero
non est necessarium. Non enim si homo non inest alicui animali, et animal non
inest alicui homini. Primum ergo sit privativa universalis A B propositio, si
ergo nulli B inest A, neque A nulli inerit B. Nam si alicui inest ut C, non
verum erit nullum B esse A. Nam C eorum quae sunt B aliquod est. Si vero omni B
inest A, et B alicui A inest, nam si nulli, neque A nulli B inerit, sed positum
erat omni inesse. Similiter autem et si particularis est propositio, nam si
inest A alicui B, et B alicui eorum quae sunt A necesse est inesse; si enim
nulli, nec A nulli inerit B. Si autem A alicui eorum quae sunt B non inest, non
necesse est et B alicui A non inesse, ut si B quidem sit animal, A vero homo,
homo enim non omni animali, animal vero omni homini inest. Eodem autem modo se
habebit in necessariis propositionibus, nam universalis quidem privativa
universaliter convertitur. Affirmativarum autem utraque particulariter. Nam si
necesse est A nulli B inesse, necesse est et B nulli A inesse; si enim alicui
contingit, et A alicui B continget. Si autem ex necessitate A omni vel alicui B
inest, et B alicui A necesse est inesse, nam si non ex necessitate inest, neque
A alicui B ex necessitate inerit. Particularis vero privativa non convertitur,
propter eamdem causam, propter quam et supra diximus. In contingentibus vero,
quoniam multipliciter dicitur contingere, nam et necessarium, et non
necessarium, et possibile contingere dicimus; in affirmativis quidem, similiter
se habebit secundum conversionem in omnibus. Nam si A omni aut alicui B
contingit, et B alicui A contingit, si enim nulli, nec A nulli B, ostensum est
enim hoc prius. In negativis vero non similiter, sed quaecunque quidem
contingere dicuntur, ex eo quod ex necessitate non insunt, vel in eo quod non
ex necessitate insunt similiter. Ut si quis dicat hominem contingere non esse
equum, aut album nulli tunicae inesse. Horum enim hoc quidem ex necessitate
inest, illud vero non ex necessitate inest, et similiter convertitur
propositio. Nam si contingit nulli homini equum inesse, et hominem contingit
nulli equo inesse, et si album contingit nulli tunicae, et tunica contingit
nulli albo, si enim alicui necessario, et album tunicae alicui inerit ex
necessitate, hoc enim ostensum est prius. Similiter autem et in particulari
negativa. Quaecunque vero ut in pluribus, et in eo quod nata sunt dicuntur
contingere secundum quem modum determinamus contingens, non similiter se
habebit in privativis conversionibus. Sed et universalis quidem privativa
propositio non convertitur, particularis vero convertitur. Hoc autem erit
manifestum quando de contingenti dicemus. Nunc autem nobis tantum sit cum iis
quae dicta sunt, manifestum, quoniam contingere nulli aut alicui non inesse
affirmativam habet figuram, nam et contingit ipsi est similiter ordinatur. Est autem, quibuscunque adiacens
praedicatur, affirmationem semper facit, et omnino, ut: est non bonum, vel est
non album, vel simpliciter, est non hoc. Ostendetur autem et hoc per sequentia,
secundum conversiones autem similiter se habebunt in aliis. His vero
determinatis dicemus iam per quae et quando et quomodo fit omnis syllogismus,
postea vero dicendum de demonstratione. Prius enim de syllogismo dicendum quam
de demonstratione, eo quod universalior est syllogismus, nam demonstratio
quidem syllogismus quidam est; syllogismus vero non omnis demonstratio. Quando
igitur tres termini sic se habent ad invicem, ut et postremus sit in toto
medio, et medius in toto primo vel sit, vel non sit, necesse est extremitatum
perfectum esse syllogismum. Voco autem medium quod et ipsum in alio, et aliud
in ipso est, quod et positione medium est; extrema vero quod et ipsum in alio,
et in quo aliud est. Si enim A de omni B, et B de omni C, necesse est A de omni
C praedicari. Prius enim dictum est quomodo de omni dicimus. Similiter autem et
si A de nullo B, B autem de omni C, quoniam A nulli C inerit. Si autem primum
quidem omni medio consequens est, medium vero nulli postremo, non erit
syllogismus extremitatum. Nihil enim necessarium accidit, eo quod haec sunt,
nam et omni et nulli contingit primum postremo inesse, quare neque particulare,
neque universale fit necessarium. Cum autem nihil est necessarium, per haec non erit
syllogismus. Termini vero eius quod est omni inesse,
animal, homo, equus; eius vero quod est nulli, animal, homo, lapis. Quando vero
nec primum medio, nec medium postremo ulli inest, nec sic erit syllogismus.
Termini vero ut inesse, scientia, linea, medicina; ut non inesse, scientia,
linea, unitas. Universalibus igitur existentibus terminis, manifestum est in
hac figura quando erit, et quando non erit syllogismus, et quoniam cum est
syllogismus, necessarium est terminos sic se habere, ut diximus, et sic se
habens manifestum quoniam erit syllogismus. Si autem hic quidem terminorum
universaliter, alius vero particulariter ad alium, quando universale quidem
ponitur ad maiorem extremitatem vel praedicativum, vel privativum, particulare
vero ad minorem praedicativum, necesse est syllogismum esse perfectum. Quando
vero ad minorem vel quolibet modo aliter se habeant termini, impossibile est.
Dico autem maiorem extremitatem quidem in qua medium est, minorem vero, quae
sub medio est. Insit enim A quidem omni B, B autem alicui C, ergo si est
de omni praedicari, quod in principio dictum est, necesse est A alicui C
inesse. Et si A quidem nulli B inest, B vero alicui C, necesse est A alicui C
non inesse, determinatum est enim et de nullo, quomodo dicimus, quare erit
syllogismus perfectus. Similiter autem et si indefinitum sit B C praedicativum, nam idem erit
syllogismus indefinito et particulari sumpto. Si autem ad minorem extremitatem
universale ponatur vel praedicativum, vel privativum, non erit syllogismus
neque cum affirmativa, neque negativa, neque indefinita, neque particularis
sit, ut si A quidem alicui B inest, vel non inest, B autem omni C inest.
Termini ut inesse, bonum, habitus, prudentia; ubi non inesse, bonum, habitus,
indisciplina. Rursum si B quidem nulli C, A vero alicui B inest, vel non inest,
vel non omni inest, nec sic erit syllogismus. Termini omni inesse, album, equus, cygnus; nulli
inesse, album, equus, corvus. Idem autem et si A B indefinitum sit. Nec quando
ad maiorem extremitatem quidem universale ponatur vel praedicativum, vel
privativum, ad minorem vero particulare privativum, non erit syllogismus vel
indefinito, vel particulari sumpto. Velut si A quidem omni B inest, B autem
alicui C non inest, vel non omni inest. Cui enim alicui non inest medium, hoc
omne et nullum sequatur primum.Ponantur enim termini, animal, homo, album,
deinde et de quibus albis non praedicatur homo, sumantur cygnus et nix; ergo
animal de uno quidem omni praedicatur, de altero vero nullo, quare non erit
syllogismus. Rursum A quidem nulli B insit, B autem alicui C non insit, et sint
termini, inanimatum, homo, album, deinde sumantur alba, de quibus non
praedicatur homo, cygnus et nix; nam inanimatum de hoc quidem omni praedicatur,
de illo vero nullo. Amplius: quoniam indefinitum est alicui eorum quae sunt C
non inesse B, verum est autem et nulli inest, et si non omni, quoniam alicui
non inest, sumptis autem his terminis velut nulli inesse, non fit syllogismus
(hoc enim dictum est prius) manifestum; ergo est quoniam in eo quod sic se
habent termini non erit syllogismus, esset enim et in his. Similiter autem
ostendetur, et si universale ponatur privativum. Neque enim si ambo intervalla
particularia praedicative, vel privative dicantur, aut hoc quidem
praedicativum, illud vero privativum, vel hoc quidem indefinitum, illud vero
definitum, vel ambo indefinita, non erit syllogismus nullo modo. Termini vero
communes omnium, animal, album, equus, animal, album, lapis. Manifestum est
igitur ex iis quae dicta sunt quoniam si sit syllogismus in hac figura
particularis, quoniam necesse est terminos sic se habere, ut diximus. Aliter
enim se habentibus, nullo [modo] fit. Palam autem quoniam omnes qui in hac sunt
syllogismi perfecti sunt, omnes enim perficiuntur per ea quae ex principio
sumuntur, et quoniam omnia problemata ostenduntur per hanc figuram: etenim omni
et nulli, alicui et non alicui inesse. Voco autem huiusmodi figuram, primam. Quando
vero idem huic omni quidem, illi vero nulli inest, vel utique omni, vel nulli,
figuram quidem huiusmodi voco secundam. Medium autem in hac dico quod de
utraque praedicatur; extremitates vero de quibus dicitur hoc, maiorem quidem
extremitatem, quae iuxta medium posita est, minorem vero, quae longius sita est
A medio. Ponitur autem medium foras quidem extremitatum, primum vero positione.
Perfectus igitur non erit syllogismus nullo modo in hac figura, possibile vero
erit et universalibus, et non universalibus existentibus terminis. Universalibus
igitur terminis erit syllogismus, quando medium huic quidem omni, illi vero
nulli inerit, etsi ad utrumvis sit privativum, aliter vero nullo modo.
Praedicetur enim M de N quidem nullo, de O vero omni, quoniam igitur
convertitur privativa, nulli M inerit N, at M omni O supponebatur, quare N
nulli O inerit: hoc enim ostensum est prius. Rursum si M N quidem omni inest, O
vero nulli, neque N O nulli inerit. Nam si M nulli O, neque O nulli N inerit,
at vero M omni N inerat, quare O nulli inerit. Facta est enim rursum prima
figura. Quoniam autem convertitur privativum, neque N nulli O inerit, quare
erit idem syllogismus, est autem ostendere haec et ad impossibile ducentes. Quoniam
ergo fit syllogismus sic se habentibus terminis manifestum, sed non perfectus,
non enim solum ex iis quae ab initio sumpta sunt, sed ex aliis perficitur
necessarium. Si autem M de omni N et O praedicetur, non erit syllogismus.
Termini inesse, substantia, animal, ratio; non inesse, substantia, animal,
lapis, medium, substantia.Nec quando de N nec de O nullo praedicatur M. Termini
inesse, linea, animal, homo; non inesse, linea, animal, lapis. Manifestum ergo
quoniam si fit syllogismus ex universalibus terminis, necesse est terminos sic
se habere, ut in principio diximus. Aliter enim se habentibus terminis non fit
conclusio necessaria.Si autem ad alterum sit universaliter medium, quando ad
maius quidem fuerit universaliter vel praedicative, vel privative, ad minus
autem et particulariter, et oppositae universali (dico autem oppositae, si
universale quidem privativum particulare praedicativum, vel si universale
praedicativum, particulare privativum), necesse est syllogismum fieri
privativum particulariter. Nam si M nulli quidem N, O autem alicui inest,
necesse est N alicui O non inesse. Quoniam enim convertitur privativum, nulli M
inerit, N M vero supponebatur alicui O inesse, quare N alicui eorum quae sunt O
non inerit. Fit enim syllogismus per primam figuram. Rursus si N quidem omni M,
O vero alicui non inest, necesse est N alicui O non inesse. Nam si O omni inest
N, praedicatur autem et M de omni N, necesse est M omni O inesse, supponebatur
autem alicui non inesse. Et si M N omni quidem inest, O autem non omni, erit
syllogismus, quoniam non omni O inest N. Demonstratio autem eadem. Si autem de
O quidem omni, de N vero non omni praedicatur M, non erit syllogismus. Termini
inesse, animal, substantia, corvus. Non inesse, animal, album, corvus. Nec
quando de O quidem nullo, de N vero aliquo. Termini inesse, animal, substantia,
lapis. Non inesse, animal, substantia, scientia. Quando igitur oppositum est
universale particulari, dictum est quando erit, et quando non erit syllogismus.
Quando autem similis figurae fuerint propositiones, ut ambae privativae vel
affirmativae, nullo modo erit syllogismus. Sint enim primum privativae, et
universale ponatur ad maiorem extremitatem, ut M N quidem nulli, O autem alicui
non insit: contingit ergo et omni, et nulli O inesse N. Termini quidem nulli
inesse, nigrum, nix, animal. Omni
vero inesse, non est sumere, si M alicui quidem O inest, alicui autem non. Nam
si omni O inest N, et M nulli, N etiam M nulli O inerit; sed positum erat
alicui inesse, non igitur sic sumere contingit terminos. Ex indefinito autem
ostendendum est. Quoniam enim verum est M non inesse alicui O, et si nulli
inest, nulli vero cum insit non erit syllogismus, manifestum quoniam neque nunc
erit. Rursum si praedicativae, et universale ponatur similiter, ut M omni
quidem N, O autem alicui insit, contingit ergo et omni, et nulli O inesse.
Termini nulli inesse, album, cygnus, lapis. Omni vero non erit sumere terminos,
propter eamdem causam quam et prius, sed ex indefinito monstrandum est. Si
autem universale ad minorem extremitatem est, et M O quidem nulli, N vero
alicui non inest, contingit N, et omni et nulli O inesse. Termini inesse,
album, animal, corvus; non inesse, album, lapis, corvus. Similiter autem et si
praedicativae fuerint propositiones. Termini non inesse, album, animal, nix;
inesse, album, animal, cygnus. Manifestum est igitur quoniam si similis figurae
sint propositiones, et haec quidem universalis, illa vero particularis, quoniam
nullo modo fit syllogismus. Sed nec si alicui, utrique inest, vel non inest,
vel huic quidem inest, illi vero non, vel neutri omni, vel indefinitae. Termini
autem communes omnium, album, animal, homo, album, animal, inanimatum.
Manifestum est igitur ex praedictis quoniam si sic se habent termini ad
invicem, ut dictum est, fit syllogismus ex necessitate, et si fit syllogismus,
necesse est terminos sic se habere. Palam autem et quoniam omnes imperfecti
sunt, qui in hac figura sunt syllogismi; omnes enim perficiuntur assumptis
quibusdam, quae vel insunt terminis ex necessitate, vel ponuntur velut
hypotheses, ut quando per impossibile ostendimus. Et quoniam non fit affirmativus
syllogismus per hanc figuram, sed omnes privativi, et universales, et
particulares. Si autem eidem hoc quidem omni, illud
vero nulli inest, vel ambo omni vel nulli, figuram quidem huiusmodi voco
tertiam. Medium autem in hac dico, quo ambo praedicamus; extremitates vero,
quae praedicantur; maiorem autem extremitatem, quae longius est medio; minorem
vero, quae propius. Ponitur autem medium foras quidem extremitatum, ultimum vero positione est.
Perfectus igitur non fit syllogismus, nec in hac figura, possibilis vero erit
et universaliter, et non universaliter terminis existentibus ad medium. Universaliter
quidem quando et p et r inerunt omni s, quoniam alicui r inerit p ex
necessitate, nam quoniam convertitur praedicativa, inerit s alicui r. Quare
quoniam p inest omni s, et s alicui r, necesse est p alicui r inesse. Fit enim
syllogismus per primam figuram. Est autem et per impossibile, et expositione
facere demonstrationem: si enim ambo omni s insunt, si sumatur aliquod eorum
quae sunt s, ut N huic et p et r inerunt ex necessitate, quare alicui r inerit
p. Et si r omni quidem s, p autem nulli s inest, erit syllogismus, quoniam p
alicui r non inerit ex necessitate. Nam idem modus erit demonstrationis,
conversa r s propositione. Ostendetur autem et per impossibile, quemadmodum in
prioribus. Si autem insit r, s quidem nulli, p vero omni s, non erit syllogismus.
Termini inesse, animal, equus, homo; non
inesse, animal, inanimatum, homo, neque quando ambo de nullo s dicuntur, non
erit syllogismus. Termini inesse, animal, equus, inanimatum; non inesse, homo,
equus inanimatum, medium, inanimatum. Manifestum est igitur et in hac figura et
quando erit, et quando non erit syllogismus ex universalibus terminis. Quando
enim ambo termini sunt praedicativi, erit syllogismus, quoniam inest alicui
extremitas extremitati; quando vero privativi, non erit syllogismus; quando
autem hic quidem privativus, ille vero affirmativus; si maior quidem fuerit
privativus, alter vero affirmativus, erit syllogismus, quoniam alicui non inest
extremitas extremitati. Si autem e converso, non erit. Si autem hic quidem sit
universaliter ad medium, alter vero particulariter, si uterque sit
praedicativus, necesse est fieri syllogismum, et si alteruter sit universalis
terminorum; nam si r omni s insit, p vero alicui s, necesse est et p alicui r
inesse, nam quoniam convertitur affirmativa, inerit s alicui p, quare quoniam r
omni s inest, s autem alicui p, et r alicui p inerit, quare et p alicui r. Rursum
si r alicui s, p vero omni s insit, necesse est et p alicui r inesse, nam idem
modus demonstrationis. Est autem demonstrare et per impossibile, et expositione, quemadmodum in
prioribus. Si autem unus quidem sit praedicativus, alius vero privativus,
universaliter autem praedicativus, quando minor quidem fuerit praedicativus,
erit syllogismus; nam si r omni s, p vero alicui s non inest, necesse est p
alicui r non inesse, si enim p omni r, et r omni s, et p omni s inerit, sed non
inerat. Monstratur autem et sine deductione, si sumatur aliquid eorum quae sunt
s, cui p non inest. Quando vero maior fuerit praedicativus, non erit
syllogismus, ut si p insit omni s, r autem alicui s non insit. Termini vero omni inesse, animatum, homo, animal.
Nulli vero, non est sumere terminos si r inest alicui quidem s, alicui autem
non. Si enim omni s inest p, r autem alicui s, et p inerit alicui r, sed
positum erat nulli r inesse. Sed quemadmodum in prioribus dicendum est; nam cum
indefinitum est alicui non inesse, et quod nulli inest, verum est dicere alicui
non inesse, nulli vero cum inesset, non erat syllogismus; manifestum ergo est,
quoniam non erit syllogismus. Si autem privativus sit universalis terminus, quando
maior quidem privativus fuerit, minor autem praedicativus, erit syllogismus. Si
enim p nulli s, r autem alicui inest s, et p alicui r non inerit. Rursum enim
prima erit figura, r s propositione conversa. Quando autem minor fuerit
privativus, non erit syllogismus. Termini inesse, animal, homo, ferum. Non
inesse, animal, scientia, ferum, medium in utrisque ferum. Nec quando ambo
privativi ponuntur, est autem unus quidem universalis, alter vero particularis.
Termini inesse, quando minor est universalis ad medium, animal, homo, ferum,
non inesse, animal, scientia, ferum. Quando autem maior, non inesse quidem,
corvus, nix, album; inesse vero non est sumere si r alicui quidem inest s,
alicui autem non inest. Si enim p omni r insit, r autem alicui s, et p inerit
alicui s. Positum est autem nulli, sed ex indefinito monstrandum est. Neque si uterque alicui medio inest, vel non inest,
vel unus quidem inest, alter vero non inest, vel hic quidem alicui, ille vero
non omni, vel indefinite, nullo modo erit syllogismus. Termini autem communes omnium,
animal, homo, album, animal, inani matum, album. Manifestum est igitur, et in
hac figura, quando erit, et quando non erit syllogismus, et quoniam habentibus
se terminis, ut dictum est, fit syllogismus ex necessitate, et si sit
syllogismus, necesse est terminos sic se habere. Manifestum est etiam, quia
omnes imperfecti sunt in hac figura syllogismi, omnes enim perficiuntur
quibusdam assumptis. Et quoniam syllogizare universale per hanc figuram non
erit, neque privativum, neque affirmativum. Palam autem et quoniam in omnibus
figuris, aliquando non fit syllogismus. Cum praedicativi quidem, vel privativi
sunt utrique termini, et particulares, nihil omnino fit necessarium. Cum autem
praedicativus, et privativus, et universaliter sumptus privativus, semper fit
syllogismus minoris extremitatis ad maiorem, ut si A quidem omni B vel alicui,
B autem nulli C; conversis enim propositionibus, necesse est C alicui A non
inesse. Similiter autem et in aliis figuris, semper enim fit per conversionem
syllogismus. Palam etiam quoniam indefinitum pro praedicativo particulari
positum, eumdem faciet syllogismum in omnibus figuris. Manifestum autem et quoniam omnes imperfecti
syllogismi perficiuntur per primam figuram. Aut enim ostensive, aut per
impossibile clauduntur omnes. Utrinque autem fit prima figura. Et ostensive
quidem perfectis, quoniam per conversionem claudebantur omnes, conversio autem
primam faciebat figuram, per impossibile vero demonstratis, quoniam posito
falso syllogismus fit per primam figuram. Ut in postrema figura, si A et B omni
C insunt, quoniam A alicui B inest, nam si nulli et B omni C, nulli C inerit A,
sed inerat omni. Similiter autem in aliis. Est etiam reducere omnes syllogismos
ad universales syllogismos primae figurae. Nam qui sunt in secunda figura,
manifestum quoniam per illos perficiuntur, verum non similiter omnes, sed
universales quidem privativa conversa; particularium autem utraque per ad
impossibile reductionem. Qui vero in prima sunt particulares, perficiuntur
quidem per se. Est autem et per secundam figuram ostendere ad impossibile
ducentes, ut si A omni B, et B alicui C, quoniam A alicui C inerit. Si enim
nulli, B autem omni, nulli C inerit B. Hoc enim scimus per secundam figuram. Similiter
autem et in privativo erit demonstratio; si enim A nulli B, et B alicui C
inest, A alicui C non erit, nam si A omni C, B autem nulli inest, nulli C
inerit B. Haec autem fuit media figura; quare quoniam qui in media sunt
syllogismi, omnes reducuntur in primae figurae universales syllogismos, qui
vero particulares sunt in prima, ad eos qui sunt in media, manifestum est
quoniam et particulares reducentur ad eos qui in prima figura sunt universales
syllogismos; qui vero sunt in tertia, cum universales sint quidem termini,
statim perficiuntur per illos syllogismos. Si autem particulares, sumuntur per
particulares syllogismos primae figurae, sed hi reducti sunt ad illos, quare et
tertiae figurae particulares. Manifestum ergo quoniam omnes reducentur in
primae figurae universales syllogismos. Igitur syllogismi inesse vel non inesse
ostendentes, dictum est quomodo se habent, et ad eos qui ex eadem sunt figura,
et ad invicem, et ad eos qui ex aliis sunt figuris. Quoniam autem diversum est
inesse, et ex necessitate inesse, et contingere inesse (nam multa insunt
quidem, non tamen ex necessitate, alia vero neque ex necessitate, neque insunt
omnino, contingit autem inesse), manifestum quoniam et syllogismus in unoquoque
horum diversus est, et non similiter habentibus se terminis, sed hic quidem ex
necessariis, ille vero ex iis quae simpliciter insunt, ille autem ex
contingentibus. Ergo in necessariis
quidem fere similiter se habet, et in iis qui insunt. Similiter enim positis
terminis, et in iis quae insunt, et in iis quae ex necessitate insunt vel non
insunt, et erit, et non erit syllogismus. Verum distabit in eo quod adiacet
terminis ex necessitate inesse, vel non inesse, nam et privativum similiter
convertitur, et in toto esse, et de omni similiter assignabimus. Ergo in aliis quidem eodem modo ostendetur per
conversionem, quoniam conclusio necessaria, quomodo in eo quod est inesse. In
media autem figura quando fuerit universalis affirmativa, particularis vero
privativa, et rursum in tertia quando universalis quidem praedicativa,
particularis vero privativa, non similiter erit demonstratio, sed necesse est
exponentes, cui alicui utrumque non inest, de hoc facere syllogismum. Erit enim
necessarius in hoc. Si autem de exposito est necessarius, erit et de illo
aliquo. (0648C) Nam hoc quod est expositum, ipsum quidem illud aliquid est. Fit
autem uterque syllogismus in propria figura. Accidit autem quandoque et altera
propositione necessaria, necessarium fieri syllogismum, verum non utralibet,
sed quae ad maiorem extremitatem est, ut si A quidem, B ex necessitate sumptum
est inesse, vel non inesse, B autem C inesse tantum; sic enim sumptis
propositionibus ex necessitate A inerit C, vel non erit. Nam quoniam omni B ex
necessitate inest, vel non inest A, C autem aliquid eorum quae sunt B, est
manifestum quoniam et C ex necessitate erit alterum horum. Si autem A B quidem
non necessaria, B C autem necessaria, non erit conclusio necessaria. Nam si est,
accidit A alicui B inesse ex necessitate, per primam et tertiam figuram, hoc
autem falsum, contingit enim tale esse B cui possibile est A nulli inesse.
Amplius autem et ex terminis manifestum quoniam non erit conclusio necessaria;
ut si A quidem sit motus, B autem sit animal, in que autem C homo, namque homo
animal est ex necessitate, movetur autem animal non ex necessitate, quare nec
homo. Similiter autem et si privativa sit A B; nam eadem demonstratio. In
particularibus autem syllogismis, si universalis quidem est necessaria, et
conclusio erit necessaria; si autem particularis, non necessaria, sive
privativa, sive praedicativa fuerit universalis propositio. Sit autem primo
universalis necessaria, et A quidem omni B insit ex necessitate, B autem alicui
C insit solum, necesse est ergo A alicui C inesse ex necessitate, nam C sub B
est, B autem omni A inerat ex necessitate. Similiter autem et si privativus
syllogismus sit, nam eadem erit demonstratio. Si autem particularis est
necessaria, non erit conclusio necessaria, nihil enim impossibile evenit,
quemadmodum nec in universalibus syllogismis, similiter autem et in privativis.
Termini, motus, animal, album. In secunda
autem figura si privativa quidem propositio universalis sit et necessaria,
conclusio erit necessaria. Si autem praedicativa, non necessaria. Sit enim
primum privativa necessaria, et A B quidem nulli contingat, C autem insit
tantum; quoniam ergo convertitur privativa, et B nulli A contingit, A autem
omni C inest, quare nulli C contingit B, nam C sub A est. Similiter autem et si
ad C ponatur privativum, nam si A C nulli contingit, et C nulli A poterit
inesse, A autem omni B inest. Quare nulli eorum quae sunt B contingit C, fit
enim prima figura. Rursum non ergo neque B ipsi C, convertitur enim similiter. Si
autem praedicativa propositio est necessaria, non erit conclusio necessaria,
insit enim A omni B ex necessitate, C autem nulli insit tantum, conversa ergo
privativa, fit prima figura. Ostensum est autem in prima quoniam cum non est
necessaria quae ad maiorem est privativa, nec conclusio erit necessaria, quare
nec in his erit ex necessitate. Amplius autem si conclusio est necessaria,
accidit C alicui A non inesse ex necessitate, si enim B nulli C inest ex
necessitate, neque C nulli B inerit ex necessitate, B autem alicui A necesse
est inesse, siquidem et A omni B ex necessitate inerat, quare C necesse est
alicui A non inesse, sed nihil prohibet A huiusmodi accipere, cui omni C
contingat inesse. Amplius et si terminos ponentes sit ostendere, quoniam
conclusio non est necessaria simpliciter. Et his existentibus, necessarium ut
sit A animal, B vero homo, C autem album, et similiter propositiones sumptae
sint, contingit enim animal nulli albo inesse, non inerit ergo nec homo nulli
albo, sed non ex necessitate. Contingit enim hominem fieri album, non tamen
donec animal nulli albo insit, quare cum haec sint, necessaria erit conclusio,
simpliciter autem non necessaria. Similiter autem se habebit et in particularibus
syllogismis, quando privativa quidem propositio, et universalis fuerit, et
necessaria, et conclusio erit necessaria. Quando autem praedicativa universalis fuerit
necessaria, privativa vero particularis non necessaria, non erit conclusio
necessaria. Sit enim primum privativa, et universalis necessaria, et A B quidem
nulli contingat inesse, C autem alicui insit, quoniam ergo convertitur
privativa, et B nulli A continget inesse, A autem alicui C inest, quare ex
necessitate alicui eorum quae sunt, C non inerit B. Rursum sit praedicativa, et
universalis, et necessaria, et ponatur ad B quidem praedicativum, si ergo A
omni B ex necessitate inest, C autem alicui non inest, quoniam non inerit B
alicui C manifestum, sed non ex necessitate. Nam iidem termini erunt ad
demonstrationem, qui in universalibus syllogismis: sed nec si privativa
necessaria est particulariter sumpta, erit conclusio necessaria. Nam per eosdem
terminos demonstratio. In postrema autem figura terminis quidem universalibus
ad medium, et praedicativis utrisque propositionibus, si utralibet sit
necessaria, et conclusio erit necessaria. Si autem haec quidem sit privativa,
illa vero praedicativa, quando privativa quidem fuerit necessaria, et conclusio
erit necessaria, quando autem praedicativa, non erit necessaria. Sint enim
primum utraeque praedicativae propositiones, et A et B omni C insint,
necessaria autem sit A C, quoniam ergo B omni C inest, et C alicui B inerit, eo
quod convertitur universalis particulariter. Quare si A inest omni C ex necessitate,
et C alicui B, et A alicui B necessarium inesse, nam B sub C est. Fit igitur
prima figura. Similiter autem ostendetur, et si B C est necessaria, convertitur
enim C alicui A, quare si omni C inest B ex necessitate, et A alicui B inerit
ex necessitate. Rursum sit A C quidem privativa, B C vero affirmativa,
necessaria autem privativa, quoniam ergo convertitur affirmativa, erit C alicui
B, A autem nulli C ex necessitate, neque A alicui B inerit ex necessitate, nam
B sub C est. Si autem praedicativa sit necessaria, non erit conclusio
necessaria. Sit enim B C praedicativa et necessaria, A C autem privativa et non
necessaria, quoniam ergo convertitur affirmativa, inerit et C alicui B ex
necessitate. Quare si A quidem nulli eorum quae sunt C inest, C autem alicui
eorum quae sunt B et A alicui eorum quae sunt B non inerit, sed non ex
necessitate. Ostensum est enim in prima figura quoniam privativa propositione
necessaria, nec conclusio erit necessaria. Amplius autem et per terminos sit
manifestum, sit enim A quidem bonum in quo B animal, C autem equus, ergo bonum
quidem contingit nulli equo inesse, animal vero necesse est omni equo inesse,
sed non necesse est aliquod animal non esse bonum, siquidem contingit omne esse
bonum. Aut si non hoc possibile, sed vigilare, vel dormire terminum ponendum.
Omne enim animal susceptibile est horum. Si igitur termini universaliter ad
medium sint, dictum est quando erit conclusio necessaria. Si autem hic quidem
universalis, ille vero particularis, praedicativus uterque, quando universalis
fuerit necessarius, et conclusio erit necessaria. Demonstratio autem eadem quae
prius, convertitur enim et particularis affirmativa. Si ergo necesse est B omni C inesse, A autem sub C
est, necesse est B alicui A inesse. Si autem B alicui A, et A alicui B inesse
necessarium, convertitur enim. Similiter autem et si A C sit necessaria
universalis, nam B sub C est. Si autem particularis est necessaria, non erit
conclusio necessaria. Sit enim B C particularis et necessaria, A autem insit
omni C, non tamen ex necessitate, conversa ergo B C prima fit figura, et
universalis quidem propositio non necessaria, particularis autem necessaria,
quando autem sic se habebant propositiones, non erat conclusio necessaria,
quare nec in his. Amplius autem et ex terminis manifestum. Sit enim A quidem
vigilatio, B autem bipes, in quo autem C animal, ergo B alicui C necesse est
inesse, A autem omni C contingit, et A non necessario B, non enim necesse est
aliquem bipedem dormire vel vigilare. Similiter autem per eosdem terminos
ostendetur etiam si A C sit particularis et necessaria. Si autem hic quidem
terminorum sit praedicativus, ille privativus et necessarius, quando
universalis fuerit privativus et necessarius, et conclusio erit necessaria. Si
enim A nulli C ex necessitate contingit, B autem alicui C inest, necesse est A
alicui B non inesse, quando autem affirmativa necessaria ponetur vel
universalis, vel particularis, vel privativa particularis, non erit conclusio
necessaria. Nam alia quidem eadem quae et in prioribus dicemus. Termini autem
cum universalis quidem affirmativa est necessaria, vigilatio, animal, homo,
medium homo: cum autem particularis praedicativa necessaria, vigilatio, animal,
album. Animal enim necesse est alicui albo inesse, vigilatio autem contingit nulli,
et non necesse est alicui animali non inesse vigilationem. Quando autem
privativa particularis est necessaria, bipes, motus, animal, medium animal. Manifestum
igitur quoniam inesse quidem non est syllogismus, si utraeque propositiones non
sunt in eo quod est inesse, necessaria vero est, et altera solum existente
necessaria. In utrisque autem
affirmativis et privativis existentibus syllogismis necesse est alteram
propositionem similem esse conclusioni. Dico
autem similem, si inesse quidem, inexistentem, si autem necessaria,
necessariam. Quare et hoc palam, quoniam non erit conclusio neque necessaria,
neque inesse, non sumpta vel necessaria, vel quae inesse significet
propositione. Igitur de necessario quomodo fit, et quam differentiam habeat ad
inesse, sufficienter pene dictum est. De contingente autem post haec dicemus,
quando, et quomodo, et per quae erit syllogismus. Dico autem contingere, et
contingens, quo non existente necessario, posito autem inesse, nihil erit
propter hoc impossibile. Nam necessarium aequivoce contingere dicitur. Quoniam
autem hoc est contingens, manifestum ex affirmationibus et negationibus
oppositis. Nam non contingit esse, non possibile esse, et impossibile esse, et
necesse est non esse, vel eadem sunt, vel sequuntur se invicem, quare et
opposito his contingit esse, et non impossibile esse, et non necesse non esse,
eadem erunt, vel sequentia se invicem. De omni enim affirmatio, vel negatio
vera. Erit ergo contingens necessarium, et non necessarium contingens. Accidit
autem omnes quae secundum contingere sunt propositiones converti sibi invicem, dico
autem non affirmativas negativis sed quaecunque affirmativam habent figuram
secundum oppositionem, ut ea quae est contingit esse ei quae est contingit non
esse, et ea quae est contingit omni ei quae est contingit nulli, vel non omni,
et quae alicui, et quae non alicui, eodem autem modo et in aliis. Quoniam enim quod est contingens
non est necessarium, et quod non est necessarium possibile est non esse,
manifestum quoniam si contingit A inesse B, contingit et non inesse, et si omni
contingit inesse, et omni contingit non inesse. Similiter autem et in
particularibus affirmationibus, nam eadem demonstratio. Sunt autem huiusmodi
propositiones praedicativae, nam contingere ei quod est esse similiter ponitur,
quemadmodum dictum est prius. Determinatis autem his, rursum dicimus quoniam
contingere duobus modis dicitur: uno quidem, quod plerumque fit et deficit,
necessarium, ut canescere hominem, vel augeri, vel minui, vel omnino quod natum
est esse. Hoc enim non continuum habet necessarium, eo quod non semper est
homo, cum tamen homo est, aut ex necessitate, aut ut in pluribus est. Alio
autem modo infinitum, quod et sic, et non sic possibile, ut animal ambulare,
vel ambulante fieri motum terrae, vel omnino quod casu fit, nihil enim magis
sic natum est, vel econtrario. Convertitur ergo et secundum oppositas
propositiones utrumque contingens, non tamen eodem modo, sed quod natum quidem
est esse ei quod non ex necessitate esse. Sic enim contingit non canescere hominem. Infinitum
autem ei quod nihil magis sic, vel illo modo. Disciplina autem, et syllogismus
demonstrativus, ex infinitis quidem non est, eo quod inordinatum est medium, ex
iis vero quae nata sunt esse, pene orationes et considerationes fiunt de sic
contingentibus, ex illis autem possibile quidem est fieri syllogismum, non
tamen solet quaeri. Haec ergo definientur magis in sequentibus, nunc autem
dicemus quando et quomodo, et quis erit syllogismus ex contingentibus
propositionibus. Quoniam autem contingere hoc huic inesse dupliciter est
accipere, aut enim cui inest hoc, aut cui contingit ipsum inesse, nam de quo B,
A contingere, horum alterum significat, aut de quo dicitur B, aut de quo
contingit dici, de quo autem B, A contingere, aut omni B possibile inesse A,
nihil differt. Manifestum igitur quoniam dupliciter
dicetur A omni B inesse contingere. Primum ergo dicemus si de quo C contingit
B, et de quo B contingit A, quis erit, et qualis syllogismus, sic enim utraeque
propositiones sumuntur secundum contingere, quando autem de quo B est contingit
A, haec quidem inesse, illa vero contingens, quare A similibus figuris incipiendum,
quemadmodum et in aliis.Quando ergo A contingit omni B, et B omni C,
syllogismus erit perfectus, quoniam A contingit omni C inesse. Hoc autem
manifestum est ex definitione, nam contingere omni inesse sic dicebamus.
Similiter autem et si A quidem contingit nulli B, B autem omni C, quoniam A
contingit nulli C. Nam de quo B contingit, A non contingere, hoc erat nullum
dimittere sub B contingentium. Quando autem A contingit omni B, B autem nulli
C, per sumptas quidem propositiones nullus fit syllogismus, conversa autem B C
secundum contingere, fit idem quemadmodum et prius, quoniam enim contingit B
nulli C inesse, contingit et omni inesse. Hoc autem dictum prius. Quare si B
quidem omni C, A autem omni B, rursum idem fit syllogismus. Similiter autem etsi ad utrasque
propositiones negatio ponatur cum contingere (dico autem ut si A contingit
nulli B, et B nulli C ), igitur per sumptas quidem propositiones nullus fit
syllogismus, conversis autem rursus idem erit qui et prius. Manifestum est
igitur quoniam negatione posita ad minorem extremitatem, vel ad utrasque
propositiones, aut non fit syllogismus, aut fit quidem, sed non perfectus, ex
conversione enim fit necessarium. Si autem haec quidem propositionum
universalis, illa vero particularis sumatur, ad maiorem quidem extremitatem
posita universali, syllogismus erit perfectus. Nam si A omni B contingit, B autem alicui C, A alicui
C contingit, hoc autem manifestum ex definitione contingentis. Rursum si A
contingit nulli B, B autem contingit alicui C inesse, necesse est A contingere
alicui C non inesse. Demonstratio autem eadem quae in his. Si autem privativa
sumatur particularis propositio, universalis autem affirmativa, positione autem
similiter se habeant (ut A quidem omni B contingat, B autem alicui C contingat
non inesse), per sumptas quidem propositiones non fit manifestus syllogismus,
conversa autem particulari, et posito B alicui C contingere inesse, eadem erit
conclusio quae et prius, quemadmodum in iis quae ex principio. Si autem quae ad
maiorem extremitatem particularis sumatur, quae ad minorem universalis, sive
utraeque sumantur affirmativae, sive privativae, sive non similis figurae, sive
utraeque indefinitae, vel particulares, nullo modo erit syllogismus. Nihil enim
prohibet B transcendere A, et non praedicari de aequis, in quo enim B
transcendit A sumat C, huic neque omni, neque nulli, neque alicui, neque non
alicui contingit A inesse, siquidem convertuntur secundum contingere
propositiones, et B pluribus contingit quam A inesse. Amplius autem ex terminis
manifestum est, nam sic se habentibus propositionibus primum postremo et nulli
contingit, et omni ex necessitate inesse. Termini autem communes omnium, inesse quidem ex
necessitate, animal, album, homo, non contingere vero, animal, album, vestis. Manifestum
igitur quoniam hoc modo habentibus se terminis, nullus fit syllogismus, nam
omnis syllogismus vel eius quod est inesse est, vel ex necessitate vel
contingere, non est autem eius quod est inesse, neque necessarii, manifestum
quoniam non est, nam affirmativus interimitur privativo, et privativus
affirmativo, relinquitur ergo eius quod contingere esse, hoc autem impossibile.
Ostensum est enim quoniam sic se habentibus terminis, et omni postremo primum
necesse inesse, et nulli contingere inesse, quare non erit eius quod est
contingere syllogismus, nam necessarium uno [sic] erat contingens. Manifestum
autem et quoniam cum universales sunt termini in contingentibus
propositionibus, semper fit syllogismus in prima figura, sive sunt praedicativi,
sive privativi. Verum ex praedicativis quidem perfectus, ex privativis autem
imperfectus. Oportet autem contingere sumere non in necessariis, sed secundum
dictam definitionem, aliquoties autem latet huiusmodi. Si autem haec quidem
inesse, illa vero contingere sumatur propositionum, quando quae ad maiorem
quidem extremitatem contingere significaverit perfecti erunt omnes syllogismi,
et contingentis secundum dictam determinationem, quando autem quae ad minorem,
et imperfecti omnes, et privativi syllogismi, non contingentis secundum dictam
determinationem, sed eius quod est nulli, aut non omni ex necessitate inesse.
Si enim nulli, aut non omni ex necessitate contingere dicimus, et nulli, et non
omni inesse. Contingat enim A omni B, B autem omni C ponatur inesse, quoniam
igitur sub B est C, A autem contingit omni B, manifestum quoniam et C omni
contingit A, fit ergo perfectus syllogismus. Similiter autem et cum privativa
est A B propositio, B C autem affirmativa, et haec quidem contingere, illa vero
inesse sumetur, perfectus erit syllogismus, quoniam A contingit nulli C inesse.
Quoniam ergo inesse posito ad minorem extremitatem, perfecti syllogismi fiunt,
manifestum. Quod autem contrariae se habentes erunt syllogismi, per impossibile
monstrandum est, simul autem erit manifestum et quoniam imperfecti, nam
ostensio non ex sumptis propositionibus.Primum autem dicendum quoniam si cum
est A, necesse est esse B, et cum possibile est esse A, possibile erit B ex
necessitate. Sit enim sic se habentibus rebus ut in quo quidem A possibile, in
quo autem B impossibile, si ergo aliud possibile quidem est, cum possibile
esse, ipsum fiet, hoc vero impossibile, quoniam impossibile, non utique fiet,
simul autem si A possibile, et B impossibile, continget fieri praeter B, si autem
fieri et esse. Nam quod fit, quando factum est, est. Oportet autem accipere non
solum in generatione possibile et impossibile, sed et in verum esse, et in quod
actu est, et quocunque modo simpliciter aliter dicitur possibile, in omnibus
enim similiter se habebit. Amplius cum est A, B esse, non tanquam uno aliquo
existente A, erit B, oportet opinari, nihil enim est ex necessitate uno aliquo
existente, sed duobus ad minus, ut quando propositiones sic se habent (ut
dictum est) secundum syllogismum, nam sic dicitur de D, D autem de E, et C de E
ex necessitate, et si utrumque possibile, et conclusio erit possibilis.
Quemadmodum ergo si quis ponat A quidem propositiones, B autem conclusionem,
accidet non solum A existente necessario, et B simul esse necessarium, sed
etiam possibili possibile. Hoc autem ostenso manifestum est quoniam falso
posito, et non impossibili, et quod accidit propter positionem falsum erit, et
non impossibile, ut si A falsum quidem est, non tamen impossibile, cum autem
sit A et B, et B erit falsum quidem, non tamen impossibile. Nam ostensum est quoniam cum est
A, est B, et cum possibile est A, possibile est B. Positum autem est A
possibile esse, et B erit possibile, si enim impossibile est B, simul idem erit
possibile et impossibile. Determinatis autem iis, insit A omni B, B autem
contingit omni C, necesse est A igitur contingere omni C inesse. Non enim contingat, B autem omni C ponatur inesse,
hoc autem falsum quidem, non tamen impossibile, si ergo A quidem non contingit
omni C, B autem omni C insit, A non omni B contingit. Fit enim syllogismus per
tertiam figuram. Sed positum erat omni C contingere inesse, necesse est ergo A
omni C contingere. Falso enim posito, et non impossibili, quod accidit est
impossibile. Possibile est autem et primam figuram facere impossibile ponentes
B inesse C, nam si B omni C inest, A autem omni B contingit, et omni C
continget A, sed positum erat non omni possibile inesse.Oportet autem accipere
omni inesse non secundum tempus determinantes, ut nunc, aut in hoc tempore, sed
simpliciter (per huiusmodi enim propositiones et syllogismos facimus), quoniam
secundum nunc sumpta propositione, non erit syllogismus. Nihil enim fortasse
prohibet quandoque et omni moventi hominem inesse, ut si nihil aliud moveatur,
movens autem contingit omni equo, sed homo nulli equo contingit. Amplius: sit
primum quidem animal, medium vero movens, postremum vero homo, ergo
propositiones quidem similiter se habebunt, conclusio vero erit necessaria, non
contingens. Ex necessitate enim homo est animal, manifestum igitur quoniam
universale sumendum simpliciter, et non tempore determinantes. Rursum: sit
privativa propositio universalis A B, et sumatur A quidem nulli B inesse, B
autem contingat omni C inesse. His igitur positis necesse est A contingere
nulli C inesse, non enim contingat, B autem ponatur inesse C sicut prius,
necesse est igitur A alicui B inesse, fit enim syllogismus per tertiam figuram.
Hoc autem impossibile, quare contingit A, nulli C. Posito enim falso, et non
impossibili, impossibile est quod accidit. Hic ergo syllogismus non est
contingentis secundum definitionem, sed nulli inesse ex necessitate. Haec est contradictio factae
hypothesis. Positum est enim ex necessitate A alicui C inesse, syllogismus
autem per impossibile, oppositae est contradictionis. Amplius autem et ex
terminis manifestum quoniam non erit conclusio contingens, sit enim A quidem
corvus, in quo autem B intelligens, in quo autem C homo, nulli ergo B inest A,
nam nullum intelligens, corvus, B autem contingit omni C, omni enim homini inest
intelligere, sed A ex necessitate nulli C, non igitur conclusio contingens. Sed
nec necessaria semper: sit enim A quidem movens, B autem scientia, in quo autem
C homo, ergo A quidem nulli B inerit, B autem omni C contingit, et non erit
conclusio necessaria, non enim necesse est nullum hominem moveri, sed necesse
est aliquem. Manifestum igitur quoniam est conclusio eius quod est nulli ex
necessitate inesse. Sumendum autem melius terminos. Si autem privativum ponatur
ad maiorem extremitatem contingere significans, ex ipsis quidem sumptis
propositionibus, nullus erit syllogismus, conversa autem secundum contingens
propositione, erit quemadmodum in prioribus. Insit enim A omni B, B autem
contingat nulli C, sic ergo habentibus se terminis, nihil erit necessarium. Si
autem convertatur B C, et sumatur B contingere omni C, fiet syllogismus
quemadmodum prius, similiter enim habent se termini positione. Eodem autem modo
et cum privativa sunt utraque intervalla, si A B quidem non inesse, B C autem
nulli, contingere significat, nam per ea quidem quae sumpta sunt nullo modo fit
necessarium, conversa autem secundum contingens propositione erit syllogismus, sumatur
enim A quidem, nulli B inesse, B autem contingere nulli C, per haec quidem
nihil necessarium. Si autem sumatur B omni C contingere, quod verum est, A B
autem propositio similiter se habeat, rursus erit idem syllogismus. Si autem non inesse ponatur B omni C, et non
contingere non inesse, non erit syllogismus nullo modo, sive privativa sit,
sive affirmativa A B propositio. Termini autem communes ex necessitate quidem
inesse, album, animal, nix. Non contingere autem, album, animal, pix. Manifestum
est igitur quoniam cum universales sunt termini, et haec quidem propositionum
inesse, illa vero sumitur contingens, quando quae ad minorem est extremitatem
contingere sumitur propositio, semper fit syllogismus, verumtamen quandoquidem
ex ipsis, quando autem propositione conversa, quando vero utrumque horum, et ob
quam causam, diximus. Si autem hoc quidem universale, illud vero particulare
sumitur intervallorum, quando ad maiorem quidem extremitatem universale
ponitur, et contingens sive negativum, sive affirmativum, particulare autem
affirmativum et inesse, erit syllogismus perfectus, quemadmodum et cum
universales sunt termini, demonstratio autem eadem quae et prius. Quando autem
universale quidem fuerit, ad maiorem extremitatem inesse, et non contingens,
alterum vero particulare, et contingens, sive affirmative, sive negative
ponantur utraeque, sive haec quidem negativa, illa vero affirmativa, omnino
erit syllogismus imperfectus. Verum hi quidem per impossibile ostenduntur, illi
vero per conversionem contingentis, quemadmodum in prioribus. Erit autem
syllogismus per conversionem, et quando universalis quidem ad maiorem
extremitatem posita significaverit inesse, vel non inesse, particularis vero
cum sit privativa, sumatur contingens, ut si A quidem omni B inest, vel non
inest, B autem alicui contingit non inesse, conversa enim B C, secundum
contingere fit syllogismus. Quando autem non inesse sumetur particulariter
posita propositio, non erit syllogismus Termini inesse, album, animal, nix; non
inesse autem, album, animal, pix, per indefinitum enim est sumenda
demonstratio. Si autem universale quidem ponatur ad minorem extremitatem,
particulare autem ad maiorem sive privativum, sive affirmativum, sive
contingens, sive inesse utrumvis, nullo modo erit syllogismus. Nec cum
particulares, vel indefinitae ponentur propositiones, sive contingere sumptae,
sive inesse, seu permutatim, nec sic erit syllogismus, demonstratio autem eadem
quae in prioribus. Termini autem communes inesse quidem, ex necessitate,
animal, album, homo; non contingere vero, animal, album, tunica. Manifestum est
igitur quoniam universali posito ad maiorem extremitatem semper erit
syllogismus, ad minorem autem nunquam. Quando autem haec quidem propositionum
ex necessitate inesse, vel non inesse, illa vero contingere significat,
syllogismus quidem erit hoc modo habentibus se terminis. Et perfectus, quando
ad minorem extremitatem ponetur necessaria. Conclusio autem, si praedicativi
sunt quidem termini, contingentis, et non inesse erit, sive universaliter, sive
non universaliter ponantur, si autem sint hoc quidem affirmativum, illud vero
privativum, quando affirmativum quidem fuerit necessarium, et contingentis erit
conclusio, et non eius quod est non inesse. Quando autem privativum
necessarium, et contingentis non esse, et non inesse, sive universales, sive
non universales sint termini. Contingere autem in conclusione eodem modo
accipiendum est quo in prioribus. Eius autem quod est ex necessitate non
inesse, non erit syllogismus, aliud enim est non ex necessitate inesse, et ex
necessitate non inesse. Quoniam igitur universalibus affirmativis
existentibus terminis non fit conclusio necessaria, manifestum: insit enim A
omni B ex necessitate, B autem contingat omni C, erit igitur syllogismus
imperfectus, quoniam A contingit omni C inesse. Quoniam autem imperfectus, ex
demonstratione palam, eodem enim modo ostendetur quo et in prioribus. Rursum A
quidem contingat omni B inesse, B autem omni C insit ex necessitate, erit
itaque syllogismus, quoniam A contingat omni C inesse, sed non quoniam inest,
et perfectus quidem, sed non imperfectus, statim enim perficitur ex principio
propositionis. Si autem non similis figurae sint propositiones, sit primum
privativa necessaria, et A quidem nulli contingat B ex necessitate, B autem
contingat omni C, necesse est igitur A nulli C inesse. Ponatur enim A inesse
aut omni, aut alicui, positum autem est A nulli contingere B, quoniam ergo
convertitur privativa, et B nulli A contingit, A autem positum est inesse C aut
omni, aut alicui, quare nulli, aut non omni C continget B inesse, sed
supponebatur omni ex principio. Manifestum autem quoniam et eius quod est contingere non
inesse fit syllogismus, siquidem non inesse. Rursum sit affirmativa quidem
propositio necessaria, et A quidem contingat nulli B inesse, B autem insit omni
C ex necessitate. Ergo fit syllogismus quidem perfectus, sed non eius quod est
non inesse, sed eius quod est contingere non inesse. Nam et propositio sic
sumpta est, quae ad maiorem est extremitatem, et ad impossibile non est ducere:
nam si ponatur A inesse ulli C, positum est autem et A B contingere nulli
inesse, nihil accidit per haec impossibile. Si autem ad minorem extremitatem ponatur privativum
quando contingere quidem significaverit, syllogismus erit per conversionem,
quemadmodum in prioribus. Quando autem non contingere, non erit ex necessitate,
nec quando utraque quidem propositio privativa, non est autem contingens quod
ad minorem est. Termini autem inesse quidem, album, animal, nix; non inesse
quidem, album, animal, pix. Eodem autem modo se habebit, et in particularibus
syllogismis. Quando enim fuerit privativa necessaria, et conclusio erit eius
quod est non inesse, ut si A quidem nulli B contingit inesse ex necessitate, B
autem alicui C contingat inesse, necesse est A alicui eorum quae sunt C non
inesse. Si enim A omni C inest, nulli autem contingit B, et B nulli A contingit
inesse: quare si omni C inest A, nulli C contingit B, sed positum erat alicui
contingere. Quando autem particularis affirmativa necessaria fuerit, quae in
privativo est syllogismo, ut B C, aut universalis in affirmativo, ut A B, non
erit inesse syllogismus. Demonstratio autem eadem quae in prioribus. Si autem
universale quidem ponatur ad minorem extremitatem vel affirmativum vel
privativum contingens, particulare autem necessarium, non erit syllogismus.Termini
autem inesse quidem ex necessitate, animal, album, homo; non contingere autem,
animal, album, tunica. Quando similiter universale quidem est necessarium,
particulare autem contingens, cum privativum quidem est universale, inesse
quidem termini, animal, album, corvus; non inesse, animal, album, pix. Cum
autem affirmativum, inesse quidem, animal, album, cygnus; non contingere autem,
animal, album, nix. Nec quando indefinitae sumuntur propositiones, aut utraeque
particulares, non sic erit syllogismus. Termini autem communes, inesse quidem,
animal, album, homo; non inesse autem, animal, album, inanimatum. Nam et animal
alicui albo, et album inanimato alicui est necessarium inesse, et non contingit
inesse, et in contingenti similiter, quare ad omnia utiles sunt termini. Manifestum ergo ex iis quae
dicta sunt, quoniam similiter habentibus se terminis, et in eo quod est inesse,
et in necessariis, et fit, et non fit syllogismus, verumtamen secundum inesse
quidem posita privativa propositione, eius quod est contingere erat syllogismus,
secundum necessarium autem privativa, et contingere, et non inesse. Palam autem
et quoniam omnes imperfecti syllogismi, et quomodo perficiuntur per praedictas
figuras.In secunda autem figura quando contingentes quidem sumuntur utraeque
propositiones, nullus erit syllogismus, sive sint affirmativae, sive
privativae, sive universales, sive particulares. Quando autem haec quidem inesse, illa vero contingere
significat, affirmativa quidem inesse significante, nunquam erit syllogismus,
privativa universali existente, semper. Eodem modo et quando haec quidem ex
necessitate, illa vero contingere assumatur, oportet autem et in his accipere
quod in conclusionibus est contingens quemadmodum in prioribus. Primum igitur
ostendendum quoniam non convertitur in contingenti, privativa, ut si A
contingit nulli B, non necesse est et B contingere nulli A. Ponatur enim hoc et
contingat B nulli A inesse, ergo quoniam convertuntur quae sunt in eo quod est
contingere affirmationes negationibus, et contrariae, et contraiacentes, B
autem contingit nulli A inesse, manifestum est quoniam et omni A contingit B
inesse. Hoc autem falsum est. Non enim si hoc huic omni contingit, et hoc huic
contingat necessarium, quare non convertitur privativa. Amplius autem nihil
prohibet A quidem contingere nulli B, B autem alicui A ex necessitate non
inesse, ut album quidem contingit omni homini non inesse, nam et inesse hominem
autem non verum est dicere, quoniam contingit nulli albo, pluribus enim ex
necessitate non inest, necessarium autem non inerat contingens. Sed nec ex
impossibili ostendet convertens, ut si quis pPomba quoniam falsum est B
contingere nulli A inesse, verum non contingere nulli A, affirmatio enim et
negatio, si autem hoc verum, ex necessitate alicui A inesse B, quare et A
alicui B inesse, hoc autem impossibile. Non enim si A non contingit nulli B,
necesse est A alicui B inesse. Nam non contingere nulli dicitur dupliciter, hoc
quidem si ex necessitate alicui inest, illud vero si ex necessitate alicui non
inest. Nam quod ex necessitate alicui eorum quae sunt A non inest, non est
verum dicere quoniam omni contingit non inesse, quemadmodum nec alicui inest ex
necessitate, quoniam omni contingit inesse. Si ergo aliquis pPomba quoniam
contingit C omni D inesse, ex necessitate alicui non inesse ipsum, falsum
sumet, omni enim inest, si contingat, sed quoniam quibusdam ex necessitate
inest, propter hoc dicimus non omni contingere. Quare ei quod est contingere
omni inesse, et ea quae est ex necessitate alicui inesse, opponitur, et ea quae
est ex necessitate alicui non inesse, similiter autem et ei quae est contingere
nulli. Palam ergo quoniam ad sic contingens, et non contingens, ut in principio
definivimus, non solum ex necessitate alicui inesse, sed et ex necessitate
alicui non inesse sumendum. Hoc autem sumpto, nihil accidit impossibile, quare
non fit syllogismus. Manifestum ergo ex iis quae dicta sunt quoniam non convertitur
privativa. Hoc autem ostenso ponatur A, B quidem contingere nulli, C vero omni,
per conversionem ergo non erit syllogismus. Dictum est enim quoniam non
convertitur huiusmodi propositio. Sed nec per impossibile, nam posito B omni C
contingere inesse, nihil accidit falsum, continget enim A et omni et nulli C
inesse. Omnino autem si est syllogismus, palam quoniam contingens erit, eo quod
neutra propositionum sumpta est in eo quod est inesse, et hic vel affirmativus,
vel privativus: neutro autem modo possibile est, affirmativo enim posito,
ostendetur per terminos quoniam non contingit inesse; privativo autem, quoniam
conclusio non est contingens, sed necessaria. Sit enim A quidem album, B autem
homo, in quo autem C equus, ergo album A contingit huic quidem omni, illi vero
nulli inesse, sed B neque inesse contingit C, neque non inesse. Quoniam igitur
inesse non possibile, est manifestum, nullus enim equus homo, sed neque
contingere non inesse, necesse est enim nullum equum hominem esse, necessarium
autem non erat contingens, non igitur fit syllogismus Similiter autem
ostendetur, et si e converso ponatur privativa, et si utraeque affirmative
ponantur, vel privative, nam per eosdem terminos erit demonstratio. Et quando
haec quidem universalis, illa vero particularis, vel utraeque particulares, vel
indefinitae, aut quolibet modo aliter contingit permutari propositiones, semper
enim erit per eosdem terminos demonstratio. Manifestum ergo quoniam utrisque
propositionibus secundum contingere positis, nullus fit syllogismus. Si autem altera quidem inesse, altera vero contingere
significat, praedicativa quidem inesse posita, privativa vero contingere,
nunquam erit syllogismus, sive universaliter, sive particulariter sumantur
termini, demonstratio autem eadem, et per eosdem terminos. Quando autem
affirmativa quidem contingere, privativa inesse, erit syllogismus. Sumatur enim
A B quidem nulli inesse, C vero omnia contingere, conversa ergo privativa, B
inest nulli A, A autem omni C contingebat, fit ergo syllogismus, quoniam B
contingit nulli C, per primam figuram. Similiter autem et si ad C ponatur
privativa. Si autem utraeque sint privativae, significet autem haec quidem non
inesse, illa vero contingere non inesse, per ea quidem quae sumpta sunt nihil
accidit necessarium, conversa autem secundum contingere propositione fit
syllogismus, quoniam B contingit nulli C inesse, quemadmodum in prioribus, erit
enim rursum prima figura. Si autem utraeque ponantur praedicativae, non erit
syllogismus. Termini quidem inesse sanitas, equus, homo. Eodem autem modo se
habebit et in particularibus syllogismis. Quando autem erit affirmativa
inesse, sive universaliter, sive particulariter sumpta, nullus erit
syllogismus; hoc autem similiter, et per eosdem terminos demonstratur, quibus
et prius. Quando autem et privativa, erit per
conversionem, quemadmodum in prioribus. Rursum si ambo quidem intervalla
privativa sumantur, universaliter autem quod non inesse, ex ipsis quidem
propositionibus non erit necessarium, conversa autem contingenti sicut in
prioribus, erit syllogismus. Si autem inesse quidem sit privativa, particulariter
quidem sumpta, non erit syllogismus, neque praedicativa, neque privativa
existente altera propositione. Nec quando utraeque ponuntur indefinitae, vel
affirmativae, vel negativae, aut particulares; demonstratio autem eadem et per
eosdem terminos. Si autem haec quidem propositionum ex necessitate, illa vero
contingere significat, privativa quidem necessaria, erit syllogismus, non solum
quoniam contingit non inesse, sed et quoniam non inest, affirmativa autem non
erit. Ponatur autem A B quidem nulli inesse ex necessitate, C autem omni
contingere, conversa ergo privativa, et B nulli A inerit, A autem omni E
contingebat. Fit igitur rursum per primam figuram syllogismus, quoniam B
contingit nulli C inesse. Simul autem manifestum quoniam neque inest B nulli C,
ponatur enim inesse, ergo si A nulli B contingit, B autem inest alicui C, A
alicui C non contingit, sed omni ponebatur contingere. Eodem autem modo
ostendetur, et si ad C ponatur privativum. Rursum. Sit praedicativa quidem
necessaria, altera autem privativa, et contingens, et A B contingat nulli, C
autem omni insit ex necessitate, sic ergo habentibus se terminis, nullus erit
syllogismus, accidit enim B ex necessitate non inesse. Sit enim A quidem album,
in quo autem B, homo, in quo vero C, cygnus, ergo album cygno quidem ex
necessitate inest, homini autem contingit nulli, et homo nulli cygno ex
necessitate. Quoniam igitur eius
quod est contingere non est syllogismus, manifestum est, nam ex necessitate non
erat contingens. Sed tamen non necessarii, nam necessarium
aut ex utrisque necessariis, aut ex privativa necessaria contingebat. Amplius
et possibile est iis positis B inesse C. Nihil enim prohibet C quidem sub B
esse, A autem B quidem omni contingere, C vero ex necessitate inesse, ut sit
quidem C vigilia, B autem animal, in quo autem A motus. Nam vigilanti quidem ex
necessitate inest motus, animali autem nulli contingit, et omne vigilans
animal. Manifestum ergo quoniam non eius quod est non inesse, siquidem sic se
habentibus terminis, necesse est inesse, neque autem oppositarum affirmationum,
quare nullus erit syllogismus. Similiter autem ostendetur, et e converso posita
affirmativa. Si autem similis figurae sint propositiones, cum privativae sint,
semper fit syllogismus, conversa secundum contingere propositione, quemadmodum
in prioribus. Si sumatur enim A B quidem ex necessitate non inesse, C autem
contingere non inesse, conversis autem propositionibus, B quidem nulli inesse
A, A autem omni C contingit, fit igitur prima figura, et si ad C ponatur
privativum similiter. Si autem praedicativae ponantur, non erit syllogismus,
nam eius quod est non inesse, aut eius quod est ex necessitate non inesse,
manifestum quoniam non erit, eo quod non sumpta sit privativa propositio, neque
in eo quod est inesse, neque in eo quod est ex necessitate inesse, sed neque
eius quod est contingere non inesse, ex necessitate enim sic se habentibus, B
non inerit C, ut si A quidem ponatur album, in quo autem B cygnus, in quo autem
C homo, neque oppositarum affirmationum, quoniam ostensum est B ex necessitate
non inesse C, non ergo fit syllogismus omnino. Similiter autem se habebit et in
particularibus syllogismis. Quando autem fuerit privativa, et universalis, et
necessaria, semper erit syllogismus, et eius quod est contingere non inesse, et
eius quod est non inesse, demonstratio autem per conversionem. Quando autem affirmativa, nunquam, eodem autem modo
ostendetur quo et in universalibus, et per eosdem terminos. Nec quando utraeque sumuntur
affirmative, nam et huius eadem demonstratio, quae et prius. Quando utraeque
quidem privativae, universalis autem et necessaria, quae non inesse significat,
per ea quidem quae sumpta sunt, non erit necessarium, conversa autem secundum
contingere propositione, erit syllogismus, quemadmodum in prioribus. Si autem
utraeque indefinitae, vel particulares sumantur, non erit syllogismus,
demonstratio autem eadem, et per eosdem terminos. Manifestum igitur ex
praedictis quoniam privativa quidem universalis posita necessaria, semper fit
syllogismus, non solum eius, quod est contingere non inesse, sed et non inesse,
affirmativa autem nunquam. Et quoniam eodem modo se habentibus, et in necessariis,
et in iis quae insunt, fit et non fit syllogismus Palam et quoniam imperfecti
omnes sunt syllogismi, et quoniam omnes perficiuntur per praedictas figuras. In
postrema autem figura, et utrisque contingentibus, et altera, erit syllogismus.
Quando ergo contingere significant propositiones, et conclusio erit contingens.
Et quando haec quidem contingere, illa vero inesse, similiter erit syllogismus.
Quando autem altera ponitur necessaria,
si affirmativa quidem non erit conclusio, neque necessaria, neque inesse. Si
autem privativa, eius quod est non inesse erit syllogismus, quemadmodum in
prioribus. Sumendum autem et in his similiter, quod est in conclusionibus
contingens. Sint ergo primum contingentes, et A et B contingant omni C inesse,
quoniam ergo convertitur affirmativa particulariter, B autem omni C contingit,
et C alicui B contingit, quare si A quidem omni C contingit, C autem alicui B,
et A alicui B contingit, fit enim prima figura. Et si A quidem contingit nulli
C inesse, B autem omni C contingat, necesse est A alicui cui B contingere non
inesse, erit enim rursum prima figura per conversionem. Si autem utraeque
privativae ponantur, ex his quidem quae sumpta sunt non erit necessarium,
conversis autem propositionibus erit syllogismus, quemadmodum in prioribus. Si
enim A et B contingunt C non inesse, si transmutatur contingere non inesse,
rursum erit prima figura per conversionem. Si autem hic quidem terminorum
est universalis, ille vero particularis, eodem modo se habentibus terminis quo
inesse, et erit, et non erit syllogismus. Contingat enim A quidem omni C, B autem alicui C
inesse, erit ergo rursum prima figura particulari propositione conversa, nam si
A omni C, C autem alicui B, et A alicui B contingit. Et si ad B C ponatur universale,
similiter. Similiter autem et si A C quidem privativa sit, B C autem
affirmativa, erit unum rursum prima figura per conversionem, si autem utraeque
privativae ponantur, haec quidem universaliter, illa vero particulariter, per
ea quidem quae sumpta sunt non erit syllogismus, conversis autem
propositionibus erit quemadmodum in prioribus. Quando autem utraeque
indefinitae vel particulares sumuntur, non erit syllogismus, etenim necesse est
A omni B, et nulli inesse. Termini inesse, animal, homo, album: non inesse,
equus, homo, medium album. Si autem haec quidem propositionum inesse, illa
autem contingere significet, conclusio quidem erit quoniam contingit, et non
quoniam inest, syllogismus autem erit eodem modo se habentibus terminis, quo et
in prioribus. Sint enim primum praedicativae, et A quidem omni C insit, B autem
omni C contingat, conversa ergo B C erit prima figura, et conclusio quoniam
contingit A alicui B inesse, cum enim altera propositionum in prima figura
significabit contingere, et conclusio erit contingens. Similiter autem et si B C quidem
inesse, A C autem contingit inesse. Et si A C quidem privativa, B C autem
praedicativa, insit autem alterutra utrinque, contingens erit conclusio, fit
enim rursum prima figura. Ostensum
est autem quoniam si altera propositio significet contingere in prima figura,
et conclusio erit contingens. Si autem contingens privativa ponatur ad minorem
extremitatem, vel si utraque ponatur privativa, per ea quidem quae posita sunt
non erit syllogismus, conversis autem erit, quemadmodum et in prioribus. Si
autem haec quidem propositionum sit universalis, illa vero particularis,
utrisque quidem praedicativis, aut universali quidem privativa, particulari
autem affirmativa, idem modus erit syllogismorum, omnes enim clauduntur per
primam figuram. Quare manifestum
quoniam eius quod est contingere, et non eius quod est inesse, erit
syllogismus. Si autem affirmativa quidem universalis,
privativa autem particularis, per impossibile erit demonstratio. Insit enim B
quidem omni C, A autem contingat alicui C non inesse, necesse est ergo A alicui
B contingere non inesse, nam si omni B inest A ex necessitate, B autem omni C
positum est inesse, A omni C ex necessitate inerit. Hoc autem ostensum est
prius, sed positum est alicui contingere non inesse. Quando autem indefinitae,
vel particulares sumuntur utraeque, non erit syllogismus, demonstratio autem
eadem quae et in universis et per eosdem terminus. Si autem est haec quidem
propositionum necessaria, illa vero contingens, si praedicativi quidem sunt
termini, semper eius quod est contingere erit syllogismus. Quando autem fuerit hic quidem
praedicativus, ille autem privativus, si sit affirmativus quidem necessarius,
eius erit quod est contingere non inesse, si autem privativus, et eius quod est
contingere non inesse, et eius quod est non inesse; eius autem quod est ex
necessitate non inesse non erit syllogismus, quemadmodum et in aliis figuris. Sint
ergo praedicativi termini primum, et A C quidem omni insit ex necessitate, B
autem omni C contingat inesse, quoniam ergo A omni C necessario inest, C autem
alicui B contingit, et A alicui B contingens erit, et non inerit, sic enim
accidit in prima figura. Similiter autem ostendetur, et si B C quidem ponatur
necessaria, A C autem contingens. Rursum sit hoc quidem praedicativum, illud
vero privativum, necessarium autem praedicativum, et A quidem contingat nulli C
inesse, B autem omni insit ex necessitate C, erit ergo rursum prima figura, et
conclusio contingens, sed non inesse. Nam privativa propositio contingere
significat. Manifestum est igitur quoniam conclusio erit contingens; cum enim
sic se habebant propositiones in prima figura, et conclusio erat contingens. Si autem privativa sit propositio necessaria, et
conclusio erit, quoniam contingit alicui non inesse, et quoniam non inesse Ponatur
enim A non inesse C, ex necessitate, B autem omni C contingere, conversa ergo B
C affirmativa, prima erit figura, et necessaria privativa propositio. Cum autem
sic se habebant propositiones, accidebat A et contingere alicui C non inesse,
et non inesse, quare et A necesse est alicui B non inesse. Quando autem
privativum ponitur ad minorem extremitatem, si contingens quidem, erit
syllogismus transsumpta propositione, quemadmodum! et in prioribus. Si autem
necessarium, non erit. Etenim necesse est omni et nulli contingat inesse. Termini omni inesse,
somnus, equus, dormiens homo. Nulli inesse, somnus, equus, vigilans homo. Similiter
autem se habebit, et si hic quidem terminorum sit universalis, ille autem
particularis ad medium, nam si utrique sint praedicativi, eius quod est
contingere, et non eius quod est inesse erit syllogismus. Et quando hoc quidem
privativum sumetur, illud vero affirmativum, necessarium autem affirmativum,
huius quod est contingere. Quando autem privativum necessarium, et conclusio
erit quod est non inesse, nam idem modus erit demonstrationis, et cum
universales et non universales sunt termini. Necesse est enim per primam
figuram perfici syllogismos, quare ut in illis, et in his necessarium accidere.
Quando autem privativum universaliter sumptum ponitur ad minorem extremitatem,
si contingens quidem, erit syllogismus per conversionem, si autem necessarium
sit, non erit, ostendetur autem eodem modo quo et in universalibus, et per
eosdem terminos. Manifestum ergo et in hac figura quando et quomodo erit
syllogismus, et quando eius quod est contingere, et quando eius quod est
inesse. Palam autem et quoniam omnes imperfecti, et quoniam perficiuntur per
primam figuram. Quoniam igitur qui in his figuris sunt syllogismi perficiuntur
per eos qui in prima figura sunt universales syllogismos, et in hos reducuntur,
palam ex dictis. Quoniam autem simpliciter omnis syllogismus sic se habebit,
nunc erit manifestum, cum ostensus fuerit omnis qui fit, per aliquam harum
figurarum fieri. Necesse est ergo omnem demonstrationem et omnem syllogismum
aut inesse quid, aut non inesse monstrare. Et hoc aut universaliter, aut
particulariter, amplius aut ostensive, aut ex hypothesi. Eius autem quod est ex
hypothesi, pars est per impossibile. Primum ergo dicemus de ostensivis, his
enim ostensis, manifestum erit et de iis qui ad impossibile, et omnino de iis
qui ex hypothesi. Si ergo oporteat A de B syllogizare, vel
inesse, vel non inesse, necesse est sumere aliquid de aliquo. Si ergo A sumatur
de B, quod ex principio erit sumptum, si autem A de C, C autem de nullo alio,
nec aliud de illo C, neque de A alterum, neque de altero A, nullus erit
syllogismus, nam in eo quod unum de uno sumitur, nihil accidit ex necessitate,
quare assumenda est altera propositio. Si igitur sumatur A de alio, aut aliud
de A, aut de C alterum, esse quidem syllogismum nihil prohibet, ad B autem non
erit per ea quae sumpta sunt, nec quando C inest alteri, et illud alii, et hoc
alteri, non copuletur autem ad B, nec sic erit ad B syllogismus ipsius A. Omnino
enim dicimus quoniam nullus nunquam erit syllogismus alius de alio, non sumpto
aliquo medio, quod ad utrumque se habet quoquo modo praedicationibus. Nam
syllogismus quidem simpliciter ex propositionibus est, ad hoc autem syllogismus
ex propositionibus, quae ad hoc, qui autem est huius ad hoc, per propositiones
huius ad hoc, impossibile est autem ad B sumere propositionem, nihil neque
praedicantes de eo, neque negantes, aut rursum eius quod est A ad B, nihil
commune sumentes, sed utriusque propria quaedam praedicantes, aut negantes,
quare sumendum, utriusque quod copulet praedicationes, si erit huius ad hoc
syllogismus. Ergo si necesse est
aliquod sumere ad utrumque commune, hoc autem contingit tripliciter, aut enim A
de C et de B praedicantes, aut C de utrisque, aut utraque de C, hae autem sunt
tres dictae figurae. Manifestum quoniam omnem syllogismum necesse est fieri per
aliquam harum figurarum. Nam eadem ratio est, etsi per plura copuletur ad B,
eadem enim erit figura et in pluribus. Quoniam igitur ostensivi terminantur per
praedictas figuras, manifestum est. Quoniam autem et qui ad impossibile, palam
erit per haec, omnes enim qui per impossibile concludunt, falsum quidem
syllogizant. Quod autem ex principio erat, ex hypothesi demonstrant, quando
aliquid accidit impossibile posita contradictione, ut quoniam diameter est
asymeter, eo quod fiunt abundantia aequalia perfectis, posito symetro. Ergo
aequalia quidem fieri abundantia perfectis syllogizant, asymetrum autem esse
diametrum, ex hypothesi monstrant, quoniam falsum accidit propter
contradictionem.Hoc enim fuit per impossibile syllogizare, ostendere aliquid
impossibile propter priorem hypothesin. Quare quoniam falsus fit
syllogismus ostensivus in his quae ad impossibile deducuntur, quod autem est ex
principio, ex hypothesi monstratur, ostensivos autem diximus prius, quoniam per
has terminantur figuras, manifestum quoniam et per impossibile syllogismi per
has erunt figuras Similiter autem et alii omnes qui sunt ex hypothesi, in
omnibus his enim syllogismus quidem fit ad transsumptum, quod autem est ex
principio, terminatur per confessionem aut per aliquam aliam hypothesin. Si
autem hoc verum, necesse est omnem demonstrationem et omnem syllogismum fieri
per tres praedictas figuras. (0666C) Hoc autem ostenso, palam quoniam omnis
syllogismus perficitur per primam figuram, et reducitur in huius universales
syllogismos. Amplius autem in omnibus oportet aliquem terminorum praedicativum
esse et universalem, sine universali enim non erit syllogismus, aut non ad hoc
quod positum est, aut quod ex principio est petet. Ponatur enim musicam
voluptatem esse studiosam, si ergo poposcerit voluptatem esse studiosam, non
addens omnem, non erit syllogismus, si autem aliquam voluptatem esse studiosam,
si aliam quidem, nihil ad hoc quod positum est, si autem eamdem, quod ex
principio erat, sumit. Magis autem fit manifestum in figuris, ut quoniam
aequicruris aequales sunt anguli, qui sunt ad basim: sint enim in centrum ductae
A B, si ergo aequalem sumpserit A C angulum ei qui est B D, non omnino petens
aequales eos qui sunt semicirculorum, et rursum C ei qui est D, non omnem
assumens eum qui est incisionis. Amplius, ab aequalibus existentibus totis
angulis, aequalibus demptis, aequales esse reliquos, scilicet E F, quod ex
principio est petet, nisi sumat ab omnibus aequalibus, aequis demptis, aequalia
relinqui. Manifestum igitur quoniam in omni syllogismo oportet universale esse.
Et quoniam universale quidem ex omnibus terminis universalibus monstratur,
particulare autem et sic, et aliter. Quare si conclusio sit universalis, et
terminos necesse est universales esse, si autem universales sint termini,
contingit conclusionem non universalem esse. Palam etiam quoniam in omni syllogismo aut utramque,
aut alteram propositionem similem necesse est fieri conclusioni, dico autem non
solum in eo quod affirmativa sit, vel negativa, sed in eo quod necessaria aut
inesse, aut contingens: considerare autem oportet et alia praedicamenta. Manifestum autem et simpliciter
quando erit, et quando non erit syllogismus, et quando perfectus, et quoniam si
est syllogismus, necessarium est habere terminos secundum aliquem dictorum
modorum. Palam autem et quoniam omnis demonstratio erit per tres terminos, et
non per plures, nisi per alia et alia eadem conclusio fiat, ut E per A B, et
per C D, aut per A B, et A C, et B C, plura enim media eorumdem nihil esse
prohibet, haec autem cum sint, non unus, sed plures sunt syllogismi. Aut
rursum, quando utrumque A B sumitur per syllogismum, ut A per D E, et rursum B
per F G, aut hoc quidem inductione, illud autem syllogismo, sed et si plures
erunt syllogismi, plures enim conclusiones sunt, ut A B et C. Si igitur non
plures, sed unus (sic autem contingit fieri per plura media eamdem
conclusionem, ut E quidem per A B C D ), impossibile. Sit enim E conclusio ex A
B C D, ergo necesse est aliquid eorum, aliud ad aliud sumptum esse, hoc quidem
ut totum, illud vero ut pars, hoc enim ostensum est prius, quoniam si est
syllogismus, necesse est sic aliquos se habere terminorum. Habeat se ergo A sic
ad B, est itaque aliqua ex eis conclusio, aut ergo E, aut alterum eorum quae
sunt C D, aut alterum aliud quidem praeter haec. Et si E quidem, ex A B tantum,
erit syllogismus, C D autem quidem se habeant sic ut sit hoc quidem ut notum,
illud vero ut pars, erit aliquid ex illis aut E, aut aliquid eorum quae sunt A
B, aut alterum aliud quidem praeter haec. Et si E quidem, aut eorum quae sunt A
B alterum, aut plures erunt syllogismi, aut (ut contingebat) idem per plures
terminos concludi accidit, si autem aliud quidem praeter haec, plures erunt et
inconiuncti syllogismi ad invicem, si autem non sic se habeat C ad D ut faciat
syllogismum, vane erunt sumpta, nisi inductionis, aut celationis, aut alicuius
alius talium gratia. Si autem ex A B non E, sed alia quaedam fiat conclusio, ex
C D autem aut horum alterum, aut aliud praeter haec, et plures fiunt
syllogismi, et non eius quod positum est. Ponebatur enim eius quod est E esse
syllogismum. Si autem non fiat ex C D nulla conclusio, et vane sumpta esse ea
accidit, et non eius quod est ex principio esse syllogismum. Quare manifestum
quoniam omnis demonstratio et omnis syllogismus erit per tres terminos
solos.Hoc autem manifesto, palam quoniam et ex duabus propositionibus, et non
pluribus, nam tres termini, duae sunt propositiones, nisi assumatur aliquid
(quemadmodum in prioribus dictum est) ad perfectionem syllogismorum. Manifestum
igitur quando, ut in oratione syllogistica, non pares sunt propositiones per
quas fit conclusio principalis (quasdam enim superiorum conclusionum
necessarium est esse propositiones), haec oratio aut non syllogistica est, aut
plura necessariis interrogavit ad positionem. Secundum igitur principales
propositiones sumptis syllogismis, omnis syllogismus erit ex propositionibus
quidem perfectis, ex terminis autem abundantibus, uno enim plures termini
propositionibus, erunt autem et conclusiones dimidietas propositionum. Quando
autem per prosyllogismos concluditur, aut per plura media non continua, ut A B
per C D, multitudo quidem terminorum similiter uno superabit propositiones, aut
enim extrinsecus, aut medium ponetur intercidens terminus, utrinque autem
accidit uno minus esse intervalla quam terminos, propositiones autem aequales
sunt intervallis. Non tamen hae quidem semper perfectae erunt, illi vero
abundantes, sed permutatim, quia cum propositiones quidem sunt perfectae,
abundantes erunt termini, cum vero termini perfecti, abundantes erunt
propositiones, simul enim termino addito, una additur propositio, undecunque
addatur terminus. Quare quoniam hae propositiones quidem perfectae, illi vero
abundantes erant, necesse est transmutare eadem, additione facta.Conclusiones
autem non etiam eum habebunt ordinem neque ad terminos, neque ad propositiones,
uno enim termino addito, conclusiones adiungentur uno, pauciores
praeexistentibus terminis, ad solum enim ultimum non facit conclusionem, ad
alios autem omnes. Ut si eis quae sunt A B C, adiacet D, statim et conclusiones
duae adiacent, quae ad A, et ad B, similiter autem et in aliis. Si autem ad
medium intercidat, eodem modo, ad unum enim solum non faciet syllogismum, quare
multo plures conclusiones erunt et terminis et propositionibus. Quoniam autem
habemus ex quibus syllogismi, et quale in unaquaque figura, et quot modis
monstratur, manifestum nobis est, et quae propositio facile, et quae difficile
argumentabilis est. Nam quae in pluribus figuris et per plures casus
concluditur, facilis; quae autem in paucis et per pauciores, difficilius argumentabilis.
Ergo affirmativa quidem universalis per
primam tantum figuram monstratur, et per hanc simpliciter. Privativa vero et
per primam, et per mediam. Per primam quidem simpliciter, per mediam autem
dupliciter. Particularis autem affirmativa per primam et per postremam,
simpliciter quidem per primam, tripliciter autem per postremam. Privativa vero
particularis in omnibus figuris monstratur, verum in prima quidem semel, in
media autem et postrema, in illa quidem dupliciter, in hac vero tripliciter. Manifestum
ergo quoniam universalem affirmativam construere quidem difficillimum,
destruere autem facillimum, omnino autem est interimenti quidem, universalia
quam particularia facilius. Etenim si nulli, et si alicui non insit interemptum
est, horum autem alicui quidem non in omnibus figuris monstratur, nulli autem
in duabus. Eodem autem modo et in privativis, etenim si omni, et si alicui,
interemptum est quod ex principio. Hoc autem fuit in duabus figuris. In particularibus autem
simpliciter, aut omni, aut nulli ostendentem inesse. Construenti autem,
facilius est particularia, nam in pluribus figuris, et per plures modos. Omnino
autem non oportet latere quoniam destruere quidem per se invicem est, et
universalia per particularia, et haec per universalia; construere autem non est
per particularia universalia, per illa vero haec est. Nam si omni, et alicui.
Simul autem manifestum quoniam destruere quam construere facilius. Quomodo ergo
fit omnis syllogismus, et per quot terminos et propositiones, et quomodo
habentes se ad invicem, amplius autem quae propositio in unaquaque figura, et
quae in pluribus, et quae in paucioribus monstratur, palam ex his quae dicta
sunt. Quomodo autem idonei erimus semper
syllogizare ad propositum, et per quam viam sumemus circa unumquodque
principia, nunc dicendum. Non enim solum fortasse oportet generationem
considerare syllogismorum, sed et potestatem habere faciendi. Omnium igitur
quae sunt, haec quidem sunt talia, ut de nullo alio praedicentur vere
universaliter, ut Cleon, et Callias, et quod singulare, et sensibile, de his
autem alia, nam et homo, et animal uterque horum est. Illa vero et ipsa quidem de
aliis praedicantur, de illis autem alia prius non praedicantur, alia autem et
ipsa de aliis, et de his alia, ut homo de Callia, et de homine animal. Quoniam
ergo quaedam eorum quae sunt de nullo nata sunt dici, palam: nam sensibilium
pene unumquodque est huiusmodi, ut de nullo praedicetur, nisi, ut secundum
accidens, dicimus enim quandoque album illud Socratem esse, et hoc veniens
Calliam. Quoniam autem in sursum pergentibus statur quandoque, rursum dicemus. Nunc
autem sit hoc positum, de iis ergo praedicatum aliquod non est demonstrare nisi
secundum opinionem, sed haec de aliis, neque singularia de aliis, sed alia de
ipsis. Quae autem in medio sunt, manifestum quoniam utrumque contingit, nam et
haec de aliis, et alia de his dicuntur, et pene rationes et considerationes
sunt maxime de his. Oportet ergo propositiones circa unumquodque horum sic
sumere supponentem, ipsum primum et definitiones, et quaecunque propria sunt
rei, deinde post hoc quaecunque sequuntur rem. Et rursum quae res sequitur, et
quaecunque non contingit ipsi inesse, quibus autem ipsa non contingit, non
sumendum, eo quod convertitur privativa. Dividendum autem est, et eorum quae
sequuntur, quaecunque in eo quod quid est, et quaecunque ut propria, et
quaecunque ut accidentia praedicantur, et horum quae secundum opinionem, et
quae secundum veritatem. Quanto enim plurium talium abundaverit quis, citius
inveniet conclusionem, quanto autem veriorum, magis demonstrabit. Oportet autem
eligere non quae sequuntur aliquam, sed quaecunque totam rem sequuntur, ut non
quod aliquem hominem, sed quod omnem hominem sequitur, per universales enim
propositiones fit syllogismus. Cum autem est indefinitum, incertum si
universalis est propositio, cum vero definitum, manifestum. Similiter autem
eligendum et quae ipsum sequitur tota, propter dictam causam. Ipsum autem quod
sequitur, non est sumendum totum sequi, dico ut hominem omne animal, aut
musicam, omnem disciplinam, sed simpliciter solum sequi quemadmodum et
praetendimus, etenim inutile alterum et impossibile, ut omnem hominem esse omne
animal, vel iustitiam omne bonum, sed cui consequens est, in illo omni esse
dicitur. Quando autem ab aliquo continetur subiectum, cuius consequentia
oportet sumere, quae universale quidem sequuntur, vel non sequuntur, non
eligendum in his, sumpta enim sunt in illis quaecunque animal et hominem
sequuntur, et quaecunque non animali insunt, similiter. Quae autem in unoquoque sunt propria, sumendum: sunt
enim quaedam speciei propria praeter genus, necesse est enim diversis speciebus
propria quaedam inesse. Neque autem universale eligendum iis quae sequitur quod
continetur, ut animal iis quae sequitur homo, necesse est enim si hominem
sequitur animal, et haec omnia sequi, convenientiora autem haec hominis
electioni. Sumendum autem et quae plerumque sequuntur ea quae consequuntur, nam
et problematibus quae plerumque, et syllogismus ex propositionibus, quae
plerumque aut in omnibus, aut aliquibus, similis enim est uniuscuiusque
conclusio principiis. Amplius quae omnibus sequentia sunt, non eligendum, non
enim erit syllogismus ex ipsis, ob quam autem causam, in sequentibus erit
manifestum. Construere ergo volentibus aliquid de aliquo toto, eius quidem quod
construitur, inspiciendum ad subiecta de quibus ipsum dicitur, de quo autem
oportet praedicari quaecunque hoc sequuntur. Si enim aliquod horum sit idem,
alterum alteri necesse est inesse. Si autem non quoniam omni, sed quoniam
alicui, quae sequitur utrumque, si enim aliquod horum idem fuerit, necesse est
alicui inesse Quando autem nulli oporteat inesse, cui quidem oportet non
inesse, ad sequentia subiecti, quod autem oportet non inesse, inspiciendum ad
ea quae non contingunt illi adesse. Aut conversim cui quidem oportet non
inesse, ad ea quae non contingunt eidem adesse, quod vero non inesse,
inspiciendum ad sequentia. Nam si haec sint eadem utrorumque, nulli contingi
alteri alterum inesse, fit enim quandoque quidem in prima figura syllogismus,
quandoque autem in media. Si autem alicui non inesse, cui quidem oportet non
inesse, quae consequitur: quod vero non inesse, quae non possibile est illi
inesse. Si enim aliquid horum sit idem, necesse est alicui non inesse. Magis
autem fortasse erit sic, unumquodque eorum quae dicta sunt manifestum. Sint
enim sequentia quidem A, in quibus B, quae autem ipsum sequitur, in quibus C,
quae autem non contingunt ei inesse, in quibus D, rursum autem ipsi E quae
quidem insunt, in quibus F, quae autem ipsum sequitur, in quibus G, quae autem
non contingunt eidem inesse, in quibus H. Si ergo eidem aliquid eorum quae sunt
C, alicui eorum quae sunt F, necesse est A omni E inesse, nam F quidem omni E,
C autem omni A, quare omni E inest. Si autem C et G idem, necesse est alicui E
inesse A, nam id quod est E A, id vero quod est G E, omne ei sequitur. Si autem
F et D sint idem, nulli E inerit ex proprio syllogismo, quoniam enim
convertitur privativa, et F ei quod est D idem, nulli F inerit A, F autem omni
E. Rursus si B et H idem, nulli E inerit A, nam B A quidem omni, ei autem in
quo E nulli inerit. Idem enim erat ei quod est H, B; H autem nulli E inerat. Si
autem G et D idem, A alicui E non inerit, nam ei quod est G non inerit A,
quoniam neque D, G autem sub E est, quare alicui E non inerit. Si autem G et B
idem, conversus erit syllogismus, nam G inerit omni A, nam B ei quod est A, E
autem ei quod est B, idem enim erat ei quod est G, A autem ei quod est E, omni
quidem non necessarium est inesse, alicui autem necessarium, eo quod
convertatur universale praedicativum in particulare. Manifestum ergo quoniam ad
praedicta perspiciendum utrinque in unaquaque quaestione, per haec enim omnes
syllogismi. Oportet autem et sequentium, et quibus sequitur singulum, ad prima
et universalia maxime inspicere, ut E quidem magis ad k F quam ad F solum, A
autem ad k C magis quam ad C solum. Si enim ei quod est k F inest A, et ei quod
est F inest et ipsi E, si vero hoc non sequitur A, possibile est id quod est F
sequi. Similiter autem et
in quibus idem sequitur, considerandum, nam si primis, et iis quae sub ipsis
sunt, sequitur; si autem non his, et iis quae sub ipsis sunt, possibile. Palam
autem quoniam per tres terminos et duas propositiones consideratio, et per
praedictas figuras syllogismi omnes, monstratur enim omni quidem E inesse A,
quando eorum quae sunt C F idem, quiddam sumitur, hoc autem erit medium,
extremitates autem A et E, fit enim prima figura. Alicui autem quando C et G
sumitur idem, hoc autem postrema figura, medium enim fit G. Nulli vero quando D
et F idem; sic autem et prima figura, et media: prima quidem, quoniam nulli F
inest A, siquidem convertitur privativa, F autem omni E. Media autem quoniam D
A quidem nulli, E autem omni inest. Alicui autem non inesse, quando D et G idem
fuerit, haec autem postrema figura, nam A quidem nulli G inerit, E vero omni G;
manifestum igitur est quoniam per praedictas figuras omnes syllogismi. Et
quoniam non eligendum quaecunque omnibus sequuntur, eo quod nullus fiat
syllogismus ex ipsis, nam construere quidem non omnino erat ex sequentibus,
privare autem non contingit per ea quae omnibus sequuntur, oportet huic quidem inesse,
illi vero non inesse. Manifestum autem quoniam et aliae considerationes quae
secundum electiones, inutiles ad faciendum syllogismum. Ut si sequentia
utrumque eadem sint, aut quae sequitur A, et quae non contingit E inesse, aut
rursum quaecunque non possibile est utrique inesse, non enim fit syllogismus
per haec. Nam si sequentia sunt eadem, ut B et F, media fit figura
praedicativas habens utrasque propositiones. Si autem ea quae sequitur A, et
quae non contingit E, ut C, et H, prima erit figura privativam habens
propositionem ad minorem extremitatem. Si
autem quaecunque non contingunt utrique, ut D et H, privativae utraeque
propositiones erunt vel in prima figura, vel in media, sic autem nullo modo
erit syllogismus. Palam autem et quae eadem, sumendum secundum considerationem,
et non quae diversa vel contraria, primum quidem quoniam medii gratia,
inspectio, medium autem non diversum, sed idem oportet sumere. Deinde et in
quibus accidit fieri syllogismum quod sumantur contraria, aut non contigentia
eidem inesse, in praedictos omnia reducuntur modos. Ut si B et F sint
contraria, aut non contingant eidem inesse, erit enim his sumptis syllogismus,
quoniam nulli E inest A, sed non ex ipsis, sed ex praedicto modo, nam B A
quidem omni, E autem nulli inerit, quare necesse est B idem esse alicui eorum
quae sunt H. Rursum si B et G non possint eidem adesse, erit quoniam alicui E
non inerit A, nam et sic media erit figura, nam B A quidem omni, G vero nulli
inerit, quare necesse est G idem esse alicui eorum quae sunt D, nam non
contingere G et B eidem inesse nihil differt, aut G alicui D idem esse, omnia
enim sumpta sunt in D, quae non contingunt A inesse. Manifestum ergo quoniam ex istis
quidem inspectionibus nullus fit syllogismus, et si B et F sint contraria, idem
esse B alicui H, et syllogismum semper fieri per haec. Accidit ergo sic
inspicientibus considerare viam aliam necessariam, eo quod quandoque latet
identitas horum quae sunt B et H. Eodem autem modo se habent et qui ad
impossibile deducunt syllogismi, ostensivis, nam et ipsi fiunt per ea quae
sequuntur, et quibus sequitur utrumque. Et eadem consideratio in utrisque, nam
quod monstratur ostensive, et per impossibile est syllogizare, et per eosdem
terminos, et quod per impossibile et ostensive. Ut quoniam A nulli E inest, ponatur enim alicui
inesse, ergo quoniam B omni A, A autem alicui E, et B alicui E inerit, sed
nulli inerat. Rursum quoniam alicui E inest A, si enim nulli E inest A, E autem
omni G, nulli G inerit A, sed omni inerat. Similiter autem est in aliis propositis,
semper enim erit in omnibus per impossibile ostensio, ex sequentibus, et quibus
sequitur utrumque. Et in uno quoque proposito, eadem consideratio et ostensive
volenti syllogizare, et ad impossibile ducere, nam ex eisdem terminis utraeque
demonstrationes. Ut si ostensum est nulli E inesse A, quoniam accidit et B
alicui E inesse, quod est impossibile. Si sumptum sit E quidem nulli B, A autem
omni B inesse, manifestum est enim quoniam nulli E inerit A. Rursum si
ostensive syllogizatum sit A inesse nulli E, suppositis inesse per impossibile
monstrabitur nulli inesse, similiter autem et in aliis. In omnibus enim necesse
est iis qui per impossibile communem aliquem sumere terminum alium A subiectis,
ad quem erit mendacii syllogismus, quare conversa ea propositione, altera autem
similiter se habente, ostensivus erit syllogismus per eosdem terminos. Differt
autem ostensivus ab eo qui ad impossibile, quoniam in ostensivo secundum
veritatem ambae propositiones ponuntur, in eo autem qui ad impossibile, falsa
una. Haec vero erunt magis manifesta per sequentia quando de impossibili
dicemus; nunc autem tantum nobis sit manifestus, quoniam ad haec perspiciendum,
et ostensive volentibus syllogizare, et ad impossibile deducere. (0673C)In
aliis autem syllogismis quicunque sunt ex hypothesi, ut quicunque secundum
transsumptionem, aut secundum qualitatem in subiectis, non in prioribus, sed in
transsumptis erit consideratio, modus autem inspectionis idem: considerare
autem oportet, et dividere quot modis sunt ex hypothesi, monstratur ergo
unumquodque propositorum sic. Est autem et alio modo quaedam syllogizare horum,
ut universalia per particularem inspectionem ex hypothesi. Si enim C et G eadem
sint, solum G autem sumatur E inesse, omni E inerit A, et rursum si G et D eadem,
solum autem de G praedicetur E, quoniam nulli E inerit A, manifestum ergo
quoniam sic inspiciendum. Eodem autem modo et in necessariis, et in contingentibus,
nam eadem consideratio, et per eosdem terminos erit, eodemque ordine et
contingentis, et inesse syllogismus. Sumendum autem et in contingentibus et
quae non insunt, possibilia autem inesse. Ostensum est enim quoniam et per haec
fit contingentis syllogismus, similiter autem se habebit et in aliis
praedicationibus. Manifestum ergo ex praedictis quoniam non
solum possibile est per hanc viam fieri omnes syllogismos, sed etiam quoniam
per aliam impossibile. Omnis enim syllogismus ostensus est quoniam per aliquam
praedictarum figurarum fit, has autem non contingit per alia constitui quam per
sequentia et quae sequitur unumquodque, ex his enim propositiones, et medii
sumptio, quare nec syllogismum possibile est fieri per alia. Ergo methodus quidem de omnibus
eadem est, et circa philosophiam, et circa autem quamlibet disciplinam. Oportet
enim quae insunt, et quibus insunt circa unumquodque colligere, et his
quamplurimis abundare, et hoc per tres terminos considerare, destruentem quidem
sic, construentem vero sic, et secundum veritatem quidem, ex iis quae secundum
veritatem scripta sunt inesse, ad dialecticos autem syllogismos, ex
propositionibus quae sunt secundum opinionem. Principia autem syllogismorum
universaliter quidem dicta sunt, et quomodo se habeant, et quomodo oportet
inquirere ea, quatenus non aspiciamus ad omnia quae dicuntur, neque eadem
construentes et destruentes, neque construentes de omni aut de aliquo, destruentes
ab omnibus aut ab aliquibus, sed ad pauciora et determinata. Secundum singulum
autem eorum quae sunt eligere, ut de bono aut disciplina. Propria autem in
unaquaque sunt plurima, quare principia quidem quae sunt circa unumquodque,
experimento est crescere, dico autem ut astrologicam quidem experientiam
astrologicae disciplinae, sumptis enim sufficienter apparentibus, sic inventae
sunt astrologicae demonstrationes. Similiter autem et circa quamlibet aliam se
habet et artem et disciplinam. Quare si sumantur quae insunt circa unumquodque,
nostrum erit iam demonstrationes prompte declarare: si enim nihil secundum
historiam omittatur eorum quae subtiliter et vere insunt rebus, habebimus de
omni (cuius quidem non est demonstratio) hanc invenire et demonstrare, cuius
autem non nata est demonstratio, hoc facere manifestum. Universaliter ergo quo
oportet modo propositiones eligere pene dictum est, per diligentiam autem
pertransivimus in eo negotio quod circa dialecticam est.Quoniam autem divisio
per genera parva quaedam particula est dictae methodi facile videre: est enim
divisio velut infirmus syllogismus, nam quod oporteat quidem ostendere petitur,
syllogizatur vero semper aliquid superiorum. Primum autem idem hoc latuit omnes
utentes ea, et suadere conati sunt quoniam esset possibile de substantia
demonstrationem fieri, et de eo quod est quid; quare neque quoniam contingebat
syllogizare eos qui dividunt, intellexerunt, neque quoniam contingebat sic
quemadmodum diximus. Ergo in demonstrationibus quidem cum oporteat quid
syllogizare, oportet medium per quod fit syllogismus minus semper esse, et non
universaliter de prima extremitate. Divisio autem contrarium vult, nam
universalius sumit medium. Sit enim animal quidem in quo A, mortale autem in
quo B, et immortale in quo C, homo vero cuius terminum oportet sumere in quo D,
omne ergo animal accipit aut mortale, aut immortale: hoc autem est quidquid
erat, omne esse aut B, aut C. Rursus hominem semper qui dividit, ponit animal
esse, quare de D sumit A esse, ergo syllogismus quidem est, quoniam D, aut B, aut
C omne erit, quare hominem aut mortalem, aut immortalem oportet sumere, nam
mortale quidem, aut immortale esse necessarium est animal, mortale autem non
necessarium est, sed petitur. Hoc autem erat quod oportebat syllogizare. Et
rursus qui ponit A quidem animal mortale in quo autem B pedes habens, in quo
autem C, non habens pedes, hominem vero D, similiter sumit A quidem, aut in B,
aut in C esse. Omne enim animal mortale aut pedes habens, aut pedes non habens
est, de D autem A, nam hominem animal mortale sumpsit esse, quare habens pedes,
vel non habens pedes esse animal, necesse est hominem, pedes autem habens non
necesse est, sed sumit, hoc autem erat quod oportebat rursum ostendere. Et ad
hunc modum semper dividentibus, universale quidem accidit eis medium sumere, de
quo oporteat ostendere et differentias et extremitates. In fine autem quoniam
hoc est homo, aut quidquid erat quod quaeritur, nihil dicunt manifestum, quare
necessarium est esse, etenim aliam viam faciunt omnem, non quidem contingentes
idoneitates, opinantes esse. Manifestum est autem quoniam neque destruere hac
via est, neque de accidente aliquid, aut de proprio syllogizare, neque de
genere, neque de quibus ignoretur utrum hoc modo aut illo se habet, ut putasne
diameter est symeter, vel asymeter? si enim sumat quoniam omnis longitudo est
symetros vel asymetros, diameter autem longitudo, syllogizatum est quoniam
symeter vel asymeter est diameter. Si autem sumetur incommensurabile, quod
oportebat syllogizare sumetur, non ergo est ostendere, nam via quidem haec, per
hanc autem non est ostendere symetrum vel asymetrum, in quo A longitudo, B
autem symeter aut asymeter, diameter C. Manifestum est igitur quoniam neque ad
omnem considerationem congruit inquisitionis modus, neque in quibus maxime videtur
convenire, in his est utilis. Ex quibus ergo demonstrationes fiunt, et quomodo,
et ad quae perspiciendum secundum unumquodque propositum manifestum ex dictis. Quomodo
autem reducemus syllogismos in praedictas figuras, dicendum erit post haec,
restat enim consideratio haec, si enim et generationem syllogismorum
inspiciamus, et inveniendi habeamus potestatem, amplius autem factos reducamus
praedictas figuras, finem habebit quod ex principio propositum est, accidet
etiam simul quae praedicta sunt confirmari et manifestiora esse, quoniam sic se
habent per ea quae nunc dicenda sunt. Oportet enim omne quod verum est, ipsum
sibi ipsi manifestum esse omnino. Primum ergo oportet tentare duas
propositiones accipere syllogismi, facilius enim in maiora dividere quam in
minora: maiora autem compositiora sunt quam ea ex quibus componuntur. Deinde considerare utra in toto, et utra in parte. Et
si non ambae sumptae sint, eum qui ponit alteram. Aliquoties enim universalem
protendentes, eam quae in hac est non sumunt, neque scribentes, neque
interrogantes, aut has quidem protendunt, per quas autem hae concluduntur,
omittunt, alia vero vane interrogant. Considerandum autem si quid superfluum
sumptum sit, et si quid necessariorum omissum, et hoc quidem ponendum, illud
vero auferendum, donec veniat quis ad duas propositiones, sine his enim non est
reducere sic interrogatas orationes. In aliquibus ergo facile est videre quod
minus est, aliqui vero latent, et videntur quidem syllogizare, eo quod
necessarium quid accidit ex iis quae posita sunt. Ut si sumatur, non substantia
interempta substantiam non interimi, ex quibus autem est, interemptis, et quod
ex eis est corrumpi. His enim positis, necessarium est substantiae partem esse
substantiam, non tamen syllogizatum est quod ea quae sumpta sunt, sed desunt,
propositiones. Rursum si cum est homo, necesse est esse animal, et cum est
animal, substantiam, et cum est homo, necesse est esse substantiam, sed nondum
syllogizatum est, non enim se habent propositiones ut diximus. Fallimur autem
in talibus eo quod necessarium quiddam accidat ex his quae posita sunt, quam et
syllogismus, necessarium est, in plus autem est necessarium quam syllogismus,
nam omnis syllogismus, necessarium, necessarium autem non omne syllogismus.
Quare non (si quid accidat positis quibusdam) statim tentandum est reducere,
sed primum secundum est duas propositiones. Deinde sic dividendum in terminos.
Medium autem ponendum terminorum, qui utrisque propositionibus dicitur, necesse
est enim medium in utrisque esse in omnibus figuris. Si ergo subiiciatur et
praedicetur medium, aut ipsum quidem praedicetur, aliud vero illo abnegetur,
prima erit figura. Si autem et praedicetur, et negetur ab aliquo, media erit
figura: si vero alia de illo praedicentur, aut hoc quidem praedicetur, illud
vero ab illo negetur, postrema, sic enim se habuit in postrema figura medium,
similiter autem etsi non universales sint propositiones, nam est eadem
determinatio medii. Manifestum igitur quoniam in qua oratione non dicitur idem
frequenter, non fit syllogismus, non enim sumptum est medium. Quoniam autem
habemus quod propositorum in unaquaque figura clauditur, et in qua universale,
et in qua particulare, manifestum est quoniam non ad omnes figuras
perspiciendum, sed in unoquoque proposito ad propriam. Quaecunque vero in
pluribus concluduntur, medii positione cognoscimus figuram. Frequenter ergo
falli accidit circa syllogismos propter necessarium, quemadmodum dictum est
prius: aliquoties autem propter similitudinem positionis terminorum, quod non
oportet latere nos. Ut si A de B dicitur, et B de C, videbitur enim sic se
habentibus terminis esse syllogismus, non fit autem neque necessarium quidquam,
neque syllogismus. Sit enim in quo A semper esse, in quo autem B intelligibilis
Aristomenes, in quo autem C Aristomenes, verum est autem A inesse B, semper
enim est intelligibilis Aristomenes, sed et B de C, nam Aristomenes est
intelligibilis Aristomenes, A autem non inest C, corruptibilis est enim
Aristomenes; non igitur fiebat syllogismus sic se habentibus terminis, sed
oportebat universaliter A B sumi propositionem: hoc vero falsum quod putabat
omnem intelligibilem Aristomenem semper esse, cum Aristomenes sit
corruptibilis. Rursum sit in quo quidem C Micalus, in quo autem B musicus
Micalus, in quo autem A corrumpi cras. Verum est ergo B de C praedicari, nam
Micalus est musicus Micalus, sed et A de B, corrumpetur enim cras musicus
Micalus, A autem de C falsum: hoc autem idem est priori, non enim verum est
universaliter, Micalus musicus quoniam corrumpetur cras. Hoc autem non sumpto
non erat syllogismus. Haec ergo fallacia fit in eo quod pene, ut enim nihil
differens dicere hoc huic inesse, aut hoc huic omni inesse, concedimus. Frequenter
autem mentiri evenit, eo quod non bene exponuntur secundum propositionem
termini, ut si A quidem sit sanitas, B autem aegritudo, C vero homo, verum est
enim dicere quoniam A nulli B contingit inesse, nulli enim aegritudini sapitas
inest; et rursum quoniam B inest omni C, omnis enim homo susceptibilis est
aegritudinis, videbitur ergo accidere nulli homini contingere sanitatem inesse.
Huius autem causa est quod non bene exponuntur termini secundum locutionem,
quoniam transsumptis quae iis sunt secundum habitudines, non erit syllogismus.
Ut si pro sanitate quidem ponatur sanum, pro aegritudine autem aegrum, non enim
verum est dicere quoniam non contingit aegrotanti inesse sanum esse, hoc autem
non sumpto, non fit syllogismus, nisi contingentis. Hoc autem non impossibile, contingit enim nulli
homini inesse sanitatem. Rursum in media figura similiter erit falsum. Nam
sanitatem aegritudini quidem nulli, homini vero omni contingit inesse, quare nulli
homini aegritudo. In tertia autem figura secundum contingere accidit falsum,
etenim sanitatem, et aegritudinem, et disciplinam, et ignorantiam, et omnino
contraria omni eidem contingit inesse, sibi vero invicem impossibile, hoc autem
confessum in praedictis. Cum enim eidem plura contingere inesse, contingebant
et sibi invicem. Manifestum igitur quoniam in omnibus his fallacia fit propter
terminorum expositionem, transsumptis enim his quae sunt secundum habitudines,
nihil fit falsum. Palam ergo quoniam secundum huiusmodi propositiones semper
quod est secundum habitum, pro habitu sumendum et ponendum terminum. Non
oportet autem terminos semper quaerere nomine exponi, saepe enim erunt
orationes quibus non ponuntur nomina, quare et difficile erit reducere
huiusmodi syllogismos, aliquot es autem et falli accidet propter huiusmodi
inquisitionem, ut quoniam immediatorum erit syllogismus; sit enim A duo recti,
B autem triangulus, C vero aequicrurus; ergo ei quod est C inest A propter B;
ei vero quod est B, non iterum propter aliud, per se enim triangulus habet duos
rectos, quare non erit medium eius quod est A B, cum sit demonstrativum.
Manifestum enim quoniam medium non sic semper est sumendum ut hoc aliquid, sed
aliquando orationem, quod accidit et in praedicto. Inesse autem primum medio,
et hoc postremo non oportet sumere, ut praedicentur semper ad se invicem
similiter, et primum de medio, et hoc de postremo, et in non inesse similiter,
sed quoties dicitur esse et verum dicere, hoc toties arbitrari oportet significare
et inesse. Ut quoniam contrariorum una est disciplina: sit enim A unam esse
disciplinam, B autem contraria sibi invicem, A ergo inest B, non quoniam
contraria unam esse eorum disciplinam, sed quoniam verum est dicere de ipsis
unam esse eorum disciplinam. Accidit autem quandoque primum de medio dici,
medium autem de tertio non dici, ut si sophia est disciplina, boni autem est
sophia: conclusio, quoniam boni est disciplina, et non bonum quidem est
disciplina, sophia autem est disciplina. Quandoque autem medium quidem de tertio dicitur, primum
autem de medio non dicitur, ut si qualis omnis est disciplina, aut contrarii. Bonum
autem est, et contrarium, et quale: conclusio quidem, quoniam boni est
disciplina. Non est autem bonum disciplina, neque
quale, neque contrarium, sed omnium disciplina. Non est autem bonum disciplina,
neque conclusio secundum rectum, neque quale, neque contrarium, sed bonum haec.
Est autem quandoque neque primum de medio, neque hoc de tertio, primo de tertio
quandoque quidem dicto, quandoque autem non dicto. Ut si cuius est disciplina,
huius est genus, boni autem est disciplina: conclusio, quoniam boni est genus.
Praedicatur autem nullum de nullo, si autem cuius est disciplina, genus est
hoc, boni autem est disciplina: conclusio, quoniam bonum est genus: ergo de
extremo quidem praedicatur primum, de se autem invicem non dicuntur. Eodem
autem modo et non inesse sumendum, non enim semper significat non inesse hoc
huic, non esse hoc, hoc; sed aliquando non esse hoc huius, aut hoc huic: ut
quoniam non est motionis motus, aut generationis generatio, voluptatis autem
est, non ergo voluptas generatio. Aut rursus quoniam risus est signum, signi
autem non est signum, quare non est signum risus; similiter autem et in aliis,
in quibus interimitur propositum, eo quod dicitur aliquo modo ad id genus. Rursus
quoniam occasio non est tempus opportunum, Deo enim occasio quidem est, tempus
autem opportunum non est, eo quod nihil sit Deo conferens. Terminos enim
ponendum est occasionem, et tempus opportunum, et Deum. Propositio autem
sumenda secundum nominis casum, simpliciter enim hoc dicimus de omnibus,
quoniam terminos quidem semper ponendum secundum declinationes nominum, ut
homo, aut bonum, aut contraria, aut hominis, aut boni, aut contrariorum.
Propositiones autem sumendum secundum cuiusque casus, aut enim quoniam huic ut
aequale, aut quoniam huius ut duplum, aut quoniam hoc ut feriens, vel videns,
aut quoniam hic ut homo, animal, aut si quolibet modo aliter cadit nomen
secundum propositionem, inesse autem hoc huic, et verum esse hoc de hoc, toties
sumendum, quoties praedicamenta divisa sunt, et haec aut aliquo modo, aut
simpliciter, amplius aut simplicia, aut complexa. Similiter autem et non
inesse. Considerandum haec autem, et determinandum optimum. Reduplicatum autem
in propositionibus ad primam extremitatem ponendum, non ad medium, dico autem
ut si fiat syllogismus, quoniam iustitiae est disciplina quoniam bonum, ad
primam extremitatem ponendum. Sit
enim A disciplina quoniam bonum, in quo autem B bonum, in quo autem C iustitia,
ergo verum est A de B praedicari. Nam boni est disciplina quoniam bonum. Sed et B de C, nam
iustitia quiddam bonum est; sic ergo fit resolutio. Si autem ad B ponatur,
quoniam bonum, non erit, nam A quidem de B verum erit, B autem de C non erit
verum, nam bonum quoniam bonum praedicari de iustitia falsum est, et non
intelligibile. Similiter autem et si salubre ostendatur, quoniam disciplinatum
est in eo quod bonum, aut hircocervus, opinabilis in eo quod existens, aut homo
corruptibilis in eo quod sensibile, in omnibus enim praedicatis ad extremum
reduplicationem ponendum. Non est autem eadem positio terminorum, quando
simpliciter quidem syllogizatum fuerit, et quando hoc aliquid, aut quo, aut
quomodo. Dico autem ut quando bonum disciplinatum
ostensum erit, et quando disciplinatum quoniam bonum. Sed simpliciter quidem
disciplinatum ostensum est medium ponendum ens, si autem quoniam bonum, quid
ens. Sit enim A disciplina quoniam quid ens, in quo autem B ens quid, in quo
autem C bonum, verum est ergo A de B praedicari, erat enim disciplina alicuius
entis, quoniam quid ens, sed et B de C, nam in quo C ens quid, quare et A de C,
erit ergo disciplina boni quoniam bonum, erat enim quid ens, proprie
substantiae signum. Si autem ens medium positum sit, et ad extremum ens
simpliciter, et non quid ens dictum sit, non erit syllogismus, quoniam est
disciplina boni quoniam bonum, sed quoniam ens, ut si sit in quo A disciplina
quoniam ens, in quo B ens, in quo C bonum. Manifestum igitur quoniam in
particularibus syllogismis sic sumendum terminos. Oportet autem accipere quae
idem possunt nomina pro nominibus, et orationes pro orationibus, et nomen et
orationem et semper pro oratione nomen suscipere, facilior est enim terminorum
expositio, ut si nil differt dicere suspicabile opinabilis non esse genus, aut non
esse idem quiddam suspicabile, quod opinabile, nam si idem est quod
significatur, pro oratione dicta, suspicabile et opinabile terminos ponendum. Quoniam
vero non est idem voluptatem esse bonum, et esse voluptatem quod bonum, non
similiter ponendum terminos; sed si est syllogismus quoniam voluptas quod
bonum, terminum ponendum quod bonum; si autem quoniam bonum, bonum, similiter
autem et in aliis. Non est autem idem neque esse, neque dicere quoniam cui B
inest, huic quoque omni A inest, et dicere, cui omni B inest, et A inest omni,
nihil enim prohibet B inesse C, non autem omni. Ut sit B pulchrum quid, C autem
album, si igitur alicui albo inest pulchrum quid, verum est dicere quoniam albo
inest pulchrum, sed non omni fortasse. Si ergo A inest B, non omni autem de quo
B (neque si omni C, inest B, neque si solum alicui), non necesse est ei quod
est C inesse A, non quia non omni, sed nec inesse ei quod est C. Si autem de
quocunque B dicatur vere, huic omni inest A, accidet A de quo omni B dicitur,
de eo omni dici. Si autem A dicitur de omni de quo B dicatur, nihil prohibet ei
quod est C inesse B, non omni autem A, aut non inesse omnino. In tribus igitur
terminis manifestum est quoniam de quo B quidem omni, et A dicitur, hoc est de
quibuscunque B dicitur, de omnibus dicitur et A, et si B quidem de omni, et A
similiter, si autem non de omni, non necesse est A inesse omni. Non oportet
autem arbitrari propter expositionem accidere aliquod inconveniens, non enim
laboramus in eo quod aliquid sit hoc, sed quemadmodum geometer pedalem, et
rectam hanc esse et sine latitudine dicit quae non est, sed non sic utitur, ut
eis syllogizans. Omnino enim quod non est ut totum ad partem, et aliud ad hoc
ut pars ad totum, ex nullo talium ostendit demonstrator, neque enim fit syllogismus,
expositione autem sic utimur, ut et sentiat qui discit dicentes, non enim sic
ut sine his non possibile sit demonstrare, quemadmodum ex quibus est
syllogismus. Non lateat autem nos, quoniam in eodem syllogismo, non omnes
conclusiones per unam eamdem figuram sunt, sed haec quidem per hanc, illa vero
per aliam. Palam ergo quoniam et resolutiones sic
faciendum. Quoniam autem non omne propositum in omni figura, sed in unaquaque
disposita sunt, manifestum est ex conclusione in qua figura sit quaerendum. Et
ad definitiones orationum quaecunque ad unum quiddam sunt argumentatae in eorum
quae insunt termino, ad quod argumentatum est ponendum terminum, et non totam
orationem, minus enim contingit perturbari propter longitudinem, ut si quis
aquam ostendit quoniam est humidus potus, potum et aquam terminos ponendum. Amplius
autem ex hypothesi syllogismos non est tentandum reducere, nam non est ex iis
quae posita sunt reducere; non enim per syllogismum ostensi sunt, sed ad
placitum concessi sunt omnes. Ut si quis ponat, si una quaedam potestas non sit
contrariorum, neque disciplinam esse unam; deinde dispPomba quoniam non est una
potestas contrariorum, ut sanativi et aegrotativi, simul enim idem erit
sanativum et aegrotativum. Quoniam autem non est omnium contrariorum una
potestas, ostensum est, sed quoniam disciplina non una, non est ostensum;
quamvis confiteri sit necesse, at non ex syllogismo, verum ex hypothesi; hoc
igitur non est reducere, quoniam non una potestas est: hic enim fortassee erat
syllogismus, illud autem hypothesis. Similiter autem in his qui per impossibile
concluduntur, nam neque hoc est resolvere, sed ad impossibile quidem reductio
est; syllogismo enim monstratur; alterum autem non est, nam ex hypothesi
concluditur. Differunt autem A praedictis quoniam in illis quidem oportet prius
confiteri, si debet concedere, ut si ostendatur una potestas contrariorum, et
disciplinam es E eamdem; hic autem et non prius confessi concedunt, eo quod
manifestum sit falsum, ut posita dian etro symetro, eo quod imparia esse
aequalia paribus. Plures autem et
diversi terminantur ex conditione, quos prospicere oportet, et notare apte. Quae
ergo horum differentiae, et quoties fiunt, qui sunt ex hypothesi, postea
dicemus. Nunc autem tantum sit nobis manifestum quoniam non est resolvere in
figuras huiusmodi syllogismos, et ob quam causam diximus. Quaecunque autem in
pluribus figuris monstrantur proposita, si in altera syllogizetur, est reducere
syllogismum in alteram, ut eum qui in prima est privativum in secundam figuram,
et eum qui in media est in primam. Non
omnes autem, sed quosdam, erit autem in sequentibus manifestum. Si enim A nulli
B, B autem omni C, A nulli C, sic ergo prima figura; si autem convertatur
privativa, media erit. Nam B A quidem nulli, C autem omni inerit. Similiter
autem et si non universalis, sed particularis fit syllogismus, ut si A quidem
nulli B, B autem alicui C, conversa enim privativa media erit figura. Eorum
autem syllogismorum, qui sunt in secunda figura, universales quidem reducentur
in primam figuram, particularium autem alter solum. Insit enim A B quidem
nulli, C vero omni, conversa privativa prima erit figura, nam B quidem nulli A,
A autem omni C inerit. Si autem praedicativum quidem sit ad B, privativum autem
ad C, primus terminus ponendus est C, hoc enim nulli A, A autem omni B, quare
nulli B inerit C, ergo et B nulli C, convertitur enim privativa.Si autem
particularis sit syllogismus, quando privativum quidem erit ad maiorem
extremitatem, resolvetur in primam figuram, ut si A nulli B, B autem alicui C,
conversa enim privativa prima erit figura, nam B quidem nulli A, A autem alicui
C. Quando vero praedicativum, non resolvetur, ut si A quidem omni B, C vero non
omni, non enim suscipit conversionem A B, neque cum fit, erit syllogismus. Rursus
qui in tertia quidem sunt figura, non resolvuntur omnes in primam, qui autem
sunt in prima, omnes in tertiam. Insit enim A quidem omni B, B autem alicui C,
ergo quia convertitur particularis praedicativa, inerit et C alicui B, A vero
omni B inerat, quare fit tertia figura. Et si privativus sit syllogismus, similiter: convertitur
enim particularis affirmativa, quare A quidem nulli B, C autem alicui inerit. Eorum autem sylogismorum qui sunt in postrema figura
unus tantum non resolvitur in primam, quando non universalis ponitur privativa,
alii autem omnes resolvuntur. Praedicentur enim de omni C, et A et B, ergo
convertetur C ad utrumque particulariter; inerit ergo A alicui B, quare erit
prima figura, siquidem A omni C, C vero alicui B; et si A quidem omni C, B
autem alicui C, cadem ratio, convertitur enim ad B C. Si autem B quidem omni C,
A autem alicui C, primus ponendus B, nam B omni C, C autem alicui A, quare B
alicui A, quoniam autem convertitur particularis, et A alicui B inerit. Et si
privativus sit syllogismus universalibus terminis, similiter sumendum. Insit
enim B omni C, A autem nulli C, ergo alicui B inerit C, A autem nulli C, quare
erit medium C. Similiter autem et si privativa quidem si universalis,
praedicativa autem particularis, nam A quidem nulli C, C autem alicui B inerit.
Si autem particularis sumatur privativa, non erit resolutio, ut si B quidem
omni C, A autem alicui C non inest, conversa enim B C, utraeque propositiones
erunt particulares.Manifestum autem quoniam ad resolvendum ad se invicem
figuras, quae ad minorem extremitatem est propositio, convertenda in utrisque
figuris, hac conversa, transitio fit; eorum autem qui in media sunt figura,
alter quidem resolvitur, alter vero non resolvitur in tertiam, nam cum sit
universalis privativa, resolvitur. Si enim A nulli quidem B, alicui autem C,
utraque similiter convertitur ad A, quare B quidem nulli A, C vero alicui,
medium ergo A. Quando autem A omni B, C autem alicui non insit, non fit
resolutio, neutra enim propositionum ex conversione universalis. Qui autem ex
tertia sunt figura, resolventur in mediam, quando fuerit universalis privativa,
ut si A nulli C, B autem alicui, aut omni C, nam C, A quidem nulli, B autem
alicui inerit. Si autem particularis sit privativa, non resolvetur, non enim
suscipit conversionem particularis negativa. Manifestum ergo quoniam iidem
syllogismi non resolvuntur in his figuris, qui nec in primam resolvebantur, et
quoniam in primam figuram reductis syllogismis, isti soli syllogismi per impossibile
clauduntur. Quomodo ergo oportet syllogismos reducere, et quoniam resolvuntur
figurae in se invicem, manifestum ex dictis. Differt autem in construendo vel
destruendo opinari, aut idem, aut diversum significare, non esse hoc, et esse
non hoc, ut non esse album, ei quod est esse non album; non enim idem
significant, nec est negatio eius quae est esse album ea quae est esse non
album, sed non esse album. Ratio autem huius haec est; similiter enim se habet
possibile est ambulare ad possibile non ambulare, id quae est esse album ad
esse non album, et scit bonum ad scit non bonum: nam scit bonum vel sciens
bonum nihil differt, neque potest ambulare vel est potens ambulare; quare et
opposita, non potest ambulare et non est potens ambulare. Si igitur non est
potens ambulare idem significat et est potens non ambulare, ipsa simul inerunt
eidem, nam idem potest ambulare et non ambulare, et idem sciens bonum et non
bonum est. Affirmatio autem et negatio non sunt oppositae simul in eodem. Quemadmodum
ergo non idem est, non scire bonum et scire non bonum, nec esse non bonum et
non esse bonum idem, nam proportionalium, si alterum sit, et alterum, nec esse
non aequale et non esse aequale idem, huic enim quod est non aequale subiacet
aliquid, et hoc est inaequale, illi vero nihil, eo quod aequale quidem vel
inaequale non omne est, aequale autem vel non aequale omne; amplius, est non
album lignum et non est album lignum non simul sunt, si enim est lignum non
album, erit lignum, quod autem non est album lignum, non necesse est esse
lignum: quare manifestum est quoniam non est eius quod est bonum, est non
bonum, negatio; si ergo de omni uno vel affirmatio, vel negatio vera, si non
est negatio, palam quoniam affirmatio aliquo modo erit; affirmationis autem
omnis, negatio est, et huius ergo, ea quae est non est, non bonum. Habent autem
ordinem hunc ad invicem, sit esse quidem bonum in quo A, non esse autem bonum
in quo B, esse autem non bonum in quo C sub B, non esse autem non bonum in quo
D sub A, omni ergo inerit aut A, aut B, et nulli eidem, et omni aut C, aut D,
et nulli eidem, et cui C inest, necesse est B omni inesse. Si enim verum est
dicere quoniam est non album, et quoniam non est album, verum; impossibile est
enim simul esse album et esse non album, aut esse lignum album et esse lignum
non album: quare si non affirmatio, et negatio inerit. Ei autem quod est B, non
semper C, quod enim omnino non est lignum, neque lignum erit album, nec non
album. E converso autem cui inest A, et D omni inest, aut enim C, aut D:
quoniam autem non possunt simul esse non album et esse album, D inerit, nam de
eo quod est album verum est dicere quoniam non est non album. De D autem non
omnino A erit, nam de eo quod omnino non est lignum, non verum est dicere A
quoniam est lignum album; quare D verum est, et A non verum, quoniam est lignum
album. Palam autem quoniam et A et C nulli eidem insunt sed B et D contingit
eidem alicui inesse. Similiter autem tem se habent et privationes ad
praedicationes eadem positione: sit enim aequale in quo A, non aequale in quo
B, inaequale in quo C, non inaequale in quo D. In pluribus autem quorum his
quidem inest, illis vero non inest idem, negatio quidem similiter vera fit, ut
quoniam non sunt alba omnia, aut quoniam non est album unumquodque, aut quoniam
est non album unumquodque, aut quoniam omnia sunt non alba, falsum est. Similiter
autem et eius quae est omne animal album, non haec (est non album omne animal)
negatio, ambae enim falsae, sed es, non omne animal album. Quoniam autem palam
quod aliud significat est non album, et non est album, et illa quidem
affirmatio, haec vero negatio, manifestum quoniam non est idem modus monstrandi
utrumque, ut quoniam quidquid est animal, non est album, aut contingit non esse
album, et quoniam verum dicere non album, hoc enim est esse non album. Sed
verum quidem dicere, est album, sive non album, idem modus. Constructive enim
ambae per primam ostenduntur figuram, nam verum ei quod est similiter
ordinatur, eius enim quae est, verum dicere album, non haec, verum dicere non
album, negatio, sed haec, non est verum dicere album. Si enim verum est dicere
quidquid est homo musicum esse, aut non musicum esse, quidquid est animal
sumendum musicum esse, aut non musicum esse, et ostensum est. Non esse autem
musicum quidquid est homo, destructive monstratur secundum dictos tres modos. Simpliciter
autem quando sic se habent A et B, ut simul quidem eidem non contingant, omni
autem de necessitate alterum, et rursum C et D similiter. Sequitur autem id
quod est C, A, et non convertitur, et id quod est B sequetur D, et non
convertitur, et A quidem et D contingunt eidem, B autem et C non contingunt.
Primum ergo quoniam id quod est B sequitur D, hinc manifestum quoniam eorum
quae sunt C D alterum ex necessitate omni inest, cui autem B non contingit C,
eo quod simul infert A, A autem et B non contingunt eidem, manifestum quoniam D
sequetur B. Rursum quoniam ei quod est A non convertitur C, omni autem vel C,
vel D, contingit A, et D eidem inesse; B autem et C non contingit, eo quod
consequitur A id quod est C, accidit enim quiddam impossibile. Manifestum est
ergo quoniam nec B ei quod est D convertitur, eo quod contingit simul A, D
inesse. Accidit autem aliquoties in huiusmodi terminorum ordine falli, eo quod
opposita non sumantur recte, quorum necesse est omni alterum inesse: ut si A et
B non contingunt simul eidem, necesse est autem inesse cui non alterum,
alterum, et rursus C et D similiter, cui autem C omni sequitur A, accidet enim
cui D, B inesse ex necessitate, quod falsum est; si sumatur enim negatio eorum
quae sunt A B, ea quae est in quibus F, et rursus eorum quae sunt C D, ea quae
est in quibus G. Necesse est igitur omni inesse vel A, vel F, aut enim
affirmationem aut negationem, et rursum, aut C, aut G; affirmatio enim et
negatio, et cui C omni A subiacet, quare cui F omni hoc quod est G. Rursum
quoniam eorum quae sunt F B omni alterum, et eorum quae sunt G D similiter.
Sequitur autem G id quod est F, et id quod est D sequitur B, hoc enim scimus. Si
ergo A id quod est C, et id quod est D sequetur B, hoc autem falsum; E
contrario enim erat in his (quae sic se habent) consequentia. Non enim fortasse
necessarium omni inesse, aut A aut F, nec F aut B: non enim est negatio eius
quod est A hoc quod est F, nam boni non bonum negatio; non autem est idem hoc
quod est non bonum ei quod est neque bonum neque non bonum; similiter autem et
in C D, nam negationes quae sumptae sunt, duae sunt. In quot ergo figuris, et
per quales, et quot propositiones, et quando, et quomodo fit syllogismus,
amplius autem ad quae perspiciendum construenti et destruenti, et quomodo
oporteat quaerere de proposito secundum unamquamque artem, amplius autem per
quam viam sumemus, quae in singulis sunt principia iam pertransivimus.
Quoniam autem alii quidem syllogismorum sunt universales, alii vero
particulares: universales quidem omnes semper plura syllogizant, particularium
autem praedicativi quidem plura, negativi vero conclusionem solam. Nam aliae
quidem propositiones convertuntur, privativa vero non convertitur. Conclusio
vero aliquid de aliquo est, quare alii quidem syllogismi plura syllogizant: ut
si A ostensum sit omni aut alicui B inesse, et B alicui A necessarium est
inesse, et si nulli B inesse A, et B nulli A, hoc autem aliud est A priore. Si
autem A alicui B non insit, non necesse est et B alicui A non inesse; contingit
enim omni A inesse. Haec ergo communis omnium causa universalium et
particularium. Est autem de universalibus, et aliter dicere, quaecunque enim
aut sub medio aut sub conclusione sunt, omnium erit idem syllogismus, si illa
quidem in medio, haec vero in conclusione ponantur, ut si A B conclusio per C,
quaecunque sub B aut sub C sunt, necesse est de omnibus dici A, nam D si in
toto B, et B in A, et D erit in A. Rursum si E in toto C, et C in toto A, et E
in toto A erit. Similiter autem et si privativus sit syllogismus. In secunda
autem figura quod sub conclusione erit, solum erit syllogizare, ut si A insit
nulli B, et omni C, conclusio quoniam nulli C inest B; si autem D sub C est,
manifestum quoniam non inest ei B, iis autem quae sunt sub A, quoniam B non
inest, non palam est per syllogismum, et si non inest B ei quod est E, si est E
sub A, sed inesse quidem B nulli C per syllogismum ostensum est, non inesse
vero A hoc quod est B, indemonstratum sumptum est, quare nec per syllogismum
accidit B non inesse E. In particularibus autem, eorum quidem quae sub
conclusione sunt, non erit necessarium. Non enim fit syllogismus, quando ea
sumpta fuerit particularis, eorum autem quae sunt sub medio, erit omnium,
verumtamen non per syllogismum, ut si A omni B, et B alicui C: nam eius quod
sub C est positum, non erit syllogismus, eius vero quod sub B erit, sed non
propter eum qui prius factus est syllogismum. Similiter autem et in aliis
figuris, nam eius quidem quod sub conclusione est non erit, alterius vero erit,
verum non per syllogismum, eo quod et in universalibus ex indemonstrata
propositione quae sunt sub medio ostendebantur; quare neque hic erit, vel et in
illis. Est ergo sic se habere, ut verae sint propositiones per quas fit
syllogismus; est autem ut falsae, est vero ut haec quidem vera, illa autem
falsa, conclusio autem aut vera, aut falsa ex necessitate. Ex veris ergo non
est falsum syllogizare, ex falsis autem verum, tamen non propter quid, sed
quia, nam eius qui est propter quid non est ex falsis syllogismus, ob quam
autem causam in sequentibus dicetur. Primum
ergo quoniam ex veris non possibile falsum syllogizare, hinc manifestum. Si enim cum est A, necesse est
esse B, si non est B, necesse est A non esse; si ergo verum est A, necesse est
et B verum esse, aut accidet idem simul et esse et non esse, hoc autem
impossibile. Non autem quoniam ponitur A unus
terminus, accipiatur, contingere uno aliquo existente, ex necessitate aliquid
accidere, non enim potest. Nam quod accidit ex necessitate conclusio est, per
quae autem fit ad minimum tres sunt termini, duo autem intervalla et
propositiones. Si ergo verum est
cui omni inest B et A, cui autem C et B, cui C, necesse est A inesse, et non
potest hoc falsum esse, simul enim erit idem et non inerit; ergo A ut unum,
positum est duas propositiones colligere. Similiter autem se habet et in
privativis, non enim est ex veris ostendere falsum. Ex falsis autem est verum
syllogizare, utrisque propositionibus falsis, et una; hac autem non utralibet
contingit, sed secunda, si quidem totam sumamus falsam, non tota autem sumpta
est utralibet. Insit enim A omni C, ei autem quod est B nulli, nec B insit C;
contingit autem hoc, ut nulli lapidi animal, et lapis nulli homini; si igitur
sumatur A omni B, et B omni C, A omni C inerit, quare ex utrisque falsis vera
est conclusio, omnis enim homo animal. Similiter autem et privativum: insit
enim C nulli, nec A, nec B, A autem B omni, ut si eisdem terminis sumptis medium
ponatur homo, lapidi enim nec animal, nec homo nulli inest, homini autem omni
animal; quare si cui quidem omni inest, sumamus nulli inesse, cui vero non
inest, omni inesse, ex falsis utrisque vera erit conclusio. Similiter autem ostendetur et si in aliquo utraque
falsa sumatur. Si autem altera ponatur falsa, prima quidem tota falsa
existente, ut A B, non erit conclusio vera, B C autem erit. Dico autem totam
falsam quod contrariam verae, ut si quod nulli inest, omni sumptum est; aut si
quod omni, nulli inesse. Insit enim A B nulli, B autem omni C; si ergo B C
quidem propositionem sumamus veram, A B autem falsam totam, et omni B inesse A,
impossibile est A C conclusionem veram esse, nulli enim inerat A earum quae
sunt C, siquidem cui B nulli, B autem omni C. Similiter autem nec si A
omni B inest, et B omni C, sumpta sit autem B C quidem vera propositio, A B
autem falsa tota, et nulli, cui B inest A, conclusio falsa erit, omni enim C
inest A, siquidem cui B omni C et A, B autem omni C. Manifestum ergo quoniam
prima tota sumpta falsa, sive affirmativa, sive privativa, altera autem vera,
non fit vera conclusio. Non tota autem sumpta falsa, erit: nam si A C quidem
omni inest, B autem alicui, B autem omni C, ut animal, cygno quidem omni, albo
autem alicui, album autem omni cygno, si sumatur A omni B, et B omni C, A omni
C inerit vere, omnis enim cygnus animal. Similiter autem et si privativa sit A
B; possibile est enim A B quidem alicui inesse, C vero nulli, B autem omni C,
ut animal alicui albo, nivi vero nulli, album vero omni nivi; si ergo sumatur A
quidem nulli B, B autem omni C, A nulli C inerit. Si autem A B quidem
propositio tota sumatur vera, B C autem tota falsa, erit syllogismus verus,
nihil enim prohibet A, et B et C omni inesse, B autem nulli C, ut quaecunque
eiusdem generis sunt species non subalternae, nam animal et homini et equo
inest, equus autem nulli homini inest; si ergo sumatur A omni B, et B omni C,
conclusio vera erit, tota falsa B C propositione. Similiter autem cum
universalis privativa est A B propositio, contingit enim A neque B, neque C
nulli inesse, et B nulli C, ut ex alio genere speciebus diversum genus, nam
animal nec musicae, nec medicinae inest, neque musica medicinae. Sumpta ergo A
quidem nulli B, B autem omni C, vera erit conclusio. Et si non tota falsa sit B
C, sed in aliquo, etiam sic erit conclusio vera. Nihil enim prohibet A, et B et
C toti inesse, B autem alicui C, ut genus speciei et differentiae, nam animal
homini omni et omni gressibili, homo autem alicui gressibili, et non omni; si
ergo A omni B, et B omni C sumatur, A omni C inerit, quod quidem erat verum.
Similiter autem cum privativa est A, B propositio, contingit enim A nec B, nec
C nulli inesse, B vero alicui C, at genus ex alio genere speciei et
differentiae, nam animal nec sapientiae nulli inest, nec contemplationi,
sapientia vero alicui contemplationi; si ergo sumatur A nulli B, B autem omni
C, nulli C inerit A, hoc autem erat verum. In particularibus autem syllogismis
contingit, prima propositione tota falsa existente, altera autem vera, veram
esse conclusionem, et A B in aliquo falsa existente, B C autem vera, et A B
quidem vera, particulari autem falsa, et utrisque existentibus falsis. Nihil
enim prohibet A B quidem nulli inesse, C autem alicui, et B alicui C inesse, ut
animal nulli nivi, albo autem alicui inest, et nix albo alicui. Si ergo ponatur
medium nix, primum autem animal, et sumatur A quidem toti B inesse, B autem
alicui C, A B tota falsa, B C autem vera, et conclusio vera. Similiter autem et
cum privativa est A B propositio, possibile est enim A B quidem toti inesse, C
autem alicui non inesse, B vero alicui C inesse, ut animal homini quidem omni
inest, album autem aliquod non sequitur, homo vero alicui albo inest; quare si
medio posito homine sumatur A nulli B inesse, et B alicui C, vera fit
conclusio, cum sit tota falsa A B propositio. Et si in aliquo sit falsa A B
propositio, B C vera existente, erit conclusio vera. Nihil enim prohibet A, et
B, et C, alicui inesse, B autem alicui C, ut animal alicui pulchro, et alicui
magno, et pulchrum alicui magno inest; si ergo sumatur A omni B, et B alicui C,
et A B, quidem propositio in aliquo falsa erit, B C autem vera, et conclusio
vera. Similiter autem et
cum privativa est A B propositio, nam iidem erunt termini, et similiter positi
ad demonstrationem. Rursum si A B
quidem vera, B C autem falsa, vera erit conclusio. Nihil enim prohibet A quidem
toti inesse B, C autem alicui, et B nulli C inesse: ut animal cygno quidem
omni, nigro autem alicui, cygnus vero nulli nigro; quare si sumatur A omni B,
et B alicui C, vera erit conclusio, cum sit falsa B C. Similiter autem et
privativa sumpta A B propositione, possibile enim A B quidem nulli, C autem
alicui non inesse, et B nulli C, ut genus ex alio genere speciei et accidenti
eius speciebus, nam animal quidem numero nulli inest, albo vero non alicui,
numerus autem nulli albo; si ergo medium ponatur numerus, et sumatur A quidem
nulli B, B autem alicui C, A alicui C non inerit, quod fuit verum, cum A B
quidem sit propositio vera, B C autem falsa. Et si in aliquo sit falsa A B,
falsa autem et B C, erit conclusio vera. Nihil enim prohibet A alicui B et
alicui C inesse utrique, B autem nulli C, ut si B sit contrarium ipsi C, et
ambo accidentia eidem generi, nam animal alicui albo et alicui nigro inest,
album autem nulli nigro inest; si ergo sumatur A omni B, et B alicui C, vera
erit conclusio. Et privativa quidem
sumpta A B, similiter. Nam iidem termini, et similiter ponentur ad
demonstrationem. Et ex utrisque falsis erit conclusio vera. Possibile est enim
A B quidem nulli, C autem alicui inesse, B vero nulli C. Ut genus ex alio
genere speciei, et accidenti speciebus eius, animal enim numero quidem nulli,
albo vero alicui inest, et numerus nulli albo. Si ergo sumatur A omni B, et B alicui C, conclusio
quidem vera, propositiones vero ambae falsae. Similiter autem et cum privativa
est A B. Nihil enim prohibet A B quidem toti inesse, C autem alicui non inesse,
et neque B nulli C, ut animal cygno quidem omni, nigro autem alicui non inest,
cygnus vero nulli nigro: quare si sumatur A nulli B, B autem alicui C A non
inerit; ergo conclusio quidem vera, propositiones autem falsae. In media autem
figura omnino contingit per falsa verum syllogizare, et utrisque
propositionibus totis falsis sumptis, et hac quidem vera, illa tota falsa,
utralibet falsa posita, et si utraeque in aliquo falsae, et si haec quidem
simpliciter vera, illa autem in aliquo falsa, et in universalibus, et in
particularibus syllogismis. Si enim A B quidem nulli inest, C autem omni, ut
lapidi animal quidem nulli, homini autem omni, si contrariae ponantur
propositiones, et si sumatur A B quidem omni, C vero nulli, ex falsis totis
propositionibus erit vera conclusio. Similiter autem et si A inest B quidem
omni, C vero nulli, nam idem erit syllogismus. Rursum si altera quidem
tota falsa, altera autem tota vera. Nihil enim prohibet A et B et C omni inesse, B autem
nulli C, ut genus non subalternis speciebus. Nam animal equo omni, et homini inest, et nullus homo
equus; si ergo sumatur animal huic quidem omni, illi vero nulli inesse, haec
quidem erit falsa, illa vero tota vera, et conclusio vera, ad quodlibet posito
privativo. Et si altera in aliquo falsa, altera autem tota vera, possibile est
enim A B quidem alicui inesse, C autem omni, et B nulli C, ut animal albo
quidem alicui, corvo autem omni, album vero nulli corvo. Si ergo sumatur A B
quidem nulli, C autem toti inesse, A B quidem propositio in aliquo falsa est, A
C autem tota vera, et conclusio vera, et transposita quidem privativa,
similiter. Nam per eosdem terminos demonstratio. Et si affirmativa quidem
propositio in aliquo falsa, privativa autem tota vera, nihil enim prohibet A B
quidem alicui inesse, C autem toti non inesse, et B nulli C, ut animal albo
quidem alicui, pici autem nulli, album vero nulli pici: quare si sumatur A to i
B inesse, C autem nulli, A B quidem in aliquo falsa, A C autem tota vera, et
conclusio vera. Et si utraeque propositiones in aliquo falsae, erit conclusio
vera, possibile est enim A, et B, et C alicui inesse, B autem nulli C, ut
animal, et albo alicui, et nigro alicui, album vero nulli nigro. Si ergo
sumator A B quidem omni, C autem nulli, ambae quidem propositiones in aliquo
falsae, conclusio autem vera; similiter autem transposita privativa per
terminos. Manifestum autem et in particularibus syllogismis, nihil enim
prohibet A B quidem omni, C autem alicui inesse, et B alicui C non inesse, ut
animal omni homini, albo autem alicui, homo vero alicui albo non inerit. Si
ergo ponatur A B quidem nulli inesse, C autem alicui inesse, universalis quidem
propositio tota falsa, particularis autem vera, et conclusio vera. Similiter
autem et affirmativa sumpta A B, possibile est enim A B quidem nulli, C autem
alicui non inesse, et B alicui C non inesse, ut animal nulli inanimato, albo
autem alicui, et inanimatum non inerit alicui albo Si ergo ponatur A B quidem
omni, C vero alicui non inesse, A B quidem propositio universalis tota falsa, A
C autem vera, et conclusio vera. Et universali quidem vera posita, minori autem
particulari falsa, nihil enim prohibet A nec B nec C nullum sequi, et B alicui
C non inesse, ut animal nulli numero nec inanimato, et numerus aliquod
inanimatum non sequitur. Si ergo ponatur A B quidem nulli, C autem alicui, et
conclusio vera, et universalis propositio vera, particularis autem falsa. Affirmativa
autem universali similiter posita, possibile est enim A et B et C toti inesse,
B autem aliquod C non sequi, ut genus speciem et differentiam. Nam animal omnem
hominem et totum gressibile sequitur, homo vero non omne gressibile: quare si
sumatur A B quidem toti inesse, C autem alicui non inesse, universalis quidem
propositio vera, particularis falsa, conclusio autem vera. Manifestum autem
quoniam et utrisque falsis erit conclusio vera, siquidem contingit A et B et C
huic quidem omni, illi vero nulli inesse, B vero aliquod C non sequi, nam
sumpto A B quidem nulli, C autem alicui inesse, propositiones quidem ambae
falsae, conclusio autem vera. Similiter autem et cum praedicativa fuerit
universalis propositio, particularis autem privativa, possibile est enim A B
quidem nullum, C autem omne sequi, et B alicui C non inesse, ut animal
disciplinam quidem nullam, hominem autem omnem sequitur, disciplina vero non
omnem hominem. Si ergo sumatur A B quidem toti inesse, C autem aliquod non
sequi, propositiones quidem falsae, conclusio autem vera. Erit autem et in
postrema figura per falsas totas, et in aliquo utraque, et altera quidem vera,
altera autem falsa, et haec quidem in aliquo falsa, illa autem tota vera, et e
converso, et quotquot modis aliter possibile est transumere propositiones. Nihil
enim prohibet nec A nec B nulli C inesse, A autem alicui B inesse, ut nec homo,
nec gressibile, nullum inanimatum sequitur, homo autem alicui gressibili inest;
si ergo sumatur A et B omni C inesse, propositiones quidem totae falsae,
conclusio autem vera. Similiter autem et cum haec quidem est privativa, illa
vero affirmativa. Possibile est enim B quidem nulli C inesse, A autem omni, et
A alicui B non inesse, ut nigrum nulli cygno, animal autem omni, et animal non
omni nigro: quare si sumatur B quidem omni C, A vero nulli, A alicui B non
inerit, et conclusio quidem vera, propositiones autem falsae. Et si in
aliquo fuerit utraque falsa, erit conclusio vera, nihil enim prohibet et A et B
alicui C inesse, et A alicui B, ut album et pulchrum alicui animali inest, et
album alicui pulchro; si ergo ponatur A et B omni C inesse, propositiones
quidem in aliquo falsae, conclusio autem vera. Et privativa A C posita, similiter:
nihil enim prohibet A quidem alicui C non inesse, B vero alicui inesse, et A
non omni B inesse, ut album alicui animali non inesse. Pulchrum autem alicui
inest, et album non omni pulchro: quare si sumatur A quidem nulli, C B autem
omni, utraeque propositiones quidem in aliquo falsae, conclusio autem
vera. Similiter autem et haec quidem tota falsa, illa vero tota vera
sumpta. Possibile est enim A et B omne C sequi, et A alicui B non inesse, ut
animal et album omne cygnum sequitur, et animal non omni inest albo; positis
igitur his terminis, si sumatur B quidem toti C inesse, A vero toti non inesse,
B C quidem tota erit vera, A C autem tota falsa, et conclusio vera. Similiter
autem et si B C quidem falsa, A C autem vera, nam hi quidem termini ad demonstrationem,
nigrum, inanimatum, cygnus. Sed et si utraeque assumantur affirmative, nihil
enim prohibet B quidem omne C sequi, A autem toti C non inesse, et A alicui B
inesse, ut omni cygno animal, nigrum vero nulli cygno, et nigrum inest alicui
animali: quare si sumatur A et B omni C inesse, B C quidem tota vera, A C autem
tota falsa, et conclusio vera. Similiter autem et A C sumpta vera, nam per eosdem
terminos demonstratio. Rursum hac quidem tota vera existente, illa vero
in aliquo falsa, possibile est enim B quidem omni C inesse, A autem alicui C et
alicui B, ut bipes quidem omni homini, pulchrum non omni, et pulchrum alicui
bipedi inest. Si ergo sumatur A et B toti C inesse, B C quidem tota vera, A C
autem in aliquo falsa, conclusio autem vera. Similiter autem et A C quidem
vera, B C autem falsa in aliquo sumpta, transpositis enim eisdem terminis erit
demonstratio. Et cum haec quidem est privativa, illa vero affirmativa, quoniam
possibile est B quidem toti C inesse, A autem alicui C, et quando sic se habeant,
non omni B inesse A. Si ergo assumatur B quidem toti C inesse, A autem nulli,
privativa quidem in aliquo falsa, altera autem tota vera, et conclusio erit
vera. Rursum quoniam ostensum est quod cum A quidem nulli C inest, et B alicui,
evenit A alicui B non inesse, manifestum igitur quoniam et cum A C tota est
vera, B C autem in aliquo falsa, contingit conclusionem esse veram; si enim
sumatur A quidem nulli C, B autem omni, A C quidem tota vera, B C autem in
aliquo falsa. Manifestum autem et in particularibus syllogismis quoniam omnino
per falsa erit verum, nam iidem termini sumendi, et quando universales fuerint
propositiones, in praedicativis quidem praedicativi, in privativis autem
privativi; nihil enim differt, cum nulli inerat, universaliter sumere inesse,
et si alicui inerat, universaliter sumere ad terminorum positionem; similiter
autem et in privativis. Manifestum igitur quod quando sit conclusio falsa,
necesse est ea ex quibus est oratio falsa esse, aut omnia, aut aliqua; quando
autem vera, non necesse est verum esse nec aliquod quidem, nec omne. Sed est
cum nullum sit verum eorum quae sunt in syllogismis, et conclusionem similiter
esse veram, non tamen ex necessitate. Causa autem quoniam cum duo sic se habent
ad invicem, ut cum alterum sit, ex necessitate esse alterum, hoc cum non sit
quidem, nec alterum erit; cum autem sit, non necesse est esse alterum; idem
autem cum sit, et non sit, impossibile ex necessitate esse idem. Dico autem,
cum sit A album, B esse magnum ex necessitate, et cum non sit A album, B esse
magnum ex necessitate; quando enim cum hoc sit (ut A ) album, illud necesse est
(ut B ) esse magnum, cum autem sit B magnum, C non esse album, necesse est, si
A sit album, C non esse album. Et quando duobus existentibus, cum alterum sit,
necesse est alterum esse, hoc autem cum non sit, necesse est A non esse, cum
ergo B non sit magnum, A non potest album esse, cum vero A non sit album,
necesse est B magnum esse, accidit ex necessitate cum B magnum non sit, idem B
esse magnum: hoc autem impossibile, nam si B non est magnum, A non erit album
ex necessitate; si ergo cum non sit A album, B erit magnum, accidit, si B non
est magnum, B esse magnum, ut per tria. Circulo autem, et ex se invicem
ostendere est per conclusionem, et e converso praedicationem alteram sumentem
propositionem concludere reliquam, quam sumpserat in altero syllogismo, ut si
oportuit ostendere quoniam A inest omni C, ostendat autem per C, rursus si
monstret quoniam A inest B, sumens A quidem inesse C, C autem B, et A inerit B,
prius autem e converso sumpsit B inesse C, aut si quoniam B inest C, oporteat
ostendere si sumat A de C, quae fuit conclusio, B autem de A esse, prius autem
sumptum est e converso A de B. Aliter vero non est ex se invicem
ostendere, sive enim aliud medium sumetur, non circulo, nil enim sumitur
eorumdem, sive horum quiddam, necesse est alterum solum, nam si ambo, eadem
erit conclusio, at oportet diversam esse. In iis igitur quae non convertuntur
ex indemonstrata altera propositione fit syllogismus, non enim est demonstrare
per hos terminos, quoniam medio inest tertium, aut primo medium. In iis autem
quae convertuntur, erit omnia monstrare per se invicem, ut si A, et B, et C
convertuntur sibi invicem: ostendatur enim A C per medium B, et rursum A B per
conclusionem, et per B C propositionem conversam; similiter autem et B C, et
per conclusionem, et per A B propositionem conversam; oportet autem et C B, et
B A propositionem demonstrare, nam his demonstratis usi sumus solis. Si
ergo sumatur B omni C inesse, et C omni A, syllogismus erit eius quod est B ad
A. Rursus si sumatur C omni A inesse, et A omni B, necesse est C inesse omni B.
In utrisque ergo syllogismis C A propositio sumpta est indemonstrata, nam aliae
probatae erant: quare si hanc ostenderimus, omnes erunt approbatae per se
invicem; si ergo sumatur C omni B, et B omni A inesse, utraeque propositiones
demonstratae sumuntur, et C necesse est inesse A. Manifestum est ergo quoniam
in solis iis quae convertuntur, circulo et per se invicem contingit fieri
demonstrationes, in aliis vero quemadmodum prius diximus. Accidit autem et in
iis eodem quod monstratur uti ad demonstrationem, nam C de B, et B de A
monstratur sumpto C de A dici, C autem de A per has ostenditur propositiones:
quare conclusione utimur ad demonstrationem. In privativis autem syllogismis
hoc modo monstratur ex se invicem: sit B quidem omni C inesse, A autem nulli B,
conclusio autem quoniam A nulli C. Si ergo rursum oporteat concludere quoniam A
nulli B, quod prius sumptum erat, erit A quidem nulli C, C autem omni B, sic
enim e converso propositio. Si autem quoniam B inest C, oporteat concludere,
non iam similiter convertendum A B, nam eadem propositio est B nulli A, et A
nulli B inesse, sed sumendum, cui A nulli inest, huic B omni inesse. Sit enim A
nulli C inesse, quod quidem fuit conclusio, cui autem A nulli B, si sumatur
omni inesse, necesse est ergo B omni C inesse: quare cum sint tria, unumquodque
conclusio est facta, et circulo demonstrare, hoc est conclusionem sumentem et e
converso alteram propositionem, reliquam syllogizare. In particularibus autem
syllogismis universalem quidem propositionem non est demonstrare per alias,
particularem autem est; quoniam autem non est demonstrare universalem,
manifestum, nam universale monstratur per universalia, conclusio autem non est
universalis, oportet autem ostendere ex conclusione et altera propositione. Amplius, omnino non fit
syllogismus conversa propositione, nam particulares fiunt utraeque
propositiones. Particulare autem est, ostendatur enim A de aliquo C per B, si
ergo sumatur B omni A, et conclusio maneat, B alicui C inerit, fit enim prima
figura, et est A medium. (0693C) Si autem fit privativus syllogismus,
universalem quidem propositionem non est ostendere, propter hoc quod prius
dictum est, particularem (si simpliciter convertatur A B quemadmodum et in
universalibus) non est, per assumptionem autem est, ut cui A alicui non insit,
B alicui inesse; nam aliter se habentibus non fit syllogismus, eo quod negativa
est particularis propositio. In secunda autem figura affirmativam quidem non
est ostendere per hunc modum, privativam autem est; ergo praedicativa quidem
non ostenditur, eo quod non sunt utraeque propositiones affirmativae, nam
conclusio privativa, praedicativa autem ex utrisque ostendebatur affirmativis. Privativa
autem sic ostenditur: insit enim A omni B, C autem nulli, conclusio quoniam B
nulli C; si ergo sumatur B omni A inesse, et nulli C, necesse est A nulli C
inesse, fit enim secunda figura, medium B. Si autem A B privativa sumpta sit, altera
vero praedicativa, prima erit figura, nam C quidem omni A, B autem nulli C,
quare B nulli A, ergo nec A B, medium C; ergo per conclusionem quidem et unam
propositionem non fit syllogismus, assumpta autem altera erit. Si autem non
universalis sit syllogismus, quae in toto quidem est propositio non ostenditur,
propter eamdem causam quam quidem diximus et prius, quae autem in parte,
ostenditur quando universalis sit praedicativa. Insit enim A omni B, C autem non omni, conclusio B C;
si ergo sumatur B omni A, C autem non omni, conclusio A alicui C non inerit
medium B. Si autem est universalis privativa, non ostenditur A propositio,
conversa A B, accidit enim utrasque aut alteram propositionem fieri negativam:
quare non erit syllogismus; sed similiter ostendetur quemadmodum et in
universalibus, si sumatur, cui B alicui non inest, A alicui inesse. In tertia
autem figura, quando utraeque propositiones universaliter sumentur, non
contingit ostendere per se invicem propositionem. Nam universalis quidem
ostenditur per universalia, in hac autem conclusio semper est particularis:
quare manifestum quoniam omnino non contingit ostendere per hanc figuram
universalem propositionem. Si autem haec quidem universalis sit, illa vero
particularis, quandoque quidem erit, quandoque vero non inerit; quando ergo
utraeque praedicativae sumantur, et universalis sit ad minorem extremitatem,
erit; quando vero ad alteram, non erit. Insit enim A omni C, B autem alicui C,
conclusio A B. Si ergo sumatur C omni A inesse conversa universali, et A inesse
B, quod erat conclusio, C quidem ostensum est alicui B inesse, B autem alicui
C, non est ostensum, quamvis necesse est si C alicui B, et B alicui C inesse;
sed non idem est hoc illi, et illud huic inesse, sed assumendum est, si hoc
alicui illi, et alterum alicui huic, hoc autem sumpto iam non sit ex
conclusione et altera propositione syllogismus. Si autem B quidem omni C, A
autem alicui C, erit ostendere A C, quando sumatur C quidem omni B inesse, A
autem alicui; nam si C omni B inest, A autem alicui B, necesse est A alicui C
inesse, medium B. Et cum fuerit haec praedicativa quidem, illa vero privativa,
universalis autem praedicativa, ostendetur altera. Insit enim B omni C, A autem
alicui non insit, conclusio quoniam A alicui B non inest. Si ergo assumatur C B
omni inesse, inerat autem et A non omni B, necesse est A alicui C non inesse
medium B. Cum autem privativa universalis sit, non ostenditur altera nisi sicut
in prioribus, si sumatur cui hoc alicui non inest, alterum alicui inesse, ut si
A nulli C, B autem alicui, conclusio quoniam A alicui B non inest. Si ergo
sumatur cui A alicui non inest, eidem C alicui inesse, necesse est C alicui B
inesse, aliter autem non est convertentem universalem propositionem ostendere
alteram, nullo enim modo erit syllogismus. Manifestum igitur quoniam in prima
quidem figura per se invicem est ostensio, et per primam, et per tertiam
figuram fit: nam cum praedicativa quidem est conclusio, per primam, cum autem
privativa, per postremam; sumitur enim cui hoc nulli, alterum omni inesse. In media autem, cum universalis
est quidem syllogismus et per ipsam, et per primam figuram, et per postremam;
cum autem particularis, et per ipsam, et per postremam. In tertia vero per
ipsam, omnes. Manifestum etiam quoniam in media et in tertia qui non per ipsas
fiunt syllogismi, aut non sunt secundum eam quae circulo est ostensionem, aut
imperfecti sunt. Convertere autem est transponentem conclusionem facere
syllogismum, quoniam vel extremum medio non inerit, vel hoc postremo; necesse
est enim conclusione conversa, et altera remanente propositione, interimi
reliquam; nam si erit, et conclusio erit: differt autem opposite aut contrarie
convertere conclusionem, non enim fit idem syllogismus utrolibet conversa;
palam autem hoc erit per sequentia. Dico
autem opponi quidem omni inesse non omni, et alicui nulli, contrarie autem omni
nulli, et alicui non alicui inesse. Sit enim ostensum A de C per medium B; si
igitur sumatur A nulli C inesse, omni autem B, nulli C inerit B, et si A quidem
nulli C, B autem omni C, A non omni B, et non omnino nulli, non enim
ostendebatur universale per tertiam figuram. Omnino autem eam quae est ad
maiorem extremitatem propositionem non est destruere universaliter per
conversionem, semper enim interimitur per tertiam figuram, necesse enim ad
postremam extremitatem utrasque sumere propositiones. Et si privativus sit
syllogismus, similiter: ostendatur, enim A nulli C inesse per B, ergo si
sumatur A omni C inesse, nulli autem B, nulli C inerit B. Et si A et B omni C,
A alicui B, sed nulli inerat. Si autem opposite convertatur conclusio, et alii
syllogismi oppositi, et non universales erunt, fit enim altera propositio
particularis, quare conclusio erit particularis. Sit enim praedicativus
syllogismus, et convertatur sic, ergo si A non omni C, B autem omni B, non omni
C. Et si A quidem non omni C, B autem omni A, non omni B. Similiter autem et si
privativus sit syllogismus, nam si A alicui C inest, B autem nulli, B alicui C
non inerit, et non simpliciter nulli, et si A quidem alicui C, B autem omni,
quemadmodum in principio sumptum est, A alicui B inerit. In particularibus autem syllogismis quando opposite
convertitur conclusio, interimuntur utraeque propositiones, quando vero
contrariae, neutra; non enim iam accidit quemadmodum in universalibus
interimere deficiente conclusione secundum conversionem, sed nec omnino
interimere. Ostendatur enim A de aliquo C per B; ergo si sumatur A nulli C
inesse, B autem alicui C, A alicui B non inerit, et si A nulli C, B autem omni,
nulli C inerit B; quare interimentur utraeque. Si autem contrarie convertantur,
neutra; nam si A alicui C non inest, B autem omni, B alicui C non inerit, sed
nondum interimitur quod ex principio, contingit, enim alicui inesse, et alicui
non inesse: universali autem sublato A B, omnino non fit syllogismus. Si enim A
quidem alicui C non inest, B autem alicui inest, neutra propositionum
universalis est. Similiter autem et si privativus sit syllogismus, si enim
sumatur A omni C inesse, interimuntur utraeque; si autem alicui, neutra;
demonstratio autem eadem. In secunda autem figura, eam quidem quae est ad
maiorem extremitatem propositionem, non est interimere contrarie, quolibet modo
conversione facta, semper erit conclusio in tertia figura, universalis autem
non fuit in hac syllogismus, alteram autem in hac interimemus, similiter
conversione. Dico autem similiter: si contrarie quidem convertitur, contrarie;
si opposite, opposite. Insit enim A omni B, C autem nulli, conclusio B C. Si
ergo sumatur B omni C inesse, et A B maneat, A omni C inerit, fit enim prima
figura. Si autem B omni C, A autem nulli C, A non omni B, figura postrema.Si
autem opposite convertatur B C, A B quidem similiter ostendetur, A C autem
opposite: nam si B alicui C, A autem nulli C, A alicui B non inerit; rursum si
B alicui C, A autem omni B, A alicui C, quare oppositus fit syllogismus.
Similiter autem ostendetur et si e converso se habeant propositiones. Si autem
particularis est syllogismus, contrarie quidem conversa conclusione neutra
propositionum interimitur, quemadmodum nec in prima figura, opposite autem,
utraeque. Ponatur enim A B quidem nulli inesse, C autem alicui, conclusio B C.
Si igitur ponatur B alicui C inesse, et A B maneat, conclusio erit quoniam A
alicui C non inest, sed non interimitur quod ex principio, contingit enim
alicui inesse et non inesse. Rursum si B alicui C, et A alicui C, non erit
syllogismus, neutrum enim universale eorum quae sumpta sunt, quare non
interimitur A B. Si autem opposite convertatur, interimuntur utraeque, non si B
omni C, A autem nulli B, nulli C, A erit autem alicui. Rursum si B omni C, A
autem alicui C, alicui B, A. Eadem autem demonstratio et si universalis sit
praedicativa. In tertia vero figura quando contrarie quidem convertitur conclusio,
neutra propositionum interimitur secundum nullum syllogismorum; quando autem
opposite, utraeque in omnibus. Si enim ostensum A alicui B inesse, medium autem
sumptum C, et sint universales propositiones, si ergo sumatur A alicui B non
inesse, B autem omni C, non fit syllogismus eius quod est A de C. Neque si A B
alicui non inest, C autem omni, non erit eius quod est B C syllogismus. Similiter
autem ostendetur et si non universales sint propositiones, aut enim utrasque
necesse est particulares esse per conversionem, aut universalem ad minorem
extremitatem fieri, sic autem non fiet syllogismus, nec in prima figura, nec in
media. Si autem opposite convertantur propositiones, interimuntur utraeque, nam
si A nulli B, B autem omni C, A nulli C. Rursum si A B quidem nulli, C autem
omni, B nulli C. Et si altera non sit universalis, similiter; si enim A nulli
B, B autem alicui C, A alicui C non inerit. Si autem A quidem nulli, C autem
omni, nulli C, B. Similiter et si privativus sit syllogismus; ostendatur enim A
alicui B non inesse; si autem praedicativa quidem B C, A C autem negativa, sic
enim fiebat syllogismus. Quando igitur contrarium sumitur conclusioni, non erit
syllogismus, nam si A alicui B, B autem omni C, non fit syllogismus eius quod
est A et C. Neque si A alicui B, nulli autem C, non fuit eius quod est A B et C
syllogismus, quare non interimuntur propositiones. Quando vero oppositum,
interimuntur; nam si A omni B, et B omni C, A omni C, sed nulli inerat. Rursum
si A omni B, nulli autem C, B nulli C, sed omni inerat. Similiter autem
monstratur, et si non universales sint propositiones: sit enim A C universalis
et privativa, altera autem particularis et praedicativa, ergo si A quidem omni
B, B autem alicui C, A alicui C accidit, sed nulli inerat. Rursum si A omni B,
nulli autem C, et B nulli C. Si autem A alicui B, et B alicui C, non fit
syllogismus. Neque si A alicui B, et nulli C, nec sic. Quare illo quidem modo
interimuntur, sic autem non interimuntur propositiones. Manifestum est ergo ex
iis quae dicta sunt quomodo conversa conclusione in unaquaque figura fit
syllogismus, et quando contrarie propositioni, et quando opposite; et quoniam
in prima quidem figura per mediam et postremam fiunt syllogismi, et quae quidem
ad minorem extremitatem semper per mediam interimitur, quae vero ad maiorem per
postremam; in secunda autem, per primam et postremam, quae quidem ad minorem
extremitatem semper per primam figuram, quae vero ad maiorem, per postremam; in
tertia vero, per primam et per mediam, et quae quidem ad maiorem per primam
semper, quae vero ad minorem per mediam semper. Quid ergo est convertere, et
quomodo in unaquaque figura, et quis fit syllogismus, manifestum. Per
impossibile autem syllogismus ostenditur quidem, quando contradictio ponitur
conclusionis, et assumitur altera propositio. Fit autem in omnibus figuris,
simile enim est conversioni. Verumtamen differt in tantum quoniam convertitur
quidem facto syllogismo, et sumptis utrisque propositionibus. Deducitur autem ad impossibile non confesso opposito
prius, sed manifesto quoniam est verum. Termini vero similiter se habent in
utrisque, et eadem sumptio utrorumque, ut si A inest omni B, medium autem C, si
supponitur A non omni vel nulli B inesse, C vero omni, quod fuit verum, necesse
est C B aut nulli aut non omni inesse, hoc autem impossibile, quare falsum est
quod suppositum est. Verum ergo oppositum; similiter autem in aliis figuris,
quaecunque enim conversionem suscipiunt, et per impossibile syllogismum. Ergo
alia quidem proposita omnia ostenduntur per impossibile in omnibus figuris,
universale autem praedicativum in media et in tertia monstratur, in prima autem
non monstratur: supponatur enim A non omni B aut nulli inesse, et assumatur
alia propositio, utrolibet modo, sive A omni inest C, sive B omni D (sic enim
erat prima figura); si ergo supponatur A non omni B inesse, non fiet
syllogismus quomodolibet sumpta propositione. Si autem nulli B, D quidem
assumatur, syllogismus quidem erit falsi, non ostenditur autem propositum; nam
si A nulli B, B autem omni D, A nulli D, hoc autem sit impossibile, falsum
igitur est nulli B inesse A, sed non si nulli falsum, omni verum. Si autem C A
assumatur, non fit syllogismus, nec quando supponitur non omni B inesse A;
quare manifestum quoniam omni inesse non ostenditur in prima figura per
impossibile. Alicui autem, et nulli, et non omni ostenditur. Supponatur enim A
nulli B inesse, B autem sumptum sit omni aut alicui C, ergo necesse est A nulli
aut non omni C inesse, hoc autem impossibile. Sit enim verum et manifestum
quoniam omni C inest A, quare si hoc falsum, necesse est A alicui B inesse. Si
autem ad A sumatur altera propositio, non erit syllogismus, neque quando
subcontrarium conclusioni supponitur ut alicui non inesse; manifestum ergo quoniam
oppositum sumendum est. Rursum supponatur A alicui B inesse, sumptum autem sit
C omni A, necesse est igitur C alicui B inesse, hoc autem sit impossibile,
quare falsum quidem suppositum est; si autem sic, verum est nulli inesse.
Similiter autem et si privativa sumpta sit C A. Si autem ad B sumpta sit
propositio, non erit syllogismus. Si autem contrarium supponatur, syllogismus
erit et impossibile, non tamen ostenditur quod est propositum: supponatur enim
A omni B, et C sumptum sit omni A, ergo necesse est C omni B inesse: hoc autem
impossibile, quare falsum est omni B inesse A, sed nondum erit necessarium, si
non omni, nulli inesse. Similiter autem et si A D B sumatur altera propositio:
nam syllogismus quidem erit et impossibile, non interimitur autem hypothesis, quare
oppositum supponendum. Ad ostendendum autem non omni B inesse A, supponendum
omni inesse, nam si A omni B, et C omni A, omni B inerit C; si ergo hoc
impossibile, falsum quod suppositum est; similiter autem et si ad B sumpta sit
altera propositio. Et si privativa sit C A, similiter, nam et sic fit syllogismus. Si autem ad B sumpta sit privativa, nihil ostenditur.
Si autem non omni, sed alicui inesse supponatur, non ostenditur quoniam non
omni, sed quoniam nulli: si enim A alicui B, C autem omni A, alicui B inerit C;
si ergo hoc impossibile, falsum est alicui B inesse A, quare verum nulli; hoc
autem ostenso, interimitur verum, nam A alicui quidem B inerat, alicui vero non
inerat. Amplius autem non tam propter hypothesin accidit impossibile, falsa
enim erit, siquidem ex veris non est falsum syllogizare: nunc autem est vera,
inest enim A alicui B, quare non supponendum alicui inesse, sed omni. Similiter
autem et si alicui B non inest A, ostenderemus; si enim idem est alicui non
inesse, et non omni inesse, eadem in utrisque demonstratio. Manifestum ergo
quoniam non contrarium, sed oppositum supponendum in omnibus syllogismis, sic
enim necessarium erit et axioma probabile; nam si de omni vel affirmatio vel
negatio, ostenso quoniam non negatio, necesse est affirmationem veram esse;
rursum si non ponant veram esse affirmationem, constat veram esse negationem;
contrariam vero neutro modo contingit ratum facere. enim necessarium, si nulli
falsum, omni verum, neque probabile ut sit alterum falsum, quoniam alterum
verum. Manifestum ergo quoniam in prima figura alia quidem proposita omnia
ostenduntur per impossibile, universale autem affirmativum non ostenditur. In
media autem figura et postrema et hoc ostenditur. Ponatur enim A non omni B
inesse, sumptum sit autem omni C inesse A; ergo si B quidem non omni inest A, C
autem omni, non omni B inest C, hoc autem impossibile. Sit enim manifestum
quoniam omni B inest C, quare falsum quod suppositum est, verum est ergo omni
inesse. Si autem contrarium supponatur, syllogismus quidem erit ad impossibile,
non tamen ostenditur quod propositum est. Si enim A nulli B, omni autem C,
nulli B, C, hoc autem impossibile, quare falsum est, nulli inesse, sed non si
hoc falsum, verum omni. Quando autem alicui B inest A, supponatur A nulli B
inesse, C autem omni insit, necesse est ergo C nulli B inesse, quare si hoc
impossibile, necesse est A alicui B inesse. Si autem supponatur alicui non
esse, eadem erunt quae in prima figura. Rursum supponatur A alicui B inesse, C
autem nulli insit, necesse est igitur C alicui B non inesse; sed omni inerat,
quare falsum quod suppositum est, nulli ergo B inerat A. Quando autem non omni
B inest A, supponatur omni inesse: C autem nulli, necesse est ergo C nulli B
inesse, hoc autem impossibile, quare verum est non omni inesse. Manifestum ergo
quoniam omnes syllogismi fiunt per mediam figuram. Similiter autem et per
ultimam. Ponatur enim A alicui B non inesse, C autem omni B, ergo A alicui C
non inerit; si ergo hoc impossibile, falsum alicui non inesse, quare verum est
omni. Si vero supponatur nulli inesse, syllogismus quidem erit, et impossibile,
non ostendit autem quod propositum est; si enim contrarium supponatur, eadem
erunt quae in prioribus. Sed ad ostendendum alicui inesse, eadem sumenda
est hypothesis, nam si A nulli B, C autem alicui B, A non omni C; si ergo hoc
falsum, verum est A alicui B inesse. Quando autem nulli B inest A, supponatur
alicui inesse, sumptum sit autem et C omni B inesse, ergo necesse est A alicui
C inesse; sed nulli inerat, quare falsum est alicui B inesse A. Si autem
supponatur omni B inesse A, non ostenditur propositum: sed ad ostendendum non
omni inesse, eadem sumenda hypothesis, nam si A omni B, et C alicui B, A inest
alicui C; hoc autem non fuit, quare falsum est omni inesse, si autem sic, verum
non omni. Si autem supponatur alicui inesse, eadem erunt quae et in iis quae
prius dicta sunt. Manifestum ergo quoniam in omnibus per impossibile
syllogismis oppositum supponendum. Palam autem et quoniam in media figura
ostenditur quodammodo affirmativum, et in postrema universale. Differt autem
quae ad impossibile demonstratio ab ea quae est ostensiva, eo quod ponat quod
vult interimere, deducens ad confessum falsum, ostensiva autem incipit A
confessis positionibus veris. Sumunt ergo utraeque duas propositiones
confessas, sed haec quidem ex quibus est syllogismus, illa vero unam quidem
harum, alteram vero contradictionem conclusionis. Et hinc quidem non necesse est
notam esse conclusionem, neque prius opinari quoniam est, aut non est; illinc
vero necesse est, quoniam non est. Differt autem nihil affirmativam, vel
negativam esse conclusionem, sed similiter se habet in utrisque. Omnis enim
quae ostensive concluditur, et per impossibile monstrabitur, et quae per
impossibile ostensive, et per eosdem terminos, non autem in eisdem figuris. Nam quando per impossibile syllogismus fit in prima
figura, quod verum est in media erit, aut in postrema, privativum quidem in
media, praedicativum autem in postrema. Quando autem syllogismus in media fit,
quod verum est erit in prima figura in omnibus propositionibus, quando autem in
postrema syllogismus, quod verum est erit in prima et in media, affirmativa
quidem in prima, privativa autem in media. Sit enim ostensum A nulli aut non
omni B per primam figuram, ergo hypothesis quidem erat alicui B inesse A, C
autem sumebatur A quidem omni inesse, B autem nulli, sic enim fiebat
syllogismus ad impossibile. Hoc autem media figura, si C A quidem omni, B autem
nulli inest, et manifestum ex his quoniam B nulli inest A. Similiter autem et
si non omni ostensum sit inesse, nam hypothesis quidem est omni B A inesse, C
autem sumebatur A quidem omni, B autem non omni, et si privativa sit sumpta C
A, similiter etenim sic fit in media figura. Rursum sit ostensum alicui B
inesse A, ergo hypothesis quidem est nulli inesse, B autem sumebatur omni C
inesse, et A vel omni vel alicui C, sic enim erit impossibile. Hoc autem postrema
figura, si A et B omni C, et manifestum ex his quia necesse est A alicui B
inesse, similiter autem et si alicui C sumatur inesse B vel A. Rursum in media
figura ostensum sit A omni B inesse, ergo hypothesis quidem fuit, non omni B
inesse A, sumptum est autem A omni C, et C omni B, sic enim erit impossibile;
hoc autem prima figura, si A omni C, et C omni B. Similiter autem et si
ostensum sit alicui inesse, nam hypothesis quidem fuit, nulli B inesse A,
sumptum est autem A omni C, et C alicui B. Si autem privativus fit syllogismus,
hypothesis quidem A alicui B inesse, sumptum est autem A nulli C, et C omni B,
quare fit prima figura. Et si non universalis sit syllogismus, sed A alicui B
ostensum sit non inesse, similiter: nam hypothesis quidem omni B inesse A,
sumptum est autem A nulli C, et C alicui B, sic enim prima figura. Rursum in
tertia figura ostensum sit A inesse omni B, ergo hypothesis quidem fuit non
omni B inesse A, sumptum est autem C omni B, et A omni C, sic enim erit
impossibile, hoc autem prima figura. Similiter autem et si in aliquo sit
demonstratio, non hypothesis quidem erit nulli B inesse A, sumptum est autem C
alicui B, et A omni C. Si autem privativus sit syllogismus, hypothesis quidem A
alicui B inesse, sumptum est autem C A quidem nulli, B autem omni, hoc autem
media figura. Similiter autem et si non universalis sit demonstratio, nam
hypothesis quidem erit omni B inesse A, sumptum est autem C A quidem nulli, B
autem alicui, hoc autem media figura. Manifestum ergo quoniam per eosdem
terminos et ostensive est demonstrare unumquodque propositum, et per
impossibile. Similiter autem erit, et cum sint ostensivi syllogismi, ad
impossibile deducere in terminis sumptis, quando opposita propositio
conclusioni sumpta fuerit, nam fiunt iidem syllogismi iis qui sunt per
conversionem, quare statim habemus et figuras per quas unumquodque erit. Palam
ergo quoniam omne propositum ostenditur per utrosque modos et per impossibile
et ostensive, et non contingit separari alterum ab altero. In qua autem figura est ex
oppositis propositionibus syllogizare, et in qua non est, sic erit manifestum. Dico
autem oppositas esse propositiones, secundum locutionem quidem quatuor, ut omni
et nulli, et omni et non omni, et alicui et nulli, et alicui et non alicui
inesse; secundum veritatem autem tres, nam alicui et non alicui secundum
locutionem opponuntur solum; harum autem contrarias quidem universales, omni
nulli inesse, ut omnem disciplinam esse studiosam, nullam esse studiosam, alias
vero oppositas. In prima igitur figura non est ex oppositis propositionibus
syllogismus, neque affirmativus, neque negativus; affirmativus quidem, quoniam
oportet utrasque affirmativas esse propositiones, oppositae autem affirmatio et
negatio; privativus autem, quoniam oppositae quidem idem de eodem praedicant et
negant, in prima autem medium non dicitur de utrisque, sed de illo quidem aliud
negatur, idem autem de alio praedicatur, hae vero non opponuntur. In media
autem figura, et ex oppositis, et ex contrariis contingit fieri syllogismum. Sit enim bonum quidem in quo A, disciplina autem in
quo B et C; si ergo omnem disciplinam studiosam sumpsit, et nullam, A inest
omni B, et nulli C, quare B nulli C, nulla ergo disciplina disciplina est.
Similiter autem et si omnem sumens studiosam disciplinam, medicinam vero non
studiosam sumpsit, nam A B quidem omni, C autem nulli, quare aliqua disciplina
non erit disciplina. Et si A C quidem omni, B autem nulli, est autem B quidem
disciplina, C autem medicina, A vero opinio, nullam enim disciplinam opinionem
sumens, sumpsit aliquam disciplinam esse opinionem. Differt autem A priore in
terminis converti, nam prius quidem ad B, nunc autem ad C affirmativum. Et si
sit non universalis altera propositio, similiter; semper enim medium est, quod
ab altero quidem negative dicitur, de altero vero affirmative. Quare contingit
opposita quidem perfici, non autem semper, neque omnino, sed sic se habeant,
quae sunt sub medio, ut vel eadem sint, vel totum ad partem; aliter autem
impossibile, non enim erunt propositiones ullo modo, neque contrariae, neque
oppositae. In tertia vero
figura affirmativus quidem syllogismus nunquam erit ex oppositis propositionibus
propter causam dictam, et in prima figura. Negativus autem erit syllogismus, et
universalibus, et non universalibus terminis. Sit enim disciplina in quo B et C, medicina autem in
quo A; si ergo sumat omnem medicinam disciplinam, et nullam medicinam
disciplinam, B omni A sumpsit, et C nulli A, quare erit aliqua disciplina non
disciplina. Similiter autem et si non universaliter sumpta sit A B propositio,
nam si est aliqua medicina disciplina, et rursum nulla medicina disciplina,
accidit disciplinam aliquam non esse disciplinam. Sunt autem universaliter quidem
sumptis terminis contrariae propositiones, si autem particularis altera sit,
oppositae. Oportet autem scire quoniam contingit opposita sic sumere
quemadmodum diximus, omnem disciplinam studiosam esse, et rursum nullam aut
aliquam non esse studiosam, quod non solet latere; erit autem per alias
interrogationes syllogizare alteram, et quemadmodum in Topicis dictum est,
sumere. Quoniam autem affirmationum oppositiones sunt tres, sexies accidit
opposita sumere, aut omni et nulli, aut omni et non omni, aut alicui et nulli;
et hoc converti in terminis, ut A omni B et nulli C, aut omni C et nulli B, aut
huic quidem omni, illi vero non omni, et rursum hoc converti secundum terminos;
similiter autem et in tertia figura. Quare manifestum est et quoties et in
quibus figuris contingit per oppositas propositiones fieri syllogismum. Manifestum
est quoniam ex falsis est verum syllogizare, quemadmodum dictum est prius; ex
oppositis autem non est, semper enim contrarius syllogismus fit rei (ut si est
bonum non esse bonum, aut si animal non animal) eo quod ex contradictione est
syllogismus, et subiecti termini aut iidem sunt, aut hic quidem totum, ille
autem pars. Palam autem quoniam in paralogismis nihil prohibet fieri
hypotheseos contradictionem, ut si est impar non esse impar, nam ex oppositis
propositionibus contrarius erit syllogismus; si ergo sumpserit hoc modo,
hypotheseos erit contradictio. Oportet autem considerare quoniam sic quidem non
est contraria concludere ex uno syllogismo (ut sit conclusio quoniam non est
bonum, bonum aut aliud quiddam tale), nisi statim huiusmodi propositio sumatur,
ut omne animal esse album et non album, hominem autem animal, sed vel assumere
oportet contradictionem, ut quoniam omnis disciplina opinio et non opinio,
deinde sumere quoniam medicina disciplina quidem est., nulla autem opinio,
quemadmodum redargutiones fiunt, vel ex duobus syllogismis. Quare esse quidem
contraria secundum veritatem quae sumpta sunt, non est alio modo quam hoc
quemadmodum dictum est prius. In
principio autem petere et accipere est quidem, ut in genere, sumere in eo quod
non est demonstrare propositum. Hoc autem accidit multipliciter, nam et si omnino non
syllogizatur, et si per ignotiora aut similiter ignota, et si per posteriora
quod prius est, demonstratio enim ex prioribus et notioribus est. Horum ergo nullum est petere quod ex principio est,
sed quia haec quidem nata sunt per se cognosci, illa vero per alia (nam
principia quidem per se, quae autem sub principiis, per alia), quando quod non
per se notum est, per se aliquis conatur ostendere, tunc petit quod ex
principio est. Hoc autem est sic facere quidem ut statim postulet id quod
propositum est: contingit autem et transgredientes et ad alia eorum quae nata
sunt per illa ostendi per haec monstrare quod ex principio est, ut si A
ostendatur per B, et B per C, C autem natum sit ostendi per A, accidit enim
idem A per se demonstrare eos qui sic syllogizant, quod faciunt qui parallelas
arbitrantur scribere, latent enim ipsi seipsos talia sumentes quae non valent
demonstrare, cum non sint parallelae. Quare accidit sic syllogizantibus
unumquodque esse dicere si est unumquodque, sic autem omne erit per se notum,
quod est impossibile. Si ergo aliquis dubitat assumpto dubio quoniam A inest C,
similiter et quoniam B, petat autem i inesse B, nondum manifestum si quod in
principio est petat, sed quoniam non demonstravit manifestum, non enim est
principium demonstrationis, quod similiter est incertum. Si autem B ad C sic se
habet ut idem sit, aut manifestum quod convertuntur, aut inest alterum alteri,
quod in principio est petit, nam et quoniam A inest B, per illa monstrabit si
convertantur, nunc autem hoc prohibet, sed non modus. Si autem hoc faciat, quod dictum
est faciet, et convertet per tria, similiter autem et si B sumat inesse C, quod
similiter incertum sit, ut et si A inest C, nondum quod ex principio petit, sed
neque demonstrat. Si autem idem sit A et B, aut eo quod convertuntur, aut eo
quod A sequitur ei quod est B, quod ex principio est petit propter eamdem
causam, nam ex principio quod valet, prius dictum est A nobis, quoniam per se
monstrabitur quod non est per se manifestum. Si ergo est in principio petere
per se monstrare quod non per se est manifestum, hoc autem est non ostendere
quando similiter dubitantur quod monstratur et per quod monstratur, vel eo quod
eadem eidem, vel eo quod idem eisdem inesse sumitur, in media quidem figura et
tertia utrorumque continget similiter quod est in principio petere, in praedicativo
quidem syllogismo et in tertia figura, et in prima, negative autem quando
eadem ab eodem, et non similiter utraeque propositiones, similiter autem et in
media, eo quod non convertuntur termini secundum negativos syllogismos. Est
autem in principio petere in demonstrationibus quidem quae secundum veritatem
sic se habent, in dialecticis autem, quae secundum opinionem. Non propter hoc
autem accidere falsum (quod saepe in disputationibus solemus dicere) primum
quidem est in iis qui ad impossibile syllogismis, quando ad contradictionem est
huius quod monstratum est ea quae ad impossibile. Nam neque qui non contradicit
dicit non propter hoc, sed quoniam falsum est aliquid positum priorum, neque in
ostensiva, non enim ponit quod contradicit. Amplius autem quando interimitur
aliquid ostensive per A B C, non est dicere quoniam non propter quod positum
est factus est syllogismus, nam non propter hoc fieri tunc dicimus, quando
interempto hoc nihilominus perficitur syllogismus, quod non est in ostensivis,
interempta enim propositione, nec qui ad hanc est erit syllogismus. Manifestum
igitur quoniam in iis qui ad impossibile sunt dicitur non propter hoc, et
quando sic se habet ad impossibile quae ex principio est hypothesis, ut cum
sit, vel cum non sit haec, nihilominus accidit impossibile. Ergo
manifestissimus quidem modus est non propter suppositionem esse falsum, quando
ab hypothesi inconiunctus est A mediis syllogismus ad impossibile, quod dictum
est in Topicis; quod enim non est causa, ut causam ponere hoc est; ut si volens
ostendere quoniam asymeter est diameter, conetur Zenonis ratione quoniam non
est moveri, et ad hoc inducat impossibile, nullo enim modo continuum est falsum
locutioni quae est ex principio. Alius autem modus, si continuum quidem sit
impossibile hypothesi, non tamen propter illam accidat, hoc autem possibile est
fieri, et in hoc quod superius, et in hoc quod inferius sumenti continuum, ut
si A ponatur inesse B, B autem C, C vero D, hoc autem sit falsum B inesse D,
nam (si ablato A, nihilominus B inest C, et C D ) non erit falsum propter eam
quae ex principio est hypothesin. Aut rursum si quis in superiori sumat
continuum, ut si A quidem B, E autem A, F vero E, falsum autem sit F inesse A,
nam et sic nihilominus erit impossibile, interempta quae est ex principio
hypothesi. Sed oportet ad eos qui ex principio
terminos copulare impossibile, sic enim erit propter hypothesin, ut in
inferiori quidem sumenti continuum ad praedicatum terminum; nam si impossibile
est A inesse D, interempto A, non amplius erit falsum. In superiori autem de
quo praedicatur; nam si F non possibile est inesse B, interempto B non amplius
erit impossibile; similiter autem et cum privativi sint syllogismi. Manifestum
ergo quoniam cum impossibile non ad priores terminos, non propter positionem
accidit falsum; an nec sic semper propter hypothes in erit falsum? nam si non
ei quod est B, sed ei quod est k positum est inesse A, k autem C, et hoc D, et
sic manet impossibile; similiter autem et in sursum sumenti terminos, quare
(quoniam cum est, et cum non est, hoc accidit impossibile) non erit propter
positionem, aut cum non est hoc, nihilominus fieri falsum. Nec sic sumendum ut
alio posito accidat impossibile, sed quando ablato hoc idem per reliquas
propositiones concluditur impossibile, eo quod idem falsum accidere per plures
hypotheses nihil fortasse inconveniens est, ut parallelas, contingere, et si
maior est qui interius est, eo qui exterius, et si triangulus habet plures
rectos duobus.Falsa autem oratio fit propter primum falsum; aut enim ex duabus
propositionibus aut ex pluribus omnis est syllogismus; ergo si ex duabus
quidem, harum necesse est alteram, aut etiam utrasque esse falsas, nam ex veris
non erat falsus syllogismus; si vero ex pluribus (ut sic quidem per A B, hoc
autem per D F G ), horum erit aliquid superiorum falsum, et propter hoc oratio,
nam A et B per illa concluduntur, quare propter illorum aliquid, accidit
conclusio et falsum. Ut autem non catasyllogizetur, observandum, quando sine
conclusionibus interrogat orationem, ut non detur bis idem in propositionibus,
eo quod scimus quoniam sine medio syllogismus non fit, medium autem est quod
plerumque dicitur. Quomodo autem oportet ad unamquamque conclusionem observare
medium manifestum est, eo quod scitur quale in unaquaque figura ostenditur, hoc
autem nos non latebit, eo quod videmus quomodo submittimus orationem. Oportet
autem quod custodire praecipimus respondentes, ipsos argumentantes tentare
latere, hoc autem erit primum quidem si conclusiones non prius syllogizent, sed
sumptis necessariis non manifestae sint. Amplius autem si non propinqua
interrogant, sed quam maxime longe media, ut si sit opportunum concludere A D E
F, media B E D E, oportet ergo inquirere si A B, et rursum non si B E, sed si D
E, deinde si B C, et sic reliqua, et si per unum medium sit syllogismus, A
medio incipere, maxime enim sic latebit respondentem. Quoniam ergo habemus
quando et quomodo se habentibus terminis fit syllogismus, manifestum et quando
erit, et quando non erit elenchus, nam omnibus affirmativis, vel permutatim
positis responsionibus (ut hac quidem affirmativa, illa vero negativa),
contingit fieri elenchum: erit enim syllogismus, et sic in illo modo se
habentibus terminis; quare si id quod positum est contrarium sit conclusioni,
necesse est fieri elenchum, nam elenchus syllogismus contradictionis est. Si
vero nihil affirmetur, impossibile est fieri elenchum, non enim erat
syllogismus, cum omnes termini erant privativi, quare nec elenchus: nam si
elenchus, necesse est syllogismus esse; cum autem est syllogismus, non necesse
est elenchum esse. (0706A) Similiter autem si nihil positum sit secundum
responsionem universaliter; nam eadem erit definitio syllogismi et elenchi. Accidit
autem quandoque (quemadmodum in positione terminorum fallebamur) et secundum
opinionem fieri fallaciam, ut si contingat idem pluribus principaliter inesse,
et hoc quidem latere aliquem, et putare nulli inesse, illud autem scire, ut
insit A B et C per se, et haec omni D similiter. Si igitur B quidem pPomba omni
A inesse, et hoc D, C autem nulli A, et hoc omni D, eiusdem secundum idem
habebit disciplinam et ignorantiam. Rursum si quis fallatur circa ea quae
sunt ex eadem coniugatione, ut si A inest B, hoc autem C, et C D, opinetur
autem A inesse omni B, et rursum nulli C. Simul enim sciet, et non opinabitur
inesse; ergo nihil aliud existimat ex iis quam scit, hoc non opinari, scit enim
aliquo modo quoniam A inest C per B, velut in universali hoc quod est
particulare; quare quod aliquo modo scit, hoc omnino existimat non opinari,
quod est impossibile. In eo autem quod prius dictum est, si non ex eadem
coniugatione sit medium; secundum utrumque quidem mediorum ambas propositiones
non possibile est opinari, ut A B quidem omni, C autem nulli, haec autem
utraque omni D; accidit autem aut simpliciter aut in aliquo contrariam sumere
primam propositionem. Si enim cui B inest omni A opinatur inesse, B autem D
novit, et quoniam A D novit, quare si rursum cui C nulli, putat A inesse, cui B
alicui inest, huic non putat A inesse, quod autem omni putat cui B, rursum
alicui non putare cui B, aut simpliciter, aut in aliquo contrarium et; sic ergo
non contingit opinari. Secundum utrumque autem unam, aut secundum alterum
utrasque, nihil prohibet A omni B, et B D, et rursum A nulli C. Nam similis
huiusmodi fallacia, veluti fallimur circa particularia, ut si A omni B inest, B
autem omni C, A omni C inerit; si ergo aliquis novit quoniam A cui B inest
omni, novit et quoniam ei quod est C; sed nihil prohibet ignorare C quoniam
est, ut si A quidem duo recti, in quo autem B triangulus, in quo vero C
sensibilis triangulus; opinabitur enim aliquis non esse C, sciens quoniam omnis
triangulus habet duos rectos: quare simul sciet et ignorabit idem, nam scire
omnem triangulum quoniam duobus rectis, non simplex est, sed hoc quidem
universalem habet disciplinam, illud vero singularem. Sic ergo in universali
novit C, quoniam duobus rectis, in singulari autem non novit, quare non habebit
contrarias. Similiter autem est quae in Menone est oratio, quoniam disciplina
est reminiscentia; nunquam enim accidit praescire quod singulare est, sed simul
inductione sumere particularium disciplinam, velut recognoscentes. Nam quaedam scientes, statim
scimus, ut quoniam duobus rectis, si scimus quoniam triangulus, similiter autem
et in aliis. Ergo universali quidem speculamur particularia, propria autem non
scimus; quare contingit et falli circa ea, verum non contrarie, sed habere
quidem universale, decipi autem particulari. Similiter autem in praedictis, non
enim contraria quae est secundum medium ei quae est secundum syllogismum
disciplinae, nec quae est secundum utrumque mediorum opinatio, nihil enim
prohibet scientem, et quoniam A toti B inest, et rursum hoc toti C, putare non
inesse, ut quoniam omnis mula sterilis, et haec mula, putare hanc habere in
utero; non enim scit quoniam A, C qui non conspicit, quod est secundum
utrumque. Quare manifestum quoniam et si hoc quidem novit, illud vero non
novit, falletur, quod habent universales ad particulares disciplinas; nullum
enim sensibilium cum extra sensum fit scimus, nec si sentientes fuerimus
scimus, nisi ut in universali, et in eo quod habet propriam disciplinam, sed
non in eo quod est in actum. Nam scire tripliciter dicitur, aut ut universali,
aut ut propria, aut ut in actu, quare et decipi totidem modis, nihil ergo
prohibet et scire, et deceptum esse circa idem, verumtamen non contrarie. Quod
accidit et ei qui secundum utramque scit propositionum, et non pertractavit
prius, nam opinans in utero habere mulam, non habet secundum ac um disciplinam,
neque propter opinionem fallaciam contrariam disciplinae, syllogismus enim est
contraria fallacis in universali. Qui autem opinatur quod bonum esse est malum
esse, idem opinabitur bonum esse et malum. Sit enim bonum esse in quo A, malum
autem esse in quo B, rursum bonum esse in quo C; quoniam igitur idem opinatur
et B et C, et esse C B opinabitur, et rursum B esse A similiter, quare et C A,
nam quemadmodum si erat verum de quo C B, et de quo B A, et de quo C A verum
erat, sic et in opinatione. Similiter autem et in eo quod est esse. Nam cum
idem sit C et B, et rursum B et A, C A idem erit, quare et opinatione
similiter; ergo hoc quidem necessarium si quis det primum. Sed fortasse illud
falsum opinari aliquem quod malum esse est bonum esse, nisi secundum accidens;
multipliciter enim possibile est hoc opinari, perspiciendum autem hoc melius. Quando
vero convertuntur extremitates, necesse est et medium converti ad utramque; si
enim A de C per B est, si convertitur et inest cui A omni, C et B A
convertitur, et inest cui A omni, B per medium C, et C B convertitur per medium
A. Et in non esse itidem, ut si B inest C, A vero non inest B, neque A inerit
C. Si ergo B convertatur ad A, et C ad A convertetur: sit enim B nulli A
inexistens, ergo neque C, omni enim C inerat B, et si B convertitur ad C, et A
convertetur ad C; nam de quocunque omnino B, et C. Et si C ad A convertitur, et
B convertetur ad A: cui enim B inest, et C; cui autem C, A non inest; et solum
hoc A conclusione incipit, alia autem non similiter, ut in praedicativo
syllogismo. Rursum si A et B convertuntur, et C et D similiter, omni autem
necesse est A aut C inesse, et B et D sic se habebunt, ut omni alterum insit;
quoniam enim cui A B, E cui C D, omni autem A aut C, et non simul, manifestum
quoniam et B aut D omni, et non simul, ut si ingenitum, incorruptibile, et
incorruptibile ingenitum, necesse est quod factum est corruptibile et
corruptibile factum esse, duo enim syllogismi constituti sunt. Rursum si omni
quidem, A vel B, et C vel D, simul autem non insunt, si convertitur A et C, et
B et D convertetur. Nam si alicui non inest B, cui D, palam quoniam A inest; si
autem A, et C, convertuntur enim; quare simul C et D, hoc autem impossibile.
Quando autem A toti B et C inest, et de nullo alio praedicatur, inest autem et
B omni C, necesse est A et B converti, quoniam enim de solis B C dicitur A,
praedicatur autem B et idem dese et de C, manifestum quoniam de quibus A, et B
dicetur omnibus, verum et de A. Rursum quando A et B, toti C insunt convertitur
autem C B, necesse est A omni B inesse, quoniam enim omni C A, C autem B, eo
quod convertuntur, et A omni B inerit. Quando autem duo fuerint opposita, ut A
magis eligendum sit quam B, cum sint opposita, et D quam C similiter, si magis
eligenda sunt A C quam B D, A magis eligendum quam D. Similiter enim sequendum
A, et fugiendum B, opposita enim, et C ei quod est D, nam et haec opponuntur;
si ergo A ei quod est D similiter eligendum, et B ei quod est C fugiendum,
utrumque enim utrique similiter fugiendum eligendo; quare et haec ambo A C iis
quae sunt B D, quoniam autem magis, non possibile similiter, nam et B D
similiter erunt. Si autem D magis eligendum quam A, et B quam C minus
fugiendum; nam quod minus est minori opponitur; magis autem eligendum est maius
bonum et minus malum quam minus bonum et maius malum. Universum igitur B D
magis eligendum quam A C, nunc autem non est, ergo magis A eligendum quam D, et
C ergo minus fugiendum quam B. Si ergo eligat omnis amans secundum amorem A sic
se habere, ut concedere, et non concedere in quo C, aut concedere in quo D, et
non tale esse ut concedere in quo B, manifestum quoniam A huiusmodi esse, magis
eligendum est quam concedere; ergo diligi quam conventio magis eligendum
secundum amorem; magis ergo amor est in amicitia quam convenire. Si autem
maxime huius, et finis haec, ergo convenire aut non est omnino, aut diligendi
gratia, nam et aliae concupiscentiae et artes sic fiunt. Quomodo ergo se habent
termini secundum conversiones, et in eo quod magis fugiendum vel magis
eligendum sit, manifestum est. Quoniam autem non solum dialectici et
demonstrativi syllogismi per praedictas fiunt figuras, sed et rhetorici, sed et
simpliciter quaecunque fides est, et secundum unamquamque artem, nunc erit
dicendum. Omnia enim credimus per syllogismum aut ex inductione; ergo si
inductio quidem est, et ex inductione syllogismus per alteram extremitatem
medio syllogizare. Ut si eorum quae sunt A C medium sit B, per C ostendere A
inesse B, sic enim facimus inductiones. Ut sit A longaevum, in quo autem B
choleram non habere, in quo vero C singulare longaevum, ut homo, equus, et
mulus. Ergo toti B inest A, omne enim quod sibi cholera est, longaevum, sed et
B non habere choleram, omni inest C; si ergo convertatur C ei quod est B, et
non transcendat medium, necesse est C inesse B. Ostensum enim est prius
quoniam, si duo aliqua eidem insunt, et ad alteram eorum convertatur extremum,
converso et alterum inerit praedicatorum. Oportet autem intelligere C ex
singularibus omnibus compositum, nam inductio per omnia. Syllogismus autem
huiusmodi est primae et immediatae propositionis: quarum enim est medium, per
medium est syllogismus; quorum vero non est, per inductionem. Et quodam modo
opponitur inductio syllogismo, nam hic quidem per medium extremum de tertio
ostendit, illa autem per tertium extremum de medio. Ergo natura quidem prior et
notior per medium syllogismus, nobis autem manifestior qui est per inductionem.
Exemplum autem est, quando medio extremum inesse ostenditur per id quod est
simile tertio. Oportet autem et medium tertio, et primum simili notius esse,
inesse. Ut sit A malum, B autem contra confines inferre bellum, in quo autem C
Athenienses contra Thebanos, in quo autem D Thebanos contra Phocenses. Si ergo
volumus ostendere quoniam Thebanis pugnare malum est, sumendum quoniam contra
confines pugnare est malum, huius autem fides ex similibus, ut quoniam Thebanis
contra Phocenses. Quoniam ergo contra confines malum, contra Thebanos autem
contra confines est, manifestum quoniam contra Thebanos pugnare malum. Quoniam
ergo B C et D inest, manifestum, utrumque enim est contra confines inferre
bellum, et quoniam A D, Thebanis enim non fuit utile contra Phocenses bellum. Quoniam autem A inest B, per D ostendetur, eodem
autem modo et si per plura similia fides fiat medii ad extremum. Manifestum
ergo quoniam exemplum est neque ut totum ad partem, neque ut pars ad totum, sed
ut pars ad partem, quando ambo quidem insunt sub eodem, notum autem alterum. Et differt ab inductione,
quoniam haec quidem ex omnibus individuis ostendebat inesse extremum medio, et
ad extremum non copulabat syllogismum, hoc autem et copulat, et non ex omnibus
ostendit. Deductio autem quando medio quidem primum palam est inesse,
postremo autem medium dubium quidem, similiter autem credibile aut magis
conclusione. Amplius, si pauciora sunt media postremo
et medio, omnino enim propinquius esse accidit scientiae. Ut sit A docibile, in
quo B disciplina, C iustitia, ergo disciplina quoniam docibilis, manifestum;
iustitia autem si disciplina, dubium. Si igitur similiter aut magis credibile
sit B C quam A C, deductio est, propinquius enim scientiae, per quod
assumpserint A C, disciplinam prius non habentes. Aut rursum si pauciora media
sint B C, nam et sic propinquius est scientiae. Ut si D sit quadrangulare, in
quo autem E rectilineum, in quo F circulus, si ergo eius quod est E F unum
solum sit medium, per lunares figuras aequalem fieri rectilineo circulum
propinquius erit scientiae. Quando
autem neque credibilius est B C quam A C, neque pauca media, non dico
deductionem, neque quando immediata est B C, disciplina enim quod eiusmodi
est. Instantia autem est propositio propositioni contraria. Differt autem
A propositione, quoniam contingit quidem instantiam esse in parte,
propositionem vero aut omnino non contingit, aut non in universalibus
syllogismus. Fertur autem instantia duobus modis et per duas figuras: duobus
modis quidem, quoniam aut universalis aut particularis omnis instantia; per
duas autem figuras, quoniam oppositae feruntur propositioni, opposita autem in
prima et tertia figura perficiuntur solis. Nam quando postulatur omni inesse,
instamus quoniam nulli, aut quoniam alicui non inest. Horum autem nulli quidem
ex prima figura, alicui autem non ex postrema. Ut sit A unam esse disciplinam,
in quo B contraria; proponit ergo unam esse contrariorum disciplinam, aut
quoniam omnino non est eadem oppositorum instant. Contraria autem opposita,
quare fit prima figura; aut quoniam noti et ignoti non una, haec autem tertia.
Nam secundum tertiam notum et ignotum contraria quidem esse verum, unam autem
esse eorum disciplinam, falsum. Rursum in privativa propositione similiter: cum
postulat enim non esse contrariorum unam disciplinam, aut quoniam omnium
oppositorum, aut quoniam contrariorum aliquorum est eadem disciplina, dicimus,
ut sani et aegri, ergo omnium quidem ex prima, aliquorum vero ex tertia figura.
Simpliciter autem in omnibus universaliter quidem instantibus, necesse est ad
id quod universale est proposito contradictionem dicere (ut si non unam
existimet contrariorum omnium, dicere oppositorum unam; sic autem necesse est
primam esse figuram, medium enim fit universale ad hoc quod ex principio); quod
autem ad hoc in parte est universale, dicitur propositio, ut noti et ignoti non
eamdem, nam contraria universale ad haec, et fit tertia figura, medium enim in
parte sumptum, ut notum et ignotum. Nam ex quibus est syllogizare contrarium,
ex iis et instantias conamur dicere, quare et ex his solis figuris ferimus, nam
in his solis oppositi syllogismi, per mediam enim figuram non fuit affirmare. Amplius
autem et si sit, oratione indiget plurima, quae est per mediam figuram, ut si
non concedant A inesse B, eo quod non sequitur hoc C, hoc enim per alias
propositiones manifestum; non oportet autem instantiam converti ad alia, sed
statim manifestam habere alteram propositionem. Quapropter et signum ex sola hac
figura non est. Perspiciendum autem et de aliis instantiis, ut de iis quae sunt
ex contrario, et simili, et secundum opinionem, et si particularem ex prima,
vel privativam ex media possibile est sumere. Eicos autem et signum non idem
est, sed eicos quidem est propositio probabilis. Quod enim ut in pluribus
sciunt sic factum; vel non factum, aut esse vel non esse, hoc est eicos, ut
odire invidentes, vel diligere amantes. Signum autem vult esse propositio
demonstrativa, vel necessaria, vel probabilis; nam quo existente est, vel quo
facto prius vel posterius res, signum est vel fuisse vel esse. Enthymema ergo
est syllogismus imperfectus ex eicotibus et signis. Accipitur autem signum
tripliciter, quoties et medium in figuris, aut enim ut in prima, aut ut in
media, aut ut in tertia: ut ostendere quidem parientem esse, eo quod lac
habeat, ex prima figura, medium enim lac habere, in quo A parere B, lac habere
mulier in quo C. Quoniam autem sapientes, studiosi, nam Pittacus est studiosus,
per postremam, in quo A studiosum, in quo B sapientes, in quo C Pittacus. Verum
igitur A et B de C praedicari; sed hoc quidem non dicunt quia notum sit, illud
vero sumunt. Peperisse autem quoniam pallida, per mediam figuram vult esse;
quoniam enim sequitur parientes pallor, sequitur autem et hanc, ostensum esse
arbitrantur quoniam peperit. Pallor
in quo A, parere in quo B, mulier in quo C. Ergo si una quidem dicatur
propositio, signum fit solum, si autem et altera sumitur, syllogismus. Ut
Pittacus liberalis, nam ambitiosi liberales, Pittacus autem ambitiosus. Aut
rursus, quoniam sapientes boni, Pittacus autem bonus, sed et sapiens, sic ergo
fiunt syllogismi. Verum quidem per primam figuram insolubilis, si verus sit,
universalis enim est. Qui autem per postremam, est solubilis, et si vera sit
conclusio, eo quod non universalis, est in tertia, nec ad rem syllogismus, non
enim si Pittacus est studiosus, propter hoc et alios necesse est esse
sapientes. Qui vero per mediam figuram est, semper et omnino solubilis, nunquam
enim syllogismus fit, sic se habentibus terminis. Non enim si quae peperit
pallida, pallida autem et haec, necesse est parere hanc; ergo verum est quidem
in omnibus figuris, differentias autem habent iam dictas. An igitur sic
dividendum signum? horum autem medium indicium sumendum, nam indicium dicunt
esse quod scire facit, tale autem maxime medium, an vero quae quidem ab
extremitatibus signa dicenda, quae autem ex medio indicium? probabilissimum
enim et maxime veram est quod est per primam figuram. Naturas autem cognoscere
possibile est, si quis concedat simul transmutare corpus et animam, quaecunque
sunt naturales passiones; discens enim aliquis fortasse musicam, transmutavit
secundum quid animam, sed non earum quae natura nobis insunt, haec est passio,
sed ut irae et concupiscentiae, et naturalium motionum. Si igitur et hoc det, et unum
unius signum esse, et possumus sumere proprium uniuscuiusque generis passionem
et signum, poterimus naturas cognoscere. Si enim est proprie alicui generi
individuo existens passio, ut si leonibus fortitudo, necesse est et signum esse
aliquod, compati enim sibi invicem positum est, et sit hoc magnas summitates
habere, quod et aliis generibus, non totis contingit. Nam signum sic proprium
est, quoniam totius generis propria passio est, et non solius proprium, sicut
solemus dicere. Erit ergo et in alio genere hoc, et erit fortis homo, et
aliquod aliud animal; habebit ergo signum, unum enim unius erat. Si ergo haec
sunt, poterimus talia signa colligere in iis animalibus quae solum unam
passionem habent aliquam propriam, unaquaeque autem habet signum, et quoniam
unum habere necesse est, poterimus naturas cognoscere.Si vero duo habet propria
totum genus, ut leo, forte et communicativum, quomodo cognoscemus utrum utrius
sit signum, eorum signorum quae proprie sequuntur? An si et alii alicui non
toti ambo, et in quibus non totis utrumque, quando hoc quidem habet, illud
autem non? nam si fortis quidem, liberalis autem non, habet autem duorum hoc,
palam quoniam et in leone hoc signum fortitudinis. Est vero naturas cognoscere
in prima quidem figura, eo quod medium priori extremitati convertitur, tertiam
autem transcendit, et non convertitur, ut sit fortitudo A, summitates magnas
habere in quo B, C autem leo; ergo cui C, B omni, sed et aliis, cui autem B, A
omni, et non pluribus, sed; convertitur si autem non, non erit unum unius
signum. GRICE E BOEZIO:
EQUIVOCALITY OF IST, IS, and IZZ My enterprise is to explore some of the
questions which arise out of a fairly well-known cluster of Aristoteleian
theses. In “Categories,” Aristotle distinguishes two sorts of case
of the application of a word or phrase to a range of situations. One in
which both the word or phrase and a single definition (account, logos) apply
throughout that range. The other, in which the word or phrase, but no
single definition applies throughout the range. In the first sort
of case, Arostotle says, that the word or phrase is applied syn-nomymously, or
(more strictly) to at least two things which are syn-nomina. In the
second the word or phrase is applied homo-nymously (AEQVI-VOCALLY) — to
at least two things which are merely homonuma. Aequivoces. Provision is
also made for an *intermediate* class of cases, or (as I prefer) for a
subdivision of homonymous applications of a word or phrase into (a)
cases of "chance homonymy" and (b) cases of
"other-than-chance homonymy", or as Aristotlle calls them, cases of
"paronymy". Cicero couldn’t translate this.
One may label the second (b) of these subdivisions cases of "UNIFIED
Multiplicity of Signification. Prominent among examples of
Multiple-Signification Unity is the application of the verb 'be'.
According to Aristotle, “being is _said_ in many —
more than one — ways" And among further important examples of
USM we find the word hgathón Cicero bonum "good") which according to
Aristotle exhibits a superficial*multiplicity* of signification seemingly
related to, and perhaps even dependent upon, that displayed by the word
'being'; for in Nicomachear: Ethics Aristotle remarks that “good is
_said_ in *as many ways* as being" The doctrine of the
Unification of Apparently Multiple Signification of 'be’' is notoriously of
great importance to Aristotle, since it is used by him to preserve the
otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline of
‘Metaphysics’ as dealing with be Qua be, which is threatened by the objections
that — it is not the case that "be can apply *synonymously* to
all the items of things with which such a branch of philosophy (philosophia
prima) is concerned, and — there is, therefore, no more a genuine
single prima philosophia thon there is, say, — English Oxonian spelling — a
genuine single science concerned with vice since we apply ‘vice’ to a thing
like dishonesty which is a moral thing, But also a thing of clamp
which is a thing made of metal. This objection can, Aristotle
hopes, he met by the reply that multiplicity of signification can be tolerated
in the terminology specitying the subject matter of a single science provided
that such apparent multiplicity of signification is somehow UNIFIED. UNI
VOCAL. Before I specify the questions with which I shall mainly be
concerned, I should like to say a word about the nature of my interest in
Aristotle — and the peripatetics in general — or the Lycaeum — and about
the prospects of deriving from Aristotle a significant contribution to the
enquiries which I have it in mind to undertake. First, I
regard Aristotle as being, like one or two other historical figures — notably
Kant — , not just a great philosopher of the past but as being a great philosopher
simpliciter; that is to say. To think of him as being concerned with many of
the problems to which we today are, or at least sbould be, devoting our
efforts. Furthermore, it is my view that once Aristotle — or
Vio — is properly interpreted, he is likely found to have been handling such
problems in ways from which we have much to leam. I
subseribe therefore to a programme of trying to interpret — of reconstruct —
his views (and 1 am not too fussy about the difference between these two
descriptions) in such a way that, unless the text is totally probibitive, 1
ascribe to him views which are true rather than false, which are reasoned
rather than unreasoned, and which are interesting and profound rather than dull
or trivial. Second, I think that in the philosophical area within
which the topics of this endeavour fall there are specially strong reasons for
Istening as attentively as possible to what Aristolle has to say or
implicate. A definition of the nature and range of
metaphysical enquiries is among the most formidable of philosophical
tasks; We need all the help we can get, particularly at a
time when ctaphysicians have only recently begun to reemerge from the closet,
and to my mind are still hampered by the aftermath of decades of ridicule and
vilification at the hands of the rednecks of Vienna and their adherents —
notably at Oxford! The man questons to which I shall be addressing
myself are three in number. If. as Aristore suggests, at
least some expressions connected with the notion of "be exhibit
multiplicity of signification, of which expressions is the suggestion
true? More precisely which forms of the verb to be' and in
what syntactical constructions is this suggestion most plausible?
What cognates of the verb, if any, are similarly affected?
What link is there, if any, between unity, multiplicity of
significationand jdentity or difference of CONTENT or sense In what different ways may semantic multiplicity actually become
unified? In addition to these questions there are other questions
which might on occasion profitably engage our attention.
What considerations, il any, confer upon the availability of a single
definition of special pride of place among possible criteria for identity of
meaning or sense or content? Can this suggestion be argued
for, or is it just a matter of intuition! How, if at all,
can the availability of such a definition or conceptual analysis be
confirmed? Is Aristotle's classification of the ways of unifying
semantic multiplicity exhaustive, are its components mutually exclusive. and
which form of unification applies to the semantic multiplicity connected
with "be"? The first question to be faced with regard
to the possible semantic multiplicity of 'be' (or of cinai (to bo) esse
or dò & (what is)) ens is a not very subile question of
interpretation: in what range of employmcats of the word
'be' (or of an appropriate Greek or Latin of Italian or English : counterpart)
is semantic multiplicity to be looked for. From a standard
viewpoint (to which I do not in fact wholly subscribe) there will be
various possible locations of such semantic multiplicity:
in the word 'be' taken as meaning 'exist', in the
word 'he' taken as a copula in a predicational statement,
(in in the word 'be' taken as expressing identily, and
in the word "be considered as a noun and as roughly equivalent to
'object' or 'entity. Some of these vatiants are not really
independent of one another. Since an object or entity seems
to be anything which is or exists, it is rcasonable to suppose that semantic
multiplicity would altach to such a noun as 'entity' if, and only it, it also
attaches to 'exist. Furthermore, if we accept the
commonly received view that 'exist may be paraphrased in terms of self-identity
(Julius Cocsar, for example, exists if and only if Julius Cacsar is identical
with Julius Casar), any semantic multiplicity in the phrase "is identical
with" goes hand in hand with a corresponding semantic multiplicity in
the 'exist'. We are then left with two independent
candidates for semantic multiplicity, 'be' (understood as meaning 'exist') and
"be' (understood as meaning a copula). Owen in Aristotie on
the Snares of Ontology opts for the supposition that semantic multiplicity
attaches to 'be' (meaning 'exist'): and, as I tor a long time shared this
belief, I shall consider it first. Since
1 wish to attribute a view to Aristotle only if I can find in his work or
altematively invent on his behalf, a reasonable plausible argument to support
it, 1 shall ask. whether we can find of devise such an argument in this
instance. I offer the following.
[Topics Being (existence), like unity is predicated of
everything. This statement certainly implies that
'exist' is truly applicable to every object; it may
also imply that the universal signined by 'exist' (or, it there is a plurality
of such unircrsals. that one or another of the universals signified by 'exist')
is instantiated by every object. But let us be cautious, and
let us not assume that the second implication holds De Inierpretatione, Every simple declarative sentence
[propositionalj contains a hréme (verb phrase) which signifies something said
of something else the 'something che' being signined by a noun phrase,
Indeed the divisibility of declaratire sentences into kaapináseis
(assertions and ipopirseis (denials), which respoctively allira or deny
something about something (17a25| suggests that the noton of the exhibition of
'subject-predicate fon' enters into the definition of the concept of a
declarative sentence or proposition. Existential sentences
propositions) are no exception to this thesis, and they even tolerate quantilicational
modifiers From this it follows that
existential propositions attribute universals to subject items. Il
'crist' signified a single universal il would signily a gencric universal,
since, as is shown by category-differences, there are different ways of
existing which would le species of existence. [This step has
been supplied by me.l Being (existence) is not a genus, and so is
not a generie universal. This is argued in Metaphysies and the
detals of this argument will be turther examined by me in an appendix lo my presentation
of argument A1. A different account therefore, has to be
found of what are naturally thought of as ways of existence. From
this it tollows that be (exist' does not signily a singic universal.
From this it follows that 'exist' signifies now one, now another, of a
plurality duality or multiplicity of universals. If 'exist' signifies a duality plurality of multiplicity of universals,
that plurality should satisty two conditions: it should be
as small i plurality as possible (by an intuitively acceptable principle of
economy), and each of the elements of the plurality should
be an essential property of items of the kind to which it attaches:
the removal of such a property from any bearer belonging to that
kind should deprive that bearer of existence, more brietly, with respect to
each kind, cach element property should be entailed by the concept of
existence. The only set of universals
which would satisfy both of the conditions which are specified is the set of
category-beads themselves (as the most general list of essential properties one
of another of which every objeet possesses); so the
category-heads constitute the required plurality or multiplicity
So exist by virue of signifying a plurality or multiplicity of universals,
exhibits multiplicily. Of signification. The argument given by
Aristotle in favour of the contention that being is not a genus is
obscure; it rests on the thesis that a genus cannot be
predicable of a differcutia of one of its species, and if
being were i genus it would have to offend against this probbition, since being
is unisersally predicable. The following is my speculative
expansion of this argument. Il Sis a species of a genus G
then it must be the case that G belongs essentally to Sand
is therefore in the same category as S; (2) that S is
differentiated, within G, by some universal D; and that D
is categorially difterent from, and (so to speak) "categorially inferior
to" $ and G (in that no item in the category of § and & may attach
essentially to, and so be predicabie of. D.
Tio-footed, for example, it a difterentia of ern, will
difles in category from man and animal
(will loe a quality rather than a substance) in such a way that acither mars
not animal can be predicable of it; A secondaty
substance is not predicable of a quality, even though it may be the case that
necessarily anything which has a cenain quality is a certain sort of
substance. But if be were a genus G, since b is uneversally
predicable it would be predicable of any differentin of any of its
species. To show that ‘exists’ possesses not merely multiplicity
of signification, but multiplicity of signification thT may
rendered aequi-vocal, we shall need a further igument which 1 shall endeavour
to supply. A By the preceding argument an
item Alpha“exists” just in case it belongs te some category C (c.g.,
Substance, quality, quantity, eic.) If category C is a catogory
OTHER than a substance, an item x can be a C (fall under C) only if
alphais a C of some substance beta. This thesis can be seen as an
application of a version of the doctrine of universalia in se.
a version which demands that the existence of a universal U requires not
just the possibility but the actuality of an item alpha or beta which
instantiates that universal This thesis is enunciated in
Metaphysics Being a C of some substance beta which *instantiates* C
entails being a C of something y which exists in that sense (interpretation) of
'exist which is appropriate for substances. By hypothesis,
for a substance to exist is for it to be a substance. So that a
substance beta exists is prior to, and presupposed by, cach forni of exists as
it applies to an alpha which is not a substance So the set
of ways in which 'exists is said are united by appropriate relanon to primary
(substantial) be, and so "exist' exhibits unified semantic
multiplicity . I hope that the argument, which I have
presented hase both a recognizable allinity with philosophical positions which
Aristotle is known 1o have lickd, and also at loast a superficial charm.
owen’s argument does however, has its drawbacks both from a
historical and from a conceptual point of view A crucial passage
for consideration is Metapitysics devoted to what is (be) in the
philosophical lexicon contained in the Metaphysics. ' There,
Aristolle says, it seems that whatever things are signilied by the "foms
of predication" presumably the categories), are said to be in themselves
(per se, kath' auta); 'be' has AS MANY SIGNIFICATIOZnS as
there are forms of PREDICATION.. Since predieates sometimes
say what a thing is EST sometimes what it is EST like, sometimes how much it
is, EST (and so on) there would be a a signification of 'be' IST corresponding
to each predication Aristotle concludes with the remark that
there is no difference between "man walks (flourishes)" and "man
is IST walking (Gourishing)". The obvious interpretation of
the last remark is that the appearance of a vert-form like "walks' or
'Bourishes' creates no difficulty, since they con be replaced by expressions in
canonical for like 'is IST walking' or "is IST flourishing';
If the expression regarded by Aristoile as canonical in form it is
because the uses of IST ') whose multiplicity he is at least at his point
discussing acopulative. COPULATION Owen, though he
recognizes that Aristotle does on occasion admit categorial variation in
the sense of copulative 'is. iST IZZES evidently is unwilling to allow that
Anstotle is primarily concerned here with the copulative "is';
So Owen rather strangely interprets, the remark as alluding to semantic
multiplicity in the copula as bei (supposedly) a consequence of semantic multiplisity
in ‘existit’ owen’s interpretation seems difticult to
detend. When Aristotle says that a predicate sometimes may say
what a thing is, sometimes what is it like (its quality), sometimes how much it
is (its quantity) and so on, he seems to be saying that if we consider the
range of predicates which can be applied to some item, for example to a
substance like Socrates or a cow, these predicates are categorially various,
and so the use of the IST IzzES in the ascription of these predicates will
undergo corresponding variation of signification
But Aristotle has connected the semantic multiplicity in IST not with
variation between predicates of one subject, but with variation between
essential (per se) predications upon different (indeed categorially different)
subjecis ( such predications as "
Socrates IS a man", " Cambridge blue IS a colour (a
blue, a blue colour) A desire to hannonize these statements
leads me to wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the
copula IS exhibits multiplicity of signification which corresponds to
categorial differences between different statements about one subject, for
example, Socrates, but also that dis semantic multiplicity is attributable to a
multiplicity in the notion of essential being IST; the signification of 'is
varies between "Socrates is a man"
Fido is shaggy Cambridge blue is a colour"
A weight of two pounds is in magnitude".
To voice my suspicion more explicitly: it might be
Aristotle's view that if (a) "Sociates is F"
Smiths dog is shaggy is an occidental (non-essential)
predication, "F" signifies an item in category C,
and has" expresses the COZnVERSE of Aristotle's
relation of inherentia (presentia, deen the LOGICAL
FORM of the proposition Socrates is F may
Smiths dog is shaggy be regarded as expressed
by "Socrates HAS something which is. F"
where 'ist represents a sense of 'is' (of 'is essentially') which
correspoads to category C. The copula Ist in such cases
expresses the logical PRODUCT of a constant relation expressed by 'has'
HAZZES — not Ist — and a categorially variant relation expressed by 'is'
(Ist 'is essentially'). These predominantly scholarly murmurs
agoinst the 'reccived' vicw that Aristotle regards Ex existential statements
(propositions) as the habitat of semantic multiplicity are not the only
possible kinds of dissent. A different kind of complaint,
against the viability of the position which I have been treating so far as if
it were Aristotle's rather than against the suggestion that he in fact held it,
would urge the untenability of the thesis, supposedly a foundation of his
position that EZx are a particular VACUZoUS NAMES type of
subject-predicate utterance type (Smith is happy . 11 is possible
that Owen voices something like this charge iwhen he distinguishes typex of
exists. One form of such an objection would be that
"goats mumble" EX (x) , whether treated as a way of saying "goats
always mumble" or saying "goats usually mumble", or of
saying "goats sometimes mumble", or as being indeterminate between
these alternatives, has to be supposed to presuppose the existence of
goats. Cf Warnock - Strawson This will be
attested both by intuition, and by a need to extend to all interpretations a
feature which is demanded for universal of total and particular utterance
types, in order to escape ditficulties which arise in connection with the
Square of Opposition. To suppose "a goats exists" to
be analogous to "a goats mumbles", would be to suppose that "a
goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose that a goats exists
or to put it another way, the truth of "a goats exists" is a
necessary precondition of its being enher tre or faise that a goats
exists. This is an absurdity. Even for Collingwood
It seems to me that Aristotle can be defended against this
attack. To begin with, the invocation of a semantic relation
of collingwoodisn presupposition is not the only recourse when one is
faced with troubles about the Square of Opposition; one
might, for example, try to deploy a pragmatic notion of presupposition which
would not mitigate the alleged absurdity. Presupposition as
implicature in negation presupposition as entailment in affirmation
But a more sericus defence might suggest that Aristotle
has more than one method of handling Ex existentisls; that there are indeed two
such methods,both S Ist P subject-predicate in character, which when combined
avoid the churge. In Metaphysics where the primary topic
seems 10 be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate
between sons of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal
teatures is much larger than Democritus allows atom, and
indicates ways of giving quasi definitions of a variety of sensible objects,
such as threshold and
ice, which contain analogues of genus and
differentia. At this point, almose parenthetically, he gives
a pattern of conceptual definitional analysis for existentials about such
things: the pattern consists (of the sequence some + genus*
+ l: + differentia*; c.g., "Some water IST frozen" (an
analysand for "ice exists" ) and
" A stone iIST situated in threshold position" (an
analysand for "a threshold exists"). We have,
then, for certain Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form
which by utilizing the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates
the 'existit altogether. I would suggest, on
Aristotle's behalf that this ELZiZmIznATIZvE form could be employed lo
conceptually analyst and define general existentials, like "
ice exists" , " A goA exists while
the category citing forms. like Socrates is a substance could be used to
conceptuallyto analyse or define singular existentials, like
Socrates exists". A strategy for an attempted
presentation of in argument in support of the hypothesis that unified semantic
multiplicity is to be located in the copula (or in a sub-tange of examples in
which "ist is used as a copula, viz., cases of acedental predication) will
be to put forward as a preliminary a partial sketch of a theory of categories,
which I rogard as being in the main Aristotelian, to comment on some points of
interest in that sketch, and finally to use it as a basis for the proposed
argument. The sketch will depast from Aristotle's own
position in one or, two respecis, thereby depicting i somewhat improved theory,
and it will incorporate what seems to be a conspicuous excusion of his theory,
though one which, so far as I can see, he might well have accepted without
detriment to his account. The main hope is to put forward an
outline of an account of categories which is overtly more SYSTEMATIZc than the
assemblage of dicta which one may extract from Aristotle's
(L) I start, much as Aristotle does in Caiegories, by
distinguishing two forms Predication Each relation, which
may be called "izzes' and "Hazzes', are approximately the
converses, respectively, of his relations Is said of
and is in (a subject); Ian x izees () y
i=df y is said of x hab X hZzsz y =df y is present in
x. I shall begin by listing some of the properties which I
wish to assign to these relations. I may remark that in one
or two cases there seems to be options. Izzing is reflexive
(Vxix izzes x), Non-symmetrical
(symmetry-neutral), and transitive.
Hazzing, on theother hand, is ineflexive, either intransitive or transitivily-neutral
), and asymmetrical. In all cases, if an
individual x izzes y, y is essential to x in the sense that
it x were not to izz y, x would no longer exist. It is, however,
certainly not true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is essential
to its existence; indeed, I am inclined to think, that this
is not truc in any casc. I am disposed to accept the
following "mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz;
the acceptability of this law would depend on the idea that a non
individual y hazzes something z ilt [of necessity] every individual falling
under y (that is every indivicual that izzes y) hazzes 2. 1
am not disposed to accopf the "mixed" law. ( ii) If x H
y and y lz, x Il z, since I would like to espouse the idea that a subject
a (in any category other than that of x) harzes only individuals); in which
case, l might also espouse the idea that the copula Ist can be conceptually
analyzed or defined in terms of the disjunction of & l y and x H something
z which I y. 1 hare made izzing reflexive, so some of my definitions must
differ from his, since I cannot claim, as le did in Caregories 3a7, that
nothing tzzes an individual substance. The debnitions will
run as follow I is an individual iff
nothing other than x izzes x x is a primary individual iff x is an
individual and nothing hazzes x. x is a primary
substantial (x is in the category of "substance") iff sune primary
individual izees x. x is il secondary substance
ig & is a primary substantial but not an individual. x is identical with y iff x izzes y and y izzes x. y is predicable of x iff either x izzes y or & huzzes something z
which izzes y. We may compare this last definition with the
conceptual analysis of the copula. Ist And y will be a
primary element in some category other than that of substantials just in case
there is a individual x [an individual which is a primary substantiall which
hazzes something z which in tum izzes y (this allows for the possibility that z
may be identical with y); but obviously, in the case of such
a foreign predication a nethod will be needed for determining which foreign'
category is involved as being the category of the predicated item y.
. We can atiempt to make use of the diflerent one-word interrogatives
which can be extracted from ' ).Anstotle, with the
supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives; but it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, secm to escape this
programme), nor is it clear what the rational basis would be
for such a list of questions. And while Aristotle says much that is
interesting about some particular categories, his attempts, for example in the
cases of quantity and quality, to pick on primary distinguishing marks are nog
clear Such shortcomings matter Little it will
be sufficient to assume the availability of some discriminating procedure
(perhaps some furtirer development of the 'interrogatives method) since my main
oracern is with the consequences of a scheme involving some procedure of such a
cort At this point the sketch incorporates the extension of Aristotle's
thcory of categories. I assume that there is an
operation, "substantialization, which, when appled directly to an
individual which belong to a con-substantial category, relocates it in a
NON-primary division of the category of substantials, thereby instituting or
licensing the iclocated items as further subjects of hazzing;
the items hazzed by them will inhabit NON primary divisions of categories
other than that of substantials. A Qualities of substance na be might be
relocated as a non primary substantial, thereby becoming subjects which hazz.
(soy) fusther qualitatives of quantitatives, : that is to say. inhabitants of a
NON primary division of this or that NON substantial category.
So the category of qualitatives may include qualities of substances,
qualities of substantialized qualities (or substantialized quantities) of
substances, and so without any fixed limit. Fidinterestnedd diedng exist
Banbury doesn’t exist The scheme would, provide for
substantialization with respect to some, but not necessarily to all, items
which initially belong to some NON substantial category; some categories,
however, might be *inebigible£ for the application of substantialication, and
in other categories it might be that only sub-categories would be eligible for
substantialization; would ensure that substantialization
goes hand-in hand with beooming a subject of hazzing; but would not guarantee
that substantialiced items would hazz further items in every non-substantial
catessory. The scheme as is absirace : and it would be necessary
to make sure that it could have application to concrete cascs.
It might also, even if concretely applicable, be oaly PARTZi in
character; it might, for example, provide for one kind of category (say
"logical categories'), but leave other kinds of categories, like sensory
categories, unprovided for. The scheme would leave room lor
sub. categorial diversities within a given overall entegory, There might
be distinctions ictween, for cxample, qualities of substances, qualitics of
quantities of substances, qualities of quantities of actions of substances, and
so forth. All of these specifie classes would fall within a
general category of QUALZiTY: and there would be opportunity to legislate
against any item's belonging to more than one sub-division.
Within an already discriminated category or sub-category there might be a
categorial distinction between substantializable and non-substantialicable
items. There will be room 1o adopt a cruerion of realiy distinct
frem the perhaps increasingly cedious Quineian condition of being
"quantifiable over" * One might, for
example, insist that reality attaches, or full reality attaches, only to
items which besides being izzers, being izzed, and being huzzed, are themselves
haziers (that is, are susceptible to substantialication). Since it
cannot be assumed that a non-primary substantial will receive predicables in
every non-substantial category, there is room for distinctions of richness
between the range of categories from which predicobles apply to one huzzer, and
that from which predicables apply to another; and these variations in
predicationable richness could be used as a measure of degree of reutty (the
richer the realer, with primary substantials at the topi. I have
discussed two different suggestions about the possible location of semantic
multipticity associated with the notion of ist One would lie ta
the range of maximally general specitications of the notion of existit (of the
use of the verb to be' to signify existence); the other would lie in the
use of the copula to signify different predication relations.
Both suggestions seem to have solid Aristotelian foundations;
the categorial multiplicity of the term 'existit' and the
distinction between different fonns of predication relations are both
well-established Aristochian docirines. So far, then, there
might seem little room for a preference of one suggestion to the other.
There are, however, two lines of reflection which in one way or
another might upset this equilibrium. The first line of
reflection would allow that Aristotle or an Aristotelian might have good
reasons for secking TWO, rather than merely one, predication-relation, reasons
perhaps conaected with intuitively acooptable restrictions on the scope of transitivity,
and with a desire to block such unwanted inferential moves as "Socrates is
white, white is a colour, so Socrates is a colour". But
it will remain true that nocharacterization hos been given of the concept of a
predication-relation; and though certain formal properties may have been
assigned to izzing and hazzing, it is not clear that these formal properties
would by themselves be adequate guides for someone wanting to be told how to
apply the terms izzing' and luzzing' to a particular case.
Nor is it clear whot extra formal supplementation could he provided, one
would hardly suppose, for example, such relational terms to be susceptible of
ostensive definition. It may then be that these relations do
not (and presumably cannot) have a readily discernible character, a fact which
if not a blemish at least creates a problem. It is possible
then that despite initial appearances the notion of a predization-relation is
not well-defined, and indeed that apparent examples of such relations are
illusory. This line of reflection then, might confer better
survival chances upon the first of the two suggestions here dstinguished.
A second line of reflection, however, is one which I am certainly
inclined 10 take seriously. Unlike the first, it would not
lavour the attribution to Aristole of one rather than the other of two viens
about the location of a cortain semantis multiplicity. It
would rather suggest. or conjecture, that the attribution to Aristotle of
either view would involve a misconception of Aristotle's position, unless it
wore accompanied by a recognition of a certain not immediately obvious
distirction. It would be a mistake to suppose Aristotle to
be holding that exists "is signites a plurality of distinct universals and
that therefore the existential 'is' bos a plurality of meaning;
it would also he a mistake to attribute to Aristotle the view that the
copulative 'is may signify one or another of lWo precication relations therchy
signifyiog a plurality of universals, with the consequence that the copulative
"is' has more than one meaning. What Aristole is really
proposing is a separation of — the question what an U
universals is, — the question how many SIZgNZuFZiCAtIZoznS
an expression possesses. Aristotle is suggesting the
possibility that a particular expression may have only one meoning sense or
content and yet be used on different occasions to point to different
universals. It is no doubt trus that historically universals
were admitted to the realm of philisaphical disonurse in order to be itens in
which the meaning of particular expressions might consist;
but this historical fact does not establish an indissoluble connection
between universals and the meanings of linguistic expressions; and it should
be modified or abandoned should subsequent rational reflection provide reasons
for adopting such a ovurse. I am aware that the suggestion,
whether advanced on behalf of Aristotic or independently, that a distinction
should be made between, on the onc hand, the universal or universals, which
either in general or on a pasticularoccasion are pointex T by the expression,
and, on the other hand, the meaning or meanings of the expression in question,
which is likely to give rise to a sense of shock; 1 think,
moreover, that susceptibility to this sense of shock will be independent of the
question whether the person who feels it is friendly or unfriendly towards
universals. Let us consider first the reaction of one who is
friendly to universals. He will be liable to take the view that the reason
for introducing universals in the first place was primarily, indeed
exclusively, to equip ourselves with a range of items, cach of which would
serve as that which was meant, or as one of the things that was meant by
significant expressions. This is what universals do, and it
is what they are supposed to do, and they do it perfectly well; it is not
therefore in order te propose a severance of just that connection with meaning
which gives universals a raison d'être. One who is unfriendly to universals can
hardly be expected to be more sympathetic to the proposal, such a person might
be unfriendly to universals either becausc, like Quine, while he is prepared to
describe each of a multitude of expressions as being meaningtul, be is not
prepared to count as legitimate specifications of what it is that a caningful
expression means, or he is not prepared to allow that two distinct expressions
may each mean the same thing. These denials are plainly linked; if it is
legitimate to ask of two meaningful expressions, what it is that each mcans we
can hardly preveat it from being the case, sometimes, that what each means is
just the same as what the other means. Alternatively the enemy of universals
might not wish to eliminate specifications of mcaning or the possibility of
synonymy; his position is rather that an adequate account of the full range of
meaning-concepts can be provided without resort to universals. But the enemies
of universals, from whichever camp they come, may well insist that one who,
unlike them, is disposed to bring in universals is not at liberty to
contemplate divorcing them from that connection with meaning which he will have
to allow as underlying their claim to existence. I am not sure that such
hostility to the general idea of divorcing the signification of one or more
universals from the possession of one or more meanings is as solidly founded as
initially it appears to be. If I ask someone whether he knows the birth place
of Napoleon, he might reply in two quite dilferent ways. He might say
"Certainly I do; he was born in Corsica." Altematively he might reply
"I am afraid I don't. Napolcon was born in Corsica, 1 am afraid I have
never been able to get to Corsica so I don't know the place at all." The
obvious difference between these two distinct interpretations of the question
seems to me to be plainly connected with the functioning of certain pronouns as
(a) indirect interrogatives (b) as relatives; in my example, the first reply
claims knowledge where Napoleon was born, the second claims ignorance of that
place where (in which) Napoleon was born. There are other ways of looking
at the linguistic phenomenon presentedby my example, which are not incompatible
with the way just outlined. and indeed which may tumm out to be uscful
complementaries to it. One might draw attention to a distinction between
knowledge of propositions and knowledge of things, suggesting that what the
first respondent claims is propositional knowledge, whereas, what the second
respondent disclaims is thing-knowledge; the second respondent exhibits a
certain bit of propositional knowledge but professes substantial ignorance
concerning the item to which his propositional knowledge relates. There is of
course no reason why these two states should not coexist. While we are
directing our attention to this approach, we night bear in mind that one kind
of knowledge might be dependent on the other. It might, for example, be the
case that knowing a thing a consists in the possession of a perhaps
indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all of which
are cases of propositional knowledge which relates to x; or alternatively,
knowledge of x might consist not in an indefinite supply of pieces of
propositional knowlcdge about x, but rather in the possession of a foundation
or a base from which such propositional knowledge may be readily generated. Yet
a further idea to be considered begins with the recognition that definite
descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence occupy
either subject position or predicate position; as some might prefer to put it,
"the birth place of Napoleon" may be used either referentially or
predicatively. It might then be suggested that in the mouth, or at least in the
mind, of the first respondent the phrase "the birth place of
Napoleon" occurs predicatively, whereas in the case of the second
respondent it occurs referentially, as, potentially at least, a subject
expression. If we suppose the phrase to occur predicatively in a given cose, it
will be necessary that one should be able to point to a mentioned or
unmentioned item to which the predicate in question might apply: then, in the
case of the first respondent in normal circumstances there will be some
particular item which he thinks of as, or believes to be, the birth place of
Napoleon. The relevance of this discussion to the topic of meaning and
universals is that it may with some plausibility be alleged that those who have
invoked universals as the items in which the meaning or meanings of significant
expressions consist are guilty of representing such a phrase as "knowing
the meaning of the word 'watershed " as referring to knowledge of an
object or thing, as knowledge of "that which" the word watershed'
significs or means (where the pronoun "which' is a relative pronoun);
whereas, in fact, the phrase plainly refers to knowing what the word
'watershed means where the pronoun 'what' is indirectly interrogative rather
than relative. The theory of universals as meaning, then, rests on a
syntactical blunder; that this is so is attested by the fact that in principle
at least the caning of an expression E, may be identical with the meaningof the
expression Ez but plainly to know the meaning of E, is not the same as to know
the meaning of Ez This attack on the historical genesis of universals as
the focal elements in a certain kind of anti-nominalistic theory of meaning,
might encounter the following response. It might not be denied that the kind of
syntactical blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a
blunder and has indeed been committed by some who have championed the cause of
universals. It is, however, a remedial blunder which can be rectified,
ultimately not only without damage, but even with advantage to the view of
universals as the primary constituents of meaning. Once universals are
admitted, they can be, and should be, thought of and accepted as being those
items which are the meanings of this or that element of language. In the end,
then, knowing the mcaning of an expression E would emerge as knowing what E
mcans, that is, as propositional knowledge connected with interrogative
pronouns rather than as thing-knowledge connected with relative pronouns. So
everything comes right in the end; and the tie between universals and meanings
cannot be put asunder. This delence of the inviolability of the link
between universals and meanings may be ingeniously contrived, but is not, I
think, irresistible. If the specification of meanings were to provide not
merely a useful mode of employment for universals once they are recognized as
being around, but rather the sole justification and raison d'ete of the
supposition that they are around, the specification of meaning would have to be
not merely something that can be commodiously done with universals, but rather
something which cannot be done or fully done without universals. To my mind
this stronger requirement cannot be mct. There are, I think, some cases of
expressions E such that knowing the meaning of E cannot comfortably be
represented as knowing, with respect to some acceptable entity that it is that
to which the description "the (a) meaning of E" applies. I offer two
examples: (1) If I were to say "The wind is blowing in the direction
of Sacramento", any norally equipped English speaker would know the
meaning both in general and on the current occasion of the phrase *in the
direction of Sacramento; that is to say he would know both what in general the
phrase means and what 1 mcant by it on the occasion of utterance. But such
cxamples of knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant
to a particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which
is to be properly regarded as that to which the description *the meaning of the
phrase 'in the direction of Sacramento'" applics, cither senceally or on
this occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the
phrase 'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies
to any particular entity; and even if it were possible to justifythe claim,
such a justification scems hardly to contribute to one's capacity for knowing
what such a phrase means. (2) By a precisely parallel argument I may know
perfectly well what is meant by the phrase the inducement which I otfer you for
looking after my garden', even though I am neither helped nor hindered by the
presence or absence of any thought to the effect that there is some admissible
item which satisfies the description "the meaning of the phrase 'the
inducement which I offer you for looking atter my garden' " Before
leaving this topic, I should make two comments: first, the fact that the
concction between universals and meanings may not be inviolable does not
dispense someone who wishes to modify it from obligations to make clear just
what changes he is making; second, if a theory of meaning should fail to
provide an indispensable rationale for the introduction of universals, it might
turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an alternative
rationale. But this question will have to wait for another occasion. IV.
Modes of Unification of Semantic Multiplicity Let us for the moment
retain an open mind on the nature of Aristolle's views about the connection
between the unification of semantic multiplicity and the prescnce or absence of
identity of meuning. Aristotle lists a number of modes of this kind of
unification which I shall consider one by one. As one embarks on this
enterprise one might well bear in mind the possibility that the list provided
by Aristotle might not be intended to be exhaustive; and that the number and
proper characterization of the modes which do occur in Aristotle's list is
sometimes uncertain. Alistotle refers to cases in which a general term is
applied by reference to a central item or type of items as ones in which there
is a single source for a contribution to a single end. It is not clear whether
he is giving a single general description or a pair of more specific
descriptions each of which applies to a different sub-class of examples. I know
no way of settling this uncertainty. The modes of unification actually listed
by Aristotle consist in (a) what 1 shall call recursive unification in which
the application of each member of a range of predicates is determined by the
conditions governing the application of a primary member of that range, (b)
what I may, with deference to G.E.L. Owen, call focal unification (unification
which derives from connection with a single central item), (c) analogical
unifiestion, in which the applicability of one predicate or class of predicates
is generated by analogies with other predicates or classes of predicates, I
shall consider these headings in order.Recursive Unification The cases of
recursive unification are primarily, though not exclusively. mathematical in
character; they are also cases in which what one might call the
"would-be" species of a generic universal stand to one another in
relations excmplifying priority and posteriority. The Platonists, so Aristolle
tells us, regarded such priority and posteriority as inadmissible between
fellow species of a single genus. Aristotle does not explicitly subscribe to
this view, but he does not explicitly reject it and is liable to act as if he
accepted it. Why should priority and posteriority stand in the way of being
different species of a single genus? Why should not different numbers be
distinct species of the genus number? In the case of numbers, End. Eih.
(121%aff.) attempts a reductio ad absurdum: if there were a form (universal)
signified by "number" it would have to be prior to the first number,
which is impossible; this argument might be expanded as follows: consider a
sequence of "number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness
...): such a sequence satisfies, inter alia, the following conditions. For any x and for any n 1, x instantiates Pi entails x does not
instantiae pa-' (nor indeed any P'). For any x and for any n * 1,
x instantiates P" entails something y (* x) instantiales pr-/ If P™ = P' , no counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the first
number. If the fulfillment of the abore conditions is to be sufficient to
establish a sequence of properties as a sequence of number properties, then
there cannot be a universal number; if there were, it would, like any genus, be
prior to each of its species, and so prior to Pl; but since P' is the first
number it cunnot have a predecessor and so nothing ean be prior to it.
There seem to be two objections. It is by no means clear that
the above conditions are sufficient to guarantee that a sequence of properties
is a sequence of number-properties. Even if they were, one part
of them would not be fulfilled in the case of Pl and being a number; if x
instantiates Pl (viz., 2-ness), x, not something other than x, will instantiate
being a nuenber, a set whose cardinality is 2 itself instantiates being a
number (as a cardinality) If this route to a denial of the existence of a
generic universal number fails there are two further possibilities. (1)
One might attempt to represent conformity to a "standard"
genus-species-differentia model as being not just an acceptable picture of
situations in which a more general universal has under it a range of
subordinate universals which are its specializations, but as being constitu.
tive for such examples of the existence of the more general universal. The
slogan might be "For there to be a universal U, with specializations U,,
U,, ..., U,, U has to be the genus of those specializations with all that that
entails" (or, more bricfly, "no specialization without
species"). The justification for such a claim will not be casy to find.
While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more
general universal must be independent of its specializations in that the non
emptiness of the general universal should be compatible with the emptiness of
any particular specialization (though not of course with the emptiness of all
specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. (2) One might try a
simpler form of argument. If the special cuses for the application of a general
term E, that is to say, the universals U, ... U, are united by a single
ordering relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover
every item to which E applies, and only such items, then we do not need a
gencric universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by
membership of the series S. The expression "being an instance of
some universal in the series S" is of course applicable to anything to
which E is applicable; but this expression does not even look like the name of
a gonus. Focal Unification The second mode of unification to which
semantic multiplicity may be susceptible, that of focal unification, is
discussed at length in Metaphysics IV, i (T, ii) 1003a32f., there Aristotle
brings up two of his favourite examples, the applications of the adjectives
"healthy' and 'medical'. He states that everything to which the word
"heulthy' applies is related to, in one way or another, the focal item of
health, "one thing in the sense that it preserves health, another that in
the sense that it produces it, another in the sense that it is a symptom of
health, another because it is capable of it." Similar considerations apply
to applications of the adjective 'medical', "that which is medical
is relative to the medical art, one thing being called medical because it
possesses it, another because it is naturally adapted to it, another because it
is a function of the medical art." On the most obvious interpretation of
this passage Aristotle will be suggesting that standard semantic theory will be
right in supposing the applicability of certain adjectives to particular items
depends on a relationship of such items to an associated universal, but wrong
in supposing that the relationship in question is invariably that of
instantiation; other sorts of relationship are frequently involved. There is,
however, a less obvious position which Aristotle might have been taking up;
this position would maintain with respect to universals, that the only way in
which individual items may be related to universals is that of instantiation:
that there will beOther entities which will indeed be general entities though
not universals; to them individual items may be related in a variety of ways
which are distinct from instantiation. The rolative merits of these two ideas
will be a matter for debate. This mode of unification is of special
interest in my present enquiry since Aristotle states quite plainly that this
is the mode of unification which applies 10 the semantic multiplicity connected
with being. Categorially cifferent sorts of things may all be said to be by
virtue of different kinds of connections which they have to the focal item,
which will be intimately connected with the notion of substance. This central
item might be an individeal substance or, more likely, might be the notion of
substantal type: any items which 'izzed' this type would be an individual
substance and so would exist. But non-substantial items could also be said to
be by virtue of their relationship (different in different cases) to the same
central item; some things may be said to be because they are affections of
substanee, others because they are a process towards substance, and su
forth. It is evident that Aristotle habitually thinks of the focal item
as being a universal, or at least some kind of general entity; but such
restriction is not mandatory, nothing prevents the focal item from being a
particular. Consider the adjective "French" as it occurs in the
pluases, "French citizen", "French poem", "French
professor". The following features are perhaps signilicant: (1) The
appearance of the adjective in these phrases is what I might call
"adjunctive" rather than "conjunctive" (or
"attributive"). A French poem, is not as I see it, something
which combines the separate eatures of being a poem and being French, as a fat
philosopher would simply combine the features of being fat and of being a
philosopher. "French" here occurs, so to speak, adverbially.
(2) The phrase "French citizen" standardly means "citizen of
France", while the phrase "French poem standardly means "poci in
French"; but it would be a mistake to suppose that this fact implies that
there are two (indeed more than two) meanings or senses of the word
"French". The word French" has only one meaning, namely "of
or pertaining to France"; it will, however, be what I might call 'context
senstive"; we might indeed say, if you like, that while "French"
has only one meaning or sense, it has a variety of meanings-in-context;
relative to one context, "French" means "of France" as in
the phrase "French citizen", whereas relative to another
context "French" means, "in the French language" as
in the phrase "French poem". Whether the focal item is a universal or
a particular is quite irrelevant to the question of the meaning of the related
adjective; the medical art is no more the meaning of the adjective 'medical',
as France is the meaning of the adjective 'French'. As a concluding observation
I may remark that while the attachment of the context may well suggest an
interpretation in context of a word, it need not be the case that
suchsuggestion is indefeasible. It might be for instance that "French
poem" would have to mean "poem composed in French" unless there
were counter indications; in which case, perhaps, the phrase might mean
"poem composed by a French competitor" (in some competition). For the
phrase "French professor" there would be two obvious meanings
in context; and disambiguation would have 10 depend on a wider linguistic
context or on the cireumstances of utterance. Analogical
Unilication I turn now to what is possibly the most baffling of the ways
explicitly suggested by Aristotle as being those in which what I am calling USM
may arise. These will be cases in which the application of an epithet to a
range of objects is accounted for by analogy detectable within that range; more
explicitly to analogies between the specific universals which determine the
application of the epithet, or (perhaps) berween the exemplifications of those
universals by this or that type of object. More explicitly to analogies between
the specific universals U, and Uz etc., which determine the application of the
epithet, or (perhaps) between the exemplifications of U,, Uz ete., by items of
the sorts ly. lo etc., The puzzling character of Aristotie's treatment of this
topic arises from a number of different factors. First there are two things
which Aristotle himself might have done to aid our comprehension. He might have
given us a firm list of examples of epithets, the application of which to a
given range of objects is to be accounted for in this way; alternatively, he
might have given us a reasonably clear characterization of the kind of
accounting which analogy is supposed to provide, leaving it to us to determine
the range of application of this kind of accounting. Unfortunately he does
neither of these things; he offers us only the most meagle hints about the way
in which analogy might unify the various applications of an epithet; we are
told, for example, that as sight is in the eye, so intellect is in the soul
with the implicit suggestion that this fact accounts for the application of the
word 'see' both to cases of optical vision and cases of intellectual vision,
and he also suggests that analogy is responsible for the application of the
word 'calm' both to undisturbed bodies of sea water and to undisturbed expanses
of air. Such offerings do not get us very far, furthermore, not surprisingly,
where Aristotle seems to fear to tread the commentators are most reluctant to plant
their own feet. Perhaps the least unhelpful suggestion comcs from Ross who
suggests as Aristotle's view that the application of the word 'good' is
attributable to the fact that within onc category things which are good are
related to things in general belonging to that category in a way which is
analogous to the way in which good things in some second category are related
to the general run of things which belong to that second category. Apart from
obscurity in thepresentation of this idea, Ross's suggestion takes for granted
something which Aristotle himself does not tell us, namely that the application
of the epithet 'good' is one exemplification of unification which is the
outcome of analogy: Ross's suggestion about 'good' would, moreover, be at best
only a description of one special case of analogical unification, and would not
give us any general account of such unification. I might add that little
supplementary assistance is derivable from those who study general semantic
concepts; such persons seem to adhere to the principle that silence is golden
when it comes to discussion of such questions as the relation between analogy,
metaphor, simile, allegory and parable. So far as Aristotle himself is
concerned it seems fairly clear to me that tie primary notion behiad the
concept of analogy is that of 'proportion'. This notion is embodied, for
example, in Aristotle's treatment of justice. where one kind of justice is
alleged to consist in a due proportion between return (reward or penalty) and
antecedent desert (merit or demerit) but it remains a mystery how what starts
life as, or as something approximating to, a quantitive relationship gets
converted into a not-quantitive relation of correspondence of allinity. It
looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be inspired
conjecture. I take as my first task the provision of an example,
congenial to Aristotle, of the unification by analogy of the application to a
range of objects of some epithet. I shall expect this to involve the detection
of analogical links between the exemplifications of the varicty of universals
which the epithet may be used to signify. My chosen specimen is the verb grow.
In this case a number of different kinds of shifts might be thought of as
possessing an analogical unification. One of these would be examples of shifis
in respect of what might be termed syntactical metaphysical category. A
substance, indeed a physical substance like a lump of wax or a mass of metal,
might be said to grow; and it would be tempting here to suggest that the
relevantly involved universal, that of increase in size or getting larger,
provides the toundational instance of the signitication of a universal by the
word "grow'; we have here, so to speak, the 'ground-floor' meaning of the
verb. But not only the physical substance itself but the various accidents of
the substance may also be said to grow; not only the piece of wax but its
magnitude, some event or process in its history, its powers or causal efficacy
and its aesthetic quality (beauty) might each be said to grow; and it seems not
unplausible to suggest that though growth on the part of these non-substantial
accidents might be different, and more or, again, less boringly connected with
growth on the part of the substance, there will always be some kind of
correspondence or analogical connection between growth in the case of a
non-substantial item and growth in the case of a substantial item. Another and
different kind of calegorial variation may separate some of the universals which
the word "grow' may be used to signify from others; these will be
connected withdifferences in the sub-categories within the category of
suistance within which fall different sorts of entitics which may be said to
grow; different universals may be signified by sonicone who speaks of a plant
as growing and by someone who speaks of a human being as growing, and the
confection between these diverse realizations of growth may rest on analogy. In
what is called the growth of a plant, internally originated increase in size
may occupy a prominent place, whereas in the case of a buman being the kind of
development which may be involved in growth may be much more varied and
comples; the link between the two distinct universals which may be signified
might be provided by analogy between the roles which such changes fulfill in
the development of the very different kinds of substances which are being
characterized. No doubl many further kinds of analogical connection would
emerge within the general practice of attributing growth. My next
endeavour will be an attempt to supply some general account of the way in which
the presence of analogy may serve to unify semantic multiplicity; and if such
an account should be found to offer prospecis of distinguishing analogy from
other concepts, particularly metaphor which belongs to the same general family,
that would be a welcome aspect of the account. It is my idea that in
metaphorical description a universal is signified, which though distinct from
that which underlies the literal meaning of an epithet is nevertheless
recognizably similar to that literal signification I come now to the
notion of analogy itself. I shall start by considering items any one of which
may be called an S,; I shall initially suppose that being an S, consists in
belonging to a substantial type or kind, S,. though that supposition may be
relaxed later. My first move will be to assume that being an S, consists in
being subject to a systern of laws which jointly express the nature of the type
or kind Si; and further that these laws, which furnish the central theory of
S,, will all be formulable in terius of a finite set of S,-central propertics
(let us say P, to P,); each law will involve some ordered extract from the
central set, and their totality will govern any tully authentic Sy. This
totality may well not include all the laws which apply to S,: but it does
include all the laws which are relevant to the identity of Sy, all the laws
which determine whether or not a particular item is to count as an 5,- Let
us next consider not merely things each of which is an S,, but also things each
of which is an Sz; it is to remain at least for the moment an open question
whether or not the typeS, is identical with the type S1. 1 assume that, as in
the case of S,, membership of S, is determined by conformity to a system of
laws relating to properties which are central to S2. I shall symbolize these
properties by the devices Or ... Q.. We now have various possibilities to
consider. The first is that every law which is central to the determination of
Sz is a mirror image of a law which iscentral to S,; and that the converse of
this supposition also obtains. To this end we shall assume that the properties
which are central to being an $, are the properties O, through Os; and that if
a law involving a certain ordered extract from the set P, through P, belongs to
the central theory of Sto a law involving an exactly corresponding ordered
extract from the set O, through , will belong to the contral theory of Sa; and
that the same holds in reverse. In that case, we shall be in the position to
say that there is a perfect analogy between the central theories of S, and Sz;
and in that case, it may also be tempting to say that the types S, and S, are
essentially identical. We should recognize that if we yield to this temptation
we are not thereby forced to say that Sy and S, are indistinguishable, they
might, for example, be differently related to perception, only one of them
(perhaps) being accessible to sight; we shall only be forced to allow that
essentially, or theoretically, the types are not distinct; how that is to be
interpreted will remain to be seen. The possibility just considered is
that of a total perfect analogy between the central theories of S, and Sa.
There is also, however, the possibility of a partial pertect analogy between S,
and Sz. That is to say pait of the central theory of one type (say S,) may
mirror the whole of the central theory of Sz, or again may mirror some part of
a central theory of Sz. In such circumstances one might be led to say (in one
case) that the type S, is a special case of the type S,; or (in the other case)
that the types S, and S, both fall under a common super-type, determined by the
limited area of perfect analogy between the central theories of S, and Sz. A
third possibility will be that no perfect analogy, either total or partial,
exists between the two central theories; the best that can be found are
imperfect analogies which will consist in laws central to one type
approximating, to a certain degree, with the status of being analogues of laws
central to the other. At this stage, I would propose a relaxation in the
characterization of the signification of such symbols as 'S!', 'Sz etc., which
till now I have been regarding as signifying substantial types or kinds,
reference to which is made in more or less regimented discourse of a
theoretical or scientific sort. I shall now think of such symbols as relating
to what I hope might be legitimately regarded as informal precursors of the
aforementioned substantial types, as expressing concepts of one or other
classificatory sort, concepts which will be deployed in the unregimented
descriptions and explanations of pre-theoretical. Examples of such unregimented
classifica-tory concepts might be the concepts of an investor, a doctor, a
vehicle, a confidante, and so on. I would hope that in many ways their general
character might run parallel to that of their more regimented
counterparts. In particular, one might hope and expect that their nature would
be bound up with conformity to a certain set of central generalitics
(platitudes, truisms, etc.); to be an investor or a vchicle will be to do a
sufficientnumber of the kinds of things which typically are done by investors
or vehicles. One might expect, however, that the varicty of possible forms of
generalization might considerably exceed the meagre armament which theoretical
enquirers normally permit themselves to employ. One might also hope and expect
that the generalities which would be expressive of the nature of a particular
classificatory concept would be formulable in terms of a limited body of
features which would be central to the concept in question. This material might
be sufficient to provide for the presence from time to time of analogy, at
least of imperfect analogy, between scucralities which aro expressive of
distinct classificatory concepts. When they occur, such analogies might be
sufficient to provide for semantic unity in the employment of a single epithet
to signify dilferent classificatory concepts; and this semantic unity, in turn,
might be sufficient to justify the idea that in such cases the expression in
question is used with a single lexical meaning. Conclusions I
conclude the presentation of my suggestions about the interpretation of the
notion of analogy as a possible foundation for semantic unity with two
supplementary comments. The first is that there scems to be a good ease for
supposing that anyone who accepts this account of analogy-based unity of
meaning is not free to combine it with a icjection of the analytid synthctic
distinction. The account relies crucially on a connection between the
application of a particular concept and the application of a system of laws or
other generalities which is expressive of that concept, and, this in tum,
relies on the idea of a stock of further concepts, in terms of which these laws
or generalitics are to be formulated, being central to the original concept.
But it seems plausible, if not mandatory, fo suppose that such contrality involves
a non-contingent connection between the original concept and the concepts which
are said to be central to it, a connection which cannot he admitted by one who
denies the analytic/synthetic distinction. So either one accepts the
analytic/synthetic distinction or one rejects at least this account of
analogy-based semantic unity. I make no attempt here to decide between these
alternatives. Ihe second comment is that matcrial introduced in my
suggested claboration of the notion of unalogy, particularly the connection
between concepts and conformity to laws or other generalities, may serve to
provide a needed explanation and justification of the initial idea that the
applicability of a single defining formula, couched in terms of the ideas of
genus, spocies, and differentia is a paradigmatic condition, if not an
indispensable condition, for identity of meaning. We might, for a start, agree
to treat a situation in which the applicability of an epithet to an item i,
rests on a conformity to exactly the same laws or generalities as does
itsapplication to item iz, as being a limiting case of partial perfect
analogy. Situations in which no icinterpretation at all is required may
be treated as limiting cases of situations in which, though reinterpretation is
required. one is available which ochieves partial perfect analogy. As one might
say, a law is perfectly analogous with itself. Situations, then, in which an
epithet applies to a range of items solely by virtue of the presence of a
single universal, and so of a single set of laws, may be legitimately regarded
as a specially exemplary instance of a kind of unity which is required for
identity of meaning. V. Some Larger Issues Both a proper assessment
of Aristotle's contribution to metaphysics and the theory of mcaning and
studies in the theory of meaning themselves might profit from a somewhat less
localized attention to questions about the relation between universals and
meaning than has so far been visible in my rellections. I have it in mind to
raise not the general question whether, despite the Nominalists, a theory of
meaning requires universals (to which I shall for the moment assume an
affirmative answer), but rather the question in what way universals are to be
supposed to be relevant to meaning. Consideration of
the practices of latter-day lexicographers, so far from supporting a charge
that, at least on my interpretation of him, Aristotle has proposed an
illegitimate divorce between universals and mcaning suggests that it would be
proper to go a deal further than did Aristotle himself in championing such a
divorce, There will be many different forms of connection between the varicty
of universals which may be signified by a non-equivocable expression beyond
that countenunced by the tradition of Theory of Definition, and even perhaps
beyond the extensions to that theory envisaged by Aristotle himself. These will
include some forms of connection like those involved in metonymy and
synecdoche, recognized by later grammatical theorists, and no doubt others as
well. It would, I suggest, be a profitable undertaking to study carefully the
contents of a good modem dictionary, with a view to constructing an inventory
of these various modes of connection. Such an investigation would,
I suspect, reveal both that in a given case the invocation of one mode of
concction may be subordinate and posterior to the invocation of another, and
also that there is no prescribed order or limitation of order which such invocations
must observe. I suspect, also, that it might emerge that the
question whether variations of meaning are thought of as synchronie or
diachronic has no beating on the nature of the uniting connections. The same
forms of connection will be available in both cases, and these in turn may well
befound to correspond with the range of different figures of speech which
conversational practice may typically cmploy. (4) Should this conjecture turn
out to be correct, the underlying explanation of its truth might, I would
guess, run along the following lines. Rational human thought and
communication will, in pursuit of their various parposes, encounter a boundless
and unpredictable multitude of distinct situations. Perhaps unlike a computer
we shell not have, ready made, any vast altay of forms of description and
explanation from which to select what is suitabie for a particular occasion. We
shall have lo rely on our rational capacities, particularly those for
imaginative construction and combination, to provide for our needs as they
arise. It would not then be surprising if the operations of our thoughts were
to refleet, in this or that way, the character of the capacities on which
thought relies. I have to confess to only the haziest of conception bow such an
idea might be worked out in detail of any of its species. To
show that exist possesses not merely semantic multiplicity, but unified
semantic multiplicity, we shall need a further igument which 1 shall endeavour
to supply. Argarer A2 By the preceding argument A1,
an item exists just in case it belongs te some particular category C (c.g.,
Substance, quality, quantity, eic.) If category C is a catogory
other than a substance, then an item x can be a C (fall under C) only if x is a
C of some substance y. This thesis can be seen as an application of a version
of the doctrine of universalia in se. a version which demands that the
existence of a universal requires not just the possibility but the actuality of
an item which instantiates that universal This thesis, though not my
justification of it, seems to be enunciated in Metaphysics IV. ii. 1003a7. Being a C of some substance y which instantiates C entails being a C of
something y which exists in that sense (interpretation) of 'exist which is
appropriate for substances. By hypothesis, for a substance to exist is for it
to be a substance. So substancial existence' is
prior to, and presupposed by, cach forni of 'non-substantial existence' (3) So
the set of ways in which 'esistence is said are united byapproprate relanon to
primary (substantial) being, and so "exist' exhibits unified semantic
multiplicity. I hope that the twin arguments, which I have presented hase
both a recognizable allinity with philosophical positions which Aristotle is
known 1o have lickd, and also at loast a superficial charm. They do, however,
have their drawbacks both from a historical and from a conceptual point of
vicw. My cument thoughts with regard to the first of these two aspects have
been greatly influenced by my colleague Alon Code. A crucial passage for
consideration is Metapitysics V, vi (4 7), 1017a23-31, part of the chaptes
devoted to what is (being) in the "philosophical lexicon"
contained in the Metaphysics. 'There, Aristolle says, it seems that whatever
things are signilied by the "foms of predication" (i.e. presumably
the categories), are said to be in themselves (per se, kath' auta); 'being' has
as many significations as there are forms of predication. Since predieates
sometimes say what a thing is, sometimes what it is like, sometimes how much it
is, (and so on) there is a signification of 'being' corresponding to each of
these. He concludes with the remark that there is no difference between
"man walks (flourishes)" and "man is walking
(Gourishing)". (a) The obvious interpretation of the last remark is
that the appearance of vert-forms like "walks' or 'Bourishes' create no
difficulty, since they con be replaced by expressions in canonical for like 'is
walking' or "is flourishing'; and if the latter expressions are regarded
by Aristoile as canonical in form it is because the uses of eindi
("being') whose multiplicity he is at least at his point discussing are
not existential but copulative. Owen, though he recognizes [ASO p. 82 n| that
Aristotle does on occasion admit categorial variation in the sense of the
copulative 'is. evidently is unwilling to allow that Anstotle is primarily
concerned here with the copulative "is'; so he rather strangely
interprets, the last remark (1017a27-30) as alluding to semantic multiplicity
in the copula as being (supposedly) a consequence of semantic multiplisity in
the existential 'is'. This interpretation seems difticult to
detend. (b) When Aristotle says that predicates sometimes say what a
thing is, sometimes what is it like (its quality), sometimes how much it is
(its quantity) and so on, he seems to be saying that if we consider the range
of predicates which can be applied to some item, for example to a substance
like Socrates or a cow, these predicates are categorially various, and so the
uses of the copula in the ascription of these predicates will undergo
corresponding variation. But in the immediately preceding sentence, Aristotle
has connected the semantic multiplicity in the copula not with variation
between predicates of one subject, but with variation between essential (per
se) predications upon different (indeed categorially different) subjecis (such
predications as "Socrates is a man", "Cambridge blue is a colour
(a blue, a blue colour) *). A desire to hannonize these statementsleads me to
wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the copula exhibits
semantic multiplicity which corresponds to categorial differences between
different statements about one subject, for example, Socrates, but also that
dis semantic multiplicity is attributable to a multiplicity in the notion of
essential being; the signification of 'is varies between (i) "Socrates is
a man" (ii) "Cambridge blue is a colour" (ili) "A weight of
two pounds is in magnitude". To voice my suspicion more explicitly: it
might be Aristotle's view that if (a) "Sociates is F" is an
occidental (non-essential) predication, (b) "F" signifies an item in
category C, and (c) "has" expresses the converse of Aristotle's
relation of inherence (presence in), deen the logical form of the proposition
Socrates is F may be regarded as expressed by "Socrates has something
which is. F" where 'is'. represents a sense of 'is' (of 'is essentially')
which correspoads to category C. The copula in such cases expresses the
logical product of a constant relation expressed by 'has' and a categorially
variant relation expressed by 'is' ('is essentially'). These
predominantly scholarly murmurs agoinst the 'reccived' vicw that Aristotle
regards existential statements (propositions) as the habitat of semantic multiplicity
are not the only possible kinds of dissent. A different kind of complaint,
against the viability of the position which I have been treating so far as if
it were Aristotle's rather than against the suggestion that he in fact held it,
would urge the untenability of the thesis, supposedly a foundation of his
position that existentials are a particular type of subject predicate
statements. 11 is possible (1 am not certain) that Owen voices something like
this charge in ASO when he distinguishes single star and double-star existence.
One form of such an objection would be that "goats
mumble" , whether treated as a way of saying "goats
always mumble" or saying "goats usually mumble", or of
saying "goats sometimes mumble", or as being indeterminate between
these alternatives, has to be supposed to presuppose the existence of goats.
This will be attested both by intuition, and by a need to extend to all
interpretations a feature which is demanded for universal and particular
statements, in order to escape ditficulties which arise in connection with the
Square of Opposition. To suppose "goats exist" to be analogous to
"goats mumble", would be to suppose that "goats exist"
presuppose that goats exist; or to put it another way, the truth of "goats
exist" is a necessary precondition of its being enher tre or faise that
goats exist. This is an absurdity. It seems to me that Aristotle can be
defended against this attack. To begin with, the invocation of a semantic
relation of presupposition is not the only recourse when one is faced with
troubles about the Square of Opposition; one might, for example, try to deploy
a pragmatic notion of presupposition which would not generate the alleged
absurdity. But a more sericus defence might suggest that Aristotle has more than
one method of handling existentials; that there are indeed two such
methods,both subject-predicate in character, which when combined avoid the
churge. In Metaphysics VIII, in; 1042h100., where the primary topic seems 10 be
what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons of
sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows, and indicates ways of giving quasi definitions
of a variety of sensible objects, such as threshold and ice, which contain
analogues of genus and differentia. At this point, almose parenthetically, he
gives a pattern of analysis for existentials about such things: the pattern
consists (it seems) of the sequence some + genus* + l: + differentia*; c.g.,
"Some water is frozen" (an analysand for "ice exists") and
"A stone is situated in threshold position" (an analysand for "a
threshold exists"). We have, then, for certain existentials a definiens in
subject-predizate form which by utilizing the elements in definitions,
eliminates the word 'exists' altogether. I would suggest, on Aristotle's behalf
that this climinative form could be employed lo analyst general existentials,
like "ice exists" , "gonts exist", while the category
citing forms. like Socrates is a substance could be used to analyse
singular existentials, like "Socrates exists". B. Copulative
Being and Semontc Mutiplicity My strategy for an attempted presentation
of in argument in support of the hypothesis that unified semantic multiplicity
is to be located in the copula (or in a sub-tange of examples in which
"be' is used as a copula, viz., cases of acedental predication) will be to
put forward as a preliminary a partial sketch of a theory of categories, which
I rogard as being in the main Aristotelian, to comment on some points of
interest in that sketch, and finally to use it as a basis for the proposed
argument. My sketch will depast from Aristotle's own position in one or, two
respecis, thereby depicting. I think, i somewhat improved theory, and it will
incorporate what seems to be a conspicuous excusion of his theory, though one
which, so far as I can see, he might well have accepted without detriment to
his account. My main hope is to put forward an outline of an account of
categories which is overtly more systematic than the assemblage of dicta which
one may extract from Aristotle's writings (L) I start, much as Aristotle
did in Caiegories, by distinguishing two Capital Predication Relations. My
relations, which I shall call "izzing' and "hazzing', are
approximately the converses, respectively, of his relations being said of and
being in (a subject); x izees (hazzes) y approximately iff y is said of (y is
present in) x. I shall use the upper case letters 1 and 11 10 symbolize these
relations, I shall begin by listing some of the formal properties which I wish
to assign to these relations. I may remark that in one or two cases there seems
to be options. Izzing is reflexive (Vxix izzes x), Non-symmetrical
(symmetry-neutral), and transitive. Hazzing, on theother hand, is ineflexive,
either intransitive or transitivily-neutral (depending on which view is taken
of an operation which I shall mention in a moment), and (i think) asymmetrical.
In all cases, if an individual x izzes y, then y is essential to x in the sense
that it x were not to izz y, then x would not (or would no longer) exist. It
is, however, certainly not true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y
is essential to its existence; indeed, I am inclined to think, though 1 am not
wholly confident that this is not truc in any casc. I am disposed to accept the
following "mised" law. (0) 11 x I y and y H z, then x Hz; the
acceptability of this law would depend on the idea that a non individual y
hazzes something z ilt [of necessity] every individual falling under y (that is
every indivicual that izzes y) hazzes 2. 1 am not disposed to accopf the
"mixed" law. (ii) If x H y and y lz, then x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals (in a somewhat technical sense of individual explained
below); in which case, l might also espouse the idea that the copula can be
analyzed in terms of the disjunction of & l y and x H something z which I
y. But this procedure could easily be relaxed. (2) Sone definitions can
now be given.' It will be noted that, unlike Aristotle, 1 hare made izzing
reflexive, so some of my definitions must differ from his, since I cannot
claim, as le did in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance.
The debnitions will run as follows: I is an
individual iff nothing other than x izzes x x is a primary
individual iff x is an individual and nothing hazzes x. x is a primary
substantial (x is in the category of "substance") iff sune primary
individual izees x. x is il secondary substance
ig & is a primary substantial but not an individual. x is identical
with y iff x izzes y and y izzes x. y is predicable of x iff
either x izzes y or & huzzes something z which izzes y. (We may compare
this last definition with my carlier suggestion of the analysis of the copula.)
(3) And y will be a primary element in some category other than that of substantials
just in case there is a primary individual x [an individual which is a primary
substantiall which hazzes something z which in tum izzes y (this allows for the
possibility that z may be identical with y); but obviously, in the case of such
'forcign' predications a nethod will be needed for determining which 'foreign'
category is involved as being the category of the predicated item y. Here it
must be admitted that Aristotle's offering is less than fully satisfactory. We
can atiempt to make use of the diflerent one-word interrogatives which can be
extracted from ' An extended treatacot of my views about izzing and
hazzing can te lamd in Alan Code, "Aristotie: Essence and Accident"
in Richard Grandy und Richard Wiarner (eds.). Pludosophicol Grounds of
Rationality: Insentions, Calegories, Ends (Oxlord: Oxford University
Y'ress. 1966).Anstotle, with the supposition that items in a particular
category may be suitably invoked to provide answers to just one of the kinds of
questions asked by each of such interrogatives; but it is not clear that such a
list of interrogatives is sufficiently comprehensive (relatives, for example,
secm to escape this programme), nor is it clear what the rational basis would
be for such a list of questions. And while Aristotle says much that is
interesting about some particular categories, his attempts, for example in the
cases of quantity and quality, to pick on primary distinguishing marks are
neither clear nor clearly correct. Fortunately, however, for my present
purposes, such shortcomings do not matter; it will be sufficient for me to
assume the availability of some discriminating procedure (perhaps some furtirer
development of the 'interrogatives method) since my main oracern is with the
consequences of a scheme involving some procedure of such a cort (4) At
this point my sketch incorporates the previously mentioned extension of
Aristotle's thcory of categories. I assume that there is an operation (which I
shall call "substantialization) which, when appled directly to individuals
which belong to a con-substantial category, relocates them (or counterparts of
them) in a non-primary division of the category of substantials, thereby
instituting or licensing the iclocated items as further subjects of hazzing;
the items hazzed by them will inhabit non-primary divisions of categories other
than that of substantials. Qualities of substances, for example, might be
relocated as non primary substantials, thereby becoming subjects which hazz.
(soy) fusther qualitatives of quantitatives, or whatever: that is to say.
inhabitants of a non-primary division of this or that non-substantial category.
So the category of qualitatives may include qualities of substances, qualities
of substantialized qualities (or substantialized quantities) of substances, and
so without any fixed limit. The scheme, as l envisage it: (a) would, provide
for substantialization with respect to some, but not necessarily to all, items
which initially belong to some non-substantial category; some categories,
however, might be inebigible for the application of substantialication, and in
other categories it might be that only sub-categories would be eligible for
substantialization; (b) would ensure that substantialization went hand-in hand
with beooming a subject of hazzing; but (e) would not guarantee that
substantialiced items would hazz further items in every non-substantial
catessory. The scheme as 1 have set it out is absirace of 'mathematical'
in character: and it would be necessary to make sure that it could have
application to concrete cascs. It might also, even if concretely applicable, be
oaly partial in character; it might, for example, provide for one kind of
category (say "logical categories'), but leave other kinds of
categories, like sensory categories, unprovided for. But if some version of it
were to prove viable, that would generate several philosophical dividends.(l)
The scheme would leave room in more than one way lor sub. categorial
diversities within a given overall entegory, (a) There might be distinctions
ictween, for cxample, qualities of substances, qualitics of quantities of
substances, qualities of quantities of actions of substances, and so forth. All
of these specifie classes would fall within a general category of quality: and
there would be opportunity to legislate (if that should be desirable) against
any item's belonging to more than one sub-division. (b) Within an already
discriminated category or sub-category there might be a categorial distinction
between substantializable and non-substantialicable items. (2) There will
be room (again should it seem otherwise desirable) 1o adopt a cruerion of
realiy distinct frem the perhaps increasingly cedious Quinian condition of
being "quantifiable over" * One might, for example,
insist that reality attaches, or full reality attaches, only to items which
besides being izzers, being izzed, and being huzzed, are themselves haziers
(that is, are susceptible to substantialication). (3) Since it cannot be
assumed that a non-primary substantial will receive predicables in every
non-substantial category, there is room for distinctions of richness between
the range of categories from which predicobles apply to one huzzer, and that
from which predicables apply to another; and these variations in
predicationable richness could be used as a measure of degree of reutty (the
richer the realer, with primary substantials at the topi. III. Semantic
Multiplicity and Mulliplicity of Meaning It is now time to take stock. I
have discussed two different suggestions about the possible location of
semantic multipticity associated with the notion of being. One would lie ta the
range of maximally general specitications of the notion of existence (of the
use of the verb to be' to signify existence); the other would lie in the use of
the copula to signify different predication relations. Both suggestions seem to
have solid Aristotelian foundations; the categorial multiplicity of the term
'exist' and the distinction between different fonns of predication relations
are both well-established Aristochian docirines. So far, then, there might seem
little room for a preference of one suggestion to the other. There are,
however, two lines of reflection which in one way or another might upset this
equilibrium. The first line of reflection would allow that Aristotle or an
Aristotelian might have good reasons for secking two, rather than merely one,
predication-relation, reasons perhaps conaected with intuitively acooptable
restrictions on the scope of transitivity, and with a desire to block such
unwanted inferential moves as "Socrates is white, white is a colour, so
Socrates is a colour". But it will remain true that nocharacterization hos
been given of the concept of a predication-relation; and though certain formal
properties may have been assigned to izzing and hazzing, it is not clear that
these formal properties would by themselves be adequate guides for someone
wanting to be told how to apply the terms izzing' and luzzing' in particular
cases. Nor is it clear whot extra formal supplementation could he provided, one
would hardly suppose, for example, such relational terms to be susceptible of
ostensive definition. It may then be that these relations do not (and
presumably cannot) have a readily discernible character, a fact which if not a
blemish at least creates a problem. It is possible then that despite initial
appearances the notion of a predization-relation is not well-defined, and
indeed that apparent examples of such relations are illusory. This line of
reflection then, might confer better survival chances upon the first of the two
suggestions here dstinguished. I am not sure how seriously to take this line of
reflection. The second line of reflection, however, is one which I am
certainly inclined 10 take seriously. Unlike the first, it would not lavour the
attribution to Aristole of one rather than the other of two viens about the
location of a cortain semantis multiplicity. It would rather suggest. or
conjecture, that the attribution to Aristotle of either view would involve a
misconception of Aristotle's position, unless it wore accompanied by a
recognition of a certain not immediately obvious distirction. It would be a
mistake to suppose Aristotle to be holding that the existential "is
signites a plurality of distinct universals and that therefore the existential
'is' bos a plurality of meaning; it would also he a mistake to attribute to
Aristotle the view that the copulative 'is may signify one or another of lWo
precication relations therchy signifyiog a plurality of universals, with the consequence
that the copulative "is' has more than one meaning. What Aristole is
really proposing is a separation of the question what universals ure, or may
be, signified by a particular capression, from the question how many meanings
that expression possesses. He is suggesting the possibility that a particular
expression may have only one meoning and yet be used on different occasions to
signify different universals. It is no doubt trus that historically universals
were admitted to the realm of philisaphical disonurse in order to be itens in
which the meaning of particular expressions might consist; but this historical
fact does not establish an indissoluble connection between universals and the
meanings of linguistic expressions; and it should be modified or abandoned
should subsequent rational reflection provide reasons for adopting such a
ovurse. Universals and Meaning I am aware that the suggestion,
whether advanced on behalf of Aristotic or independently, that a distinction
should be made between, on the onc hand, the universal or universals, which
either in general or on a pasticularoccasion are signified by the expression,
and, on the other hand, the meaning or meanings of the expression in question,
which is likely to give rise to a sense of shock; 1 think, moreover, that
susceptibility to this sense of shock will be independent of the question
whether the person who feels it is friendly or unfriendly towards universals.
Let us consider first the reaction of one who is friendly to universals. He
will be liable to take the view that the reason for introducing universals in
the first place was primarily, indeed exclusively, to equip ourselves with a
range of items, cach of which would serve as that which was meant, or as one of
the things that was meant by significant expressions. This is what universals
do, and it is what they are supposed to do, and they do it perfectly well; it
is not therefore in order te propose a severance of just that connection with
meaning which gives universals a raison d'être. One who is unfriendly to
universals can hardly be expected to be more sympathetic to the proposal, such
a person might be unfriendly to universals either becausc, like Quine, while he
is prepared to describe each of a multitude of expressions as being meaningtul,
be is not prepared to count as legitimate specifications of what it is that a
caningful expression means, or he is not prepared to allow that two distinct
expressions may each mean the same thing. These denials are plainly linked; if
it is legitimate to ask of two meaningful expressions, what it is that each
mcans we can hardly preveat it from being the case, sometimes, that what each
means is just the same as what the other means. Alternatively the enemy of
universals might not wish to eliminate specifications of mcaning or the
possibility of synonymy; his position is rather that an adequate account of the
full range of meaning-concepts can be provided without resort to universals.
But the enemies of universals, from whichever camp they come, may well insist
that one who, unlike them, is disposed to bring in universals is not at liberty
to contemplate divorcing them from that connection with meaning which he will
have to allow as underlying their claim to existence. I am not sure that
such hostility to the general idea of divorcing the signification of one or
more universals from the possession of one or more meanings is as solidly
founded as initially it appears to be. If I ask someone whether he knows the
birth place of Napoleon, he might reply in two quite dilferent ways. He might
say "Certainly I do; he was born in Corsica." Altematively he might
reply "I am afraid I don't. Napolcon was born in Corsica, 1 am afraid I
have never been able to get to Corsica so I don't know the place at all."
The obvious difference between these two distinct interpretations of the
question seems to me to be plainly connected with the functioning of certain
pronouns as (a) indirect interrogatives (b) as relatives; in my example, the
first reply claims knowledge where Napoleon was born, the second claims
ignorance of that place where (in which) Napoleon was born. There are
other ways of looking at the linguistic phenomenon presentedby my example,
which are not incompatible with the way just outlined. and indeed which may
tumm out to be uscful complementaries to it. One might draw attention to a
distinction between knowledge of propositions and knowledge of things,
suggesting that what the first respondent claims is propositional knowledge,
whereas, what the second respondent disclaims is thing-knowledge; the second
respondent exhibits a certain bit of propositional knowledge but professes
substantial ignorance concerning the item to which his propositional knowledge
relates. There is of course no reason why these two states should not coexist.
While we are directing our attention to this approach, we night bear in mind
that one kind of knowledge might be dependent on the other. It might, for
example, be the case that knowing a thing a consists in the possession of a
perhaps indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all
of which are cases of propositional knowledge which relates to x; or
alternatively, knowledge of x might consist not in an indefinite supply of
pieces of propositional knowlcdge about x, but rather in the possession of a
foundation or a base from which such propositional knowledge may be readily
generated. Yet a further idea to be considered begins with the recognition that
definite descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence
occupy either subject position or predicate position; as some might prefer to
put it, "the birth place of Napoleon" may be used either
referentially or predicatively. It might then be suggested that in the mouth,
or at least in the mind, of the first respondent the phrase "the birth
place of Napoleon" occurs predicatively, whereas in the case of the second
respondent it occurs referentially, as, potentially at least, a subject
expression. If we suppose the phrase to occur predicatively in a given cose, it
will be necessary that one should be able to point to a mentioned or
unmentioned item to which the predicate in question might apply: then, in the
case of the first respondent in normal circumstances there will be some
particular item which he thinks of as, or believes to be, the birth place of
Napoleon. The relevance of this discussion to the topic of meaning and
universals is that it may with some plausibility be alleged that those who have
invoked universals as the items in which the meaning or meanings of significant
expressions consist are guilty of representing such a phrase as "knowing
the meaning of the word 'watershed " as referring to knowledge of an
object or thing, as knowledge of "that which" the word watershed' significs
or means (where the pronoun "which' is a relative pronoun); whereas, in
fact, the phrase plainly refers to knowing what the word 'watershed means
where the pronoun 'what' is indirectly interrogative rather than relative. The
theory of universals as meaning, then, rests on a syntactical blunder; that
this is so is attested by the fact that in principle at least the caning of an
expression E, may be identical with the meaningof the expression Ez but plainly
to know the meaning of E, is not the same as to know the meaning of Ez
This attack on the historical genesis of universals as the focal elements in a
certain kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the
following response. It might not be denied that the kind of syntactical
blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a blunder and has
indeed been committed by some who have championed the cause of universals. It
is, however, a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only
without damage, but even with advantage to the view of universals as the
primary constituents of meaning. Once universals are admitted, they can be, and
should be, thought of and accepted as being those items which are the meanings
of this or that element of language. In the end, then, knowing the mcaning of
an expression E would emerge as knowing what E mcans, that is, as propositional
knowledge connected with interrogative pronouns rather than as thing-knowledge
connected with relative pronouns. So everything comes right in the end; and the
tie between universals and meanings cannot be put asunder. This delence
of the inviolability of the link between universals and meanings may be
ingeniously contrived, but is not, I think, irresistible. If the specification
of meanings were to provide not merely a useful mode of employment for
universals once they are recognized as being around, but rather the sole
justification and raison d'ete of the supposition that they are around, the
specification of meaning would have to be not merely something that can be commodiously
done with universals, but rather something which cannot be done or fully done
without universals. To my mind this stronger requirement cannot be mct. There
are, I think, some cases of expressions E such that knowing the meaning of E
cannot comfortably be represented as knowing, with respect to some acceptable
entity that it is that to which the description "the (a) meaning of
E" applies. I offer two examples: (1) If I were to say "The
wind is blowing in the direction of Sacramento", any norally equipped
English speaker would know the meaning both in general and on the current
occasion of the phrase *in the direction of Sacramento; that is to say he would
know both what in general the phrase means and what 1 mcant by it on the
occasion of utterance. But such cxamples of knowledge of the meaning in
general, and also the meaning relevant to a particular occasion, of a
particular phrase, so far as 1 can sec, neither requires, nor is assisted by,
the specification of an admissible entity which is to be properly regarded as
that to which the description *the meaning of the phrase 'in the direction of
Sacramento'" applics, cither senceally or on this occasion. It is unlikely
that there is such an admissible entity, the phrase 'in the direction of Sacramento'
does not seem to be one which applies to any particular entity; and even if it
were possible to justifythe claim, such a justification scems hardly to
contribute to one's capacity for knowing what such a phrase means. (2) By
a precisely parallel argument I may know perfectly well what is meant by the
phrase the inducement which I otfer you for looking after my garden', even
though I am neither helped nor hindered by the presence or absence of any
thought to the effect that there is some admissible item which satisfies the
description "the meaning of the phrase 'the inducement which I offer you
for looking atter my garden' " Before leaving this topic, I should
make two comments: first, the fact that the concction between universals and
meanings may not be inviolable does not dispense someone who wishes to modify
it from obligations to make clear just what changes he is making; second, if a
theory of meaning should fail to provide an indispensable rationale for the
introduction of universals, it might turn out to be incumbent upon a
metaphysician to offer an alternative rationale. But this question will have to
wait for another occasion. IV. Modes of Unification of Semantic
Multiplicity Let us for the moment retain an open mind on the nature of Aristolle's
views about the connection between the unification of semantic multiplicity and
the prescnce or absence of identity of meuning. Aristotle lists a number of
modes of this kind of unification which I shall consider one by one. As one
embarks on this enterprise one might well bear in mind the possibility that the
list provided by Aristotle might not be intended to be exhaustive; and that the
number and proper characterization of the modes which do occur in Aristotle's
list is sometimes uncertain. Alistotle refers to cases in which a general term
is applied by reference to a central item or type of items as ones in which
there is a single source for a contribution to a single end. It is not clear
whether he is giving a single general description or a pair of more specific
descriptions each of which applies to a different sub-class of examples. I know
no way of settling this uncertainty. The modes of unification actually listed
by Aristotle consist in (a) what 1 shall call recursive unification in which
the application of each member of a range of predicates is determined by the
conditions governing the application of a primary member of that range, (b)
what I may, with deference to G.E.L. Owen, call focal unification (unification
which derives from connection with a single central item), (c) analogical
unifiestion, in which the applicability of one predicate or class of predicates
is generated by analogies with other predicates or classes of predicates, I
shall consider these headings in order.Recursive Unification The cases of
recursive unification are primarily, though not exclusively. mathematical in
character; they are also cases in which what one might call the
"would-be" species of a generic universal stand to one another in
relations excmplifying priority and posteriority. The Platonists, so Aristolle
tells us, regarded such priority and posteriority as inadmissible between
fellow species of a single genus. Aristotle does not explicitly subscribe to
this view, but he does not explicitly reject it and is liable to act as if he
accepted it. Why should priority and posteriority stand in the way of being
different species of a single genus? Why should not different numbers be
distinct species of the genus number? In the case of numbers, End. Eih.
(121%aff.) attempts a reductio ad absurdum: if there were a form (universal)
signified by "number" it would have to be prior to the first number,
which is impossible; this argument might be expanded as follows: consider a
sequence of "number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness
...): such a sequence satisfies, inter alia, the following conditions. For any x and for any n 1, x instantiates Pi entails x does not
instantiae pa-' (nor indeed any P'). For any x and for any n * 1,
x instantiates P" entails something y (* x) instantiales pr-/ If P™ = P' , no counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the first
number. If the fulfillment of the abore conditions is to be sufficient to
establish a sequence of properties as a sequence of number properties, then
there cannot be a universal number; if there were, it would, like any genus, be
prior to each of its species, and so prior to Pl; but since P' is the first
number it cunnot have a predecessor and so nothing ean be prior to it.
There seem to be two objections. It is by no means clear that
the above conditions are sufficient to guarantee that a sequence of properties
is a sequence of number-properties. Even if they were, one part
of them would not be fulfilled in the case of Pl and being a number; if x
instantiates Pl (viz., 2-ness), x, not something other than x, will instantiate
being a nuenber, a set whose cardinality is 2 itself instantiates being a
number (as a cardinality) If this route to a denial of the existence of a
generic universal number fails there are two further possibilities. (1)
One might attempt to represent conformity to a "standard"
genus-species-differentia model as being not just an acceptable picture of
situations in which a more general universal has under it a range of
subordinate universals which are its specializations, but as being constitu.
tive for such examples of the existence of the more general universal. The
slogan might be "For there to be a universal U, with specializations U,,
U,, ..., U,, U has to be the genus of those specializations with all that that
entails" (or, more bricfly, "no specialization without
species"). The justification for such a claim will not be casy to find.
While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more general
universal must be independent of its specializations in that the non emptiness
of the general universal should be compatible with the emptiness of any
particular specialization (though not of course with the emptiness of all
specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. (2) One might try a
simpler form of argument. If the special cuses for the application of a general
term E, that is to say, the universals U, ... U, are united by a single
ordering relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover
every item to which E applies, and only such items, then we do not need a
gencric universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by
membership of the series S. The expression "being an instance of
some universal in the series S" is of course applicable to anything to
which E is applicable; but this expression does not even look like the name of
a gonus. Focal Unification The second mode of unification to which
semantic multiplicity may be susceptible, that of focal unification, is
discussed at length in Metaphysics IV, i (T, ii) 1003a32f., there Aristotle
brings up two of his favourite examples, the applications of the adjectives
"healthy' and 'medical'. He states that everything to which the word
"heulthy' applies is related to, in one way or another, the focal item of
health, "one thing in the sense that it preserves health, another that in
the sense that it produces it, another in the sense that it is a symptom of
health, another because it is capable of it." Similar considerations apply
to applications of the adjective 'medical', "that which is medical is
relative to the medical art, one thing being called medical because it
possesses it, another because it is naturally adapted to it, another because it
is a function of the medical art." On the most obvious interpretation of
this passage Aristotle will be suggesting that standard semantic theory will be
right in supposing the applicability of certain adjectives to particular items
depends on a relationship of such items to an associated universal, but wrong
in supposing that the relationship in question is invariably that of instantiation;
other sorts of relationship are frequently involved. There is, however, a less
obvious position which Aristotle might have been taking up; this position would
maintain with respect to universals, that the only way in which individual
items may be related to universals is that of instantiation: that there will
beOther entities which will indeed be general entities though not universals;
to them individual items may be related in a variety of ways which are distinct
from instantiation. The rolative merits of these two ideas will be a matter for
debate. This mode of unification is of special interest in my present
enquiry since Aristotle states quite plainly that this is the mode of
unification which applies 10 the semantic multiplicity connected with being.
Categorially cifferent sorts of things may all be said to be by virtue of
different kinds of connections which they have to the focal item, which will be
intimately connected with the notion of substance. This central item might be
an individeal substance or, more likely, might be the notion of substantal
type: any items which 'izzed' this type would be an individual substance and so
would exist. But non-substantial items could also be said to be by virtue of
their relationship (different in different cases) to the same central item;
some things may be said to be because they are affections of substanee, others
because they are a process towards substance, and su forth. It is evident
that Aristotle habitually thinks of the focal item as being a universal, or at
least some kind of general entity; but such restriction is not mandatory,
nothing prevents the focal item from being a particular. Consider the
adjective "French" as it occurs in the pluases, "French
citizen", "French poem", "French professor". The
following features are perhaps signilicant: (1) The appearance of the adjective
in these phrases is what I might call "adjunctive" rather than
"conjunctive" (or "attributive"). A French poem, is
not as I see it, something which combines the separate eatures of being a poem
and being French, as a fat philosopher would simply combine the features of
being fat and of being a philosopher. "French" here occurs, so
to speak, adverbially. (2) The phrase "French citizen" standardly
means "citizen of France", while the phrase "French poem
standardly means "poci in French"; but it would be a mistake to
suppose that this fact implies that there are two (indeed more than two)
meanings or senses of the word "French". The word French" has
only one meaning, namely "of or pertaining to France"; it will,
however, be what I might call 'context senstive"; we might indeed say, if
you like, that while "French" has only one meaning or sense, it has a
variety of meanings-in-context; relative to one context, "French"
means "of France" as in the phrase "French citizen",
whereas relative to another context "French" means, "in
the French language" as in the phrase "French poem". Whether the
focal item is a universal or a particular is quite irrelevant to the question
of the meaning of the related adjective; the medical art is no more the meaning
of the adjective 'medical', as France is the meaning of the adjective 'French'.
As a concluding observation I may remark that while the attachment of the
context may well suggest an interpretation in context of a word, it need not be
the case that suchsuggestion is indefeasible. It might be for instance that
"French poem" would have to mean "poem composed in French"
unless there were counter indications; in which case, perhaps, the phrase might
mean "poem composed by a French competitor" (in some competition).
For the phrase "French professor" there would be two obvious
meanings in context; and disambiguation would have 10 depend on a wider
linguistic context or on the cireumstances of utterance. Analogical
Unilication I turn now to what is possibly the most baffling of the ways
explicitly suggested by Aristotle as being those in which what I am calling USM
may arise. These will be cases in which the application of an epithet to a
range of objects is accounted for by analogy detectable within that range; more
explicitly to analogies between the specific universals which determine the
application of the epithet, or (perhaps) berween the exemplifications of those
universals by this or that type of object. More explicitly to analogies between
the specific universals U, and Uz etc., which determine the application of the
epithet, or (perhaps) between the exemplifications of U,, Uz ete., by items of
the sorts ly. lo etc., The puzzling character of Aristotie's treatment of this
topic arises from a number of different factors. First there are two things
which Aristotle himself might have done to aid our comprehension. He might have
given us a firm list of examples of epithets, the application of which to a
given range of objects is to be accounted for in this way; alternatively, he
might have given us a reasonably clear characterization of the kind of
accounting which analogy is supposed to provide, leaving it to us to determine
the range of application of this kind of accounting. Unfortunately he does
neither of these things; he offers us only the most meagle hints about the way
in which analogy might unify the various applications of an epithet; we are
told, for example, that as sight is in the eye, so intellect is in the soul
with the implicit suggestion that this fact accounts for the application of the
word 'see' both to cases of optical vision and cases of intellectual vision,
and he also suggests that analogy is responsible for the application of the
word 'calm' both to undisturbed bodies of sea water and to undisturbed expanses
of air. Such offerings do not get us very far, furthermore, not surprisingly,
where Aristotle seems to fear to tread the commentators are most reluctant to
plant their own feet. Perhaps the least unhelpful suggestion comcs from Ross
who suggests as Aristotle's view that the application of the word 'good' is
attributable to the fact that within onc category things which are good are
related to things in general belonging to that category in a way which is
analogous to the way in which good things in some second category are related
to the general run of things which belong to that second category. Apart from
obscurity in thepresentation of this idea, Ross's suggestion takes for granted
something which Aristotle himself does not tell us, namely that the application
of the epithet 'good' is one exemplification of unification which is the
outcome of analogy: Ross's suggestion about 'good' would, moreover, be at best
only a description of one special case of analogical unification, and would not
give us any general account of such unification. I might add that little
supplementary assistance is derivable from those who study general semantic
concepts; such persons seem to adhere to the principle that silence is golden
when it comes to discussion of such questions as the relation between analogy,
metaphor, simile, allegory and parable. So far as Aristotle himself is
concerned it seems fairly clear to me that tie primary notion behiad the
concept of analogy is that of 'proportion'. This notion is embodied, for
example, in Aristotle's treatment of justice. where one kind of justice is
alleged to consist in a due proportion between return (reward or penalty) and
antecedent desert (merit or demerit) but it remains a mystery how what starts
life as, or as something approximating to, a quantitive relationship gets
converted into a not-quantitive relation of correspondence of allinity. It
looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be inspired
conjecture. I take as my first task the provision of an example,
congenial to Aristotle, of the unification by analogy of the application to a
range of objects of some epithet. I shall expect this to involve the detection
of analogical links between the exemplifications of the varicty of universals
which the epithet may be used to signify. My chosen specimen is the verb grow.
In this case a number of different kinds of shifts might be thought of as
possessing an analogical unification. One of these would be examples of shifis
in respect of what might be termed syntactical metaphysical category. A
substance, indeed a physical substance like a lump of wax or a mass of metal,
might be said to grow; and it would be tempting here to suggest that the
relevantly involved universal, that of increase in size or getting larger,
provides the toundational instance of the signitication of a universal by the
word "grow'; we have here, so to speak, the 'ground-floor' meaning of the
verb. But not only the physical substance itself but the various accidents of
the substance may also be said to grow; not only the piece of wax but its
magnitude, some event or process in its history, its powers or causal efficacy
and its aesthetic quality (beauty) might each be said to grow; and it seems not
unplausible to suggest that though growth on the part of these non-substantial
accidents might be different, and more or, again, less boringly connected with
growth on the part of the substance, there will always be some kind of
correspondence or analogical connection between growth in the case of a
non-substantial item and growth in the case of a substantial item. Another and
different kind of calegorial variation may separate some of the universals
which the word "grow' may be used to signify from others; these will
be connected withdifferences in the sub-categories within the category of
suistance within which fall different sorts of entitics which may be said to
grow; different universals may be signified by sonicone who speaks of a plant
as growing and by someone who speaks of a human being as growing, and the
confection between these diverse realizations of growth may rest on analogy. In
what is called the growth of a plant, internally originated increase in size
may occupy a prominent place, whereas in the case of a buman being the kind of
development which may be involved in growth may be much more varied and
comples; the link between the two distinct universals which may be signified
might be provided by analogy between the roles which such changes fulfill in
the development of the very different kinds of substances which are being
characterized. No doubl many further kinds of analogical connection would
emerge within the general practice of attributing growth. My next
endeavour will be an attempt to supply some general account of the way in which
the presence of analogy may serve to unify semantic multiplicity; and if such
an account should be found to offer prospecis of distinguishing analogy from
other concepts, particularly metaphor which belongs to the same general family,
that would be a welcome aspect of the account. It is my idea that in
metaphorical description a universal is signified, which though distinct from
that which underlies the literal meaning of an epithet is nevertheless
recognizably similar to that literal signification I come now to the
notion of analogy itself. I shall start by considering items any one of which
may be called an S,; I shall initially suppose that being an S, consists in belonging
to a substantial type or kind, S,. though that supposition may be relaxed
later. My first move will be to assume that being an S, consists in being
subject to a systern of laws which jointly express the nature of the type or
kind Si; and further that these laws, which furnish the central theory of S,,
will all be formulable in terius of a finite set of S,-central propertics (let
us say P, to P,); each law will involve some ordered extract from the central
set, and their totality will govern any tully authentic Sy. This totality may
well not include all the laws which apply to S,: but it does include all the
laws which are relevant to the identity of Sy, all the laws which determine
whether or not a particular item is to count as an 5,- Let us next consider
not merely things each of which is an S,, but also things each of which is an
Sz; it is to remain at least for the moment an open question whether or not the
typeS, is identical with the type S1. 1 assume that, as in the case of S,,
membership of S, is determined by conformity to a system of laws relating to
properties which are central to S2. I shall symbolize these properties by the
devices Or ... Q.. We now have various possibilities to consider. The first is
that every law which is central to the determination of Sz is a mirror image of
a law which iscentral to S,; and that the converse of this supposition also
obtains. To this end we shall assume that the properties which are central to
being an $, are the properties O, through Os; and that if a law involving a
certain ordered extract from the set P, through P, belongs to the central
theory of Sto a law involving an exactly corresponding ordered extract from the
set O, through , will belong to the contral theory of Sa; and that the same
holds in reverse. In that case, we shall be in the position to say that there
is a perfect analogy between the central theories of S, and Sz; and in that
case, it may also be tempting to say that the types S, and S, are essentially
identical. We should recognize that if we yield to this temptation we are not
thereby forced to say that Sy and S, are indistinguishable, they might, for
example, be differently related to perception, only one of them (perhaps) being
accessible to sight; we shall only be forced to allow that essentially, or
theoretically, the types are not distinct; how that is to be interpreted will
remain to be seen. The possibility just considered is that of a total
perfect analogy between the central theories of S, and Sa. There is also,
however, the possibility of a partial pertect analogy between S, and Sz. That
is to say pait of the central theory of one type (say S,) may mirror the whole
of the central theory of Sz, or again may mirror some part of a central theory
of Sz. In such circumstances one might be led to say (in one case) that the
type S, is a special case of the type S,; or (in the other case) that the types
S, and S, both fall under a common super-type, determined by the limited area
of perfect analogy between the central theories of S, and Sz. A third
possibility will be that no perfect analogy, either total or partial, exists
between the two central theories; the best that can be found are imperfect
analogies which will consist in laws central to one type approximating, to a
certain degree, with the status of being analogues of laws central to the
other. At this stage, I would propose a relaxation in the
characterization of the signification of such symbols as 'S!', 'Sz etc., which
till now I have been regarding as signifying substantial types or kinds,
reference to which is made in more or less regimented discourse of a
theoretical or scientific sort. I shall now think of such symbols as relating
to what I hope might be legitimately regarded as informal precursors of the
aforementioned substantial types, as expressing concepts of one or other
classificatory sort, concepts which will be deployed in the unregimented
descriptions and explanations of pre-theoretical. Examples of such unregimented
classifica-tory concepts might be the concepts of an investor, a doctor, a
vehicle, a confidante, and so on. I would hope that in many ways their general
character might run parallel to that of their more regimented
counterparts. In particular, one might hope and expect that their nature
would be bound up with conformity to a certain set of central generalitics
(platitudes, truisms, etc.); to be an investor or a vchicle will be to do a
sufficientnumber of the kinds of things which typically are done by investors
or vehicles. One might expect, however, that the varicty of possible forms of
generalization might considerably exceed the meagre armament which theoretical
enquirers normally permit themselves to employ. One might also hope and expect
that the generalities which would be expressive of the nature of a particular
classificatory concept would be formulable in terms of a limited body of
features which would be central to the concept in question. This material might
be sufficient to provide for the presence from time to time of analogy, at
least of imperfect analogy, between scucralities which aro expressive of
distinct classificatory concepts. When they occur, such analogies might be
sufficient to provide for semantic unity in the employment of a single epithet
to signify dilferent classificatory concepts; and this semantic unity, in turn,
might be sufficient to justify the idea that in such cases the expression in
question is used with a single lexical meaning. Conclusions I
conclude the presentation of my suggestions about the interpretation of the
notion of analogy as a possible foundation for semantic unity with two
supplementary comments. The first is that there scems to be a good ease for
supposing that anyone who accepts this account of analogy-based unity of
meaning is not free to combine it with a icjection of the analytid synthctic
distinction. The account relies crucially on a connection between the
application of a particular concept and the application of a system of laws or
other generalities which is expressive of that concept, and, this in tum,
relies on the idea of a stock of further concepts, in terms of which these laws
or generalitics are to be formulated, being central to the original concept.
But it seems plausible, if not mandatory, fo suppose that such contrality
involves a non-contingent connection between the original concept and the
concepts which are said to be central to it, a connection which cannot he
admitted by one who denies the analytic/synthetic distinction. So either one
accepts the analytic/synthetic distinction or one rejects at least this account
of analogy-based semantic unity. I make no attempt here to decide between these
alternatives. Ihe second comment is that matcrial introduced in my
suggested claboration of the notion of unalogy, particularly the connection
between concepts and conformity to laws or other generalities, may serve to
provide a needed explanation and justification of the initial idea that the
applicability of a single defining formula, couched in terms of the ideas of
genus, spocies, and differentia is a paradigmatic condition, if not an
indispensable condition, for identity of meaning. We might, for a start, agree
to treat a situation in which the applicability of an epithet to an item i,
rests on a conformity to exactly the same laws or generalities as does
itsapplication to item iz, as being a limiting case of partial perfect
analogy. Situations in which no icinterpretation at all is required may
be treated as limiting cases of situations in which, though reinterpretation is
required. one is available which ochieves partial perfect analogy. As one might
say, a law is perfectly analogous with itself. Situations, then, in which an
epithet applies to a range of items solely by virtue of the presence of a
single universal, and so of a single set of laws, may be legitimately regarded
as a specially exemplary instance of a kind of unity which is required for
identity of meaning. V. Some Larger Issues Both a proper assessment
of Aristotle's contribution to metaphysics and the theory of mcaning and studies
in the theory of meaning themselves might profit from a somewhat less localized
attention to questions about the relation between universals and meaning than
has so far been visible in my rellections. I have it in mind to raise not the
general question whether, despite the Nominalists, a theory of meaning requires
universals (to which I shall for the moment assume an affirmative answer), but
rather the question in what way universals are to be supposed to be relevant to
meaning. Consideration of the practices of latter-day
lexicographers, so far from supporting a charge that, at least on my
interpretation of him, Aristotle has proposed an illegitimate divorce between
universals and mcaning suggests that it would be proper to go a deal further
than did Aristotle himself in championing such a divorce, There will be many
different forms of connection between the varicty of universals which may be
signified by a non-equivocable expression beyond that countenunced by the
tradition of Theory of Definition, and even perhaps beyond the extensions to
that theory envisaged by Aristotle himself. These will include some forms of
connection like those involved in metonymy and synecdoche, recognized by later
grammatical theorists, and no doubt others as well. It would, I suggest, be a
profitable undertaking to study carefully the contents of a good modem
dictionary, with a view to constructing an inventory of these various modes of
connection. Such an investigation would, I suspect, reveal both
that in a given case the invocation of one mode of concction may be subordinate
and posterior to the invocation of another, and also that there is no
prescribed order or limitation of order which such invocations must observe. I suspect, also, that it might emerge that the question whether
variations of meaning are thought of as synchronie or diachronic has no beating
on the nature of the uniting connections. The same forms of connection will be
available in both cases, and these in turn may well befound to correspond with
the range of different figures of speech which conversational practice may
typically cmploy. (4) Should this conjecture turn out to be correct, the
underlying explanation of its truth might, I would guess, run along the
following lines. Rational human thought and communication will, in
pursuit of their various parposes, encounter a boundless and unpredictable
multitude of distinct situations. Perhaps unlike a computer we shell not have,
ready made, any vast altay of forms of description and explanation from which
to select what is suitabie for a particular occasion. We shall have lo rely on
our rational capacities, particularly those for imaginative construction and
combination, to provide for our needs as they arise. It would not then be
surprising if the operations of our thoughts were to refleet, in this or that
way, the character of the capacities on which thought relies. I have to confess
to only the haziest of conception bow such an idea might be worked out in
detail - GRICE E BOEZIO
BOEZIO E GRICE: UNI-VOCALITY OF “EST” AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice
Club. Abstract In 1988, the year of his
demise, H. P. Grice got published, under the editorship of his former Oxford
pupil B. F. Loar, a rather intriguing essay, for The Pacific Philosophical
Quarterly (having moved from Oxford to Berkeley in his fifties), entitled,
“Aristotle on the multiplicity of being.’ Philosophers well aware of the deep
issues involved in matters of ‘univocity’ of ‘being’ and its enemies –
equivocity, etc. –, or some of them, were struck by the choice of
‘multiplicity’ in the title, and by the lack of square quotes: it’s not the
multiplicity of ‘being’, but of being itself! In these notes, I propose to
reconsider Grice’s main point vis-à-vis what he calls elsewhere – in the Kant
lectures at Stanford – the ‘aequi-vocal’ thesis – as it conforms to his well
known advice: unity of sense, multiplicity of implicatures. I add Boethius for
good measure! Keywords: Boethius, H. P. Grice, univocality. “My enterprise,” Grice writes in “Aristotle
on the multiplicity of being,” is “to explore some of the questions which arise
out of a fairly well-known cluster of Aristoteleian theses.” Which are these?
In “Categories,” on which Grice lectured with Austin at Oxford – as Ackrill
testifies -- Aristotle distinguishes two different sorts of case of the
application of a word or phrase – say, ‘ist’ [I will follow Boethius and stick
to the third-person singular] to a range of situations. One sort of cases is
that in which both the word or phrase and a single definition, account, λόγος, or conceptual analysis, as I prefer, apply throughout that range. The
second sort of cases is that, in which the word or phrase – “ist” -- , but no
single definition or conceptual analysis, applies throughout the range. In the first sort of case, Aristotle says,
that the word or phrase – say “ist” -- is applied syn-nomymously, or, more
strictly, to at least two things which are syn-nomina, or synonymum as Boethius
would have it. Lewis and Short define it as “a word having the same meaning
with another, a synonym.” Front. Eloqu. p. 237; Prisc. 579 P; Serv. Verg. A. 2,
128. (obs. Synophites,, ae, m., a read. In Plin. 37, 10, 59, section 162 fron synnephitis. In
the second the word or phrase – say “ist” –
is, Grice goes on, applied homo-nymously (AEQVI-VOCALLY) — to at least two things which are merely
homonuma. Lewis and Short lack an entry for homonymum. But one for homoymus and
homonymia. Homonymus is defined as ‘of the same name, homonymous – “sicut in
his, quae homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit, an mons, an signfum in
caelo, an nomen hominis, an radix arboris, nis distinctum non intelligitur” –
Quint. 8 2 13. Interestingly, the source for ‘homonymia’, translated by Lewis
and Shrot as homonymy, is Fronto, Diff. Verbs, p.. 353.Aequivoces. Provision is
also made, Grice adds, for an *intermediate* class of cases, or (as some may
prefer) a sub-division of homonymous applications of a word or phrase into (a)
cases of "chance homonymy" and (b) cases of "other-than-chance
homonymy", or as Aristotlle calls them, cases of "paronymy".
Cicero couldn’t translate this. So, no entry in Lewis and Short for paronymum,
but for paronomasia! Ever the philosopher for great tags, Grice adds: One may
label the second (b) of these subdivisions cases of "UNIFIED Multiplicity
of Signification, or meaning. With Boethius, I will assume that when Grice
writes ‘meaning,’ he means ‘signification,’ and vice versa. Prominent among
examples of Multiple-Signification Unity is the application of the verb 'ist’ –
as in the formula ‘The α is β.’ My choice of alpha and beta is guided by Grice’s considerations in
his more precise, “Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning” – and
essay whose title he often found trouble in remembering. In that essay (WOW, p.
131) Grice provides for “To utter a psi-cross correlated … if (for some A) U
wants A to psi-cross a particular R-correlate of alpha to be one of a
particular set of D-correlates of beta. The reference here is to his previous
realization that a philosopher of language may “need to be able to apply such
notion as a PREDICATION of beta (adjectival) on alpha (nominal).” (Smith is
tactful, Smith is happy). Grice would
often criticize Aristotle for what Grice calls Aristotle’s rather vague
‘dicta’. According to Aristotle, Grice
reminds us, “[ist] is _said_ in many — more than one — ways"Grice adds
that, among further important examples of this type of UNIFICATION or univocity
Aristotle and Grice seem to be seeking – never mind Boethius -- we find the
word αγαθόν (Cicero bonum "good") which, according to
Aristotle, exhibits a seemingly superficial*multiplicity* of signification
related to, and perhaps even dependent upon, that displayed by ‘ist’; for in
Nicomachean Ethics – that Grice taught ‘for years at Oxford under the tutelage
of the translation by his Oxford tutor,
Hardie -- Aristotle remarks that “αγαθόν” is _said_ in *as many ways* as being" This needed doctrine of the Unification of
Apparently Multiple Signification of 'ist’' is notoriously of great importance
to Aristotle, since it is used by him to preserve the otherwise acceptable
characterisation of the philosophical
discipline of philosophia prima as dealing with ist qua ist, which is threatened
by two objections. First, that t is not the case that "ist” applies
*syn-nonymously* to all the items of things with which such philosophia prima
is concerned.Second, that there is, therefore, no more a genuine or legitimate
single prima philosophia than there is, say, — English Oxonian spelling
assumed— a genuine single science or discipline of vice since we apply ‘vice’
to such a thing as dishonesty, which is a moral thing -- but also to such a
thing as a clamp which is a thing made of metal, rather. These objections can, Aristotle, Boethius,
and Grice would hope, he met by the reply a multiplicity – i. e. not unicity,
but duality or plurality -- of signification – if not sense, or content -- can
be tolerated in the terminology specifying the subject-matter of a single
science provided that such apparent multiplicity (again, duality or plurality,
rather than unity -- of signification is
somehow UNIFIED. Enter UNI VOCAL. Do not multiply senses beyond necessity. Keep
your utterance UNIVOCAL and multiply implicatures as you please. Grice had witnessed the Viennese bombshells
at Oxford as a student at Corpus, and has a thing or two to say about the
attacks by Ayer. “I should like,” Grice says in some decades of hindsight, “to
say a word about the nature of my interest in Aristotle — and the peripatetics
in general — or the Lycaeum — and about the prospects of deriving from
Aristotle a significant contribution to the enquiries which I have it in mind
to undertake.”Grice regards Aristotle as being, like one or two other
historical figures — notably Kant — , not just a great philosopher of the past
but as being a great philosopher simpliciter; that is to say. To think of
Aristotle – as read by Boethius, say -- as being concerned with many of the
problems to which we today are, or at least sbould be, devoting our efforts.
Furthermore, it is Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio, who
worked so arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly interpreted,
he is likely found to have been handling such problems in ways from which we
have much to leam. In brief, Gricde
subscribes to a programme of trying to interpret — of reconstruct — his views
(and 1 am not too fussy about the difference between these two descriptions) in
such a way that, unless the text is totally probibitive, 1 ascribe to him views
which are true rather than false, which are reasoned rather than unreasoned,
and which are interesting and profound rather than dull or trivial. Grice is
convinced that, in the philosophical area within which the topics of this endeavour
fall there are specially strong reasons for listening as attentively as
possible to what Aristotle has to say or implicate. A definition of the nature
and range of the enquiries falling under philosophia prima is among the most
formidable of philosophical tasks; We need all the help we can get,
particularly at a time when metaphysicians have only recently begun to reemerge
from the closet, and to my mind are still hampered by the aftermath of decades
of ridicule and vilification at the hands of the rednecks of Vienna and their
adherents — notably at Oxford! The man questons to which Grice addresses
himself are various, or shall we say, multiple.If, as Aristotle suggests, at
least some expressions connected with the notion of "ist” – as in ‘The α is β’ exhibit multiplicity of signification, of which
actual expressions or utterances is the suggestion true? More precisely: is
“ist” the form of the verb in the syntactical construction ‘The α is β’ where this suggestion is most plausible?What
cognates of the ‘ist’, if any, are similarly affected? Grice has in mind the
philosophical lexicon that also has entries for ‘inherentia’ or ‘praesentia,’
and their conjugated forms.What link is there, if any, between unity, multiplicity of significationand jdentity or
difference of CONTENT or sense? In what different ways may semantic
multiplicity actually become unified?What considerations, il any, confer upon
the availability of a single definition of special pride of place among
possible criteria for identity of meaning or sense or content? Is the
suggestion for univocality to be argued for, or is it just a matter of the
intuitions of the native speaker of a language? How, if at all, can the
availability of such a definition or conceptual analysis involved in the doctrine
of univocality be confirmed, or disconfirmed, for that matter?Is Aristotle's
classification of the ways of unifying semantic multiplicity exhaustive? Are
its components mutually exclusive? Which form of unification applies to the
semantic multiplicity connected with "α ist β"? Unlike English, Boethius does not need to
involve the definite descriptor when discussing the copula.One first question
to be faced with regard to the possible semantic multiplicity of 'α ist β' (or of cinai (to bo) esse or dò & (what is)) ens is a not very subile question of
interpretation.In what range of employmcats of the word 'be' (or of an
appropriate Greek or Latin of Italian or English : counterpart) is semantic
multiplicity to be looked for? From a standard viewpoint (to which Grice
admittedly does not in fact wholly subscribe) there will be various possible locations of such semantic
multiplicity: The thesis which Grice
identifies with Oxford philosopher Owen – of the Ryle group – vide Owen’s
necrology of Ryle in the Aristotelian Society -- in the word 'be' taken as
meaning 'exist', Grice’s own thesis, at this stage of development, is in the
word 'he' taken as a copula in a statement of predication. The α is β.Grice considers two other possibilies, which he soon
dismisses: In the word 'be' taken as expressing identity – vide his “Vacuous
Names” for things like “Pegasus = Pegasus’, and in the word "be considered
as a noun and as roughly equivalent to 'object' or 'entity. ‘The ‘is’of the
matter.Some of these variants, Grice notes, are not really independent of one
another. Since an object or entity seems to be anything which is or exists, it
is reasonable to suppose that semantic multiplicity would attach to such a noun
as 'entity' if, and only it, it also attaches to 'exists.’Furthermore, if we accept the
commonly received view that 'existit’ may be paraphrased in terms of
self-identity (Pegasus, for example, exists if and only if Pegasus is identical
with Pegasus), any semantic multiplicity in the phrase "is identical with"
goes hand in hand with a corresponding semantic multiplicity in the 'existit'.
Grice seems relieved to realise that we appear then left with two
independent candidates for semantic multiplicity, non-predicational ‘ist'
(understood as meaning 'existit') and ‘ist’ understood as meaning a
copula.Owen, who left Canada to settle in Oxford, in his provocative Aristotie
on the Snares of Ontology, that Grice finds some especial excitmenet in quoting
just for amusement, opts for the supposition that semantic multiplicity
attaches to 'ist’' (meaning 'existit’).“I tor a long time shared this belief,”
Grice confesses. The two groups hardly met while at Oxford. Grice considers it
first, since he is the one who enjoys learning from his errors. Since Grice
wishes to attribute a view to Aristotle only if Grice can find in Aistotle’s
oeuvre or altematively invent on his behalf, a reasonable plausible argument to
support it, Grice wonders whether we can find of devise such an argument in
this instance.Grice offers the following.In Topica, Aristotle claims that being
(existence), like unity is predicated of everything. This statement, Grice
notes, seems to imply that 'exists' is truly applicable to every object.But the
dictum may also imply that the universal signified by 'existit', or, it there
is a plurality of such universals. that one or another of the universals
signified by 'existit' is instantiated by every object. But Grice warns us to
be cautious, and let us not assume that the second implication holds. In De Inierpretatione,
which as we’ve noted, Grice lectured for years at Oxford with Austin – Ackrill
being among the pupils who attended --
Aristotle declares that every simple declarative sentence
[propositionalj contains a hréme (verb phrase) which signifies something said
of something else the 'something che' being signined by a noun phrase, Indeed,
Grice notes, the divisibility of declaratire sentences into a kaapináseis, or
assertion, and a ipopirseis, or a denial, which respectively allira or deny
something about something| -- vide Boethius’s commentary -- suggests that the
notion of the exhibition of the subject-predicate form enters into the very
definition or conceptual analysis oof a declarative sentence or proposition. A
crucial topic for Grice’s reason to leave Owen for good is that an existential
sentence or proposition is no exception to this thesis, and it even tolerates a
quantificational modifier. Indeed, ‘the a is b’ may be to display such a
toleration: Smith’s dog is shaggy – being Grice’s example, as opposed to Fido
is shaggy. Grice relies on German philosopher Hans Sluga, who had left Germany
for Berkeley, for clarification on what ‘the’ actually means in English! From
this it follows that an existential proposition attributes a universal to its subject
item.If 'existit' signified a single universal it would signify a generic
universal, as Grice calls it, since, as is shown by differences in categories,
there is more than one way of existing which would be a species of such
existence. But then Aristotle suggests, in his Metaphysics– a rather strong
hint here -- that being (existence) is not a genus, and so is not a generic
universal. A different account therefore, needs to be found of what are
naturally thought of as more than one way of such existence.‘Existit' cannot
signify a singular or unique universal.Rather, 'existit' signifies now one, now
another, of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity of this o that universal.Now, if 'existit'
signifies a duality plurality of multiplicity of universals, that plurality
should need to satisfy two conditions:
First, the plurality of universals ‘existit’ allegedly signifies should
be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable principle
of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses are not to be
multiplied beyond necessity. Second, each of the elements of the plurality
would need to be a essential property of items of the kind to which it
attaches. It is at this point that Grice thinks of coining ‘IZZES’ to name ‘is’
in such kind of predication of essence – His logic is the converse of
Aristotle, which allows Grice to introduce a counterpart for ‘izzes’: ‘hazzes’
– it’s not Socrates has whiteness, but Socrates HAZZES whiteness.The removal of
such a property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from
any bearer belonging to a given kind should deprive that bearer of existence.
More briefly, with respect to any kind, each element property sems to be
entailed by the very concept of existence, to which Owen’s thesis attributes
such weight. The only set of universals which would satisfy both of these
conditions is the set of category-heads themselves, as the most general list of
properties of essentia one of another of which every item possesses. Such (ten)
category-heads then constitute the required plurality, not duality now, or
multiplicity – which accounts for Aristotle’s ‘many ways’.‘Exists’ by virue of
signifying a plurality or multiplicity of universals, exhibits multiplicily of
signification. (In “Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning”,
Grice analyses meaning ascriptions for “Fido” and “shaggy”, skipping “is”
altogether!The argument given by Aristotle in favour of the contention that the
concept behind ‘ist’ is not a genus is rather obscure, if not
Heraclitean.Aistotle’s argument for denying ‘ists’ a GENERIC analysis rests on
the thesis that a genus cannot be predicable of a differentia (diaphoron –
symbolized by Grice as D -- of one of its species. Aristotle also relies on the supposition
that, if being were a genus, it would have to offend against this prohibition,
since ‘ist’ – or being is universally predicable. Now, if S is a species of a
genus G, it must be the case that G belongs essentially to S and is therefore in
the same category as S, that S is differentiated, within G, by some universal
D; and that D is categorially difterent from, and, so to speak, categorially
inferior to S and G, in that no item in the category of S and G may attach
essentially to, and so be predicable of D.Two-footed, for example, as a difterentia, differs in
category from man and animal – it is a quality rather than a substance, in such
a way that neither man nor animal can be predicated of it. Which is not the
case.Now, a secondaty substance is not predicable of a quality, even though it
may be the case that necessarily anything which has a given quality is a given
sort of substance. But if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’ (read, alla Owen,
existit) is universally predicable, it would be predicable of any differentia
of any of its species. To show that ‘existit’ possesses not merely multiplicity
of signification as an EXPRESSION, but
multiplicity of signification as per UTTERER’s MEANING may render it
aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in case it belongs to some category C: e. g., substance, quality,
quantity, etc.If category C is a category OTHER
than a substance, an item x can be a C, i. e. fall under C, only if
alphai s a C of some substance beta. This can be seen as an application of a
version of the doctrine of universalia in se.A version of the doctrine of
universalia in se demands that the existence of a universal, symbolized by U,
requires not just the possibility but the actuality of an item alpha or beta
which instantiates that universal This
thesis is explicitly enunciated by Aristotle in Metaphysics: being a C of some
substance beta which *instantiates* C entails – to use Moore’s coinage -- being
a C of something y which exists in that sense or under that nterpretation of
'existit’ which is appropriate for a substance. For a substance to exist is for
it to be a substance.That a substance beta exists is prior to, and presupposed
by, each form of exists as it applies to an alpha which is not a substance –
say, shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways (Arsitotle’s phrase) in
which 'existit’ is said are united by appropriate relatio to a primary
substantial be. "Exisitt' would exhibits unified semantic multiplicity In
spite of a recognizable affinity with philosophical positions which Aristotle
is known 1o have liked, and also at least a superficial charm, Owen’s argument
does however, lack its drawbacks -- both from a historical and from a
conceptual point of viewA crucial passage for consideration is Aristotle’s Metaphysics
devoted to what is (be) in the philosophical lexicon contained in the
Metaphysics. There, Aristotle says, it seems, that whatever things are
signified by the forms of predication, presumably the categories, are said to
be in themselves -- per se, kath' auta); 'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as
there are forms of PREDICATION.. Since a
predicate (beta) sometimes say what a thing (alpha) is EST. But a predicate
sometimes says what alpha is EST like. Sometimes a predicate says how much alph
is, EST. And so on.There would be a different signification of 'be' IST
corresponding to each predication. Occam’s razor rendered totally useless if
it’s not here to cut Plato’s beard!Aristotle concludes that passage with the
almost scholastic remark that there is no real difference in depth between the
superficially varied "man walks (flourishes)" and "man is IST
walking (flourishing). The obvious interpretation of the this remark beloved by
Boethius and all the scholastics is that the appearance of a vert-form like
"walks' or 'Bourishes', or flies (for Pegasus) or ‘rides Pegasus’ for
Bellerophon, creates no difficulty, since they may be replaced, without loss or
change of sense, by such an expression in canonical form such as 'is IST walking' or "is IST flourishing'
‘is flying, ‘is riding Pegasus’. If the expression regarded by Aristotle as
canonical in form it is because the uses of IST ') whose multiplicity he is at
least at his point discussing a copulative, or, strictly, COPULATIONAlthough he
does recognise that Aristotle does on
occasion admit categorial variation in the sense of copulative ‘ist’. iST IZZES, Owen is evidently unwilling to
allow that Aristotle is primarily concerned with copulative ‘ist’.As a result,
and it seems Grice is having Warnock’s Metaphysics in logic in mind, Grice
notes that Owen rather strangely interprets, the remark by Aristotle as
alluding to semantic multiplicity in the copula as being supposedly a
consequence of semantic multiplicity in ‘existit.’ Now, Owen’s interpretation
seems difticult to defend.When Aristotle says that a predicate sometimes may
say what a thing is, sometimes what is it like (its quality), sometimes how
much it is (its quantity) and so on, he seems to be saying that if we consider
the range of predicates which can be applied to some item, for example to a
substance like Socrates or a cow, these predicates are categorially various,
and so the use of the IST IzzES in the ascription of these predicates will
undergo corresponding variation of signification But
Aristotle has connected the semantic multiplicity in IST not with
variation between predicates of one subject, but with variation between
essential (per se) predications upon different (indeed categorially different)
subjecis (such predications as "Socrates IS a man", "Cambridge
blue IS a colour (a blue, a blue colour) A desire to harmonise these statements
leads me to wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the
copula IS exhibits multiplicity of
signification which corresponds to categorial differences between different
statements about one subject, for example, Socrates, but also that dis semantic
multiplicity is attributable to a multiplicity in the notion of essential being
IST; the signification of 'is varies between
"Socrates is a man", Fido is shaggy, Cambridge blue is a
colour", A weight of two pounds is in magnitude". To voice his
suspicion more explicitly, Grice ventures that it might be Aristotle's view
that if (a) "Sociates is BETA"
of F (the symbol used by Grice in “Vacuous Names”) Smiths dog is shaggy, is an
accidental, i. e. non-essential, predication,
Beta (as in Utterer’s meaning, sentence meaning, and word meaning) or
"F" (as in Vacuous Names) signifies an item in category C, and
‘has" expresses the COZnVERSE of Aristotle's relation of inherentia
(presentia, deen the LOGICAL FORMof the proposition ‘Socrates is beta’ or
‘Socrates is F’ or Smiths dog is shaggy may be regarded as expressed by
"Socrates HAS something which is. F" or BETA -- where 'ist’
represents a sense of 'is' (of 'is essentially') which correspoads to category
C. The copula ‘ist’ in such cases expresses the logical PRODUCT of a constant relation expressed by 'has'
HAZZES — not Ist — and a categorially variant relation expressed by 'is' (Ist
'is essentially'). These predominantly scholarly murmurs against the 'received'
view, Grice notes, that Aristotle regards Ex existential statements
(propositions) as the habitat of semantic multiplicity are not the only
possible kinds of dissent. A different
kind of complaint, against the viability of the position which I have been
treating so far as if it were Aristotle's rather than against the suggestion
that he in fact held it, would urge the untenability of the thesis, supposedly
a foundation of his position that EZx are
a particular VACUZoUS NAMES type of subject-predicate utterance type (Smith is
happy It is possible, Grice concedes, that Owen voices something like this
charge iwhen he distinguishes typex of exists. One form of such an objection
would be that "goats mumble" EX (x), whether treated as a way of
saying "goats always mumble" or saying "goats usually
mumble", or of saying "goats sometimes mumble", or as being
indeterminate between these alternatives, has to be supposed to presuppose the
existence of goats. Cf Warnock - Strawson
This will be attested both by intuition, and by a need to extend to all
interpretations a feature which is demanded for universal of total and
particular utterance types, in order to escape ditficulties which arise in
connection with the Square of Opposition. To suppose "a goats exists"
to be analogous to "a goats mumbles", would be to suppose that
"a goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose that a goats
exists or to put it another way, the truth of "a goats exists" is a necessary
precondition of its being enher tre or faise that a goats exists. This is an absurdity. Even for
Collingwood It seems to me that
Aristotle can be defended against this attack.
To begin with, the invocation of a semantic relation of collingwoodisn presupposition is not the only
recourse when one is faced with troubles about the Square of Opposition; One might, for example, try to deploy a
pragmatic notion of presupposition which would not mitigate the alleged
absurdity. Presupposition as implicature
in negation; presupposition as entailment in affirmation But a more serious defence might suggest
that Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there
are indeed two such methods, both S Ist P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi
definitions of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which
contain analogues of genus and differentia.
At this point, almose parenthetically, he gives a pattern of conceptual
definitional analysis for existentials about such things. The pattern consists
(of the sequence some + genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST
frozen" (an analysand for "ice exists" and “A stone iIST
situated in threshold position" (an analysand for "a threshold
exists"). We have, then, for
certain Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form which by
utilizing the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates the 'existit altogether. Grice goes on to
suggest, on Aristotle's behalf, that this ELZiZmIznATIZvE form could be
employed lo conceptually analyst and define general existentials, like
"ice exists" , "A goA exists
while the category citing forms. like Socrates is a substance could be
used to conceptuallyto analyse or define singular existentials, like ‘Socrates
exists".A strategy for an attempted presentation of in argument in support
of the hypothesis that unified semantic multiplicity is to be located in the
copula (or in a sub-range of examples in which "ist is used as a copula,
viz., cases of accidental predication) will be to put forward as a preliminary
a partial sketch of a theory of categories, which Grice regards as being in the
main Aristotelian, to comment on some points of interest in that sketch, and
finally to use it as a basis for the proposed argument. The sketch departs from Aristotle's own
position in one or, two respects, thereby depicting i somewhat improved theory,
and it will incorporate what seems to be a conspicuous extension of his theory,
though one which, so far as I can see, he might well have accepted without
detriment to his account. Grice’s motivation is to put forward an outline of an
account of categories which is overtly more SYSTEMATIZc than the assemblage of
dicta which one may extract from Aristotle's (L) Grice starts, much as Aristotle does in
Caiegories, by distinguishing two forms
Predication. Each relation, which may be called
"izzes' and -- "Hazzes', are approximately the converses,
respectively, of his relations “Is” said of and “is in (a subject)”. Ian x
izees () y i=df y is said of x. hab X hZzsz y
=df y is present in x. Grice goes
on to list some of the properties which I wish to assign to these relations,
adding that n one or two cases there seems to be options. Izzing is reflexive
(Vxix izzes x), Non-symmetrical (symmetry-neutral), and transitive. Hazzing, on theother hand, is ineflexive,
either intransitive or transitivily-neutral ), and asymmetrical. In all cases,
if an individual x izzes y, y is essential to x, in the sense that it x were
not to izz y, x would no longer exist. It is, however, certainly not true in
all cases that if x hazzes y, its hazzing y is essential to its existence;
indeed, Grice confesses to an inclination to think, that this is not truc in any
casc. But Grice is disposed to accept the following "mised" law. (0)
11 x I y and y H z, x Hz; the acceptability of this law would depend on the
idea that a non individual y hazzes something z ilt [of necessity] every
individual falling under y (that is every indivicual that izzes y) hazzes 2.
Grice is however, not disposed to accopf the "mixed" law. (ii) If x H
y and y lz, x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals); in which case, l might also espouse the idea that the
copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of the disjunction
of & l y and x H something z which I y.
Grice makes izzing reflexive, so some of my definitions must differ from
his, since I cannot claim, as le did in Caregories 3a7, that nothing tzzes an
individual substance. The debnitions will run as follows. I is an individual
iff nothing other than x izzes x. x is a primary individual iff x is an
individual and nothing hazzes x. x is a primary substantial (x is in the
category of "substance") iff sune primary individual izees x. x is il
secondary substance ig & is a primary substantial but not an individual. x
is identical with y iff x izzes y and y izzes x. y is predicable of x iff
either x izzes y or & huzzes something z which izzes y. We may now compare this last definition with
the conceptual analysis of the copula. Ist.
And y will be a primary element in some category other than that of
substantials just in case there is a individual x [an individual which is a
primary substantiall which hazzes something z which in tum izzes y (this allows
for the possibility that z may be identical with y). Obviously, in the case of
such a foreign predication a nethod will be needed for determining which
foreign' category is involved as being the category of the predicated item
y. We can atiempt to make use of the
diflerent one-word interrogatives which can be extracted from ).Anstotle, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives. But it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, secm to escape this
programme. Nor is it clear what the rational basis would be for such a list of
questions. While Aristotle says much
that is interesting about some particular categories, his attempts, for example
in the cases of quantity and quality, to pick on primary distinguishing marks
are nog clear. Such shortcomings matter Little. It seems sufficient to assume
the availability of some discriminating procedure (perhaps some furtirer
development of the 'interrogatives method) since my main oracern is with the
consequences of a scheme involving some procedure of such a cort At this point the sketch incorporates the
extension of Aristotle's thcory of categories. Grice assumes that there is an
operation, "substantialization,
which, when appled directly to an individual which belong to a con-substantial
category, relocates it in a NON-primary
division of the category of substantials, thereby instituting or licensing the
iclocated items as further subjects of hazzing; the items hazzed by them will
inhabit NON primary divisions of categories other than that of substantials. A
Qualities of substance na be might be relocated as a non primary substantial,
thereby becoming subjects which hazz. (soy) fusther qualitatives of
quantitatives, : that is to say. inhabitants of a NON primary division of this
or that NON substantial category. So the category of qualitatives may include
qualities of substances, qualities of substantialized qualities (or
substantialized quantities) of substances, and so without any fixed limit.
Fidinterestnedd diedng exist Banbury doesn’t exist The scheme would, provide
for substantialization with respect to some, but not necessarily to all, items
which initially belong to some NON substantial category; some categories,
however, might be *inebigible£ for the application of substantialication, and
in other categories it might be that only sub-categories would be eligible for
substantialization.The scheme also ensures that substantialization goes hand-in
hand with beooming a subject of hazzing; but would not guarantee that
substantialiced items would hazz further items in every non-substantial
catessory. Admittedly, Grice’s scheme as is absirace : and it would be
necessary to make sure that it could have application to concrete cascs. It might also, even if concretely applicable,
be oaly PARTZi in character; it might, for example, provide for one kind of
category (say"logical categories'), but leave other kinds of categories,
like sensory categories, unprovided for. Grice’s scheme leaves room lor sub.
categorial diversities within a given overall entegory, There might be
distinctions ictween, for cxample, qualities of substances, qualitics of
quantities of substances, qualities of quantities of actions of substances, and
so forth. All of these specifie classes would fall within a general category of
QUALZiTY: and there would be opportunity to legislate against any item's
belonging to more than one sub-division. Within an already discriminated
category or sub-category there might be a categorial distinction between
substantializable and non-substantialicable items.There will be room 1o adopt a
cruerion of realiy distinct frem the perhaps increasingly cedious Quineian
condition of being "quantifiable over" One might, for example, insist
that reality attaches, or full reality attaches, only to items which besides
being izzers, being izzed, and being huzzed, are themselves haziers (that is,
are susceptible to substantialication).Since it cannot be assumed that a
non-primary substantial will receive predicables in every non-substantial
category, there is room for distinctions of richness between the range of
categories from which predicobles apply to one huzzer, and that from which
predicables apply to another; and these variations in predicationable richness
could be used as a measure of degree of reutty (the richer the realer, with
primary substantials at the topi.Having discussed two different suggestions
about the possible location of semantic multipticity associated with the notion
of ist Grice expands. One would lie ta the range of maximally general
specitications of the notion of existit (of the use of the verb to be' to
signify existence).Tthe other would lie in the use of the copula to signify
different predication relations. Both suggestions
seem to have solid Aristotelian foundations. The categorial multiplicity of the
term 'existit' and the distinction between different fonns of predication
relations are both well-established Aristochian docirines. So far, then, there
might seem little room for a preference of one suggestion to the other. There
are, however, two lines of reflection which in one way or another might upset
this equilibrium. The first line of reflection would allow that Aristotle or an
Aristotelian might have good reasons for secking TWO, rather than merely one,
predication-relation, reasons perhaps conaected with intuitively acooptable
restrictions on the scope of transitivity, and with a desire to block such
unwanted inferential moves as "Socrates is white, white is a colour, so
Socrates is a colour". But it remains true that nocharacterization hos
been given of the concept of a predication-relation; and though certain formal
properties may have been assigned to izzing and hazzing, it is not clear that
these formal properties would by themselves be adequate guides for someone
wanting to be told how to apply the terms izzing' and luzzing' to a particular
case. It is not clear, either, whot extra formal supplementation could he
provided, one would hardly suppose, for example, such relational terms to be
susceptible of ostensive definition. It may then be that these relations do not
(and presumably cannot) have a readily discernible character, a fact which if
not a blemish at least creates a problem.
It is ultimately possible then that despite initial appearances the
notion of a predization-relation is not well-defined, and indeed that apparent
examples of such relations are illusory. This alternative line of reflection
then, might confer better survival chances upon the first of the two
suggestions here dstinguished. A second line of reflection, however, is one
which I am certainly inclined 10 take seriously. Unlike the first, it would not
lavour the attribution to Aristole of one rather than the other of two viens
about the location of a cortain semantis multiplicity. It would rather suggest.
or conjecture, that the attribution to Aristotle of either view would involve a
misconception of Aristotle's position, unless it wore accompanied by a
recognition of a certain not immediately obvious distirction.Enter pragmatics –
and implicature. It would be a mistake to suppose Aristotle to be holding that
exists "is signites a plurality of distinct universals and that therefore
the existential 'is' bos a plurality of meaning; It would also he a mistake to
attribute to Aristotle the view that the copulative 'is may signify one or
another of lWo precication relations therchy signifyiog a plurality of
universals, with the consequence that the copulative "is' has more than
one meaning. What Aristole is really proposing is a separation of — the
question what an U universals is, — the question how many SIZgNZuFZiCAtIZoznS
an expression possesses. Aristotle is suggesting the possibility that a
particular expression may have only one meoning sense or content and yet be
used on different occasions to point to different universals. It is no doubt
trus that historically universals were admitted to the realm of philisaphical
disonurse in order to be itens in which the meaning of particular expressions
might consist. But this historical fact does not establish an indissoluble
connection between universals and the meanings of a linguistic expression; and
it should be modified or abandoned should subsequent rational reflection
provide reasons for adopting such a ovurse. Grice is well aware that the
suggestion, whether advanced on behalf of Aristotic or independently, that a
distinction should be made between, on the onc hand, the universal or
universals, which either in general or on a pasticular occasion are pointex T
by the expression, and, on the other hand, the meaning or meanings of the
expression in question, which is likely to give rise to a sense of shock; Grice
suggests that susceptibility to this sense of shock will be independent of the
question whether the person who feels it is friendly or unfriendly towards
universals. Grice invites us to consider first the reaction of one who is
friendly to universals.The philosopher may be liable to take the view that the
reason for introducing universals in the first place was primarily, indeed
exclusively, to equip ourselves with a range of items, cach of which would
serve as that which was meant, or as one of the things that was meant by
significant expressions. This is what a universal does, and it is what they are
supposed to do, and they do it perfectly well; it is not therefore in order te
propose a severance of just that connection with meaning which gives universals
a raison d'être. One who is unfriendly to universals can hardly be expected to
be more sympathetic to the proposal, such a person might be unfriendly to
universals either becausc, like Quine, while he is prepared to describe each of
a multitude of expressions as being meaningtul, be is not prepared to count as
legitimate specifications of what it is that a caningful expression means, or
he is not prepared to allow that two distinct expressions may each mean the
same thing. These denials are plainly linked; if it is legitimate to ask of two
meaningful expressions, what it is that each mcans we can hardly preveat it
from being the case, sometimes, that what each means is just the same as what
the other means. Alternatively the enemy of universals might not wish to
eliminate specifications of mcaning or the possibility of synonymy; his
position is rather that an adequate account of the full range of
meaning-concepts can be provided without resort to universals. But the enemies
of universals, from whichever camp they come, may well insist that one who,
unlike them, is disposed to bring in universals is not at liberty to
contemplate divorcing them from that connection with meaning which he will have
to allow as underlying their claim to existence. Grice is not sure that such
hostility to the general idea of divorcing the signification of one or more
universals from the possession of one or more meanings is as solidly founded as
initially it appears to be. If I ask someone whether he knows the birth place
of Napoleon, he might reply in two quite dilferent ways. He might say
"Certainly I do; he was born in Corsica." Altematively he might reply
"I am afraid I don't. Napolcon was born in Corsica, 1 am afraid I have
never been able to get to Corsica so I don't know the place at all." The
obvious difference between these two distinct interpretations of the question
seems to me to be plainly connected with the functioning of certain pronouns as
(a) indirect interrogatives (b) as relatives; in my example, the first reply
claims knowledge where Napoleon was born, the second claims ignorance of that
place where (in which) Napoleon was born. There are other ways of looking at
the linguistic phenomenon presentedby my example, which are not incompatible
with the way just outlined. and indeed which may tumm out to be uscful
complementaries to it. One might draw attention to a distinction between knowledge
of propositions and knowledge of things, suggesting that what the first
respondent claims is propositional knowledge, whereas, what the second
respondent disclaims is thing-knowledge; the second respondent exhibits a
certain bit of propositional knowledge but professes substantial ignorance
concerning the item to which his propositional knowledge relates. There is of
course no reason why these two states should not coexist. While we are
directing our attention to this approach, we night bear in mind that one kind
of knowledge might be dependent on the other. It might, for example, be the
case that knowing a thing a consists in the possession of a perhaps
indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all of which
are cases of propositional knowledge which relates to x; or alternatively,
knowledge of x might consist not in an indefinite supply of pieces of
propositional knowlcdge about x, but rather in the possession of a foundation
or a base from which such propositional knowledge may be readily generated. Yet
a further idea to be considered begins with the recognition that definite
descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence occupy
either subject position or predicate position; as some might prefer to put it, "the
birth place of Napoleon" may be used either referentially or
predicatively. It might then be suggested that in the mouth, or at least in the
mind, of the first respondent the phrase "the birth place of
Napoleon" occurs predicatively, whereas in the case of the second
respondent it occurs referentially, as, potentially at least, a subject
expression. If we suppose the phrase to occur predicatively in a given cose, it
will be necessary that one should be able to point to a mentioned or
unmentioned item to which the predicate in question might apply: then, in the
case of the first respondent in normal circumstances there will be some
particular item which he thinks of as, or believes to be, the birth place of
Napoleon. The relevance of this discussion to the topic of meaning and
universals is that it may with some plausibility be alleged that those who have
invoked universals as the items in which the meaning or meanings of significant
expressions consist are guilty of representing such a phrase as "knowing
the meaning of the word 'watershed " as referring to knowledge of an
object or thing, as knowledge of "that which" the word watershed'
significs or means (where the pronoun "which' is a relative pronoun);
whereas, in fact, the phrase plainly refers to knowing what the word'watershed
means where the pronoun 'what' is indirectly interrogative rather than
relative. The theory of universals as meaning, then, rests on a syntactical
blunder; that this is so is attested by the fact that in principle at least the
caning of an expression E, may be identical with the meaningof the expression
Ez but plainly to know the meaning of E, is not the same as to know the meaning
of Ez This attack on the historical genesis of universals as the focal elements
in a certain kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the
following response. It might not be denied that the kind of syntactical
blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a blunder and has
indeed been committed by some who have championed the cause of universals. It
is, however, a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only
without damage, but even with advantage to the view of universals as the
primary constituents of meaning. Once universals are admitted, they can be, and
should be, thought of and accepted as being those items which are the meanings
of this or that element of language. In the end, then, knowing the mcaning of
an expression E would emerge as knowing what E mcans, that is, as propositional
knowledge connected with interrogative pronouns rather than as thing-knowledge
connected with relative pronouns. So everything comes right in the end; and the
tie between universals and meanings cannot be put asunder. This defence of the
inviolability of the link between universals and meanings may be ingeniously
contrived, but is not, I think, irresistible. If the specification of meanings
were to provide not merely a useful mode of employment for universals once they
are recognized as being around, but rather the sole justification and raison
d'ete of the supposition that they are around, the specification of meaning
would have to be not merely something that can be commodiously done with
universals, but rather something which cannot be done or fully done without
universals. To my mind this stronger requirement cannot be mct. There are, I
think, some cases of expressions E such that knowing the meaning of E cannot
comfortably be represented as knowing, with respect to some acceptable entity
that it is that to which the description "the (a) meaning of E"
applies. I offer two examples: If I were to say "The wind is blowing in
the direction of Sacramento", any norally equipped English speaker would
know the meaning both in general and on the current occasion of the phrase *in
the direction of Sacramento; that is to say he would know both what in general
the phrase means and what 1 mcant by it on the occasion of utterance. But such
cxamples of knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant
to a particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which
is to be properly regarded as that to which the description *the meaning of the
phrase 'in the direction of Sacramento'" applics, cither senceally or on
this occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the
phrase 'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies
to any particular entity; and even if it were possible to justifythe claim,
such a justification scems hardly to contribute to one's capacity for knowing
what such a phrase means. By a precisely
parallel argument I may know perfectly well what is meant by the phrase the
inducement which I otfer you for looking after my garden', even though I am
neither helped nor hindered by the presence or absence of any thought to the
effect that there is some admissible item which satisfies the description
"the meaning of the phrase 'the inducement which I offer you for looking
atter my garden' " Before leaving this topic, I should make two comments:
first, the fact that the concction between universals and meanings may not be
inviolable does not dispense someone who wishes to modify it from obligations
to make clear just what changes he is making; second, if a theory of meaning
should fail to provide an indispensable rationale for the introduction of
universals, it might turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an
alternative rationale. But this question will have to wait for another
occasion. Let us for the moment retain an open mind on the nature of
Aristolle's views about the connection between the unification of semantic
multiplicity and the prescnce or absence of identity of meuning. Aristotle
lists a number of modes of this kind of unification which I shall consider one
by one. As one embarks on this enterprise one might well bear in mind the
possibility that the list provided by Aristotle might not be intended to be
exhaustive; and that the number and proper characterization of the modes which
do occur in Aristotle's list is sometimes uncertain. Alistotle refers to cases
in which a general term is applied by reference to a central item or type of
items as ones in which there is a single source for a contribution to a single
end. It is not clear whether he is giving a single general description or a
pair of more specific descriptions each of which applies to a different
sub-class of examples. I know no way of settling this uncertainty. The modes of
unification actually listed by Aristotle consist in (a) what 1 shall call
recursive unification in which the application of each member of a range of
predicates is determined by the conditions governing the application of a
primary member of that range, (b) what I may, with deference to Owen, call
focal unification (unification which derives from connection with a single
central item), (c) analogical unifiestion, in which the applicability of one
predicate or class of predicates is generated by analogies with other
predicates or classes of predicates, I shall consider these headings in
order.The cases of recursive unification are primarily, though not exclusively.
mathematical in character; they are also cases in which what one might call the
"would-be" species of a generic universal stand to one another in
relations excmplifying priority and posteriority. The Platonists, so Aristolle
tells us, regarded such priority and posteriority as inadmissible between
fellow species of a single genus. Aristotle does not explicitly subscribe to
this view, but he does not explicitly reject it and is liable to act as if he
accepted it. Why should priority and posteriority stand in the way of being
different species of a single genus? Why should not different numbers be
distinct species of the genus number? In the case of numbers, End. Eih.
(121%aff.) attempts a reductio ad absurdum: if there were a form (universal)
signified by "number" it would have to be prior to the first number,
which is impossible; this argument might be expanded as follows: consider a
sequence of "number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness
...): such a sequence satisfies, inter alia, the following conditions.For any x
and for any n 1, x instantiates Pi entails x does not instantiae pa-' (nor indeed
any P').For any x and for any n * 1, x instantiates P" entails something y
(* x) instantiales pr-/If P™ = P' , no counterpart of (a), (b) holds; so Pl is
the firstnumber. If the fulfillment of the abore conditions is to be sufficient
to establish a sequence of properties as a sequence of number properties, then
there cannot be a universal number; if there were, it would, like any genus, be
prior to each of its species, and so prior to Pl; but since P' is the first
number it cunnot have a predecessor and so nothing ean be prior to it. There
seem to be two objections. It is by no means clear that the above conditions
are sufficient to guarantee that a sequence of properties is a sequence of
number-properties. Even if they were, one part of them would not be fulfilled
in the case of Pl and being a number; if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x,
not something other than x, will instantiate being a nuenber, a set whose
cardinality is 2 itself instantiates being a number (as a cardinality) If this
route to a denial of the existence of a generic universal number fails there
are two further possibilities. One might attempt to represent conformity to a
"standard" genus-species-differentia model as being not just an
acceptable picture of situations in which a more general universal has under it
a range of subordinate universals which are its specializations, but as being
constitu. tive for such examples of the existence of the more general
universal. The slogan might be "For there to be a universal U, with
specializations U,, U,, ..., U,, U has to be the genus of those specializations
with all that that entails" (or, more bricfly, "no specialization
without species"). The justification for such a claim will not be casy to
find. While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more
general universal must be independent of its specializations in that the non
emptiness of the general universal should be compatible with the emptiness of
any particular specialization (though not of course with the emptiness of all
specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. One might try a simpler
form of argument. If the special cuses for the application of a general term E,
that is to say, the universals U, ... U, are united by a single ordering
relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover every item
to which E applies, and only such items, then we do not need a gencric universal
U; its would-be species U, ... U, are already unified by membership of the
series S. The expression "being an instance of some universal in the
series S" is of course applicable to anything to which E is applicable;
but this expression does not even look like the name of a gonus. The second
mode of unification to which semantic multiplicity may be susceptible, that of
focal unification, is discussed at length in Metaphysics IV, i (T, ii)
1003a32f., there Aristotle brings up two of his favourite examples, the
applications of the adjectives "healthy' and 'medical'. He states that
everything to which the word "heulthy' applies is related to, in one way
or another, the focal item of health, "one thing in the sense that it
preserves health, another that in the sense that it produces it, another in the
sense that it is a symptom of health, another because it is capable of
it." Similar considerations apply to applications of the adjective
'medical', "that which is medical is relative to the medical art, one thing
being called medical because it possesses it, another because it is naturally
adapted to it, another because it is a function of the medical art." On
the most obvious interpretation of this passage Aristotle will be suggesting
that standard semantic theory will be right in supposing the applicability of
certain adjectives to particular items depends on a relationship of such items
to an associated universal, but wrong in supposing that the relationship in
question is invariably that of instantiation; other sorts of relationship are
frequently involved. There is, however, a less obvious position which Aristotle
might have been taking up; this position would maintain with respect to
universals, that the only way in which individual items may be related to
universals is that of instantiation: that there will beOther entities which
will indeed be general entities though not universals; to them individual items
may be related in a variety of ways which are distinct from instantiation. The
rolative merits of these two ideas will be a matter for debate. This mode of
unification is of special interest in my present enquiry since Aristotle states
quite plainly that this is the mode of unification which applies 10 the
semantic multiplicity connected with being. Categorially cifferent sorts of
things may all be said to be by virtue of different kinds of connections which
they have to the focal item, which will be intimately connected with the notion
of substance. This central item might be an individeal substance or, more
likely, might be the notion of substantal type: any items which 'izzed' this
type would be an individual substance and so would exist. But non-substantial
items could also be said to be by virtue of their relationship (different in
different cases) to the same central item; some things may be said to be
because they are affections of substanee, others because they are a process
towards substance, and su forth. It is evident that Aristotle habitually thinks
of the focal item as being a universal, or at least some kind of general
entity; but such restriction is not mandatory, nothing prevents the focal item
from being a particular.Consider the adjective "French" as it occurs
in the pluases, "French citizen", "French poem",
"French professor". The following features are perhaps signilicant:
(1) The appearance of the adjective in these phrases is what I might call
"adjunctive" rather than "conjunctive" (or
"attributive").A French poem, is not as I see it, something which
combines the separate eatures of being a poem and being French, as a fat
philosopher would simply combine the features of being fat and of being a
philosopher."French" here occurs, so to speak, adverbially. (2) The
phrase "French citizen" standardly means "citizen of
France", while the phrase "French poem standardly means "poci in
French"; but it would be a mistake to suppose that this fact implies that
there are two (indeed more than two) meanings or senses of the word
"French". The word French" has only one meaning, namely "of
or pertaining to France"; it will, however, be what I might call 'context
senstive"; we might indeed say, if you like, that while "French"
has only one meaning or sense, it has a variety of meanings-in-context;
relative to one context, "French" means "of France" as in
the phrase "French citizen", whereas relative to another
context"French" means, "in the French language" as in the
phrase "French poem". Whether the focal item is a universal or a
particular is quite irrelevant to the question of the meaning of the related
adjective; the medical art is no more the meaning of the adjective 'medical',
as France is the meaning of the adjective 'French'. As a concluding observation
I may remark that while the attachment of the context may well suggest an
interpretation in context of a word, it need not be the case that
suchsuggestion is indefeasible. It might be for instance that "French
poem" would have to mean "poem composed in French" unless there
were counter indications; in which case, perhaps, the phrase might mean
"poem composed by a French competitor" (in some competition). For the
phrase"French professor" there would be two obvious meanings in
context; and disambiguation would have 10 depend on a wider linguistic context
or on the cireumstances of utterance. Grice then turns to what is possibly the
most baffling of the ways explicitly suggested by Aristotle as being those in
which what I am calling USM may arise. These will be cases in which the
application of an epithet to a range of objects is accounted for by analogy detectable
within that range; more explicitly to analogies between the specific universals
which determine the application of the epithet, or (perhaps) berween the
exemplifications of those universals by this or that type of object. More
explicitly to analogies between the specific universals U, and Uz etc., which
determine the application of the epithet, or (perhaps) between the
exemplifications of U,, Uz ete., by items of the sorts ly. lo etc., The
puzzling character of Aristotie's treatment of this topic arises from a number
of different factors. First there are two things which Aristotle himself might
have done to aid our comprehension. He might have given us a firm list of
examples of epithets, the application of which to a given range of objects is to
be accounted for in this way; alternatively, he might have given us a
reasonably clear characterization of the kind of accounting which analogy is
supposed to provide, leaving it to us to determine the range of application of
this kind of accounting. Unfortunately he does neither of these things; he
offers us only the most meagle hints about the way in which analogy might unify
the various applications of an epithet; we are told, for example, that as sight
is in the eye, so intellect is in the soul with the implicit suggestion that
this fact accounts for the application of the word 'see' both to cases of
optical vision and cases of intellectual vision, and he also suggests that
analogy is responsible for the application of the word 'calm' both to undisturbed
bodies of sea water and to undisturbed expanses of air. Such offerings do not
get us very far, furthermore, not surprisingly, where Aristotle seems to fear
to tread the commentators are most reluctant to plant their own feet. Perhaps
the least unhelpful suggestion comcs from Ross who suggests as Aristotle's view
that the application of the word 'good' is attributable to the fact that within
onc category things which are good are related to things in general belonging
to that category in a way which is analogous to the way in which good things in
some second category are related to the general run of things which belong to
that second category. Apart from obscurity in thepresentation of this idea,
Ross's suggestion takes for granted something which Aristotle himself does not
tell us, namely that the application of the epithet 'good' is one
exemplification of unification which is the outcome of analogy: Ross's
suggestion about 'good' would, moreover, be at best only a description of one
special case of analogical unification, and would not give us any general
account of such unification. I might add that little supplementary assistance
is derivable from those who study general semantic concepts; such persons seem
to adhere to the principle that silence is golden when it comes to discussion
of such questions as the relation between analogy, metaphor, simile, allegory
and parable. So far as Aristotle himself is concerned it seems fairly clear to
me that tie primary notion behiad the concept of analogy is that of 'proportion'.This
notion is embodied, for example, in Aristotle's treatment of justice. where one
kind of justice is alleged to consist in a due proportion between return
(reward or penalty) and antecedent desert (merit or demerit) but it remains a
mystery how what starts life as, or as something approximating to, a quantitive
relationship gets converted into a not-quantitive relation of correspondence of
allinity. It looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be
inspired conjecture. Grice takes as his first task the provision of an example,
congenial to Aristotle, of the unification by analogy of the application to a
range of objects of some epithet. I shall expect this to involve the detection
of analogical links between the exemplifications of the varicty of universals
which the epithet may be used to signify. My chosen specimen is the verb grow.
In this case a number of different kinds of shifts might be thought of as
possessing an analogical unification. One of these would be examples of shifis
in respect of what might be termed syntactical metaphysical category. A
substance, indeed a physical substance like a lump of wax or a mass of metal,
might be said to grow; and it would be tempting here to suggest that the
relevantly involved universal, that of increase in size or getting larger,
provides the toundational instance of the signitication of a universal by the
word "grow'; we have here, so to speak, the 'ground-floor' meaning of the
verb. But not only the physical substance itself but the various accidents of
the substance may also be said to grow; not only the piece of wax but its
magnitude, some event or process in its history, its powers or causal efficacy
and its aesthetic quality (beauty) might each be said to grow; and it seems not
unplausible to suggest that though growth on the part of these non-substantial
accidents might be different, and more or, again, less boringly connected with
growth on the part of the substance, there will always be some kind of
correspondence or analogical connection between growth in the case of a
non-substantial item and growth in the case of a substantial item. Another and
different kind of calegorial variation may separate some of the universals
which the word "grow' may be used to signify from others; these will be
connected withdifferences in the sub-categories within the category of
suistance within which fall different sorts of entitics which may be said to
grow; different universals may be signified by sonicone who speaks of a plant
as growing and by someone who speaks of a human being as growing, and the
confection between these diverse realizations of growth may rest on analogy. In
what is called the growth of a plant, internally originated increase in size
may occupy a prominent place, whereas in the case of a buman being the kind of
development which may be involved in growth may be much more varied and
comples; the link between the two distinct universals which may be signified
might be provided by analogy between the roles which such changes fulfill in
the development of the very different kinds of substances which are being
characterized. No doubl many further kinds of analogical connection would
emerge within the general practice of attributing growth.Grice’s next endeavour
will be an attempt to supply some general account of the way in which the
presence of analogy may serve to unify semantic multiplicity; and if such an
account should be found to offer prospecis of distinguishing analogy from other
concepts, particularly metaphor which belongs to the same general family, that
would be a welcome aspect of the account. It is my idea that in metaphorical
description a universal is signified, which though distinct from that which
underlies the literal meaning of an epithet is nevertheless recognizably
similar to that literal signification
Grice comes then to the notion of analogy itself. I shall start by
considering items any one of which may be called an S,; I shall initially
suppose that being an S, consists in belonging to a substantial type or kind,
S,. though that supposition may be relaxed later. My first move will be to
assume that being an S, consists in being subject to a systern of laws which
jointly express the nature of the type or kind Si; and further that these laws,
which furnish the central theory of S,, will all be formulable in terius of a
finite set of S,-central propertics (let us say P, to P,); each law will
involve some ordered extract from the central set, and their totality will
govern any tully authentic Sy. This totality may well not include all the laws
which apply to S,: but it does include all the laws which are relevant to the
identity of Sy, all the laws which determine whether or not a particular item
is to count as an 5,- Let us next consider not merely things each of which is
an S,, but also things each of which is an Sz; it is to remain at least for the
moment an open question whether or not the typeS, is identical with the type
S1. 1 assume that, as in the case of S,, membership of S, is determined by
conformity to a system of laws relating to properties which are central to S2.
I shall symbolize these properties by the devices Or ... Q.. We now have
various possibilities to consider. The first is that every law which is central
to the determination of Sz is a mirror image of a law which iscentral to S,;
and that the converse of this supposition also obtains. To this end we shall
assume that the properties which are central to being an $, are the properties
O, through Os; and that if a law involving a certain ordered extract from the
set P, through P, belongs to the central theory of Sto a law involving an
exactly corresponding ordered extract from the set O, through , will belong to
the contral theory of Sa; and that the same holds in reverse. In that case, we
shall be in the position to say that there is a perfect analogy between the
central theories of S, and Sz; and in that case, it may also be tempting to say
that the types S, and S, are essentially identical. We should recognize that if
we yield to this temptation we are not thereby forced to say that Sy and S, are
indistinguishable, they might, for example, be differently related to
perception, only one of them (perhaps) being accessible to sight; we shall only
be forced to allow that essentially, or theoretically, the types are not
distinct; how that is to be interpreted will remain to be seen. The possibility
just considered is that of a total perfect analogy between the central theories
of S, and Sa. There is also, however, the possibility of a partial pertect
analogy between S, and Sz. That is to say pait of the central theory of one
type (say S,) may mirror the whole of the central theory of Sz, or again may
mirror some part of a central theory of Sz. In such circumstances one might be
led to say (in one case) that the type S, is a special case of the type S,; or
(in the other case) that the types S, and S, both fall under a common
super-type, determined by the limited area of perfect analogy between the
central theories of S, and Sz. A third possibility will be that no perfect
analogy, either total or partial, exists between the two central theories; the
best that can be found are imperfect analogies which will consist in laws
central to one type approximating, to a certain degree, with the status of
being analogues of laws central to the other. At this stage, Grice proposes a
relaxation in the characterization of the signification of such symbols as
'S!', 'Sz etc., which till now I have been regarding as signifying substantial
types or kinds, reference to which is made in more or less regimented discourse
of a theoretical or scientific sort. I shall now think of such symbols as
relating to what I hope might be legitimately regarded as informal precursors
of the aforementioned substantial types, as expressing concepts of one or other
classificatory sort, concepts which will be deployed in the unregimented
descriptions and explanations of pre-theoretical. Examples of such unregimented
classifica-tory concepts might be the concepts of an investor, a doctor, a vehicle,
a confidante, and so on. I would hope that in many ways their general character
might run parallel to that of their more regimented counterparts. In
particular, one might hope and expect that their nature would be bound up with
conformity to a certain set of central generalitics (platitudes, truisms,
etc.); to be an investor or a vchicle will be to do a sufficientnumber of the
kinds of things which typically are done by investors or vehicles. One might
expect, however, that the varicty of possible forms of generalization might
considerably exceed the meagre armament which theoretical enquirers normally
permit themselves to employ. One might also hope and expect that the
generalities which would be expressive of the nature of a particular
classificatory concept would be formulable in terms of a limited body of
features which would be central to the concept in question. This material might
be sufficient to provide for the presence from time to time of analogy, at
least of imperfect analogy, between scucralities which aro expressive of
distinct classificatory concepts. When they occur, such analogies might be
sufficient to provide for semantic unity in the employment of a single epithet
to signify dilferent classificatory concepts; and this semantic unity, in turn,
might be sufficient to justify the idea that in such cases the expression in
question is used with a single lexical meaning. Grice concludes the
presentation of my suggestions about the interpretation of the notion of
analogy as a possible foundation for semantic unity with two supplementary
comments. The first is that there scems to be a good ease for supposing that
anyone who accepts this account of analogy-based unity of meaning is not free
to combine it with a icjection of the analytid synthctic distinction. The
account relies crucially on a connection between the application of a
particular concept and the application of a system of laws or other
generalities which is expressive of that concept, and, this in tum, relies on
the idea of a stock of further concepts, in terms of which these laws or
generalitics are to be formulated, being central to the original concept. But
it seems plausible, if not mandatory, fo suppose that such contrality involves
a non-contingent connection between the original concept and the concepts which
are said to be central to it, a connection which cannot he admitted by one who
denies the analytic/synthetic distinction. So either one accepts the
analytic/synthetic distinction or one rejects at least this account of analogy-based
semantic unity. I make no attempt here to decide between these alternatives.
Ihe second comment is that matcrial introduced in Grice’s suggested claboration
of the notion of unalogy, particularly the connection between concepts and
conformity to laws or other generalities, may serve to provide a needed
explanation and justification of the initial idea that the applicability of a
single defining formula, couched in terms of the ideas of genus, spocies, and
differentia is a paradigmatic condition, if not an indispensable condition, for
identity of meaning. We might, for a start, agree to treat a situation in which
the applicability of an epithet to an item i, rests on a conformity to exactly
the same laws or generalities as does itsapplication to item iz, as being a
limiting case of partial perfect analogy.Situations in which no
icinterpretation at all is required may be treated as limiting cases of
situations in which, though reinterpretation is required. one is available
which ochieves partial perfect analogy. As one might say, a law is perfectly
analogous with itself. Situations, then, in which an epithet applies to a range
of items solely by virtue of the presence of a single universal, and so of a
single set of laws, may be legitimately regarded as a specially exemplary
instance of a kind of unity which is required for identity of meaning. Both a
proper assessment of Aristotle's contribution to metaphysics and the theory of
mcaning and studies in the theory of meaning themselves might profit from a somewhat
less localized attention to questions about the relation between universals and
meaning than has so far been visible in my rellections. I have it in mind to
raise not the general question whether, despite the Nominalists, a theory of
meaning requires universals (to which I shall for the moment assume an
affirmative answer), but rather the question in what way universals are to be
supposed to be relevant to meaning.Consideration of the practices of latter-day
lexicographers, so far from supporting a charge that, at least on my
interpretation of him, Aristotle has proposed an illegitimate divorce between
universals and mcaning suggests that it would be proper to go a deal further
than did Aristotle himself in championing such a divorce, There will be many
different forms of connection between the varicty of universals which may be
signified by a non-equivocable expression beyond that countenunced by the
tradition of Theory of Definition, and even perhaps beyond the extensions to
that theory envisaged by Aristotle himself. These will include some forms of
connection like those involved in metonymy and synecdoche, recognized by later
grammatical theorists, and no doubt others as well. It would, I suggest, be a
profitable undertaking to study carefully the contents of a good modem
dictionary, with a view to constructing an inventory of these various modes of
connection. Such an investigation would, I suspect, reveal both that in a given
case the invocation of one mode of concction may be subordinate and posterior
to the invocation of another, and also that there is no prescribed order or
limitation of order which such invocations must observe. Grice suspects, also,
that it might emerge that the question whether variations of meaning are
thought of as synchronie or diachronic has no beating on the nature of the
uniting connections. The same forms of connection will be available in both
cases, and these in turn may well befound to correspond with the range of
different figures of speech which conversational practice may typically cmploy.
Should this conjecture turn out to be correct, the underlying explanation of
its truth might, I would guess, run along the following lines.Rational human
thought and communication will, in pursuit of their various parposes, encounter
a boundless and unpredictable multitude of distinct situations. Perhaps unlike
a computer we shell not have, ready made, any vast altay of forms of
description and explanation from which to select what is suitabie for a
particular occasion. We shall have lo rely on our rational capacities,
particularly those for imaginative construction and combination, to provide for
our needs as they arise. It would not then be surprising if the operations of
our thoughts were to refleet, in this or that way, the character of the
capacities on which thought relies. I have to confess to only the haziest of
conception bow such an idea might be worked out in detail References
Boethius, De Interpretatione. Grice, H. P. (1988). Aristotle on the
multiplicity of being. Pacific Philosophical Quarterly. Grice, H. P., P. F. Strawson, and D. F. Pears
(1957). Metaphysics, in D. F. Pears, The nature of metaphysics, London:
Macmillan. Owen, G. E. L. Aristotle on The snares of ontology Warnock, G. J.
(1952). Metaphysics in Logic. - GRICE E BOEZIO ÆQVIVOCVM -- BOEZIO E
GRICE: UNI-VOCALITY OF “EST” AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice Club.
Et similiter enunciationes plures dicuntur quæ plura et non unum significant:
non solum quando interponitur aliqua coniunctio, vel inter nomina vel verba,
vel etiam inter ipsas enunciationes; sed etiam si vel inconiunctione, idest
absque aliqua interposita coniunctione plura significat, vel quia est unum
nomen æquivocum, multa significans, vel quia ponuntur plura nomina absque
coniunctione, ex quorum significatis non fit unum; ut si dicam, homo albus
grammaticus logicus currit. CARAMELLO Abstract In 1988, the year of his
demise, H. P. Grice got published for The Pacific Philosophical Quarterly
(having moved from Oxford to Berkeley in his fifties) under the editorship of
his former Oxford pupil B. F. Loar, a rather intriguing essay, entitled,
“Aristotle on the multiplicity of being.’ Philosophers well aware of the deep
issues involved in matters of ‘univocity’ of ‘being’ and its enemies – equivocity,
etc. –, and some of them, were struck by the choice of ‘multiplicity’ in the
title, and by the lack of square quotes. It is not the multiplicity of ‘being’,
but of being itself! In these notes, I propose to reconsider Grice’s main point
vis-à-vis what he calls elsewhere – scil. in the Kant lectures at Stanford –
the ‘aequi-vocal’ thesis – as it conforms to his well known advice: unity of
sense, multiplicity of implicatures. I add Austin and Boethius for good
measure! Keywords: Boethius, H. P. Grice, univocality, J. L. Austin,
aequi-vocality thesis. “My enterprise,” Grice writes in his “Aristotle on
the multiplicity of being,” posthumously edited by B. F. Loar, is “to explore
some of the questions which arise out of a fairly well-known cluster of Aristotelian
theses.” Which are these? The first brings him to his years of Oxford as
university lecturer, in this case his joint seminar with J. L. Austin – who had
been obsessed with paronymy since his tutorials with Prichard. In Categoriae,
on which Grice lectured rather brilliantly with Austin at Oxford – as Ackrill
testifies -- Aristotle distinguishes two different sorts of case of the
application of a word or phrase – say, ‘ist’ – in ‘The α is β’ or ‘A ist B’ [I will follow Boethius and stick to
the third-person singular] to a range of situations. The first sort of cases
that Aristotle isolates is that in which both the word or the phrase and a
single definition, account, λόγος, or conceptual analysis, as
I prefer, apply throughout that range. The second sort of cases is that, in
which the word or phrase – “ist” --, but no single definition or conceptual
analysis, applies throughout the range. In the first sort of case, Aristotle
says, that the word or phrase – say “ist” (A ist B) -- is applied
syn-nomymously, or, more strictly, to at least two things which are syn-nomina
– each a synonymum as Boethius would have it. For the record, Lewis and Short
defines synonymum as “a word having the same meaning with another, a synonym.”
They give the source: Front. Eloqu. p. 237; Prisc. 579 P; Serv. Verg. A. 2,
128. (obs. Synophites,, ae, m., a read. In Plin. 37, 10, 59, section 162 fron
synnephitis. In the second sort of case, the word or phrase – say “ist”
(A ist B)– is, Grice goes on, applied homo-nymously (cf.
AEQVI-VOCALLY) — to at least two things which are merely homonuma. Lewis
and Short lack an entry for homonymum. But have one for the masculine homoymus
and the abstract noun homonymia. Homonymus is defined as ‘of the same name,
homonymous, and they give Quintilian as the source: “sicut in his, quae
homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit, an mons, an signfum in caelo, an
nomen hominis, an radix arboris, nis distinctum non intelligitur” – Quint. 8 2
13. Interestingly, for ‘homonymia’, translated by Lewis and Shrot as homonymy,
their source is Fronto, Diff. Verbs, p.. 353. Aequivoces. Provision is also
made, Grice adds, for an *intermediate* class of cases – that fascinated Austin
--, or (as some may prefer) a sub-division of homonymous applications of a word
or phrase into (a) cases of “chance homonymy” and (b) cases of
“other-than-chance homonymy,” or as Aristotlle calls them: cases of
"paronymy". Cicero couldn’t translate this. So, no entry in Lewis and
Short for paronymum, if for paronomasia! (cf. Dictionnaire des untranslatables
– PARONYMY, citing Grice). Ever the philosopher for great tags, Grice adds that
one may label the second of these sub-division cases of "UNIFIED – the
word is key -- Multiplicity of Signification, or meaning. With Boethius, I will
assume throughout that when Grice writes ‘meaning,’ he means ‘signification,’
and vice versa. Prominent among examples of The Unity (Univocity, Aequivocity)
of Multiple-Signification is the application of the verb 'ist’ (as in A ist B)
– as in the formula ‘The α is β.’ My choice of alpha and beta is informed by Grice’s careful
considerations in his more precise, “Utterer’s meaning, sentence-meaning, and
word-meaning” – and essay whose title he often found trouble in remembering.
Now reprinted in WoW (p. 131ff), in that essay Grice provides for “To utter a
psi-cross correlated … if (for some audience or addressee A) the utterer
U wants his audience o addressee A to psi-cross a particular R-correlate of
alpha to be one of a particular set of D-correlates of beta. The reference here
being his previous realization that a philosopher of language may “need to be
able to apply such notion as a PREDICATION of beta (adjectival) on alpha
(nominal).” (Smith is tactful, Smith is happy). (As an interesting point, in
that essay, Grice is neutral about the mode of the utterance, ‘Let Smith be
tactful’, whereas in his lectures on Aristotle he sticks to Aristotle’s
obsession with the indicative mode). Grice would often criticize Aristotle for
what Grice calls Aristotle’s rather vague ‘dicta’. (The
Pacific-Philosophical-Quarterly paper is an offspring of an earlier lecture
delivered at Victoria, where to G. E. L. Owen, Grice makes more than a passing
reference). According to Aristotle, Grice reminds us, “[ist] is _said_ in
many — more than one — ways.” πολλαχῶς λέγεται τὸ εἶναι Grice adds that, among further important examples of this type of
UNIFICATION or univocity, or aequivocality, Aristotle and Grice seem to be seeking
– never mind Boethius or Austin -- we find the word αγαθόν (Cicero bonum, “good”) which, according to Aristotle, exhibits a
seemingly superficial *multiplicity* of signification related to, and perhaps
even dependent upon, that displayed by ‘ist’ as in “A ist B”; for in Ethica
Nichomachea – that brings Grice again to his years as University Lecturer at
Oxford taught ‘for years at Oxford under the tutelage of the translation
by his Oxford tutor – of Owen’s generation -- Hardie -- Aristotle remarks that
“αγαθόν” is _said_ in *as many ways* as being.” This
needed doctrine of the Unification, Unity, Univocality, or Aequivocality of
Apparently Multiple Signification of 'ist’ as in ‘A ist B’ is notoriously of
great importance to Aristotle. It is used by Aristotle, no less, to preserve
the otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline
of philosophia prima as dealing with ist qua ist. The characterization is
threatened by two objections. The first objection being that it is not the case
that "ist” (as in ‘A ist B’) applies *syn-nonymously* -- for lack of a
conceptual definition, or λόγος -- to all the items of
things with which such philosophia prima is supposed to be concerned. The
second objection has Grice in jest: and it is the one that claims that there
is, therefore, no more a genuine or legitimate single prima philosophia than there
is, say, — English Oxonian spelling assumed— a genuine single science or
discipline of vice. And this is because we apply the expression ‘vice’ to such
a thing as dishonesty, which is a moral thing. But we also apply ‘vice’ to such
a thing as a clamp, which is a thing made of metal, rather. These
objections can, Aristotle, Boethius, and Grice, and Austin (if ethics has a
subject-matter) would hope, he met by the reply that a multiplicity – i. e. not
unicity, but duality or plurality -- of signification – if not sense, or
content -- can be tolerated in the terminology specifying the subject-matter of
a single science, provided that such apparent multiplicity (again, duality or
plurality, rather than unity -- of signification is somehow UNIFIED.
Enter UNI VOCAL. Do not multiply senses beyond necessity. Keep your utterance
UNIVOCAL and feel free to multiply implicatures as you please. Grice had
witnessed the Viennese bombshells at Oxford as a student at Corpus, and has a
thing or two to say about the attacks by Ayer. As if expanding on the state of
the art of metaphysics in Post-War Oxford (in his joint article with his former
pupil P. F. Strawson and D. F. Pears, ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of
metaphysics,’ Grice notes: “I should like,” Grice says after some decades of
hindsight, “to say a word (or two) about the nature of my interest in Aristotle
— and the peripatetics in general — or the Lycaeum — and about the prospects of
deriving from Aristotle a significant contribution to the enquiries which I
have it in mind to undertake.” Grice (like Austin, but unlike Ayer) just
happens to regards Aristotle as being, like one or two other historical figures
— notably Kant (Kantotle is the best)— , not just a great philosopher of the
past but as being a great philosopher simpliciter. That is to say: to think of
Aristotle – as read by Boethius, say (vide Minnio Paulello on the Aristoteles
Latinus – so much studied at Oxford) as being concerned with many of the
problems to which we today are, or at least should be, devoting our efforts.
Furthermore, it is Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio –
vide Ashworth on analogy in Vio in the Stanford Encyclopedia of Philosophy --
who worked so arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly
interpreted, he is likely found to have been handling such problems in ways
from which philosophers still have much to learn. In brief, then, Grice subscribes
to a programme of trying to interpret — of reconstruct — the views of Aristotle
(and he is not too fussy about the difference between these two descriptions)
in such a way that, unless Aristotle’s text is totally probibitive, Grice will
ascribe to Aristotle a view which is true rather than false, reasoned rather
than unreasoned, and interesting and profound rather than dull or trivial.
Grice is convinced that, in the philosophical area within which the topics of
this endeavour fall, there are specially strong reasons for listening as
attentively as possible to what Aristotle has to say or implicate. After all, a
defence and definition of the nature and range of the enquiries falling under
philosophia prima is among the most formidable of philosophical tasks.
Philosophers need all the help they can get, particularly at a time when
metaphysicians are only recently beginning to re-emerge from the closet, and,
to Grice’s mind, are still hampered by the after-math of decades of ridicule
and vilification at the hands of those ‘rednecks of Vienna and their adherents’
— notably at Oxford! The main questions to which Grice addresses himself are
various, or shall we say, multiplicitous. As Aristotle suggests, IF at least
some expressions connected with the notion of "ist” (never mind αγαθόν – the title of his Victoria conference was on ‘Aristotle on good and
being’– as in ‘The α is β’ -- exhibit multiplicity of signification: of which actual expression
or utterance is that suggestion true? More precisely: is “ist” -- the
conjugated third-person singular form of the verb, in the canonical
predication-relation surfaced in the syntactical construction ‘The α is β’ where this suggestion is most plausible? What
cognates of the ‘ist’, if any, are similarly affected? What happens when ‘ist’
is merely deleted, as is often the case with Cicero – how can the absence of a
verb have a SENSE? What about ‘Socrates walks’ and ‘Socrates is a walker’ – How
much freedom should we allow for the convertibility of non-copulative utterances
into copulative utterances? Grice has in mind the philosophical lexicon that
also has entries for ‘inherentia’ or ‘praesentia,’ and their respective
conjugated forms, including ‘existit.’ What link is there, if any, between
unity, multiplicity of significationand jdentity or difference of CONTENT
or sense? In what different ways may semantic multiplicity actually become
unified? What considerations, if any, confer upon the availability of a single
definition or conceptual analysis of special pride of place among possible
criteria for identity of meanin, or of sense, or content? Is Aristotle’s
suggestion for univocality of ‘A ist B’ to be argued for? Or is it just a
matter of the intuitions of the native, however dialectal, speaker of a
language? How, if at all, can the availability of such a definition or
conceptual analysis involved in the doctrine of univocality be confirmed -- or
disconfirmed, for that matter? Is Aristotle's classification of the ways of
unifying semantic multiplicity exhaustive? Are its components mutually
exclusive? Which form of unification applies to the semantic multiplicity
connected with "The α ist β"? Note that, unlike an English philosopher like Grice, Boethius
does not need to involve himself with the definite descriptor – ‘the A’ -- when
discussing the canonical copulative predication relation: “A ist B” just
does. One first key question to be faced with regard to the possible
semantic multiplicity of 'α ist β,’ or of einai, to be, esse or tò on, what is, ens is a not
very subile question of interpretation. In what range of employments of the
word ‘be,’ or of an appropriate Greek or Latin of Italian or other English
counterparts, is semantic multiplicity to be looked for? From a standard
viewpoint, to which Grice admits he does not in fact wholly subscribe, there
seem to be various possible locations of such semantic
multiplicity: The thesis which Grice identifies with COxford philosopher
Owen – of the Ryle group – vide Owen’s necrology of Ryle in The Aristotelian
Society, making a passing reference to the reverence Austin’s and laer Grice’s
play group had amongst pupils -- in the word ‘be’ taken as meaning ‘existit’.
Second, there is Grice’s own thesis, at this stage of development, that the
word 'be' be taken as a copula in a statement of predication relation: The α is β. Grice considers two other possible collocations,
only to go to dismiss soon: The word ‘be’ taken as expressing identity – vide
his “Vacuous Names” for things like “Pegasus = Pegasus’ --. Fourth, the word
‘be’ considered as a noun and as roughly equivalent to 'object' or 'entity.
‘The ‘is’of the matter. Some of these four variants, Grice notes, are not
really independent of one another. Since an entity or ens seems to be anything
which is -- or exists, it is reasonable to suppose that semantic multiplicity
would attach to such a noun as ‘entity’ or ens if, and only it, it also
attaches to ‘exists.’ Furthermore, if we accept the commonly received view that
'existit’ may be paraphrased in terms of self-identity -- Pegasus exists if and
only if Pegasus is identical with Pegasus, which creates to Meinongian
ontological jungle, to paraphrase Grice in “Vacuous Names,” any semantic
multiplicity in such a phrase as “is identical with” will go hand in hand with
a corresponding semantic multiplicity in the ‘existit.’ Grice seems somewhat
relieved to realise that we appear then to be left with just two independent
candidates for semantic multiplicity: non-predicational ‘ist' (understood as
meaning 'existit', as in the infamous thesis by Owen; and ‘ist’ understood as
meaning a copula, as Grice 2.0. Owen, in Oxford, in his provocative ‘Aristotle
on the Snares of Ontology,’ that Grice finds some especial excitment in quoting
just for amusement, opts indeed – with the aid of asterisks to distinguish
between ‘is*’ and ‘is**’ -- for the supposition that semantic multiplicity
attaches to 'ist,’ meaning, or with the sense of, 'existit’).“I for a long time
shared this belief,” Grice confesses. Austin never did since, an earlier Defensor
of linguistic botanizing, always found Prichard’s disregard for the paronymy of
‘agathon’ almost insulting! The two groups – Ryle’s, with Owen, and Austin’s,
with Grice, hardly met while at Oxford. Still, our of deference for his Owen,
Grice considers Owen’s proposal first, since, too, Grice is the one to enjoy to
learn from his errors. (Similarly, in his lecture for the British Academy,
Grice starts by noting how he turned from a Stoutian into a
neo-Prichardian). Since Grice wishes to attribute a view to Aristotle
only if Grice can find in Aristotle’s oeuvre, or altenatively invent on his
behalf, a reasonable plausible argument to support it, Grice wonders whether we
can find, or devise, such an argument in this instance. Grice offers the following.
In Topica, Aristotle claims that being – or existence --, like unity is
predicated of everything. By making this statement, Grice notes, Aristotle
seems to imply that 'exists' is truly applicable to every, er, entity. But,
Grice warns us, in making the dictum, Aristotle may also be implying that the
universal ‘signified,’ or ‘denoted,’ by 'existit', or, if there is a more than
such a universal – indeed a duality, plurality, or multiplicity, that one or
another of each universal ‘signified,’ or denoted, by 'existit' is instantiated
by every, er, entity. But Grice warns us to be cautious, and let us not assume
that the second implicature holds, or is not cancellable! Grice goes on to
quote from his favourite Aristotle – as it was Boethius’s favourite, too --. In
De Inierpretatione, on which as we’ve noted, Grice lectured for years at Oxford
with Austin – Ackrill being among the fortunate pupils who attended, and who
ends up translating the thing for The Clarendon Press -- Aristotle
declares that every simple declarative sentence, or proposition, contains a
hréme, or verb phrase, which ‘signifies’ something said of something else --
the ‘something else' being ‘signfied’ by a noun phrase. – like Smith’s dog, as
in Smith’s dog is shaggy (Grice’s example in ‘Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning’. Indeed, Grice notes, the
divisibility of declarative sentences into a kaapináseis, or assertion, and a
ipopirseis, or a denial, which respectively assert or deny something
(shagginess or hairy-coatedness) about something (Smith’s dog, Fido) -- vide
Boethius’s commentary -- suggests that the notion of the exhibition of the
subject-predicate relation or form enters into the very definition or
conceptual analysis of a declarative sentence or proposition. A crucial reason
for Grice to leave Owen for good is that an existential sentence, or
proposition – as logicians use ‘existential’ -- is no exception to this thesis,
and it even tolerates a quantificational modifier (Some dog is shaggy). Indeed,
‘the a is b’ displays such a toleration. For the analysis of ‘Smith’s dog is
shaggy’– being Grice’s example, as opposed to Fido is shaggy, Grice relies on
German philosopher Hans Sluga, who had left Germany for Berkeley, for
clarification on what ‘the’ actually means in English! See the footnote in
Grice’s ‘Presupposition and conversational implicature.’ (Grice had met Sluga
at Oxford and found the time to teach him some cricket – he got a tutorial in
logic in exchange. From this it follows that a so-called existential proposition
attributes, ascribes, or predicates, a ‘universal’ (shaggy) to its subject item
(Fido). And here the reductio ad absurdum of Owen’s proposal: if ‘existit’ did
signify a single universal, it would signify a generic universal – but ‘being’
ain’t a genus --, as Grice calls it, since, as is shown by differences in the
ten categories, there is more than one way of ‘existing’ which would be (now) a
species of such genus as existence is claimed to be. But then Aristotle
suggests in his Metaphysics, too -- a rather strong hint here -- that being, or
existence, is notably not a genus, and so is *not* a generic universal. A
crucially different account therefore, needs to be found of what are naturally
thought of as more than one way of such an ‘existence.’‘Existit’ cannot
‘signify’, on the other hand, a singular or unique universal, since Greeks and
Englishmen like to talk, and criss-cross at least the ten categories of
Aristotle! Rather, ‘existit’ would ‘signify,’ or denote, now one, now another,
of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity of this o that
universal – any of the each ten categories, with the provision that some
include essential predication, i. e. predication of essentia – whereas the
canonical form now involves what Grice sees as a non-essential predication
relation – not what A is, but what A has – a hairy coat. Now, if
‘existit’ would ‘signify’ a duality plurality of multiplicity of universals,
that plurality should need to satisfy at least two serious conditions. First,
the plurality of universals that ‘existit’ allegedly would ‘signify’ or denote
should be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable
principle of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses – even
significations, especially when ascribed to an expression rather than its
utterer -- are not to be multiplied beyond necessity. Second, each of the
elemental categories or universals of the plurality for ‘existence’ would
notably need to be an essential property of items of the kind to which it
attaches. While Owen’s thesis then involves a reference to ‘essentia,’
Grice feels like playing the linguistic game vis-à-vis Owen when distinguishing
two senses of ‘is’ – is* and is** --. It is at this point that Grice coins ‘…
IZZES …’ to name ‘is’ in such kind of predication of essentia. Grice’s logic is
the converse of Aristotle, which allows Grice to introduce a counterpart for ‘…
izzes …’ – notably: ‘… hazzes …’ – and its nominal counterpart: ‘a hazzer’. It
is not that Fido IZZES a hairy coat, but that Fido HAZZES it. The removal of a
property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from any
bearer belonging to a given kind (Fido is a dog) just deprives that bearer of
existence. With respect to any kind, each element property seems to be entailed
by the very concept of this spatio-temporal ‘existence,’ to which Owen’s thesis
attributes such weight. The only set of universals which satisfies both of
these two strong conditions is the set of category-heads themselves, as the
most general list of properties of essentia one of another of which every item
may on occasion possess. Such ten category-heads then constitute the required
plurality (not duality now) or multiplicity – which accounts for Aristotle’s
‘many ways’. ‘Exists’ by virue of ‘signifying’ a plurality or multiplicity of
universals, exhibits multiplicity of signification. Interestingly, in his own
“Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning”, Grice analyses meaning
ascriptions for both the nominal “Fido” and the adjectival “shaggy”, skipping a
meaning ascription for “is” altogether – to which he laid the focus in his
Aristotelian researches only. The argument given by Aristotle in favour of the
contention that the concept behind ‘ist’ is not a genus is, Grice admits,
rather obscure, if not of the Heraclitean type. Aistotle’s argument for denying
‘ist’ a GENERIC conceptual analysis rests on the thesis that a genus G cannot
be predicable of a differentia, or diaphoron – symbolized by Grice as D -- of
one of its species S. Aristotle also seems to rely on the supposition that,
if ‘ist’ were a genus, it would have to offend against this prohibition.
After all, ‘ist’ is universally predicable. More formally, if S is a species of
a genus G, it must be the case that G belongs essentially to S, and is,
therefore in the same category as S, that S is differentiated, within G, by
some universal D; and that D is categorially different from, and, so to speak,
categorially inferior to both S and G, in that no item in the category of S and
G attaches essentially to, and so be predicable of D. Grice’s example:
‘two-footed,’ as a difterentia, differs in category from man and mammal – it is
a quality, rather than a substance, in such a way that neither man nor mammal
can be predicated of it. Which is not the case. It is a secondary substance
which is not predicable of a quality, even though it may be the case that,
necessarily, anything which has a given quality is a given sort of substance.
But, if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’ (read, alla Owen, ‘existit’) is
universally predicable, it would be predicable of any differentia of any of its
species. To show that ‘existit’ possesses not merely multiplicity of
signification as an EXPRESSION, but multiplicity of signification as per
UTTERER’s MEANING may render it aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in
case it belongs to some category C. E. g., substance, quality, quantity,
etc. If category C is a category OTHER than the first one, i. e. a
substance, an item x can be a C, i. e. fall under C, only if alpha is a C of
some substance beta. This can be seen as an application of a version of the
doctrine of universalia in se. A version of the doctrine of universalia in se
demands that the existence of a universal U requires, not just the possibility,
but the actuality of an item alpha or beta which instantiates that universal.
The instantiation thesis is explicitly enunciated by Aristotle in Metaphysics.
X being a C of some substance beta which *instantiates* C entails – to use Moore’s
coinage -- being a C of something Y which ‘exists; in that sense or under that
interpretation of 'existit’ which is appropriate for a substance. – Bunbury,
but not disinterestedness. For a substance to exist is, plainly, lfor it to be
a substance. (In seminars at Oxford with Strawson, Grice played with the
difference between ‘Bunbury doesn’t exist’ and ‘Disinterestedness doesn’t
exist’. The former, but not the latter, requires spatio-temporal continuity:
‘That’s not true: he’s in the next room,’ whereas ‘Disinterestedness is in the
other room’ only IMPLICATES that an ‘instantiation’ of ‘disinterestedness’ is
in the other room. (Grice regretted that Strawson failed to credit him when
Strawson eventually published his Individuals: an essay in descriptive
metaphysics. That a substance beta (say Fido) exists is prior to, or
‘presupposed’ by, each form of ‘exists,’ as it applies to an alpha which is not
a substance – say, shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways, in
Aristotle’s phrase, in which 'existit’ is said are united by an appropriate
relation to a primary substantial be, like Fido. "Exisit' would then
exhibit unified semantic multiplicity In spite of a recognisable affinity with
philosophical positions which Aristotle is known to have liked, and also due to
its bearing of at least a superficial charm, Owen’s argument does not however,
lack its drawbacks -- both from a historical and from a conceptual point of
view. A crucial passage for consideration is Aristotle’s Metaphysics devoted to
what is (be) in the philosophical lexicon contained in the Metaphysics. There,
Aristotle says, it seems, that whatever things are ‘signified’ by the forms of
predication, presumably the categories, are said to be in themselves -- per se,
kath'auta); 'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as there are forms of
PREDICATION.. Since a predicate (beta) sometimes say what a thing (alpha)
is, EST. But a predicate sometimes says what alpha is EST like. Sometimes,
even, a predicate says how much alpha is, EST. And so on. There would be a
different ‘signification’ of ‘EST’ corresponding to each predication, essential
or non-essential. Occam’s razor rendered totally useless if it’s not here to
cut Plato’s beard! Aristotle concludes that passage in the Metaphysics with the
with the almost scholastic, if controversial, remark that there is no real
difference in depth between the superficially varied “man walks (flourishes)”
and “man is IST walking (flourishing).” The obvious interpretation of this
remark, beloved by Boethius and all the scholastics, is that the appearance of
any verb-form like “walks” or “flourishes,” or “flies,” said of Pegasus, or
“rides Pegasus,” said of Bellerophon, creates no major difficulty for Grice,
since they may all be replaced, without loss or change of sense, by such an
expression in canonical form such as 'is IST walking' or "is IST
flourishing' ‘is flying, ‘is riding Pegasus’. If the expression regarded by
Aristotle as canonical in form it is because the explicit use of ‘IST,’ whose
multiplicity he is at least at his point discussing a copulative, or, strictly,
COPULATION. Grice concedes that Aristotle on occasion does admit a categorial
variation in the sense of copulative ‘ist’. IST as IZZES, Owen is notably
unwilling to allow that Aristotle is primarily concerned with copulative ‘ist’
regardless. As a result, and it seems Grice is having Warnock’s ‘Metaphysics in
logic’ in mind here – in the well-circulated Flew collection --, Grice notes
that Owen, rather strangely, interprets, the remark by Aristotle as alluding to
semantic multiplicity in the copula as being supposedly a consequence of
semantic multiplicity in ‘existit’! (Warnock’s three examples being: “There are
tigers in Africa”; “Tigers still exist,” and “There are such things as tigers.”
P. 88. Now, Owen’s interpretation seems difficult to defend for someone with
the ears atuned to the type of linguistic botanizing that philosophers of
Grice’s generation – like Austin, his senior by two years, and Warnock – but
unlike Owen’s generation, like Ryle, or Prichard --. When Aristotle says that a
predicate sometimes may say what a thing is, sometimes what it is like --
its quality --, sometimes how much it is -- its quantity --, and so on, he
seems to be saying that, if we consider the range of predicates which can be
applied to some item, for example to a substance like Fido – Smith’s infamously
shaggy dog --, these predicates are categorially various, and so the use of the
IST IzzES, in the ascription of these predicates, would undergo a terrifying
corresponding variation of signification! In fairness to Owen, Aristotle has
connected the semantic multiplicity in IST not with variation between the
various predicates of one subject, but with variation between essential,
pertaining to the essentia, or per se, predications upon different, indeed
categorially different, subjects. Grice is having in mind Aristotle’s
predications such as as "Socrates IS a man", "Cambridge blue IS
a colour (a blue, a blue colour) A desire to harmonise these statements leads
Grice to wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the copula
IS exhibits a multiplicity of signification which corresponds to the categorial
differences between different statements – assertions or denials -- about one
subject, for example, Fido, but also that this semantic multiplicity may be
attributable to a multiplicity in the notion of essential being IST. The
signification of 'is’ would, if Owen were right, vary between
"Socrates is a man", “Fido is shaggy,” and Cambridge blue is a colour",
or, to use another of Aristotle’s examples from his bag of linguistic botany:
the didascalian “A weight of two pounds is a magnitude.” To voice his
suspicion more explicitly, Grice ventures that it might be Aristotle's view
that if "Sociates is BETA" of F, to adopt the canonical symbol used
by Grice in “Vacuous Names” to refer to a predicate (Fa, Ga, Fb, Gb), Smiths
dog is shaggy, is an accidental, i. e. non-essential, predication, Beta
(as in Utterer’s meaning, sentence meaning, and word meaning) or "F"
(as in Vacuous Names) signifies an item in category C, and ‘has" expresses
the CONVERSE of Aristotle's relation of inherentia or praesentia, then the
LOGICAL FORM of a proposition like ‘Socrates is beta’ or ‘Socrates is F’ or
‘Smith’s dog is shaggy’ may be regarded as expressed by the simpler
"Socrates HAS, but IS not, something which IS F" or BETA -- where
'ist’ represents a sense of 'is,’ of 'is essentially,’ which corresponds to
category C. The copula est in such cases expresses the logical PRODUCT of a
constant, and thus manageable and systematic relation expressed by 'has,’
HAZZES — not est— and a categorially variant relation expressed by 'is,’ est is
essentially.’ These predominantly scholarly murmurs against the received view,
Grice notes, that Aristotle regards so-called (by logicians) ‘Ex’ (or in
Peano’s inverted Ex – an existential statement or proposition as the habitat of
semantic multiplicity are not the only possible kinds of dissent. A different
kind of complaint, against the viability of the position which Grice has been
treating so far as if it were Aristotle's rather than against the suggestion
that he in fact held it, would urge the untenability of the thesis, supposedly
a foundation of his position that EZx are a particular VACUOUS NAMES type
of subject-predicate utterance type (Smith is happy). But it is possible, Grice
concedes, that Owen voices something like this charge iwhen he distinguishes
typex of exists. One form of such an objection would be that "goats mumble"
EX (x), whether treated as a way of saying "goats always mumble" or
saying "goats usually mumble", or of saying "goats sometimes
mumble", or as being indeterminate between these alternatives, has to be
supposed to presuppose the existence of goats. Cf Warnock – Strawson. This will
be attested both by intuition, and by a need to extend to all interpretations a
feature which is demanded for universal of total and particular utterance
types, in order to escape ditficulties which arise in connection with the
Square of Opposition. To suppose "a goats exists" – but not a
stag-goat exists, or a flying horse exists outside the realms of Greek
mythology -- to be analogous to "a goats mumbles", would be to
suppose that "a goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose
that a goats exists or to put it another way, the truth of "a goats
exists" is a necessary precondition of its being enher tre or faise that a
goats exists. This is an absurdity. Even for Collingwood, who loved a metaphysical
presupposition (vide Grice’s early treatment of Collingwood, then a big name at
Oxford, in ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics). It seems to
Grice that Aristotle can be defended against this attack. To begin with, the
invocation of a semantic relation of collingwoodisn presupposition is not
the only recourse when one is faced with troubles about the Square of
Opposition. One might, for example, try to deploy a pragmatic notion of
presupposition which would not mitigate the alleged absurdity.
Presupposition as implicature in negation; presupposition as entailment
in affirmation But a more serious defence might suggest that
Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there are
indeed two such methods, both S est P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi
definitions of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which
contain analogues of genus and differentia. At this point, almost
parenthetically, he gives a pattern of conceptual definitional analysis for
existentials about such things. The pattern consists (of the sequence some +
genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST frozen" (an
analysand for "ice exists" and “A stone iIST situated in threshold position"
(an analysand for "a threshold exists"). We have, then, for certain
Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form which by utilizing
the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates the 'existit
altogether. Grice goes on to suggest, on Aristotle's behalf, that this
ELIMINATIVE form could be employed lo conceptually analyst and define general
existentials, like "ice exists" , "A goat exists,” -- while the
category citing forms. like Socrates is a substance could be used to conceptuallyto
analyse or define singular existentials, like ‘Socrates exists".A strategy
for an attempted presentation of in argument in support of the hypothesis that
unified semantic multiplicity is to be located in the copula, or in a sub-range
of examples in which est is used as a copula, viz., cases of accidental
predication, will be to put forward as a preliminary a partial sketch of a
theory of categories, which Grice regards as being in the main Aristotelian, to
comment on some points of interest in that sketch, and finally to use it as a
basis for the proposed argument. Grice’s sketch departs from Aristotle's
own position in one or, two respects, thereby depicting i somewhat improved
theory, and it will incorporate what seems to be a conspicuous extension of his
theory, though one which, so far as I can see, he might well have accepted
without detriment to his account. Grice’s motivation is to put forward an
outline of an account of categories which is overtly more SYSTEMATIZc than the
assemblage of dicta which one may extract from Aristotle's (L). Grice starts,
much as Aristotle does in Categoriae, by distinguishing two forms of
predication. Each relation, which may be called "izzes' and --
"Hazzes', are approximately the converses, respectively, of his relations
“Is” said of and “is in (a subject)”. Ian x izzes () y i=df y is said of
x. hab X hZzsz y =df y is present in x. Grice goes on to list some
of the properties which I wish to assign to these relations, adding that n one
or two cases there seems to be options. Izzing is reflexive (Vxix izzes x),
non-symmetrical (symmetry-neutral), and transitive. Grice’s hazzing, on the
other hand, is inreflexive, either intransitive or transitivily-neutral, and
asymmetrical. In all cases, if an individual x izzes y, y is essential to x, in
the sense that it x were not to izz y, x would no longer exist. It is, however,
certainly not true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is essential
to its existence; indeed, Grice confesses to an inclination to think, that this
is not true in any case. Grice is however disposed to accept the following
"mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz; the acceptability of this
law would depend on the idea that a non individual y hazzes something z ilt [of
necessity] every individual falling under y (that is every indivicual that
izzes y) hazzes 2. Grice is however, not disposed to accopf the
"mixed" law. (ii) If x H y and y lz, x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals); in which case, l might also espouse the idea that the
copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of the disjunction
of & l y and x H something z which I y. Grice makes izzing reflexive, so
some of his definitions must differ from his, since I cannot claim, as le did
in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance. The definitions
will run as follows. I is an individual iff nothing other than x izzes x. x is
a primary individual iff x is an individual and nothing hazzes x. x is a
primary substantial (x is in the category of "substance") iff sune
primary individual izees x. x is il secondary substance ig & is a primary
substantial but not an individual. x is identical with y iff x izzes y and y
izzes x. y is predicable of x iff either x izzes y or & huzzes something z
which izzes y. Grice is now ready to compare his definition with the
conceptual analysis of the copula est. And y will be a primary element in
some category other than that of substantials just in case there is a
individual x [an individual which is a primary substantiall which hazzes
something z which in tum izzes y (this allows for the possibility that z may be
identical with y). Obviously, in the case of such a foreign predication a
method will be needed for determining which foreign' category is involved as
being the category of the predicated item y. We can attempt to make use
of the different one-word interrogatives which can be extracted from Aristotle
– and Cook Wilson, whose Statement and Inference Grice sort of worshipped, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives. But it is not clear that such a list of interrogatives is sufficiently
comprehensive (relatives, for example, seem to escape this programme. Nor is it
clear what the rational basis would be for such a list of questions. While
Aristotle says much that is interesting about some particular categories, his
attempts, for example in the cases of quantity and quality, to pick on primary
distinguishing marks are not clear. Such shortcomings matter Little. It seems
sufficient to assume the availability of some discriminating procedure (perhaps
some furtirer development of the 'interrogatives method) since Grice’s main
concern is with the consequences of a scheme involving some procedure of such a
sort. At this point the sketch incorporates the extension of Aristotle's thcory
of categories. Grice assumes that there is an operation, substantialisation – a
metaphysical routine if ever there was one – Grice, Prejudices and
preilections, which become the life and opinions of H. P. Grice, which, when
applied directly to an individual which belong to a con-substantial category,
relocates it in a NON-primary division of the category of substantials,
thereby instituting or licensing the alocated items as further subjects of
hazzing; the items hazzed by them will inhabit NON primary divisions of
categories other than that of substantials. A Qualities of substance na be
might be relocated as a non primary substantial, thereby becoming subjects
which hazz (soy) further qualitatives of quantitatives, : that is to say.
inhabitants of a NON primary division of this or that NON substantial category.
So the category of qualitatives may include qualities of substances, qualities
of substantialized qualities (or substantialized quantities) of substances, and
so without any fixed limit. Fidinterestnedd diedng exist Banbury doesn’t exist.
The scheme would, provide for substantialisation with respect to some, but not
necessarily to all, items which initially belong to some NON substantial
category; some categories, however, might be inebigible£ for the application of
substantialisation, and in other categories it might be that only
sub-categories would be eligible for substantialisation.The scheme also ensures
that substantialisation goes hand-in hand with beooming a subject of hazzing;
but would not guarantee that substantialised items would hazz further items in
every non-substantial category. Admittedly, Grice’s scheme as is absirace : and
it would be necessary to make sure that it could have application to concrete
cases. It might also, even if concretely applicable, be only PARTIAL in
character; it might, for example, provide for one kind of category (say
“logical categories”), but leave other kinds of categories, like sensory
categories, unprovided for. Grice’s scheme leaves room lor sub. categorial
diversities within a given overall entegory, There might be distinctions
between, for example, qualities of substances, qualities of quantities of
substances, qualities of quantities of actions of substances, and so forth. All
of these specific classes would fall within a general category of QUALITY: and
there would be opportunity to legislate against any item's belonging to more
than one sub-division. Within an already discriminated category or sub-category
there might be a categorial distinction between substantializable and
non-substantialicable items.There will be room 1o adopt a cruerion of realiy
distinct frem the perhaps increasingly cedious Quineian condition of being
"quantifiable over" One might, for example, insist that reality
attaches, or full reality attaches, only to items which besides being izzers,
being izzed, and being hazzed, are themselves haziers (that is, are susceptible
to substantialisation).Since it cannot be assumed that a non-primary
substantial will receive predicables in every non-substantial category, there
is room for distinctions of richness between the range of categories from which
predicobles apply to one huzzer, and that from which predicables apply to
another; and these variations in predicationable richness could be used as a
measure of degree of reality: the richer the realer, with primary substantials
at the top. Having discussed two different suggestions about the possible
location of semantic multiplicity associated with the notion of ist Grice
expands. One would lie ta the range of maximally general specifications of the
notion of existit (of the use of the verb to be' to signify existence). The
other would lie in the use of the copula to signify different predication
relations. Both suggestions seem to have solid Aristotelian foundations.
The categorial multiplicity of the term 'existit' and the distinction between
different forms of predication relations are both well-established Aristochian
docirines. So far, then, there might seem little room for a preference of one
suggestion to the other. There are, however, two lines of reflection which in
one way or another might upset this equilibrium. The first line of reflection
would allow that Aristotle or an Aristotelian might have good reasons for
secking TWO, rather than merely one, predication-relation, reasons perhaps
connected with intuitively acceptable restrictions on the scope of
transitivity, and with a desire to block such unwanted inferential moves as
"Socrates is white, white is a colour, so Socrates is a colour.” (But cf.
“Fido’s coat is shaggy; so Fido is shaggy”). But it remains true that
nocharacterization hos been given of the concept of a predication-relation; and
though certain formal properties may have been assigned to izzing and hazzing,
it is not clear that these formal properties would by themselves be adequate
guides for someone wanting to be told how to apply the terms izzing' and
luzzing' to a particular case. It is not clear, either, whot extra formal
supplementation could he provided, one would hardly suppose, for example, such
relational terms to be susceptible of ostensive definition. It may then be that
these relations do not (and presumably cannot) have a readily discernible
character, a fact which if not a blemish at least creates a problem. It
is ultimately possible then that despite initial appearances the notion of a
predization-relation is not well-defined, and indeed that apparent examples of
such relations are illusory. This alternative line of reflection then, might
confer better survival chances upon the first of the two suggestions here
dstinguished. A different line of reflection, however, is one which Grice is
certainly more inclined to take seriously. Unlike the previous one, this line
of reflection would not lavour the attribution to Aristotle of one rather than
the other of two viens about the location of a contain semantis multiplicity.
It would rather suggest. or conjecture, that the attribution to Aristotle of
either view would involve a misconception of Aristotle's position, unless it
wore accompanied by a recognition of a certain not immediately obvious
distinction. Enter pragmatics – and implicature. It would be a mistake to
suppose Aristotle to be holding that exists est ‘signifies; a plurality of
distinct universals and that therefore the existential 'is' bos a plurality of
meaning; It would also he a mistake to attribute to Aristotle the view that the
copulative 'is may signify one or another of lWo predication-relations thereby
‘signifying’ a plurality of universals, with the consequence that the
copulative "is' has more than one meaning. What Aristotle is really
proposing is a separation of — the question what an U universals is, — the
question how many SIGNIFICATIONS an expression possesses. Aristotle is
suggesting the possibility that a particular expression may have only one
meaning sense or content and yet be used on different occasions to point to
different universals. It is no doubt trus that historically universals were
admitted to the realm of philosophical discourse in order to be items in which
the meaning of particular expressions might consist. But this historical fact
does not establish an indissoluble connection between universals and the
meanings of a linguistic expression; and it should be modified or abandoned
should subsequent rational reflection provide reasons for adopting such a
ovurse. Grice is well aware that his suggestion, whether advanced on behalf of
Aristotle or independently, that a distinction should be made between, on the
one hand, the universal or universals, which either in general or on a particular
occasion are pointed by the expression, and, on the other hand, the meaning or
meanings of the expression in question, which is likely to give rise to a sense
of shock. Grice suggests that susceptibility to this sense of shock will be
independent of the question whether the person who feels it is friendly or
unfriendly towards universals. Grice invites us to consider first the reaction
of one who is friendly to universals. The philosopher may be liable to take the
view that the reason for introducing universals in the first place was
primarily, indeed exclusively, to equip ourselves with a range of items, each
of which would serve as that which was meant, or as one of the things that was
meant by significant expressions. This is what a universal does, and it is what
they are supposed to do, and they do it perfectly well; it is not therefore in
order te propose a severance of just that connection with meaning which gives
universals a raison d'être. One who is unfriendly to universals can hardly be expected
to be more sympathetic to the proposal, such a person might be unfriendly to
universals either because, like Quine, while he is prepared to describe each of
a multitude of expressions as being meaningful, be is not prepared to count as
legitimate specifications of what it is that a meaningful expression means, or
he is not prepared to allow that two distinct expressions may each mean the
same thing. These denials are plainly linked; if it is legitimate to ask of two
meaningful expressions, what it is that each mcans we can hardly preveat it
from being the case, sometimes, that what each means is just the same as what
the other means. Alternatively the enemy of universals might not wish to
eliminate specifications of meaning or the possibility of synonymy; his
position is rather that an adequate account of the full range of
meaning-concepts can be provided without resort to universals. But the enemies
of universals, from whichever camp they come, may well insist that one who,
unlike them, is disposed to bring in universals is not at liberty to
contemplate divorcing them from that connection with meaning which he will have
to allow as underlying their claim to existence. Grice is not sure that such
hostility to the general idea of divorcing the ‘signification’ of one or more
universals from the possession of one or more meanings is as solidly founded as
initially it appears to be. If I ask someone whether he knows the birth place
of Cicero, he might reply in two quite different ways. He might say: “Certainly
I do; he was born in Arpino.” Alternatively he might reply "I am afraid I
do not. Cicero was born in Arpino, 1 am afraid I have never been able to get to
Arpino so I don't know the place at all.’ The obvious difference between these
two distinct interpretations of the question seems to me to be plainly
connected with the functioning of certain pronouns as (a) indirect
interrogatives (b) as relatives; in my example, the first reply claims
knowledge where Cicero was born, the second claims ignorance of that place
where (in which) Cicero was born. There are other ways of looking at the
linguistic phenomenon presented by my example, which are not incompatible with
the way just outlined. and indeed which may turn out to be useful
complementaries to it. One might draw attention to a distinction between
knowledge of propositions and knowledge of things, suggesting that what the
first respondent claims is propositional knowledge, whereas, what the second
respondent disclaims is thing-knowledge; the second respondent exhibits a
certain bit of propositional knowledge but professes substantial ignorance
concerning the item to which his propositional knowledge relates. There is of
course no reason why these two states should not coexist. While we are
directing our attention to this approach, we night bear in mind that one kind
of knowledge might be dependent on the other. It might, for example, be the
case that knowing a thing a consists in the possession of a perhaps
indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all of which
are cases of propositional knowledge which relates to x; or alternatively,
knowledge of x might consist not in an indefinite supply of pieces of
propositional knowledge about x, but rather in the possession of a foundation
or a base from which such propositional knowledge may be readily generated. Yet
a further idea to be considered begins with the recognition that definite
descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence occupy
either subject position or predicate position; as some might prefer to put it,
"the birth place of Cicero" may be used either referentially or
predicatively. It might then be suggested that in the mouth, or at least in the
mind, of the first respondent the phrase "the birth place of Cicero"
occurs predicatively, whereas in the case of the second respondent it occurs
referentially, as, potentially at least, a subject expression. If we suppose
the phrase to occur predicatively in a given cose, it will be necessary that
one should be able to point to a mentioned or unmentioned item to which the
predicate in question might apply: then, in the case of the first respondent in
normal circumstances there will be some particular item which he thinks of as,
or believes to be, the birth place of Cicero. The relevance of this discussion
to the topic of meaning and universals is that it may with some plausibility be
alleged that those who have invoked universals as the items in which the
meaning or meanings of significant expressions consist are guilty of
representing such a phrase as "knowing the meaning of the word 'watershed
" as referring to knowledge of an object or thing, as knowledge of “that
which” the word watershed' significs or means (where the pronoun "which'
is a relative pronoun); whereas, in fact, the phrase plainly refers to knowing
what the word ‘watershed’ – or ‘runt’ means where the pronoun 'what' is
indirectly interrogative rather than relative. The theory of universals as
meaning, then, rests on a syntactical blunder; that this is so is attested by
the fact that in principle at least the caning of an expression E, may be
identical with the meaning of the expression E’ but plainly to know the meaning
of E, is not the same as to know the meaning of E’. This attack on the
historical genesis of the concept of a universal as the focal element in a
certain kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the
following response. It might not be denied that the kind of syntactical
blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a blunder and has
indeed been committed by some who have championed the cause of universals. It
is, however, a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only
without damage, but even with advantage to the view of universals as the
primary constituents of meaning. Once universals are admitted, they can be, and
should be, thought of and accepted as being those items which are the meanings
of this or that element of language. In the end, then, knowing the meaning of
an expression E would emerge as knowing what E means, rather than what an
utterer U means by uttering E, that is, as propositional knowledge connected
with interrogative pronouns rather than as thing-knowledge connected with
relative pronouns. So everything comes right in the end; and the tie between
universals and meanings cannot be put asunder. This defence of the
inviolability of the link between the concept of a universal and
‘signification’ may be ingeniously contrived, but is not, I think,
irresistible. If the specification of meanings were to provide not merely a
useful mode of employment for universals once they are recognized as being
around, but rather the sole justification and raison d’être of the supposition
that they are around, the specification of meaning would have to be not merely
something that can be commodiously done with universals, but rather something
which cannot be done or fully done without universals. To my mind this stronger
requirement cannot be met. There are, I think, some cases of expressions E such
that knowing the meaning of E cannot comfortably be represented as knowing,
with respect to some acceptable entity that it is that to which the description
"the (a) meaning of E" applies. I offer two examples: If Grice were
to say "The wind is blowing in the direction of Arpino", any normally
equipped Greek, Latin, English, or Italian speaker would know the meaning both
in general and on the current occasion of the phrase ‘in the direction of
Arpino’; that is to say he would know both what in general the phrase means and
what Grice meant by it on the occasion of utterance. But such examples of
knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant to a
particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which
is to be properly regarded as that to which the description ‘the meaning of the
phrase ‘in the direction of Arpino’’ applies, either generally or on this
occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the phrase
'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies to any
particular entity; and even if it were possible to justify the claim, such a
justification seems hardly to contribute to one's capacity for knowing what
such a phrase means. By a precisely parallel argument I may know
perfectly well what is ‘signified’ by ‘the inducement which I offers you for
looking after my farm in Sibila', even though I am neither helped nor hindered
by the presence or absence of any thought to the effect that there is some
admissible item which satisfies the description "the signification of the
phrase 'the inducement which I offer you for looking atter my farm in Sibile'
" Before leaving this topic, Grice makes two further comments. First, the
fact that the conection between universals and meanings may not be inviolable
does not dispense someone who wishes to modify it from obligations to make
clear just what changes he is making; second, if a theory of meaning should
fail to provide an indispensable rationale for the introduction of universals,
it might turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an alternative
rationale. But this question will have to wait for another occasion. Let us for
the moment retain an open mind on the nature of Aristotle's views about the
connection between the unification of multiplicity of signification and the
presence or absence of identity of ‘signification’. Aristotle lists a number of
modes of this kind of unification which I shall consider one by one. As one
embarks on this enterprise one might well bear in mind the possibility that the
list provided by Aristotle might not be intended to be exhaustive; and that the
number and proper characterization of the modes which do occur in Aristotle's
list is sometimes uncertain. Aristotle refers to cases in which a general term
is applied by reference to a central item or type of items as ones in which
there is a single source for a contribution to a single end. It is not clear
whether he is giving a single general description or a pair of more specific
descriptions each of which applies to a different sub-class of examples. I know
no way of settling this uncertainty. The modes of unification actually listed
by Aristotle consist in (a) what Grice dubs, with deference to Peano, recursive
unification in which the application of each member of a range of predicates is
determined by the conditions governing the application of a primary member of
that range, and as opposed to both what Grice, with deference to Owen, calls
focal unification (unification which derives from connection with a single
central item), and analogical unification, in which the applicability of one
predicate or class of predicates is generated by analogies with other predicates
or classes of predicates, I shall consider these headings in order. The cases
of Peanoan recursive unification are primarily, though not exclusively.
mathematical in character; they are also cases in which what one might call the
"would-be" species of a generic universal stand to one another in
relations exemplifying priority and posteriority. The Platonists – or academia,
as Cicero prefers --, so Aristotle tells us, regarded such priority and
posteriority as inadmissible between fellow species of a single genus.
Aristotle does not explicitly subscribe to this view, but he does not
explicitly reject it and is liable to act as if he accepted it. Grice suggests
that ‘number’ and ‘soul’ fall under this type of unification – vide his “Method
in philosophical psychology: from the banal to the bizarre”. Why should
priority and posteriority stand in the way of being different species of a
single genus? Why should not different numbers be distinct species of the genus
number? In the case of numbers, End. Eih. (121%aff.) attempts a reductio ad
absurdum: if there were a form (universal) signified by "number" it
would have to be prior to the first number, which is impossible; this argument
might be expanded as follows: consider a sequence of "number-properties"
(Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness ...): such a sequence satisfies, inter alia,
the following conditions. For any x and for any n 1, x instantiates Pi entails
x does not instantiate pa-' (nor indeed any P'). For any x and for any n * 1, x
instantiates P" entails something y (* x) instantiates pr-/If P™ = P', no
counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the first number. If the fulfillment of
the above conditions is to be sufficient to establish a sequence of properties
as a sequence of number properties, then there cannot be a universal number; if
there were, it would, like any genus, be prior to each of its species, and so
prior to Pl; but since P' is the first number it cannot have a predecessor and
so nothing can be prior to it. There seem to be two objections. It is by no
means clear that the above conditions are sufficient to guarantee that a
sequence of properties is a sequence of number-properties. Even if they were,
one part of them would not be fulfilled in the case of Pl and being a number;
if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x, not something other than x, will
instantiate being a number, a set whose cardinality is 2 itself instantiates
being a number (as a cardinality). If this route to a denial of the existence
of a generic universal number fails there are two further possibilities. One
might attempt to represent conformity to a "standard"
genus-species-differentia model as being not just an acceptable picture of
situations in which a more general universal has under it a range of
subordinate universals which are its specializations, but as being constitutive
for such examples of the existence of the more general universal. The slogan
might be "For there to be a universal U, with specializations U,, U,, ...,
U,, U has to be the genus of those specializations with all that that
entails" (or, more briefly, "no specialization without
species"). The justification for such a claim will not be easy to find.
While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more
general universal must be independent of its specializations in that the
non-emptiness of the general universal should be compatible with the emptiness
of any particular specialization (though not of course with the emptiness of
all specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. One might try a simpler
form of argument. If the special cuses for the application of a general term E,
that is to say, the universals U, ... U, are united by a single ordering
relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover every item
to which E applies, and only such items, then we do not need a generic
universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by membership
of the series S. The expression "being an instance of some universal in
the series S" is of course applicable to anything to which E is
applicable; but this expression does not even look like the name of a gonus.
Another, more Oxonian, indeed more Corpus, sice it was Owen’s -- mode of
unification to which the alleged multiplicity of ‘significations’ may be
susceptible, that of, to use Owen’s verbiage, focal unification, is discussed
at length by Aristotle in Metaphysics. – who incidentally, never read Owen! In
Metaphysics Aristotle brings up two of his favourite – Grice’s Oxford pupil,
Strawson, said ‘stock’ -- examples, the applications of the sanus and
medicalis. Aristotle indeed states that everything to which sanus or sanum or
sana applies – never mind the plurals -- is related to, in one way or another,
the focal item of sanitas, -- an universal if ever there is one --. One item,
in the that the item *preserves* sanitas; another item that in that the item
*produces* it; an yet another in that the item is a symptom of sanitas; an
fourthly, another item, because it is an item which is capable of it. Similar
considerations apply to applications of medicalis. An item which is medical is
relative to the medical art, another item being medical because it possesses
such an art; yet another item because it is naturally adapted to the medical
art; and another item because it is a function of the medical art. On the most
obvious interpretation of the passage, Aristotle seems to be implicating that
standard analysis of ‘signification’ will be right in supposing the
applicability of an adjective such as sanus or medicus to a particular item
depending on the relationship of the item to an associated ‘universal’ –
sanitas --, but wrong in supposing that the relationship in question is
invariably that of instantiation – ; there are more ways of killing a cat than
skinning it. There are other sorts of relationship that may be conversationally
involved, especially in Athens, where they did little but engage in
sophistries! There is, however, a less obvious, if more enlightening, position
which Aristotle might have been taking up. According to this position,
Aritstotle, or any graduate from the Lycaeum, say, would be maintaining, with
respect to this or that universal, that the only way in which an individual
items may be related to this or that universal is indeed that of instantiation,
but that there will be other items which will indeed be general items, though
not this or that universal. To such an universal, this or that individual items
may be related in a variety of ways which are quite distinct from
instantiation. The relative merits of these two ideas will be a matter for
debate, and Owen’s interest was focalised at this point. The focal mode of
unification, in any case is of special interest in Grice’s enquiry since
Aristotle states, and quite plainly too, that this is the mode of unification
which applies, in Owen’s interpretation, to the multiplicity of ‘signification’
connected with ‘A est B’ – rather than the previously discussed recursive
unification, or, say, analogical unification. While Owen is wrong about the
focus being on the existence – or ‘quantified existentials’, to use Warnock’s
happier phrase -- two categorially different items may all be said to be,
by virtue of different kinds of connections which they have to some focal (to
use Owen’s verbiage) item, which will be intimately and ultimately connected
with the notion of a substance that exists as a spatio-temporal continuant, to
use Grice’s pupil Strawson’s verbiage bow. This central item might be an
individual substance or, more likely, it might be the notion of substantal
type, or, if you’re not enough of a Russellian, kind: any item which izzes this
type or kind would be an individual substance, and, therefore, it would exist.
But a non-substantial item may also be said to be, by virtue of their
relationship -- different in different cases, of course -- to the same central
or focal item. Some item may be said to be because it is an affection, a
quality, of a primary substance. Think a Rylean agitation. Another item one may
be willing to say to be merely because it (or he or she) is a process towards
substance – think Whitehead --, and so forth. It is pretty diaphanous that the
Stagirite habitually thinks of the focal item as being indeed a universal, or
at least some kind of pretty general entity. But such restriction is hardly
mandatory, nothing prevents the focal item from being a straight particular out
of Strawson’s Individuals – his essay in descriptive metaphysics – a kind of
odour, say – elaborated while joining Grice for their joint seminars in
‘Meaning’ at Oxford. Consider the adjective Cockney, for Strawson almost was
one,or French or italiano as it occurs in the phrases, "French
citizen", citadino italiano, "French poem", poema
italiano, "French professor". professore italiano. The following
features are perhaps significant: (1) The appearance of the adjective in these
phrases is what I might call "adjunctive" rather than
"conjunctive" or "attributive". A French poem, is not as I
see it, something which combines the separate eatures of being a poem and being
French, as a fat philosopher would simply combine the features of being fat and
of being a philosopher. "French" here occurs, so to speak,
adverbially. (2) The phrase French citizen or citadino italiano standardly
‘signifies’ ‘citizen of France’ or ‘citizen of Italy’, while the phrase French
poem or poema Italiano standardly ‘signifies’ "poem in the French
language,’ or ‘poem in the Italian language’ (Sicilian if Pirandello, as
Pirandello would hasten to add). But it would be a mistake to suppose that this
fact implies that there are two (indeed more than two) ‘signfiications’ or
Fregean ‘senses’ of the French or italiano – or siciliano. The expression
French or italiano has only one – unified – ‘signification,’ viz. ‘of or
pertaining to France’ or ‘of or pertaining to Italy.’ French, or italiano,
will, however, be what one might call 'context sensitive,’ as Grice suggests in
‘The theory of context’ – Let’s put the theory of context into context. One
might indeed say, if you like, that while it has only one ‘signification’ or
Fregean sense, French or italiano has a variety of ‘signfiications’-in-context.
That is: relative to one context, French or italiano ‘signifies’ ‘of France’ or
‘of Italy,’ as in the phrase French citizen, or citadino italiano. Relative to
another context French or italiano ‘signifies’, ‘in the French language,’ or
‘in the Italian language,’ as in the phrase French poem, or poema italiano.
Whether the, to use Owen’s epithet, focal item is a ‘universal’ or a mere
particular is quite irrelevant to the question of the ‘signification’ of the
adjective. To use Aristotle’s example, the medical art is no more the
‘signification’ of medical, as France or Italy is the ‘signification’ of French
or italiano. As a concluding observation Grice remarks that, while the
attachment of the long-awaited, life-saving appropriate conversational context
may well suggest an interpretation in context of a given expression or
conversational move, it need not always be the case that even such suggestion
is indefeasible. It might be for instance that French poem or poema italiano
would have to ‘signify’ ‘poem composed in French,’ or ‘poem composed in
Italian,’ unless there are counter indications. In which case, perhaps, the
phrase might mean ‘poem composed by a French competitor’ (in some competition)
or ‘poem composed by an Italian competitor (in another competition). Now, for
the phrase French professor or professore italiano there would be at least two
obvious ‘significations’ in context. The ‘disambiguation’ would depend on the
wider conversational context that makes for the circumstances of utterance of
the conversational move (He was an Italian professor – no more). Grice
turns to a third mode of unification, which he would describe as Cajetan in
nature, and what is possibly the most baffling of the various ways explicitly
suggested by Aristotle as being those in which what Grice is calling this
unification or aequi-vocality the multiplicity of significations may arise,
even if made less baffling by Vio – vide Ashford. These will be those cases in
which the application of an epithet or expression E to a range of items is accounted
for by an analogy detectable within that range. More explicitly, an analogy
between the specific ‘universal’ which determines the application of the
epithet or expression, or between an exemplification of that ‘universal’ by
this or that type of item. Even more explicitly, an analogy between the
universals U1, U2, … Un, which determines the application of the epithet or
expression, or between an exemplifications of U1, U2, … Un, by items of the
sorts ly. lo etc., The puzzling character of Aristotle's treatment of this
topic arises from a number of different factors. First, there are a few things
which Aristotle himself might have done to aid our comprehension. He might have
given us a firm list of examples of epithets or expressions, the application of
which to a given range of items is to be accounted for in this way.
Alternatively, Aristotle might have given us a reasonably clearer
characterisation of the kind of accounting which analogy is supposed to
provide, leaving it to us to determine the range of application of this kind of
accounting. Unfortunately he does neither of these things. Aristotle only
offers us the most meagre hints about the way in which analogy might ‘unify,’
via aequi-vocality, the various applications of an epithet. We are told, for
example, that as seeing is in the eye, so understanding is in the soul with the
implicature that this fact accounts for the application of see both to a case
of optical vision and a case of intellectual ‘vision.’ He also suggests that
analogy is responsible for the application of the calm both to an undisturbed
body of sea water and to an undisturbed expanse of air. Such offerings do not
get us very far. Furthermore, not surprisingly, where Aristotle seems to fear
to tread his commentators are most reluctant to plant their own feet. Perhaps
the least unhelpful suggestion comes from a latter-day commentator, not
Avicenna, but the influential Oxford, indeed Scottish, philosopher W. D. Ross,
who suggests, as Aristotle's view, that the application of good is attributable
to the fact that within one category C1 items which are good are related to an
item in general belonging to that category, in a way which is analogous to the
way in which a good item (say, a good cabbage) in some second category C2 is related
to the general run of items which belong to that second category. Apart from
the obscurity in the presentation of this idea, Ross's suggestion takes for
granted something which Aristotle himself does not tell us, viz. that the
application of the epithet good is one exemplification of unification or
aequi-vocality of a value-oriented concept which is the outcome of analogy.
Ross's suggestion about good would, moreover, be at best only a description of
one special case of analogical unification via aequi-vocality, and would not
give us any general account of such unification. Grice adds that little
supplementary assistance is derivable from those who study general concepts.
Such philosophers seem to adhere to the principle that silence is golden when it
comes to discussion of such questions as the relation between analogy, and her
sisters: metaphor, simile, allegory, and parable. So far as Aristotle himself
is concerned, it seems fairly clear to Grice that the primary notion behind the
concept of analogy is that of ‘proportion’: a:b::c:d. This notion is embodied,
for example, in Aristotle's treatment of just. where one kind of just is
alleged to consist in a due proportion between return, reward, or penalty, and
antecedent desert, merit, or demerit. But it does remains a bit of a mystery
how what starts life as, or as something approximating to, a quantitative
relationship gets converted into a non-quantitative relation of correspondence
or affinity. It looks as if we might be thrown back upon what we might hope to
be an inspired conjecture. Grice takes as task the provision of an example,
congenial to Aristotle, of the unification by analogy of the application to a
range of objects of some epithet. Grice expects this to involve the detection
of an analogical link between the exemplifications of the variety of this or
that universal which the epithet may be used to ‘signify.’ Grice’s chosen
specimen is grow. In the case of grow, a number of different kinds of shifts
might be thought of as possessing an analogical unification by aequi-vocality.
One of these would be examples of shifts in respect of what might be termed a
syntactical metaphysical or ontological category. A substance, indeed a
physical substance like a lump of wax or a mass of metal, might be said to
grow. It would be tempting here to suggest that the relevantly involved
‘universal,’ that of increase in size or getting larger, provides the
foundational instance of the literal ‘signification’ or sense of a universal by
the application of th expression grow. We have here, so to speak, the
'ground-floor' signification – dictiveness -- of grow. But now, not only the
physical substance itself but some accident of the substance may also be said
to grow. Not only the piece of wax, but its magnitude, some event or process in
its history, its powers or causal efficacy and its aesthetic quality or beauty
might each be said to grow. And it seems not unplausible to suggest that though
growth on the part of these non-substantial accidents is different, and more
or, again, less boringly connected with growth on the part of the substance,
there will always be some kind of correspondence, indeed analogical connection,
between grow in the case of a non-substantial item and grow in the initial case
of a substantial item. Another and different kind of categorial variation may
separate some of the universals which the grow may be used to ‘signify’ from
others. These will be connected with differences in some sub-category within
the category of substance within which fall different sorts of items which may
be said to grow. Different universals may be ‘signified’ by someone who speaks
of a plant as growing and by someone who speaks of a human being as growing.
The connection between these diverse realisations of grow may rest on, say,
vegetal, analogy. In what is called the grow of a plant, such as a rose,
internally originated increase in size seems to occupy a prominent place. In
the case of a human being, the kind of development which may be involved in the
grow may be much more varied and complex. The link between the two distinct
universals which may be ‘signified’ might be provided by analogy between the
roles which such changes fulfill in the development of the very different kinds
of substances which are being characterised. No doubt many further kinds of
analogical connection would emerge within the general practice of attributing
this or that grow. Grice’s next endeavour will be an attempt to supply some
general account of the way in which the presence of analogy may serve to unify
multiplicity of signification; and if such an account should be found to offer
prospects of distinguishing analogy from other concepts, particularly metaphor
(as conversational implicature, as in the song title, ‘You’re the cream in my coffee’
to use Grice’s example in ‘Logic and conversation,’ which belongs to the same
general family, that would be a welcome aspect of the account. It is Grice’s
idea that, in metaphorical -- rather than literal -- description, a universal
is ‘signified’ (you’re my pride and joy), which though distinct from that which
underlies the literal signification of the epithet (the cream in the coffee) is
nevertheless recognisably similar to the literal signification. Grice comes
then to the concept of analogy itself. Grice starts by considering this or that
item, I1, I2, … In, any one of which may be called an S. Grice initially
supposes that being an S consists in belonging to a substantial type or kind,
or category S, though that supposition may be relaxed. Grice’s move is to
assume that being an S, consists in being subject to a system of laws which
jointly express the nature, metier, or essentia, of the type or kind Si.
Further, these laws, which furnish the core theory of S,, are to be formulated
in terms of a finite set of Si-core properties -- let us say P1 to Pn. Each law
involves an ordered extract from the core set. Their totality governs any fully
authentic Sy. This totality may well not include every law which applies to S,:
but it does include every law which is deemed to be relevant to the identity or
identification of Sy, every law which determines whether or not a particular
item I1, I2, … In, is to count as an 5. Grice next considers not merely things
each of which is an S, but also things each of which is an Sz. It remains an
open question whether or not the type S is to be deemed identical with the type
S1. Grice assumes that, as in the case of S, membership of S, is determined by
conformity to a system of laws relating to those properties which are central
to S2. Grice symbolises these properties by the set of devices Or ... Q.. We
now have various possibilities to consider. The first is that every law which
is central to the determination of Sz is a mirror image of a law which is
central to S,; and that the converse of this supposition also obtains. To this
end, we assume that the properties which are central to being an S, are the
properties of the devices O, through Os; and that if a law involving a certain
ordered extract from the set P through P, belongs to the central theory of S to
a law involving an exactly corresponding ordered extract from the set O,
through O, will belong to the central theory of S; and that the same holds in
reverse. In that case, we are in the position to say that there is a perfect
analogy between the central theories of S, and Sz; in which case, it may also
be tempting to say that the types S, and S, are essentially identical. We
should recognize that if we yield to this temptation we are not thereby forced
to say that Sy and S, are indistinguishable, they might, for example, be
differently related to perception, only one of them, perhaps, being accessible
to sight. We shall only be forced to allow that essentially, or theoretically,
the types are not distinct. The possibility just considered is that of a total
perfect analogy between the central theories of S, and Sa. There is also,
however, the possibility of a merely partial pertect analogy between S, and Sz.
That is to say part of the central theory of one type, say S, may mirror the
whole of the central theory of Sz, or again may mirror some part of a
central theory of Sz. In such a circumstance, one might be led to say, in one
case, that the type S, is a special case of the type S,; or, in another case,
that the types S, and S, both fall under a common super-type, determined by the
limited area of perfect analogy between the central theories of S, and Sz.
Another possibility will be that no perfect analogy, either total or partial,
will hold between the two central theories. The best that can be found are
imperfect analogies which will consist in laws central to one type
approximating, to a certain degree, with the status of being analogues of laws
central to the other. At this stage, Grice proposes a relaxation in the characterization
of the signification of such symbols as 'S!', 'Sz etc., which till now I have
been regarding as ‘signifying’ or denoting substantial types or kinds,
reference to which is made in more or less regimented discourse of a
theoretical or ‘alethic’ sort. But Grice allows for such symbols as being
allowed to relate to what he hopes might be legitimately regarded as an
informal precursor of the afore-mentioned substantial types, as expressing this
or that concept of one or other classificatory sort, concepts which will be
deployed in an unregimented description or explanations as pre-theoretical.
Examples of such unregimented classificatory concepts might be concepts such as
that of an investor, a doctor, a vehicle, a confidante, and so on. Grice would hope
that in many ways their general character or metier might run parallel to that
of their more regimented counterpart. In particular, Grice hopes and expects
that the nature of such concepts would be bound up with conformity to a certain
set of central generalities, like platitudes, truisms, etc. To be an investor
or a vehicle will be to perform a metier, that is, to do a sufficient number of
the kinds of things which are typically even stereotypically done by an
investor or a vehicle. Grice expects, however, that the variety of possible
forms of generalisation might considerably exceed the meagre armament which a
theoretical enquirer normally permit themselves to employ. Grice also hopes and
expects that the generalities which would be expressive of the nature of a
particular classificatory concept would be formulable in terms of a limited
body of features which would be central to the concept in question. This
material might be sufficient to provide for the presence, from time to time, of
analogy, at least of imperfect analogy, between such generalities which aro
expressive of distinct classificatory concepts. When they occur, such analogies
might be sufficient to provide for some unity or uni-vocality of
‘signification’ in the employment of a single epithet to ‘signify’ even
different classificatory concepts; and this unity or aequi-vocality of
‘signification’, in turn, might be sufficient to justify the idea that, in such
a case, the expression in question is used with a single ‘significatoin,’
lexical meaning, or Fregean sense. Grice concludes his ‘Aristotle on the
multiplicity of being’ with some suggestions about the interpretation of the
concept of analogy as a possible foundation for the unity of ‘signification’
with two supplementary comments. His first comment is that there seems to be a
good case for supposing that anyone who, like VIO did, accepts an account of an
analogy-based unity of signification should not feel free to combine it with a
rejection of the so-called analytic-synthetic distinction. After all, the
analogy-based unity account relies crucially on a connection between the
application of a particular concept and the application of a system of laws, or
some such generalities, which is expressive of that concept. This, in tum,
relies on the idea of a stock of further concepts, in terms of which these laws
and generalities are to be formulated, being central to the original concept.
But it seems plausible, if not mandatory, to suppose that such centrality
involves a non-contingent connection between the original concept and the
concepts which are said to be central to it, a connection which cannot he
admitted by one who denies the analytic/synthetic distinction, as Quine and his
fellow nominalists did. So either one does accept the analytic/synthetic
distinction, or one rejects at least this account of analogy-based unity of
‘signification.’ Grice makes no attempt here to decide between these
alternatives. Grice’s second comment is that material introduced in Grice’s
suggested elaboration of the notion of analogy, particularly the connection
between concepts and conformity to laws or some such generalities, may serve to
provide a needed explanation and justification of an initial idea that the
applicability of a single defining formula, couched in terms of the ideas of
genus, but also species, and differentia is a paradeigmatic condition, if not
an indispensable condition, for identity of ‘sigification,’ never mind unity.
We might, for a start, agree to treat a situation in which the applicability of
an epithet to an item I1 rests on a conformity to exactly the same laws or
generalities as does its application to item I2, as being a limiting case of
partially perfect analogy. But situations in which no such interpretation at
all is required may be treated as limiting cases of situations in which, though
re-interpretation is required, one such re-interpretation is available which
achieves such partial perfect analogy. As one might say, a law is perfectly
analogous with itself. Situations, then, in which an epithet or expression E
applies to a range of items I1, I2, … In, solely by virtue of the presence of a
single ‘universal,’ and so of a single set of laws, may be legitimately
regarded as a specially exemplary instance of a kind of unity which is required
for identity of ‘signification.’ Both a proper assessment of Aristotle's
contribution to metaphysics and the analysis of ‘meaning’ or ‘signification,’
and studies in the theory of meaning themselves might profit from a somewhat
less localised attention to questions about the relation between a ‘universal’
and ‘signification’ than is visible in Grice’s reflections. Grice has it in
mind to raise not the general question whether, despite what he calls the
school of latter-day nominalists, an analysis of ‘signification’ requires an
abstract entity such as a ‘universal,’ to which Grice assumes an affirmative
answer), but rather the question in what way the concept of a ‘universal’ is to
be supposed to be relevant to the analysis of ‘signification.’ Consideration of
the practices of latter-day lexicographers, so far from supporting a charge
that, at least on Grice’s interpretation of him, Aristotle proposes an
illegitimate divorce between the concept of a ‘universal’ and the concept of
‘signification’ suggests that it would be proper to go a deal further than did
Aristotle himself in championing such a divorce. There will be many different
forms of connection between the varieties of the concept of a ‘universal’ which
may be ‘signified’ by a non-equivocable expression beyond that countenanced by
the tradition of the theory of definition alla Robinson, and even perhaps
beyond the extensions to that theory envisaged by Aristotle himself. These
forms will include some form of connection like that involved in metonymy or
synecdoche, recognised by later grammatical theorists, and no doubt others as
well. It would, Grice suggests, be a profitable undertaking to study carefully
the contents of a good modern dictionary, with a view to constructing an
inventory of these various modes of connection. Such an investigation would,
Grice suspects, reveal both that, in a given case, the invocation of one mode
of connection may be subordinate and posterior to the invocation of another,
and also that there is no prescribed order or limitation of order which such
invocations must observe. Grice suspects, also, that it might emerge that the
question whether variations in ‘signification’ are thought of as synchronic or
diachronic has no bearing on the nature of these uniting connections. The same
form of connection may be available in both cases, and either case may in turn
well be found to correspond with the range of such different figures of speech
which conversational practice may typically employ for the effect of implicature.
Should this conjecture turn out to be correct, the underlying explanation of
its truth might, Grice would guess, run along the following lines. Rational
communication, in pursuit of its co-operative purpose, encounters a boundless,
indeed unpredictable, multitude – indeed multiplicity -- of distinct
situations. Perhaps unlike a computer we shall not have, ready made, any vast
array of forms of description and explanation from which to select what is
suitable for a particular conversational occasion. We shall have to rely on our
rational capacities, particularly those for imaginative construction and
combination, to provide for our needs as they arise. It would not then be
surprising that the operations will reflect, in this or that way, the character
of the capacities on which we rely. Grice confesses to only the haziest
of conception bow such an idea might be worked out in detail. Which is a long
way from the aequi-vocality of ‘being’! Enter Aequi-vocality. In his fourth
Kant lecture Grice confesses to have been so far in the early stages of an
attempt to estimate the prospects of what he names as an AEQUI-vocality
thesis,” – that is, a thesis, or set of theses, which claims that an expression
is UNI-vocal. In ‘Aristotle on the multiplicity of being’ the univocity is
veiled under the guise of unification, but the spirit lives on! References Abbagnano La critica kantiana
consiste nel dire che l’intera psicologia razionale si fonda su di un «
paralogisma » cioè su un errore formale di ragionamento o su un equivoco [H. P.
Grice: aequivocality]: nel senso che assume come oggetto di conoscenza, a cui
sia applicabile la scienza e, spesso, ridotta alla stessa coscienza.
Quest’inversione del rapporto tra A. e coscienza per cui la coscienza, da via
d’accesso alla realtà-A., si trasforma in questa stessa realtà, è egualmente
evidente nelle due grandi correnti della filosofia ottocentesca, l’Idealismo e
il Positivismo. Hegel, per es., considera l’A. come il primo grado dello
sviluppo dello Spirito, che è la coscienza nel suo grado più alto, cioè
Auto-coscienza; e la configura come « Spirito soggettivo », cioè come lo
spirito nell’aspetto della sua individualità. Ed ecco come egli descrive il
processo dello Spirito soggettivo: « Nell'A. si desta la coscienza; la coscienza
si pone come ragione che si è immediatamente destata alla consapevolezza di sè;
e la ragione mediante la sua attività si libera col farsi oggettività,
coscienza del suo oggetto» (Enc., $ 387). Il primo di questi momenti, cioè il
destarsi della coscienza, è l’anima. Ad essa Hegel riconosce le caratteristiche
tradizionali (sostanzialità, immaterialità), ma in un senso in cui queste
caratteristiche possono essere riferite alla coscienza. « L’A., egli dice, non
è immateriale soltanto per sè ma è l’immaterialità universale della natura, la
sua semplice vita ideale. Essa è la sostanza e quindi il fondamento assoluto di
ogni particolarizzamento e individualizzazione dello spirito, di modo che lo
spirito ha nell’A. ogni materia della sua determinazione e l’A. resta
l’idealità identica e prevalente di questa. Ma in tale determinazione ancora
astrapreparare e di fondare una « scienza » dei fatti psichici che avesse lo
stesso rigore delle scienze della natura. In questa direzione già il termine «
A. » appare improprio e viene spesso sostituito dal termine spirito (v.); e in
questo senso Stuart Mill, dice, per es., che lo spirito (mind) è la «serie
delle nostre sensazioni» con in più « un'infinita possibilità di sentire» (Kant
ritenne l’aggettivo «sommo» EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] giacchè
esso può significare sia supremo (supremum) sia perfetto (conBENE SOMMO
summatum). CHIACCHIERA (ted. Gerede). Secondo Heidegger uno dei modi d’essere
dell’uomo nella vita quotidiana ed anonima (insieme con la curiosità [v.] e
l’equivoco [v.]). La C. non è un termine dispregiativo ma indica un fenomeno
positivo che costituisce uno dei modi (l’inautentico) di comprendere il mondo e
di viverci dentro. La C. rompe il rapporto del linguaggio coi fatti. Sicchè ciò
che viene detto acquista un carattere d’autorità e si implica che «la cosa stia
appunto così come si dice » (Ste questo farsi è la chiarificazione. Scheler ha
mostrato l’equivoco di questo presupposto che in realtà confonde la C. (che è
simpatia e partecipazione emotiva) con il contagio emotivo. Al contrario, nota
Scheler, «la C. è assente tutte le volte che c’è contagio della sofferenza,
giacchè allora la sofferenza non è più quella di un altro ma la mia, ed io
credo di potermici sottrarre evitando il quadro o l’aspetto della sofferenza in
generale» (Sympathie, cap. II, $ 3). Per l’appunto quest’avvertenza
fondamentale si è tenuta presente nel caratterizzare la C. al principio di
questo articolo. UNIVOCO ED EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (gr.
suvevupoc, sudvupog; lat. Univocus, Aequivocus; ingl. Univocal, Equivocal;
franc. Univoque, Équivoque; ted. Eindeutig, Aequivok). Questi due termini hanno
avuto definizioni diverse a seconda che sono stati riferiti all'oggetto o al
concetto (o nome). 1. Aristotele li riferì all'oggetto e intese per univoci (o
sinonimi) gli oggetti che hanno in comune sia il nome sia la definizione del
nome: così, ad es., sia l’uomo che il bue si dicono animali. Chiamò invece
equivoci [H. P. Grice: aequivocality] (od omonimi) gli oggetti che hanno in
comune il nome mentre le definizioni richiamate dal nome sono diverse: in
questo senso si chiama animale sia l’uomo sia un disegno (Cat., I, 1a 1-11).
Queste definizioni ricorrono frequentemente nella scolastica (per es., Pietro
Ispano, Summ. Log., 3.01) e si mantengono anche in logici più recenti (ad es.,
Jungius, Logica Hamburgensis, 1, 2, 4-9). 2. La logica terministica ritenne
«improprio» il riferimento dei due termini agli oggetti e ritenne che essi si
dovessero riferire propriamente soltanto ai segni e cioè ai concetti o nomi. Da
questo punto di vista, le definizioni di Ockham sono le seguenti. «U. è o la
voce o il segno convenzionale che corrisponde a un solo concetto o, più
strettamente, è ciò che si può predicare di per sè di più cose o è il pronome
dimostrativo di una cosa. Equivoco [H. P. Grice: aequivocality] dall’altro lato
è il nome che, significando più cose, 900 non è subordinato a un unico concetto
ma è unico segno di più concetti o intenzioni dell’anima. L’U. può derivare o
dal caso, come accade quando il nome Socrate viene imposto a più uomini, o da
una deliberazione quando si impone un certo nome a certe cose e lo si subordina
a un solo concetto e poi per la similitudine di questo concetto con altri si
estende ad altri il nome stesso» (Summa Log., I, 13). Le definizioni
terministiche dei due termini sono quelle che si danno anche oggi dei termini
stessi. Le discussioni medievali sulla natura dell’univocità avevano nel Medio
Evo un’immediata risonanza teologica, per la disputa tra i sostenitori
dell’univocità e quelli dell’analogicità dell’essere (v. ANALOGIA). Ackrill, J. L. (1963).
Aristotle’s Categories and De Interpretatione. Translated with Notes and
Glossary. Clarendon Aristotle Series, ed. By J. L. Ackrill and Lindsay Hudson.
Oxford: Clarendon Press. Aquino Deinde cum dicit: Quare nec in his etc.,
concludit ex præmissis quod nec in his affirmationibus et negationibus, quae
utuntur subiecto aequivoco [H. P. Grice: aequivocality], semper oportet
unam esse veram et aliam falsam, quia scilicet negatio potest aliud
negare quam affirmatio affirmet. nomen potest de pluribus prædicari, sed
id quod significatur per nomen etc.— D: universale dicitur non solum quando
nomen potest de pluribus prædicari, sed illud quod significatur etc. Prima pars
convenit cum editione Piana; sed secunda pars ob omissionem particulæ
etiam (quæ requireretur si prius legendum esset mon solum quando)
indicat lectionem codd. ABC.— Cod. E: universale dicitur quando in unum
solum (f. non solum) nomen potest de pluribus prædicari, sed etiam id
quod significatur etc. Quae lectio videtur favere magis lectioni codd.,
quam Pianae. 7) Significabit naturam humanam etc. Ita codd.
ACDE. Cod. B post verba, in hac materia, omittit fere omnia, quae
sequuntur, et habet tantummodo haec verba: et sic eius alia significatio,
non erit univer.sale sed aequivocum ÆQVIVOCVM EQUIVOCO [GRICE : EQUIVOCALITY
THESIS]. Quod lectionis
fragmentum satis est ut dicamus lectionem codicis, a quo :excripsit
amanuensis cod. B, fuisse identicam cum lectione aliorum codd. Porro haec
codd. lectio perspicua est, atque respondet immediate praecedentibus :
significat naturam humanam etc. P.: significabit aliud; et propter hoc non
esset universale, sed aequivocum. Forma aliquantulum diversa est a codd.,
sensus idem: qui tamen in universale et particulare, sed res. Et ideo
intelligendum est quod universale dicitur quando, non solum nomen potest
de pluribus praedicari, sed id, quod significatur per nomen, est
natam in pluribus inveniri; hoc autem non contingit in praedictis
nominibus: nam hoc nomen Socrates vel Plato significat naturam humanam
secundum quod est in hac materia. Si
vero hoc nomen imponatur alteri homini significabit naturam humanam " in
alia materia; et sic eius erit alia significatio; unde non erit universale, sed
aequivocum. 8. Deinde cum dicit: Necesse est autem enunciare
etc., concludit divisionem enunciationis ὅ. Quia enim semper enunciatur
aliquid de aliqua re; rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam
singularia; necesse est quod quandoque enuncietur aliquid inesse vel non
inesse alicui universalium, quandoque vero alicui singularium. Et est suspensiva
constructio usque huc, et est sensus *: Quoniam autem sunt haec quidem
rerum etc., necesse est enunciare etc. 9. Est autem considerandum quod de universali aliquid
enunciatur quatuor modis. Nam universale potest uno modo considerari quasi
separatum a singularibus, sive per se * subsistens, ut Plato posuit,
sive, secundum sententiam Aristotelis, ctu. secundum esse quod
habet in intelleEt sic potest ei aliquid attribui dupliciter.
Quandoque enim attribuitur ei sic considerato aliquid, quod
pertinet ad solam operationem intellectus, ut si dicatur quod /homo est
praedicabile de multis, sive universale, sive species '.
Huiusdeterminatus magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana, quia
illud significabit aliud per significabit naturam humanam in alia
materia, declaratur et determinatur. 0) Concludit divisionem
enunciationis. Codd. : concludit ex praedictis (DE ex praemisis)
divisionem enunciationis. Et est melior lectio: nam revera ex praemissis
Ashworth, E. Jennifer and Domenic D’Ettore (2021) Medieval theories of analogy.
The Stanford
Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed), URL = <https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/analogy-medieval/>
Austin, J. L. (1936). Aγαθόν and Eυδαιμονια in the ethics of Aristotle. Repr. in Philosophical
Papers, 3rd edition, 1979, ed. by J. O. Urmson and G. J. Warnock, Oxford:
Clarendon Press. Baldini Le tre forme di amicizia,
rispettivamente basate su virtù, utilità, piacere, secondo l’Eudemia
intrattengono la relazione asimmetrica che Aristotele chiama πρὸς ἓν, in cui vi
è un significato primario o focal meaning cui gli altri, secondari e derivati,
rimandano[36]: l’amicizia a causa della virtù e fondata sul bene è posta come
πρώτη φιλία, «prima amicizia», da cui le altre dipendono dal punto di vista
definitorio. Quindi «φιλία» non denota tre specie di un unico genere, né è un
termine EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] che denota realtà completamente
diverse; è termine “multivoco” MULTIVOCO [H. P. Grice: multivocal], giacché
l’amicizia si dice in molti modi ma in riferimento a un senso che illumina
tutti gli altri, e a cui gli altri si rapportano necessariamente. Molti critici
ritengono che, siccome l’amicizia “utilitaristica” e quella “edonistica”
possono darsi indipendentemente da quella “virtuosa”, l’idea che esse rimandino
necessariamente a quella “virtuosa” non sarebbe convincente, e proprio per
questo sarebbe poi abbandonata nella Nicomachea. Ma la gerarchizzazione πρὸς ἓν
è anzitutto definitoria: il piacere è un bene apparente (dunque, una
declinazione del bene), Boethius, Univocus – Aequivocus -- De Interpretatione.
Cited by Owen. Post aequivocorum [H. P. Grice: aequivocality] definitionem ad
univocorum terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod
aequivoca definitione disiuncta sunt, univoca ipso quoque termino coniunguntur
sed caetera omnia quaecumque in aequivocorum definitione dicta sunt, in hac
quoque univocorum designatione conveniant. Nam quemadmodum in aequivocis
secundum nomen aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in univocis
secundum nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut genera
speciebus, aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque homo. Nam
cum hominis genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et homo
animalia nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias, dicis
animal esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque secundum id
quod animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil in eo
falsitatis invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque eodem
genere continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est animal, et
communi nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune
est animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim sunt
substantiae animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem univocationis
designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut homo et bos,
quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA VERO DICUNTUR
QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT
APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS. Bottirolli,
Giovanni. Cange, aequivocus. Omonumod. Glossarium mediae et infimae
latinitatis. Qui eodem nomine
appelattur. Capella. Under the first heading, one inquiries what genus
is, what species, difference, accident, property, definition, the whole, the
part, the difference between division and partition, and what is meant by
equivocal, unical, and (to coin a word) PLURIVOCAL. The equivocal, the
univocal, and so to speak the plurivocal. Che cosa sia equivoco, che cosa univoco, che cosa –
per cosi dire – plurivoco. Capua: voci equivocose. Carlini Una stessa
cosa potrebbe essere e non essere soltanto nel caso di un EQUIVOCO [H. P.
Grice: aequivocality], qualora, ad es., quel che noi chiamiamo uomo, altri
lo chiamassero non-uomo. Quel che è in questione non è già se lo stesso
possa insieme essere e non essere uomo di nome, ma di fatto. Se poi uomo
significa lo stesso che non-uomo ('), è chiaro che anche esser-uomo sarà
lo stesso che non-esser-uomo, per cui tra essere e non esser uomo,
essendo l’identica cosa, non ci sarebbe nessuna differenza. Questo
appunto vuol dire esser l’identica cosa; come chi dicesse abito e vestito
: chè il concetto è unico. Se fosse unico, esser-uomo e non-esser-uomo
significherebbero lo stesso. Ma 8’era mostrato che il loro significato è
diverso. Se, dunque, si deve poter dire qualcosa di vero, bisogna
necessariamente che, chi dice di uno che è uomo, intenda dire che è un
animale bipede: questo era, infatti, ciò che la parola uomo significava. E se
questo è necessario, non è possibile che quello stesso non sia un animale
bipede: chè questo appunto vuol dire che una cosa è di necessi tà: esser
impossibile che non sia. Non si può dare, quindi, il caso che sia vero
insieme dire che uno stesso è uomo e non è uomo. Il discorso
vale anche per il non-esser-uomo. L’esser-uomo esprime un’altra cosa dal
non-esser-uomo, come del resto anche l’esser-bianco è diverso dall’esser-uomo:
anzi, la opposizione tra i primi termini è anche maggiore, esprimendo
essi una cosa del tutto diversa. E se qualcuno ci volesse sostenere che
bianco e uomo significano una stessa e mede Chiarisce il par.
precedente, dove aminette che una cosa può essere e non essere la stessa
soltanto per un EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (il testo ha omonimia,
usato qui, come la sinonimia della 1. precedente, in senso alquanto
diverso da quello stabilito in nota a lib. I. 6, 5: qui si bada se uno
intende con la stessa parola indicare concetti opposti, oppure lo stesso
concetto con parole diverse). Se l'avversario vuol dare alla parola
«uomo lo stesso senso di « non-uomo , deve anche identificare il
fatto e il concetto di «esser uomo con quello opposto di « non-esser-uomo
: e venir meno, quindi, al patto (cfr. 11) di non dare a una stessa
parola significati diversi in confronto alle cose, sima ‘cosa, noi
ripeteremo quel che abbiam detto prima: che allora tutte le cose, e non
soltanto gli opposti, fanno una cosa sola ('). E CESAROTTI Si potrebbero
citare a riscontro numerosi passi di Cesarotti, tra cui una nota osservazione
alla r1 Filippica di Demostene: noi non possiamo dar un fondato giudizio
dell'esatto valore dei vocaboli, e delle frasi d'una lingua morta, né dello
stile de’ suoi scrittori rispetto alla locuzione. Su questo articolo noi siamo
ugualmente soggetti a prender EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e
nei termini proprj e nei figurati. I Greci e i Latini consapevoli dello stemma
genealogico delle parole, e del loro senso primitivo, o accessorio, potevano
scorger un'ombra d' immagine lontana, un'allusione occulta, un cenno indiretto
in molti e molti vocaboli che a noi non presentano che un senso schietto ed
ignudo, senza veruna bellezza accessoria (C., 1807 158-9). Un lungo passo di
Rochefort, in cui è compresa la nostra citazione, è CICERONE Se poi sarà di già
stancala F attenzione dell’ uditore, noi cominceremo da qualche cosa, che
muover possa il riso, come sarebbe o da un apologo, o da una favola, o da
un contraffacimento, o da una storta interpretazione, o da una inversion
di parole, o da un equivoco, o da un indovinello, o da uno scherzo, o da una
giulleria, o da una esagerazione, o da un acconciamento e mutamento di
lettere; e inoltre promovendo aspettazione, recando una similitudine, una
novità, un fallo accaduto, un verso; o approfittandoci ad una
interpellazione, ad un sorriso di alcuno; o promettendo di lasciar da parte
molte cose, che avevamo in animo di dire; e di non voler parlare in
quella forma, in cui sogliono gli altri, con esporre brevemente in questo
caso e il metodo altrui e il nostro. CILIBERTO .
Crede con gli ordini e i costumi di Roma antica di poter rifare quella
grandezza e ritemprare i suoi tempi, e in molte proposte e in molte sentenze
senti le vestigia di quell'antica sapienza. Da Roma gli viene anche la nobiltà
dell'ispirazione e una certa elevatezza morale. Talora ti pare un romano
avvolto nel pallio, in quella sua gravità; ma guardalo bene, e ci troverai il
borghese del Risorgimento, con quel suo risolino equivoco {H. P. Grice:
aequi-vocality thesis]. Code, A. D.
(1986). Aristotle on essence. In Grandy and Warner, Philosophical Grounds of
Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press. CONTI Cercherò prima
ne’testi de’Filoſofi stessi il senso, che naturalmente preſeniano, e dove sia
questo oscuro, ed equivoco [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], ricorrerà
all'in terpretazione o di Cicerone, o di Plutarco, o di Sefto Empirico, o di
Laerzio Viſle Cicerone molti anni prima del Crifianeſimo, e Plutar co viffe a
Roma ſotto Adriano, o Trajano, dopo d'aver ſtudiato in Egitto forro Amonio,
diſcepolo di Potamone, e del quale egli b 2 par (a ) Pachimero in Suida, Vedi
Fabrizio Bibliot. art, Proclo. e mo,. (12 ) parla nella vita di Temiſtocle ed altrove.
L Il secondo pos¬sibile EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] concerne
la nozione stessa di corpo. Contra¬ riamente a quello che ci attenderemmo in
relazione a una nozione moderna di corpo, per gli stoici erano
"corpi" an¬ che le qualità, in quanto venivano considerate come
materia in un certo stato. Le proprietà di un certo individuo costi¬ tuiscono
stati o modi del suo essere e, per la loro esistenza, dipendono dall'esistenza
di questo individuo. Se l'individuo esiste, le sue proprietà sono appunto
disposizioni esistenti di materia (Rist). Si profila, a questo punto, una
ontologia che pone al suo centro la nozione di "particolare":
quest'ultimo viene carat¬ terizzato come un oggetto materiale, che ha una forma
defi¬ nita come condizione necessaria e sufficiente della sua esi¬ stenza. La
forma, del resto, è -- l'elemento Interpretazione secondo il modo
enigmatico ~l et t e r a l e n o n se n so sen~ so errato per omonlmia
per equivoco errate scambio assunzioni di prospettiva di credenza 2.3
L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLAR.I 43 Vediamo ora alcuni racconti
oracolari in cui sono esem¬ plificate queste modalità di errore. L'incapacità
di assegnare un senso al testo profetico si ha in vari racconti nei quali vengono
utilizzati meccanismi re¬ torici, tra cui alcuni di tipo metaforico. È naturale
che, quando il veicolo metaforico viene interpretato "letteral¬
mente", si ottenga una assurdità sul piano del senso, a me¬ no che non si
immagini un mondo possibile, diverso da quello reale, in cui i muli possano
diventare re dei Medi e gli araldi siano dipinti di rosso. Il consultante, che
prende in considerazione soltanto il mondo reale, si trova in difficoltà ad
assegnare un senso e una denotazione a testi siffatti. Ma vediamo che cosa
succede nel primo di questi racconti. È Erodoto a narrarci la storia degli
abitanti deli'isola di Sifno, i quali, essendo giunti a un notevole grado di
ricchez¬ za con le loro miniere d'oro e d'argento, decisero di consul¬ tare
l'oracolo di Delfi per sapere se avrebbero potuto con¬ servare a lungo la loro
prosperità. La Pizia rispose: "Ma quando, a Sifno, il pritaneo sarà bianco
e bianco il bordo della piazza pubblica, allora c'è bisogno di un uomo accor¬
to per guardarsi dall'agguato di legno e dall'araldo rosso" (Herod.,
Hist., III, 57). La storia continua narrando del¬ l'arrivo di una nave dei
Sami, della loro ambasceria per chiedere denaro e del saccheggio che questi
ultimi fanno dell'isola dei Sifni. Erodoto sottolinea l'incapacità manifestata
dai Sifni di dare un senso al testo ("l Sifni non furono capaci di com¬
prendere l'oracolo"); per loro il testo, e in particolare, si presume, le
espressioni "agguato di legno" e "araldo ros¬ so", sono
prive di senso, perché appunto essi si fermano a un livello letterale di
interpretazione. In realtà il dio gioca con vari meccanismi tropici: innan¬
zitutto con una doppia enallage1 1 (è il legno [ = nave] che anticamente è
rosso, come spiega Erodoto, ed è l'araldo [ = gli ambasciatori] che organizza
un agguato), complican¬ do poi il testo con meccanismi metonimici (legno per
nave, il singolare araldo per il plurale ambasciatori). Un secondo esempio di
mancata comprensione si trova in un episodio di quel lungo e complesso
"romanzo oracolare" 2 . LA DIVINAZIONE GRECA t·hc l·:rodotodedicaaCreso,quandoquest'ultimochiedeal¬
l ' oracolo di Delfi se la sua monarchia sarebbe durata a lun¬ o . La Pizia
risponde: "Quando un mulo sarà re dei Medi, allora, Lidio dai piedi
delicati, fuggi lungo l'Ermo sassoso, non indugiare e non temere di essere
vile" (Herod., Hist., l, 55). Anche in questo caso, l'interpretazione che
viene data alla profezia sceglie il senso letterale: Creso ritiene, di con¬
seguenza, impossibile che venga a verificarsi uno stato di cose che soddisfi
alla descrizione della frase "un mulo sarà re dei Medi"; la
conclusione che egli trae da questa impossi¬ bilità è che sia altrettanto
impossibile che il suo regno abbia una fine. Sarà poi il dio stesso a spiegare
al re il suo gioco metafo¬ rico, quando ormai i fatti si saranno compiuti e
Creso sarà caduto sotto la dominazione dei Persiani . Il "mulo" è, in
ef¬ fetti, Ciro, e il passaggio è mediato dalla proprietà "sangue
misto", che è condivisa sia dal termine metaforizzante sia dal termine metaforizzato:
·sangue misto• / Tanto maggiore è la cecità di Creso se si pensa che l'ele¬
mento comune è doppiamente esemplificato in Ciro, in quanto figlio "di
madre nobile e di padre di oscuro lignag¬ gio" e "di madre meda e di
padre persiano", come il testo di Erodoto non manca di sottolineare. Vale
la pena di rilevare che l'interpretazione del senso fi¬ gurato è un'operazione
realmente più difficile di quello che si potrebbe immaginare, fatto che
giustifica in qualche ma¬ niera gli insuccessi dei consultanti. Essa è legata a
cono¬ scenze enciclopediche locali, oltre che ai meccanismi retori¬ ci che su
quelle conoscenze si applicano. Ciò è tanto più ve¬ ro se si considera che è
impossibile anche per il lettore mo¬ derno fornire l'interpretazione del testo
profetico quando il testo letterario non ci informa sulle relative porzioni di
enciclopedia. Ciò avviene, a esempio, nel racconto oracolare di Arcesilao
(Herod., Hist., IV, 163-164) in cui, accanto a scambi metaforici tra
"anfore" e "uomini", tra "torri" e "forni"
che vengono spiegati dal prosieguo della narrazio¬ ne, compare l'espressione
"il tuo più bel toro" che rimane inspiegata ed è anche per noi
incomprensibile. Vediamo ora il caso in cui il testo appare interpretabile
secondo un percorso di senso letterale, in cui cioè sia rin¬ tracciabile un
corso di eventi corrispondente a esso, senza però essere quello inteso dalla
profezia. Consideriamo in particolare il caso in cui l'errore interpretativo
sia dovuto a omonimia. Questo meccanismo, accompagnato dal costante frain¬ tendimento,
caratterizza l'intero romanzo oracolare di Cambise. Si tratta di una storia in
cui i vari segni si collega¬ no tra di loro in una catena di rimandi interni.
Questa storia ha inizio con un sogno: Smerdi (fratello di Cambise) era già
tornato in patria (la Persia) quando Cambise ebbe in sogno questa visione: gli
parve che un messo, giunto dalla Persia, gli annunciasse che Smerdi, seduto sul
trono regale, toccava con la testa il cielo. Temendo perciò che il fratello
meditasse di ucciderlo per impadronirsi del regno, mandò in Persia Prexaspe,
che gli era fedelissimo fra tutti i Per¬ siani, a uccidere Smerdi. (Herod.,
Hist., III, 30) Dopo parecchi paragrafi, in cui la storia continua narran¬ do
le stravaganze e le crudeltà di Cambise, ci viene raccon¬ tata la ribellione in
Persia dei due fratelli Magi, uno dei quali, che si chiamava anch'esso Smerdi,
era stato collocato sul trono. Quando Cambise viene a conoscenza di questo
fatto, comprende il vero senso del sogno. Ma la storia non finisce qui: Dopo
che ebbe pianto e si fu afflitto di tanta sciagura, Cambise balzò a cavallo per
muovere al più presto verso Susa contro il Mago; ma, mentre saliva in arcione,
gli cadde il puntate del fo¬ dero della spada, che rimasta nuda lo ferì alla
coscia. Colpito così nello stesso punto in cui aveva trafitto il dio egizio
Api, il 2. LA DIVINAZIONE GRECA fl\ iudicando mortale la sua ferita,
domandò ancora come si chiarnassc la città dove si trovavano e gli risposero
che si chia¬ rnava Ecbatana. Ora, molto tempo addietro, a lui che l'aveva consultato,
l'oracolo di Buto aveva risposto che sarebbe morto ad Ecbatana ed egli aveva
interpretato che sarebbe morto, vec¬ chio, ad Ecbatana di Media, dove aveva
tutti i suoi beni, men¬ tre l'oracolo aveva inteso di indicare Ecbatana di
Siria. Pertan¬ to Cambise, come ebbe saputo il nome della città, sotto il
dupli¬ ce colpo della rivolta del Mago e della ferita, rinsavì e, com¬
prendendo finalmente il divino responso, esclamò: "Qui è desti¬ no che
muoia Cambise, figlio di Ciro". (Herod., Hist., III, 64) La rivolta del
Mago e la ferita sono, più che avvenimenti, dei segni, in quanto permettono a
Cambise di accedere alla conoscenza, di comprendere, finalmente senza più
ambigui¬ tà, l'oracolo, di non rimanere più prigioniero dei giochi di parole:
la rivolta che gli fa capire la differenza tra Smerdi suo fratello e Smerdi
Mago; la ferita mortale, la differenza tra Ecbatana in Media ed Ecbatana di
Siria. Infine c'è l'ulteriore caso di errata interpretazione a cau¬ sa di un
equivoco, non strettamente linguistico, e che può essere di varia natura.
L'equivoco più famoso di tutta la letteratura oracolare greca è senz'altro
quello di cui cade vittima Edipo. Come noto, durante un banchetto Edipo viene
insospettito dalle insinuazioni fatte da un convitato circa la sua paternità e
decide allora di interrogare il dio della sapienza, il quale gli predice che
ucciderà il padre e che si congiungerà con la ma¬ dre (Soph., Oedipus tyrannus,
787-798). L'equivoco riguar¬ da le assunzioni di crede...zza: Edipo non sa che
i suoi veri genitori sono Laio, re di Tebe, e Giocasta, ma crede che sia¬ no
Polibo, re di Corinto, e Merope; per questo, al fine di stornare gli
avvenimenti predetti dall'oracolo, si allontana da Corinto per andare in
direzione di Tebe, e compie, così, inconsapevolmente, proprio il destino che
gli è stato annun¬ ciato. Altre volte l'equivoco riguarda lo sca1nbio
diprospettiva. Il caso emblematico è quello di Creso che manda a consul¬ tare
congiuntamente l'oracolo di Delfi e quello di Anfiarao L'INTERPRETAZIONE NEI
RACCONTI ORACOLARJ 47 per sapere se dovesse fare guerra ai Persiani. I due
oraco¬ li, concordemente, predicono che "se avesse mosso contro i
Persiani, avrebbe distrutto un grande impero" (Herod., Hist., l, 53).
Creso interpreta Contri, L’equivoco di Croce. COSTA Perciò a distinguerle
è sovente bisogno di preineltere all’espressione ‘AMAVA’ – latino: AMABA/AMABAT
-- il nome o il pronome. Giova spesso alla CHIAREZZA, e segnatamente
nell’espressione complessa o composita, il ben distinguere le persone e le cose,
delle quali si parla (il topico). E perciò sta bene talvolta il *ripetere* il
nome sostantivo per non confondere l’una coll'altra. Imperciocchè, i pronomi e
i relativi sogliono spesso essere cagione di EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] – confusione – cf. avoid ambiguity, be perspicuous
[sic], the imperative of conversational clarity. E questo interviene
specialmente, quando nella proposizione antecedente sono più nomi sustantivi di
un medesimo genere e numero, che si possono accordare coi relativi delle
susseguenti. Perciò, conviene tal volta o giovarsi di un sinonimo onde porre in
luogo di alcun nome mascolino un femminino. O inulare il numero del più in
quello del meno. O viceversa. -- Recbiamone esempi. Alcuni molli graziosi si
generano in virtù della metafora. Avendo Lodovico Sforza duca di Milano eletta
per sua impresa una spazzetta, con che voleva segare se essere disposto a
cacciare dall'Italia gli oltremontani, domanda alcuni ambasciatori fiorentini,
che loro ne paresse. Quelli risposero. Bene ce ne pare, salvochè molle volle
avviene che chi spazza tira la polvere sopra di sè. Più grazioso ė il motto,
quando ad alcuno, che metaforicamente abbia parlato, si risponde cosa
inaspettata continuando la metafora stessa. Tale si fu detto il Cosimo de'
Medici, il quale a' Fiorentini ſuoruscili, che gli mandarono a dire che la
gallina cova, rispose. Male potrà covare fuori del nido. Anche il paragonare
cose vili e piccole a cose grandi è spesso cagione di ridere, come in questi
versi del Berni: E prima, iodanzi tutto, è da sapere che l’orinale è a quel
modo tondo, Acciocchè possa più cose tenere, E falto proprio come è falto il
mondo. Dobbiamo in questa maniera della facezia guardarci dal fare sovvenire il
compagno conversazionale di cose laide e stomachevoli, affiochè la piacevolezza
non degeneri in buffoneria: lo che sovente accade a coloro, che non sono
piacevoli per naturale disposizione. Molti molti ridevoli si formano per via di
iperbole [“Every nice girl loves a sailor”] accrescendo o diminuendo alcuna
cosa. Diminui ed accrebbe a un tempo le cose Cicerone parlando giocosamente di
suo fratello, che essendo di piccola slatura aveva cinto il fianco di una
spada' smisurata. Chi ha, disse, cosi legato mio fratello a quella spada?
Dall’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] procede spesso i motti
freddi ed insulsi, ma spesse volte ancora gli arguli. Argulo parmi il seguente
in biasimo di una donna, che fosse di molli. Ella è donna d'assai: il qual
molio potrebbe ancora essere usato per lodare alcuna femmina prudente e buona.
Molla venustà è in que’ delli, che invece di esprimere due cose ne esprimono
una sola, per la quale l'altra s'intende (IMPLICATURA, SOTTITESSO). Assai
leggiadro è questo in cui si favella di un'amazzone dormiente, recato ad
un esempio da Demetrio Falereo: in terra aveva posto l'arco, piena era la
faretr, e sotto il capo aveva lo scud: il cinto esse non isciolgono mai.
Similmente è grazioso il nominare con buone parole le cose non buone, come fece
lo Scipione, secondo che narra M. Tullio, con quel centurione, che non si era
trovato al conflitto di Paolo Emilio contro Annibale. Il centurione scusasi di
sua negligenza col dire. Io sono rimasto agli alloggiamenti per farli sicuri;
perchè, o Scipione, vuoi dunque tormi la civiltà? Cui rispose Scipione. Perchè
non amo gl;uomini troppo diligenti. Sono assai argute quelle risposte, per le
quali si DEDUCE da una medesima cosa il contrario di quello che altri deduceva.
Appio Claudio dice a Scipione. Lo maraviglio che un uomo ďalto affare, quale tu
sei, ignori il nome di tante persone. Non maravigliare, rispose Scipione,
perocchè io non sono mai 69 blato sollecito d’imparare a conoscer molti, ma a
far si, che molti conoscano me. Per egual modo Parnone rispose a colui che
chiamava sapientissimo il tempo Costanzi, L’equivoco della filosofia
cristiana. CROCE, Di un equivoco concetto storico. Dizionario
etimologico. Equivoco: b. Lat. Aequivocus comp. Da temi di aequ-us uguale,
simile e di VOX = VOCs-s voce vocabolo, ond’anche VOC-are chiamare (v. Voce).
Che puo intendersi o interpretaris in piu modi e dar lugo ad errore, altrim.
Ambiguo, dubbioso, incerto. Nel linguaggio delle scuole dicesi di vocabolo,
definizione e simili, e vale Che e comue a piu cose o concetti, ma solo nella
parola. Come some sost. Propriamente significa lo scambiare o tagliare un nome
o una voce per un’altra; ma si dice anche di sbaglio che altri prenda,
ingannato dalla somiglianza. Deriv. Equivocare, onde equivocazione,
equivocamente. Duni ſoſtenere la sognata monarchia di Romolo caddero in
tun'altro EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] nell'apprendere
l'espressione di Pomponio di ferre legem ad populum in fente D2 d'ef d'eſſerſi
comandate le leggi da Romolo Duso Ercole, Equivocazione. Evola, L’equivoco
dell’immanenza. Fasso Croce, Filosofia della pratica. Economica ed etica,
Tarantino, con una nota al testo di Sasso, Napoli, Bibliopolis. Contraddittorio
è altresì il concetto di un codice eterno, di una legislazione-limite o
modello, di un diritto universale, razionale o naturale, o come altro lo si è
venuto variamente intitolando. Il diritto naturale, la legislazione universale,
il codice eterno, che pretende fissare il transeunte, urta contro il principio
della mutevolezza delle leggi, che è conseguenza necessaria del carattere
contingente e storico del loro contenuto. Se al diritto naturale si lasciasse
fare quel che esso annunzia, se Dio permettesse che gli affari della Realtà
fossero amministrati secondo le astratte idee degli scrittori e dei professori,
si vedrebbe, con la formazione e applicazione del Codice eterno, arrestarsi di
colpo lo svolgimento, concludersi la Storia, morire la vita, disfarsi la
realtà. Sulla presa esplicita di distanza di F. da Croce, cfr. Società, legge e
ragione. Ho continuato a ripetere la stessa cosa. Il diritto nasce dalla natura
umana, la quale è natura storica e natura sociale. Ho rifiutato dapprima, sotto
la suggestione dell'anti-gius-naturalismo del tempo in cui ero cresciuto, di
chiamare naturale un siffatto diritto. Più tardi, dopo avere approfondito la
conoscenza storica del gius-naturalismo ed essermi meglio chiarito la parte che
esso ha avuto nella difesa della libertà contro l'assolutismo politico, mi sono
deciso a designare con quell’AGGETTIVO in realtà EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] il diritto che la ragione trova nella natura della
società. Laddove, invece, si è riscontrata coincidenza cronologica, si è
preferito seguire l'ordine alfabetico. Fazzini Per esempio, il dizionario
etimologico del Pianigiani afferma che il fine della Massoneria è il
perfezionamento dell'umanità; e non soltanto molti profani ma anche molti
massoni accettano questa seconda definizione. A prima vista può sembrare che
perfezionamento dell'uomo e perfezionamento dell'umanità significhino la stessa
cosa; di fatto si riferiscono a due, concetti profondamente diversi, e
l'apparente sinonimia GENERA UN EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e
nasconde una incomprensione. Altri adopera l'espressione: perfezionamento degli
uomini, anche essa equivoca. Ora, evidentemente, non è possibile sentenziare
quale sia l'interpretazione giusta, perché ogni massone può dichiarare giusta
quella che si confà ai suoi gusti, e magari può compiacersi dell'equivoco. Se
però si vuole determinare quale sia, storicamente e tradizionalmente, la
interpretazione corretta e conforme al simbolismo muratorio, la questione
cambia aspetto e non è più questione di gusti. Il manoscritto rinvenuto dal
Locke nella Biblioteca Bodleyana e pubblicato solo nel 1748 e che è attribuito
alla mano di Enrico VI di Inghilterra, definisce la Massoneria come «la
conoscenza della natura e la comprensione delle forze che sono in essa»; ed
enuncia espressamente l'esistenza di un legame tra la Massoneria e LA SCUOLA
ITALA, perché afferma che Pitagora, un greco, viaggiò per istruirsi in Egitto,
FERRANDO . Di quale porta si tratti, non si sa. I testi non hanno alcuna
didascalia per questa scena; si capisce, tuttavia, che essa si svolge presso
una porta di Roma. La plebe: Coriolano l’ha chiamata così prima. “...
with precepts that would make invincible...”: il “would” è palesemente riferito
alle intenzioni della madre nel dare al figlio i precetti; il che giustifica,
nella traduzione, il “dovevano”. “Ti ricordi?” non è nel testo. Il testo ha
“... with one / that is umbruised”,“... con uno che non è contuso”, e prosegue
la metafora del corpo (di Cominio) sopraffatto (“too full”) dalle fatiche della
guerra. Il testo ha “Ora che abbiam mostrato il nostro potere” (“Now we have
shown our power”). “Are you mankind?”. C’è chi ha creduto di vedere in questa
battuta di Sicinio UNA SOTTILE INTENZIONE DI EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis], perché la frase significherebbe anche “Siete matte?”.
Ma il senso di “matto” in “mankind” non si trova in alcun testo; e del resto la
risposta di Volumnia sarebbe diversa, perché la donna avrebbe capito
l’allusione. Giunone è il simbolo dell’ira femminile vendicativa. Prese parte
alla sommossa degli dèi contro lo stesso suo marito, Zeus (cfr. VIRGILIO (si
veda), “Eneide”: “saeve memorem Junonis ob iram”). “Strange insurrections”:
“strange” qui ha il valore di “abnormal”, “unknown”, “unfamiliar”. “I have
deserved no better entertainement / in being Coriolanus”: “Non m’aspettavo
miglior trattamento, essendo Coriolano”; ma mi pare grammaticalmente errata (“I
would have...” sarebbe stato d’obbligo) e incongrua di senso (il servo non sa
di trovarsi di fronte a Coriolano). “Under the canopy”: “canopy” è il
baldacchino sospeso su un trono, un letto, un altare, tradizionale segno di
regalità; ma in senso figurato vale “cielo”, “firmamento” (il baldacchino del
cielo). Coriolano, giocando sul doppio senso, si attribuisce la regalità. Che
cosa sia questa città, nella mente di Coriolano, è incerto; forse egli allude
all’esilio o al campo di battaglia Franchini, Unicita della dialettica GAFFIOT.
Aequivocatio. Equivoque.: BOET PORPHYR 1 aequivoce avec quivoque Boet. Porphyr
2. Aequivocus, a um aequus voco, equivoce, a double sens, CAPEL 4 339 GAGLIARDI
non potevano: cflere Avari, perche non avevano mo-> do da cumulare i dove
che arricchiti poffono averlo. Sem. Mà come potrà avanzare? dicendogli, che
faute, che avesse il pa. ren rentado, averebbe goduto, e sarebbe
ftato allegramente, e questo non si può tare da quelli, che vogliono
cumula Meo. VOI NON CAPICE IL PARLAR EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] DELL’AVARIZIA; ella non già intende il godere, e stare
allegramente dispendiofo, ma bensì quello di cumulare, creduto da efla, e suoi
seguaci piacere, e contento maggiore di tutti gli alori"; è ben vero però,
che in questi cali rimane ella fovente delusa ; posciache i giovani dislipano
tanto in tali occalioni, che bene spesso si pente l’A. varizia di esservisi
ingerita. Semi Com'entra la Bugia ne'matri. monj? Mec. In quanti se
ne fanno, senza le direzioni della Prudenza essa vuole-ingerirsi, e per un
verso; d per Palero ci vuole avere in questi la sua parte. 7 Sem. Si dice
però communemente, che la Bugia abbia le gambe corte, onde fi fcoprirà, e non
potrà perciò fare breccia. diri Mele 1 Mec. Non è così perche non
opera già sola. Se Amore per esempio trarre. rà un parentado, essa pronta vi
accorre, e si affatica tanto per fare apparire GALIMBERTI Ma il corpo, per G.,
è portatore di un messaggio ambivalente (non equivoco, ci tiene a precisare),
secondo il quale mostra di essere questo, ma anche quello. GENTILE L’equivoco Geach, P.
T. Aquinas on esse. The Aristotelian Society. GHEZZI teoria che la regge ed è proprio questa la
conclusione a cui giunge Geiger. La differenza appare minima, ma non
irrilevante e tutta impostata sul piano del discorso svolto e sui tempi cui si
riferisce l’affermazione (prima o dopo la verifica empirica). Del resto, il
tema fu affrontato in senso generale anche da Heisenberg, riguardo alla
costruzione di teorie attraverso l’accoppiamento di simboli a fenomeni: Il
procedimento della scienza naturale è raffigurato come l’applicazione di
simboli a fenomeni. I simboli possono, come in matematica, essere combinati
secondo certe regole, in tal modo le affermazioni sui fenomeni possono essere
rappresentate da combinazioni di simboli. Perciò una combinazione di simboli in
disaccordo con le regole non è falsa ma priva di significato. L’ovvia
difficoltà di questo ragionamento è la mancanza di un criterio ge- nerale che
indichi quando una proposizione debba essere considerata priva di significato.
Una chiara decisione è possibile soltanto quando la proposizione appartiene ad
un sistema chiuso di concetti e di assiomi, il che nello sviluppo delle scienze
naturali costituisce piuttosto l’eccezione che la regola. L’EQUIVOCO [H. P.
Grice: aequi-vocality thesis], dipendente sia dalla difficoltà di definizione
dei concetti, in quanto legati alle teorie di cui sono figli, sia
dall’impossibilità di verifica empirica degli assiomi su cui si fondano le
teorie (concetti ed assiomi non chiusi), non può stupire. Infatti, come afferma
Foucault, le parole simboli e le cose fenomeni non coincidono dal crollo della
Torre di Babele in poi: Nella sua forma originaria quando fu dato agli uomini
da Dio stesso, il linguaggio è un segno delle cose assolutamente certo e
trasparente poiché assomiglia ad esse. I nomi erano deposti su ciò che
indicavano, come la forza è scritta nel corpo del leone, la regalità nello
sguardo dell’aquila, come l’influsso dei pianeti è stampato sulla fronte degli
uomini: mediante la forma della similitudine. Tale GIAMETTA . Binni
sull'"amore del concreto" che nutrì tutta la ricerca desanetisiana e
che problematizzò i suoi rapporti con l'hegelismo e di Getto sulla Storia,
"in cui la letteratura era studiata nel suo autonomo valore e insieme nel
suo necessario legame con tutta la vita e la cultura. Infine, presentando una
importante antologia di scritti desanctisiani, Contini dichiara, a nome di
un'intera generazione di studiosi, l'uscita dall’ “equivoco [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] formalistico” della riduzione crociana di D. e la
necessità di tentare finalmente una comprensione filologica dei testi
desanctisiani, con tutta la loro problematicità anche irrisolta. Ma lo
spostamento ideologico dell'intero dibattito critico mosse dalla pubblicazione
dei Quaderni di Gramsci (Letteratura e vita nazionale, Torino) e dalla sua
celebre affermazione che il tipo di critica letteraria proprio della filosofia
della prassi è offerto da Sanctis. Da qui appunto si partì per un'ampia
verifica dell'"impegno" di D., del carattere militante della sua
critica, dei "saldi convincimenti morali e politici" che, secondo
Granisci, la sostanziavano: era una verifica, evidentemente, molto correlata al
bisogno della cultura d'incidere sul presente storico, dopo e contro il
"disimpegno" teorizzato GIGLI Voci di più Significati In ogni Lingua
esistono delle Voci aventi più Significati; come in Italiano «essere, avere,
fure, ancora, per ec.». Potendo facilmente derivarne EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] e Confusione, deve ciò ritenersi •difetto notabile di
Lingua - Quindi il Linguaggio deve a ciascuna Voce assegnare un solo Valore, o
per lo meno precisare in quali circostanze una Voce à uno piuttosto che un
altro Valore. III.* OssevazIonE Espressioni Sentimentali 229. L'Uomo
vivamente penetrato e soprafatto quasi da qualche forte Sensazione
Passione o Sentimento qualunque, è molte volte obbligato ad esternare la
Situazione dell'animo suo. Tal Esternazione generalmente succede col mezzo di
Suoni Gutturali prolungati, e aventi l'impronta di ciò che l'Anima sente: E
questi Suoni son quelli, che formano le da noi chiamate Espressioni
Sentimen-cali -Quindi il Linguaggio avrà Grandy, R. E. and R. O. Warner (1986).
Philosophical
grounds of rationality: intentions, categories, ends. Oxford: Clarendon.
Grice, H. P. (1968). Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning,
Foundations of Language. Repr. in WoW. Grice, H. P. (1969). ‘Vacuous Names’, in
Donald Davidson and Jaako Hintikka, Words and objections: essays in the work of
W. V. O. Quine. Reidel: Dordrecht. Grice, H. P. (1975). Method in
philosophical psychology: from the banal to the bizarre. Presidential address.
Proceedings and addresses of the American Philosophical Association, repr. In
The Conception of Value, Oxford, Clarendon. Grice, H. P. (1981).
Presupposition and conversational implicature, in Peter Cole, Radical
Pragmatics. New York and London: Academic Press. Repr. In WoW. Grice, H. P.
(1986). Repy to Richards, in Grandy and Warner, Philosophical Grounds of
Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press.
Grice, H. P. (1988). Aristotle on the multiplicity of being. Pacific Philosophical
Quarterly. Grice, H. P. (1989). Studies in the way of words. Cambridge,
Mass., and London: Harvard University Press. Grice, H. P. (2001). Aspects of
reason. Oxford: Clarendon Press. Grice, H. P. and P. F. Strawson (c. 1950).
Seminar papers on Meaning. The H. P. Grice Papers, Bancroft Library.
Grice, H. P., P. F. Strawson, and D. F. Pears (1957). Metaphysics, in D. F.
Pears, The nature of metaphysics, London: Macmillan. Hardie, F. (1950). Aristotle’s moral theory. Oxford:
Clarendon Press. MAIERU Gli Elenchi, commentati a Costantinopoli da Michele di
Efeso, tradotti e commentati da Giacomo Veneto, rappresentano in Occidente il
contributo di Aristotele e della tradizione greca e bizantina mediata dal
Chierico Giacomo alla chiarificazione dei problemi che traggono la loro origine
dall'uso equivoco EQUIVOCO GRICE delle parole nel discorso. Essi sono il primo
dei testi nuovi di Aristotele ad entrare in Occidente, e innanzi tutto IN
ITALIA, per poi passare in Francia, dove e già in atto lo sviluppo delle dottrine
logico-linguistiche, e quindi nel resto d’Europa. Lungo tutto questo arco, da
un lato l’analisi delle parti del discorso proposto dalle grammatiche di Donato
e di Prisciano, dall’altro l'indagine sui termini di cui si compone
l’enunciato, quale è nel De interpretatione e nei commenti boeziani ad esso,
contribuirono MASI, G. L’uni-equivocita dell’essere in Aristotele.
Minnio-Paulello. Aristoteles latinus. MORSELLI Anfibolia: designa l'EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] di senso prodotto dall'uso di
termini forniti di doppio significato, oppure di una speciale
costruzione sintattica d'uua frase; dal greco A;isp£-PoAog, elio va da
due parti, dubbio, da cui anfibologia parlare clic può prendersi in
duo significati anche opposti, es. : aio te Hannibalen vincere
posse. Antecedente e conseguente: in un rapporto logico dicesi
antecedente il primo termine, conseguente il secondo; cosi la causa è
l’antecedente, l'effetto il conseguente. Apodittico NARDI Politicorum, est
melior quam politica non est actus qualitativus inhaerens intellectui aut
voluntati: quia si sic, tunc non tenderent intellectus et voluntas in
félicitatem tamquam in ultimum finem. Secundo, quia ille actus non est
perfectissimum. Quia oporteret ponere ¥> NiFO, De intell.
Sigieri duas felicitates: imam formalem et intrinsecam, et aliam obiectivam et
extrinsecam; et sic Aristotelem et Commentatorem indistincte processisse
in aequivoco EQUIVOCO [Grice: aequi-vocality thesis], cum dixeriint felicitatem
esse ultimum fineni et operationem animae. Quia ex quolibeto non datur
accidens inhaerens intellectui. Concludo igitur quod tantum una est felicitas,
et quod ea omnia vere felicitabilia felicitantur; et ista est deus. Hanc
sententiam ponit Commentator, Etliicoritm, capite in Deo esse felix est
in speculatione sui, in nobis esse felix est in eo in quo est sibi, prout
nobis Lamanna, L’unita della ragione Lener, Equivocita, univocita, o
analogia? Lewis and Short.
Aequivocus – aequus-voco. Verba equivoca. Of like significations, ambiguous,
equivocal. Isid. Orig. 2. 26; so Mart. Cap. 4. 97. Owen, G. E. L. (1957). Logic
and metaphysics in some earlier writings of Aristotle, originally a paper
presented at the symposium Aristotelicum at Oxford, in August 1957. File
Reference Code: GBR/3437/OWEN/3/54 Published in Aristotle and Plato in the
Mid-Fourth Century, ed. I During and Owen, Goteborg Studia Graeca et Latina
Gothoburgensia XI, 1960. Owen, G. E. L. (1965). Aristotle on the snares of
ontology, in Renford Rambrough, New essays on Plato and Aristotle. London:
Routledge & Kegan Paul, pp. 69-98. Owen, G. E. L. (1977). [Obituary of]
Gilbert Ryle. The Aristotelian Society. 77 (1) 265-270.
PASCOLI Alessandro Pascoli. Keywords: fisiologia, corpo, galileo, il fuco di
Girgenti, Cicerone, Bianchini. Verissimo, non mi piace medicar le donne, ma non
le regine” spiegazione dell’entimema in termini dell’intenzione dei
communicatori – chi da il segno e chi lo receve – il segno sensibili dell’idea
della cosa. Equivoco se il termine e dunque la proposizione rippresenta due
idee. Peano, Recursione. Pirandello, Luigi (1901). Dissertation.
Prospero, L’equivoco reformista. Quinto, Equivocale Ranzoli . Equivoco.
T. Aequivok ; I. Equivocation; F. Équivoque. E equivoca una parola quando ha
più significati diversi, univoca quando non no ha che uno. Sopra il significato
equivoco d’una parola si possono fondare molti sofiemi verbali, come
l’anfibologia, la fallacia divisioni, l'accento, ecc. Cfr. Aristotele, Categ.,
I; Metaph., IV, 4 (v. omonima). ‘Univoco. Parola introdotta nella logica da
BOEZIO, sebbene con significato alquanto diverso dal presente. Univoco si
oppone ad equivooo, e designa un attributo che può essere applicato a più
soggetti nel medesimo significato, mentre è equivoco quando può essere applicato
in più significati allo stesso soggetto. Si dicono quindi univoche le coso che
hanno comune il vocabolo ο l'essenza, equivoche quelle che hanno comune il
vocabolo ma non l'essenza. Gli scolastici, oltre le uniroca ed aequivoca,
distinguono anche le analoga, ossia le cose ad una delle quali conviene un
predicato propriamente, ad un’altra impropriamente, come uomo vivo © nomo
dipinto; queste si dicono anche anaUma. Romagnosi, Unificazione matemtica sia
logica che morale SEMERANO: Un equivoco millenario. Semprini
Poliziano sta con Aristotile che ne aveva
sostenuta l'identità e il Magnifico
coi Platonici che si erano pronunziati per la disparità. Pico si schiera decisamente coi primi e viene a dimostrare che anche Platone identifica l'essere con l'uno. Dove Pico trova la più rassicurante risposta alla sua tesi, che nella mente di Platone l'essere e l'uno si convertono, è nel dialogo del Parmenide,
ove Platone dimostra non già la superiorità dell'uno sull'essere, ma la loro identità. Perciò Aristotile, che parte dal cuore della filosofia platonica
e vi scorge questa identità dei due
principi, non dissente aflatto dal suo
maestro. Tuttavia Pico che non era
un superficiale conoscitore della filosofia
aristotelica, non poteva nascondersi che il
pensiero dello Stagirita è stato sempre
su questo argomento ondeggiante, sia quando
disse che “l'essere non è assolutamente
uno,” sia quando, parlando dello stesso
essere, l'ha definito ora in un senso
ora in un altro. Lasciandostare l'EQUIVOCO [GRICE
AEQUIvocality] di linguaggio a proposito della
parola “essere,” che è impiegata in numerosi
sensi, e che quella di sostanza è
impiegata almeno in quattro, sta di
fatto che la contraddizione è flagrante e
ogni tentativo per eliminarla riuscirebbe
vano. Ma Pico, tendendo alla conciliazione
ad ogni costo, concepisce quella superessenza
che in sé comprende l'essere e l'uno,
sorvolando sopra a tale contraddizione con
un ragionamento che non è privo di
acume. L'essere, egli dice nel
quarto, si deve considerare come concreto
e come astratto; nel primo caso
l'essere, come partecipazione di qualcosa, è
inferiore all'uno; ma nel secondo, cioè
l'essere per sé, é un essere uno,
superiore ad ogni ente (adeo est ut
sit ipsum esse, quod a se est
et sit ipsum esse, quod a se et
ex se est et cuius partecipazione
omnia sunt). È evidente che in
questo caso l'essere è Dio, il quale,
come l'unità, é principio di tutte le
cose (Tale autem est Deus qui est
totius plenitudo, qui solus a se est, et a quo solo nullo intercedente medio ad esse omnia processerunt). Così il Pico si spiega
non solo la convertibilità dell'essere nell'uno,
ma anche come l'essere e l'uno siano
in Dio, il quale é un superessere
e un 171 superuno, e, come dice
Dionigi, quia unice est omnia. V
indirizzo mistico dei suo pensiero porta
il Pico ad operare la conciliazione
di Piatone e di Aristotile mediante
Dionigi e a convertire l'ontologia in
una concezione teologica. Severino Ma ora è tempo che
io ringrazi nuovamente tutti Loro, con ammirazione per il livello
intellettuale degli interventi e direi quasi con invidia per la
generosità che Loro hanno avuto nei miei riguardi. Grazie!
Debbo tener presente, oltre alle considerazioni estremamente
interessanti di Enrico Berti, quelle di Brianese, e del professor Pagani
ieri (ottima la sua relazione), che hanno parlato dopo il mio primo
intervento. Era solo per ricordare come sia rimasto interessato di questi
tre interventi. A mezzogiorno, anzi, all’una, eravamo insieme, con
Berti, e parlavamo della sua evoluzione verso la filosofia analitica.
Gli chiedevo che differenza può produrre, tale evoluzione, rispetto
all’affermazione di Aristotele, che il semantema (il significato) essere
non solo non è detto monachos, ossia univocamente, ma non è nemmeno un
significato equivoco. L’osservazione che facevo all’amico Berti era
questa: il tuo avvicinamento alla filosofìa analitica è una
ulteriore sottolineatura delle differenze di significato della
parola essere. Anche se l’obiezione può sembrare formale (mi pare
che la reazione dell’amico Vincenzo Vitiello volesse dire questo, cioè
che facevo un’obiezione formale), però non possiamo prendere sottogamba la
circostanza che le differenze (il lampadario, Ca’ Dolfin, il tavolo, io,
le galassie ecc.) hanno di identico Tesser differenze. (Tra
parentesi: perché le obbiezioni formali devono essere respinte?)
È questa l’analogia, alla quale ho sempre pensato parlando dell’on
hei on di Aristotele: che ci sia qualche cosa di identico nelle
differenze, che d’altra parte sono originariamente manifeste (ossia non
c’è bisogno di dedurle). L’analogia dei molti sensi dell’essere, non è il
risultato di una argomentazione, ma è il contenuto del phàinesthai. Ieri
si parlava della mia distinzione tra essere e apparire. Apparire è
appunto la parola italiana con la quale traduciamo phàinesthai. A questo
senso dell’analogia non si sfugge, perché altrimenti (negando cioè
l’identità dell’esser differenze delle differenze) il senso dell’essere
diventa equivoco [H. P. Grice, Aequi-vocality]: non si sfugge a
quell’elemento identico che c’è nel pelo della barba e, se c’è, in Dio.
Qualcosa di identico. Invitavo a tener presente l’inizio del libro
IV della Metafisica, dove quando Aristotele parla dell’essente in
quanto essente (on hei on) dice che essente in quanto essente è qualsiasi
determinazione, sia sostanza, sia accidente, e poi arriva persino a dire
che anche il non-essere è un essente. Ecco, se noi dovessimo ancora - ma
me lo auguro - continuare a discutere, penso che il rischio che corri tu,
Berti, è quello di arrivare all’equivocità [H. P. Grice, aequivocality],
per cui c’è una molteplicità di differenze del significato essere, che
vorrebbero ma non riescono a essere pure differenze, nient’altro che
differenze, appunto perché sono anche identiche nell’ esser differenze.
Poi mi ha molto interessato quello che ha detto il caro Brianese. Molto
intelligente. E anche con te spero che si continui a parlare di questo.
Loro ricorderanno che Brianese accennava alla vicinanza tra il discorso
di Spinoza e quello del sottoscritto. Ma vogliamo prescindere dal il
concetto di causa (ben presente in Spinoza)? Stefanoni Chiamasi SOFISMA ogni
sillogismo il quale, sebbene lasci intendere di condurre a conseguenze assurde,
pure presentasi con certe forme sotto le quali s’è imbarazzati a
scoprirlo, o almeno si è imbrogliati a dire in qual parte il ragionamento
è falso e capzioso. Varie classi di sofismi si distinguono nelle scuole, e a
ciascuna classe l'antica filosofia applicato uno special nome. La
grammatica fallace o amfibologia e una sorta di sofismi che derivano o
dall' ambiguità dei termini o dall'equivoco [H. P. Grice’s aequivocality].
Esempio: Dio è dovunque; dovunque è un avverbio, dunque Dio è un avverbio.
L’Ignoratio elenchi consiste nell' ignoranza del soggetto in questione.
Petizione di principio succede quando si vuol spiegare la cosa che è in
questione con un' altra cosa ch’essa stessa dev' essere provata, per cui si
torna ancora alla questione di principio. Esempio: La Bibbia è
infallibile perchè lo afferma la Chiesa; la Chiesa è infallibile perchè
lo afferma la Bibbia; dunque la Bibbia e la Chiesa sono
infallibili. Si capisce facilmente che i libri dei teologi sono pieni
di petizioni di principio. Del falso supponente,o supporre vero il falso
è vizio più comune di quel che si pensa, ond'è che in questa classe di sofismi
cadono facilmente i credenti, i quali deducono lo annichilate. A niuno è lecito
guereggiche conseguenze da falsi principii. giare nè reclamare in giudizio la
riparazione d’una ingiuria, essendo queste cose chiaramente divietate dal
vangelo, equesto principio è comune ai Qua CHERI e agli ANABATTISTI.
Sociologia, o Scienza sociale. Non causa pro causa e prendere per causa ciò che
non è causa. In quest' anno è succeduta una guerra; ma la guerra è stata
preceduta dalla comparsa di una cometa; dunque la cometa è stata la causa della
guerra. Strawson, P. F.
(1959). Individuals: an essay in descriptive metaphysics. London:
Methuen. Tommaseo, Dizionario. Equivoco. E in
Capell. E in Boez. Agg. Voce o locuzione che e o puo essere a pare quasi
ugualmente adoprata a significare due idee, le quali alla chiarezza importa
distinguere. Picc. Instr. Filos. Trabalza univoco proprio e
appellativo; 6. equivoco [H. P. Grice: equivocality]
proprio o sinonimo appellativo; B secondo
la qualità: 1. sustanziale a) proprio;
b) aggiuntivo (epiteto); 2. (il sostanziale
e l'aggiuntivo comprendono poi) 17 Vailati
Quanto più cresce il numero delle valenze tanto più cresce naturalmente
il bisogno di speciali segni o particelle destinate ad evitare
le’ambiguità nell’assegnazione di diversi complementi a uno stesso verbo.
Servono a tale scopo, nel linguaggio ordinario, le preposizioni o le flessioni
corrispondenti ai diversi casi dei nomi. Finché il verbo, pur
essendo a più valenze, è tale che, come avviene per esempio in quelli
sopra citati, i diversi nomi richiesti per completarne il SIGNIFICATO (O SENSO)
appartengono a categorie cosi distinte da rendere impossibile QUALSIASI
EQUIVOCO [H. P. Grice – aequivocality] – you gave Mary to the book? -- o
confusione tra loro; quando, per esempio, come nel caso del verbo dare, l’un
complemento deve indicare una persona, e l’altro un oggetto, può parere sempre
superfluo l’impiego di qualsiasi preposizione Warnock, G. J.
(1951). Metaphysics in
Logic, Proceedings of the Aristotelian Society, 51 (1): 197-222. repr. In Flew,
Essays in conceptual analysis, selected and edited by A. G. N. Flew. London: Macmillan
& Co. Ltd., pp. 75-93. ÆQVIVOCVM
-- BOEZIO E GRICE: UNI-VOCALITY OF “EST” AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice
Club. Et similiter enunciationes plures dicuntur quæ plura et non unum
significant: non solum quando interponitur aliqua coniunctio, vel inter nomina
vel verba, vel etiam inter ipsas enunciationes; sed etiam si vel
inconiunctione, idest absque aliqua interposita coniunctione plura significat,
vel quia est unum nomen æquivocum, multa significans, vel quia ponuntur plura
nomina absque coniunctione, ex quorum significatis non fit unum; ut si dicam,
homo albus grammaticus logicus currit. CARAMELLO Abstract In 1988, the
year of his demise, H. P. Grice got published for The Pacific Philosophical
Quarterly (having moved from Oxford to Berkeley in his fifties) under the
editorship of his former Oxford pupil B. F. Loar, a rather intriguing essay,
entitled, “Aristotle on the multiplicity of being.’ Philosophers well aware of
the deep issues involved in matters of ‘univocity’ of ‘being’ and its enemies –
equivocity, etc. –, and some of them, were struck by the choice of
‘multiplicity’ in the title, and by the lack of square quotes. It is not the
multiplicity of ‘being’, but of being itself! In these notes, I propose to
reconsider Grice’s main point vis-à-vis what he calls elsewhere – scil. in the
Kant lectures at Stanford – the ‘aequi-vocal’ thesis – as it conforms to his
well known advice: unity of sense, multiplicity of implicatures. I add Austin
and Boethius for good measure! Keywords: Boethius, H. P. Grice, univocality, J.
L. Austin, aequi-vocality thesis. “My enterprise,” Grice writes in his
“Aristotle on the multiplicity of being,” posthumously edited by B. F. Loar, is
“to explore some of the questions which arise out of a fairly well-known
cluster of Aristotelian theses.” Which are these? The first brings him to his
years of Oxford as university lecturer, in this case his joint seminar with J.
L. Austin – who had been obsessed with paronymy since his tutorials with
Prichard. In Categoriae, on which Grice lectured rather brilliantly with Austin
at Oxford – as Ackrill testifies -- Aristotle distinguishes two different sorts
of case of the application of a word or phrase – say, ‘ist’ – in ‘The α is β’ or ‘A ist B’ [I will follow Boethius and stick to
the third-person singular] to a range of situations. The first sort of cases
that Aristotle isolates is that in which both the word or the phrase and a
single definition, account, λόγος, or conceptual analysis, as
I prefer, apply throughout that range. The second sort of cases is that, in
which the word or phrase – “ist” --, but no single definition or conceptual
analysis, applies throughout the range. In the first sort of case,
Aristotle says, that the word or phrase – say “ist” (A ist B) -- is applied
syn-nomymously, or, more strictly, to at least two things which are syn-nomina
– each a synonymum as Boethius would have it. For the record, Lewis and Short
defines synonymum as “a word having the same meaning with another, a synonym.”
They give the source: Front. Eloqu. p. 237; Prisc. 579 P; Serv. Verg. A. 2,
128. (obs. Synophites,, ae, m., a read. In Plin. 37, 10, 59, section 162 fron
synnephitis. In the second sort of case, the word or phrase – say “ist”
(A ist B)– is, Grice goes on, applied homo-nymously (cf. AEQVI-VOCALLY)
— to at least two things which are merely homonuma. Lewis and Short lack an
entry for homonymum. But have one for the masculine homoymus and the abstract
noun homonymia. Homonymus is defined as ‘of the same name, homonymous, and they
give Quintilian as the source: “sicut in his, quae homonyma vocantur: ut,
Taurus animal sit, an mons, an signfum in caelo, an nomen hominis, an radix
arboris, nis distinctum non intelligitur” – Quint. 8 2 13. Interestingly, for
‘homonymia’, translated by Lewis and Shrot as homonymy, their source is Fronto,
Diff. Verbs, p.. 353. Aequivoces. Provision is also made, Grice adds, for an
*intermediate* class of cases – that fascinated Austin --, or (as some may
prefer) a sub-division of homonymous applications of a word or phrase into (a) cases
of “chance homonymy” and (b) cases of “other-than-chance homonymy,” or as
Aristotlle calls them: cases of "paronymy". Cicero couldn’t translate
this. So, no entry in Lewis and Short for paronymum, if for paronomasia! (cf.
Dictionnaire des untranslatables – PARONYMY, citing Grice). Ever the
philosopher for great tags, Grice adds that one may label the second of these
sub-division cases of "UNIFIED – the word is key -- Multiplicity of
Signification, or meaning. With Boethius, I will assume throughout that when
Grice writes ‘meaning,’ he means ‘signification,’ and vice versa. Prominent
among examples of The Unity (Univocity, Aequivocity) of Multiple-Signification
is the application of the verb 'ist’ (as in A ist B) – as in the formula ‘The α is β.’ My choice of alpha and beta is informed by Grice’s
careful considerations in his more precise, “Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning” – and essay whose title he often found
trouble in remembering. Now reprinted in WoW (p. 131ff), in that essay Grice
provides for “To utter a psi-cross correlated … if (for some audience or
addressee A) the utterer U wants his audience o addressee A to psi-cross a
particular R-correlate of alpha to be one of a particular set of D-correlates
of beta. The reference here being his previous realization that a philosopher
of language may “need to be able to apply such notion as a PREDICATION of beta
(adjectival) on alpha (nominal).” (Smith is tactful, Smith is happy). (As an
interesting point, in that essay, Grice is neutral about the mode of the
utterance, ‘Let Smith be tactful’, whereas in his lectures on Aristotle he
sticks to Aristotle’s obsession with the indicative mode). Grice would often
criticize Aristotle for what Grice calls Aristotle’s rather vague ‘dicta’. (The
Pacific-Philosophical-Quarterly paper is an offspring of an earlier lecture
delivered at Victoria, where to G. E. L. Owen, Grice makes more than a passing
reference). According to Aristotle, Grice reminds us, “[ist] is _said_ in
many — more than one — ways.” πολλαχῶς λέγεται τὸ εἶναι Grice adds that, among further important examples of this type of
UNIFICATION or univocity, or aequivocality, Aristotle and Grice seem to be
seeking – never mind Boethius or Austin -- we find the word αγαθόν (Cicero bonum, “good”) which, according to Aristotle, exhibits a
seemingly superficial *multiplicity* of signification related to, and perhaps
even dependent upon, that displayed by ‘ist’ as in “A ist B”; for in Ethica
Nichomachea – that brings Grice again to his years as University Lecturer at
Oxford taught ‘for years at Oxford under the tutelage of the translation
by his Oxford tutor – of Owen’s generation -- Hardie -- Aristotle remarks that
“αγαθόν” is _said_ in *as many ways* as being.” This
needed doctrine of the Unification, Unity, Univocality, or Aequivocality of
Apparently Multiple Signification of 'ist’ as in ‘A ist B’ is notoriously of
great importance to Aristotle. It is used by Aristotle, no less, to preserve
the otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline
of philosophia prima as dealing with ist qua ist. The characterization is
threatened by two objections. The first objection being that it is not the case
that "ist” (as in ‘A ist B’) applies *syn-nonymously* -- for lack of a
conceptual definition, or λόγος -- to all the items of
things with which such philosophia prima is supposed to be concerned. The
second objection has Grice in jest: and it is the one that claims that there
is, therefore, no more a genuine or legitimate single prima philosophia than
there is, say, — English Oxonian spelling assumed— a genuine single science or
discipline of vice. And this is because we apply the expression ‘vice’ to such
a thing as dishonesty, which is a moral thing. But we also apply ‘vice’ to such
a thing as a clamp, which is a thing made of metal, rather. These
objections can, Aristotle, Boethius, and Grice, and Austin (if ethics has a
subject-matter) would hope, he met by the reply that a multiplicity – i. e. not
unicity, but duality or plurality -- of signification – if not sense, or
content -- can be tolerated in the terminology specifying the subject-matter of
a single science, provided that such apparent multiplicity (again, duality or
plurality, rather than unity -- of signification is somehow UNIFIED.
Enter UNI VOCAL. Do not multiply senses beyond necessity. Keep your utterance
UNIVOCAL and feel free to multiply implicatures as you please. Grice had
witnessed the Viennese bombshells at Oxford as a student at Corpus, and has a
thing or two to say about the attacks by Ayer. As if expanding on the state of
the art of metaphysics in Post-War Oxford (in his joint article with his former
pupil P. F. Strawson and D. F. Pears, ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of
metaphysics,’ Grice notes: “I should like,” Grice says after some decades of
hindsight, “to say a word (or two) about the nature of my interest in Aristotle
— and the peripatetics in general — or the Lycaeum — and about the prospects of
deriving from Aristotle a significant contribution to the enquiries which I
have it in mind to undertake.” Grice (like Austin, but unlike Ayer) just
happens to regards Aristotle as being, like one or two other historical figures
— notably Kant (Kantotle is the best)— , not just a great philosopher of the
past but as being a great philosopher simpliciter. That is to say: to think of
Aristotle – as read by Boethius, say (vide Minnio Paulello on the Aristoteles
Latinus – so much studied at Oxford) as being concerned with many of the
problems to which we today are, or at least should be, devoting our efforts.
Furthermore, it is Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio –
vide Ashworth on analogy in Vio in the Stanford Encyclopedia of Philosophy --
who worked so arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly
interpreted, he is likely found to have been handling such problems in ways
from which philosophers still have much to learn. In brief, then, Grice
subscribes to a programme of trying to interpret — of reconstruct — the views of
Aristotle (and he is not too fussy about the difference between these two
descriptions) in such a way that, unless Aristotle’s text is totally
probibitive, Grice will ascribe to Aristotle a view which is true rather than
false, reasoned rather than unreasoned, and interesting and profound rather
than dull or trivial. Grice is convinced that, in the philosophical area within
which the topics of this endeavour fall, there are specially strong reasons for
listening as attentively as possible to what Aristotle has to say or implicate.
After all, a defence and definition of the nature and range of the enquiries
falling under philosophia prima is among the most formidable of philosophical
tasks. Philosophers need all the help they can get, particularly at a time when
metaphysicians are only recently beginning to re-emerge from the closet, and,
to Grice’s mind, are still hampered by the after-math of decades of ridicule
and vilification at the hands of those ‘rednecks of Vienna and their adherents’
— notably at Oxford! The main questions to which Grice addresses himself are
various, or shall we say, multiplicitous. As Aristotle suggests, IF at least
some expressions connected with the notion of "ist” (never mind αγαθόν – the title of his Victoria conference was on ‘Aristotle on good and
being’– as in ‘The α is β’ -- exhibit multiplicity of signification: of which actual expression
or utterance is that suggestion true? More precisely: is “ist” -- the
conjugated third-person singular form of the verb, in the canonical predication-relation
surfaced in the syntactical construction ‘The α is β’ where this suggestion is most plausible? What
cognates of the ‘ist’, if any, are similarly affected? What happens when ‘ist’
is merely deleted, as is often the case with Cicero – how can the absence of a
verb have a SENSE? What about ‘Socrates walks’ and ‘Socrates is a walker’ – How
much freedom should we allow for the convertibility of non-copulative
utterances into copulative utterances? Grice has in mind the philosophical
lexicon that also has entries for ‘inherentia’ or ‘praesentia,’ and their
respective conjugated forms, including ‘existit.’ What link is there, if any,
between unity, multiplicity of significationand jdentity or difference of
CONTENT or sense? In what different ways may semantic multiplicity actually
become unified? What considerations, if any, confer upon the availability of a
single definition or conceptual analysis of special pride of place among
possible criteria for identity of meanin, or of sense, or content? Is Aristotle’s
suggestion for univocality of ‘A ist B’ to be argued for? Or is it just a
matter of the intuitions of the native, however dialectal, speaker of a
language? How, if at all, can the availability of such a definition or
conceptual analysis involved in the doctrine of univocality be confirmed -- or
disconfirmed, for that matter? Is Aristotle's classification of the ways of
unifying semantic multiplicity exhaustive? Are its components mutually
exclusive? Which form of unification applies to the semantic multiplicity
connected with "The α ist β"? Note that, unlike an English philosopher like Grice, Boethius
does not need to involve himself with the definite descriptor – ‘the A’ -- when
discussing the canonical copulative predication relation: “A ist B” just
does. One first key question to be faced with regard to the possible
semantic multiplicity of 'α ist β,’ or of einai, to be, esse or tò on, what is, ens is a not
very subile question of interpretation. In what range of employments of the
word ‘be,’ or of an appropriate Greek or Latin of Italian or other English
counterparts, is semantic multiplicity to be looked for? From a standard
viewpoint, to which Grice admits he does not in fact wholly subscribe, there
seem to be various possible locations of such semantic
multiplicity: The thesis which Grice identifies with COxford philosopher
Owen – of the Ryle group – vide Owen’s necrology of Ryle in The Aristotelian
Society, making a passing reference to the reverence Austin’s and laer Grice’s
play group had amongst pupils -- in the word ‘be’ taken as meaning ‘existit’.
Second, there is Grice’s own thesis, at this stage of development, that the
word 'be' be taken as a copula in a statement of predication relation: The α is β. Grice considers two other possible collocations,
only to go to dismiss soon: The word ‘be’ taken as expressing identity – vide
his “Vacuous Names” for things like “Pegasus = Pegasus’ --. Fourth, the word
‘be’ considered as a noun and as roughly equivalent to 'object' or 'entity.
‘The ‘is’of the matter. Some of these four variants, Grice notes, are not
really independent of one another. Since an entity or ens seems to be anything
which is -- or exists, it is reasonable to suppose that semantic multiplicity
would attach to such a noun as ‘entity’ or ens if, and only it, it also
attaches to ‘exists.’ Furthermore, if we accept the commonly received view that
'existit’ may be paraphrased in terms of self-identity -- Pegasus exists if and
only if Pegasus is identical with Pegasus, which creates to Meinongian
ontological jungle, to paraphrase Grice in “Vacuous Names,” any semantic
multiplicity in such a phrase as “is identical with” will go hand in hand with
a corresponding semantic multiplicity in the ‘existit.’ Grice seems somewhat
relieved to realise that we appear then to be left with just two independent
candidates for semantic multiplicity: non-predicational ‘ist' (understood as
meaning 'existit', as in the infamous thesis by Owen; and ‘ist’ understood as
meaning a copula, as Grice 2.0. Owen, in Oxford, in his provocative ‘Aristotle
on the Snares of Ontology,’ that Grice finds some especial excitment in quoting
just for amusement, opts indeed – with the aid of asterisks to distinguish
between ‘is*’ and ‘is**’ -- for the supposition that semantic multiplicity
attaches to 'ist,’ meaning, or with the sense of, 'existit’).“I for a long time
shared this belief,” Grice confesses. Austin never did since, an earlier
Defensor of linguistic botanizing, always found Prichard’s disregard for the
paronymy of ‘agathon’ almost insulting! The two groups – Ryle’s, with Owen, and
Austin’s, with Grice, hardly met while at Oxford. Still, our of deference for
his Owen, Grice considers Owen’s proposal first, since, too, Grice is the one
to enjoy to learn from his errors. (Similarly, in his lecture for the British
Academy, Grice starts by noting how he turned from a Stoutian into a
neo-Prichardian). Since Grice wishes to attribute a view to Aristotle
only if Grice can find in Aristotle’s oeuvre, or altenatively invent on his
behalf, a reasonable plausible argument to support it, Grice wonders whether we
can find, or devise, such an argument in this instance. Grice offers the
following. In Topica, Aristotle claims that being – or existence --, like unity
is predicated of everything. By making this statement, Grice notes, Aristotle
seems to imply that 'exists' is truly applicable to every, er, entity. But,
Grice warns us, in making the dictum, Aristotle may also be implying that the
universal ‘signified,’ or ‘denoted,’ by 'existit', or, if there is a more than
such a universal – indeed a duality, plurality, or multiplicity, that one or
another of each universal ‘signified,’ or denoted, by 'existit' is instantiated
by every, er, entity. But Grice warns us to be cautious, and let us not assume
that the second implicature holds, or is not cancellable! Grice goes on to
quote from his favourite Aristotle – as it was Boethius’s favourite, too --. In
De Inierpretatione, on which as we’ve noted, Grice lectured for years at Oxford
with Austin – Ackrill being among the fortunate pupils who attended, and who
ends up translating the thing for The Clarendon Press -- Aristotle
declares that every simple declarative sentence, or proposition, contains a
hréme, or verb phrase, which ‘signifies’ something said of something else --
the ‘something else' being ‘signfied’ by a noun phrase. – like Smith’s dog, as
in Smith’s dog is shaggy (Grice’s example in ‘Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning’. Indeed, Grice notes, the divisibility
of declarative sentences into a kaapináseis, or assertion, and a ipopirseis, or
a denial, which respectively assert or deny something (shagginess or
hairy-coatedness) about something (Smith’s dog, Fido) -- vide Boethius’s
commentary -- suggests that the notion of the exhibition of the
subject-predicate relation or form enters into the very definition or
conceptual analysis of a declarative sentence or proposition. A crucial reason
for Grice to leave Owen for good is that an existential sentence, or proposition
– as logicians use ‘existential’ -- is no exception to this thesis, and it even
tolerates a quantificational modifier (Some dog is shaggy). Indeed, ‘the a is
b’ displays such a toleration. For the analysis of ‘Smith’s dog is shaggy’–
being Grice’s example, as opposed to Fido is shaggy, Grice relies on German
philosopher Hans Sluga, who had left Germany for Berkeley, for clarification on
what ‘the’ actually means in English! See the footnote in Grice’s
‘Presupposition and conversational implicature.’ (Grice had met Sluga at Oxford
and found the time to teach him some cricket – he got a tutorial in logic in
exchange. From this it follows that a so-called existential proposition
attributes, ascribes, or predicates, a ‘universal’ (shaggy) to its subject item
(Fido). And here the reductio ad absurdum of Owen’s proposal: if ‘existit’ did
signify a single universal, it would signify a generic universal – but ‘being’
ain’t a genus --, as Grice calls it, since, as is shown by differences in the
ten categories, there is more than one way of ‘existing’ which would be (now) a
species of such genus as existence is claimed to be. But then Aristotle
suggests in his Metaphysics, too -- a rather strong hint here -- that being, or
existence, is notably not a genus, and so is *not* a generic universal. A
crucially different account therefore, needs to be found of what are naturally
thought of as more than one way of such an ‘existence.’‘Existit’ cannot
‘signify’, on the other hand, a singular or unique universal, since Greeks and
Englishmen like to talk, and criss-cross at least the ten categories of
Aristotle! Rather, ‘existit’ would ‘signify,’ or denote, now one, now another,
of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity of this o that
universal – any of the each ten categories, with the provision that some
include essential predication, i. e. predication of essentia – whereas the
canonical form now involves what Grice sees as a non-essential predication
relation – not what A is, but what A has – a hairy coat. Now, if
‘existit’ would ‘signify’ a duality plurality of multiplicity of universals,
that plurality should need to satisfy at least two serious conditions. First,
the plurality of universals that ‘existit’ allegedly would ‘signify’ or denote
should be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable
principle of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses – even
significations, especially when ascribed to an expression rather than its
utterer -- are not to be multiplied beyond necessity. Second, each of the
elemental categories or universals of the plurality for ‘existence’ would
notably need to be an essential property of items of the kind to which it
attaches. While Owen’s thesis then involves a reference to ‘essentia,’
Grice feels like playing the linguistic game vis-à-vis Owen when distinguishing
two senses of ‘is’ – is* and is** --. It is at this point that Grice coins ‘…
IZZES …’ to name ‘is’ in such kind of predication of essentia. Grice’s logic is
the converse of Aristotle, which allows Grice to introduce a counterpart for ‘…
izzes …’ – notably: ‘… hazzes …’ – and its nominal counterpart: ‘a hazzer’. It
is not that Fido IZZES a hairy coat, but that Fido HAZZES it. The removal of a
property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from any
bearer belonging to a given kind (Fido is a dog) just deprives that bearer of
existence. With respect to any kind, each element property seems to be entailed
by the very concept of this spatio-temporal ‘existence,’ to which Owen’s thesis
attributes such weight. The only set of universals which satisfies both of
these two strong conditions is the set of category-heads themselves, as the
most general list of properties of essentia one of another of which every item
may on occasion possess. Such ten category-heads then constitute the required
plurality (not duality now) or multiplicity – which accounts for Aristotle’s
‘many ways’. ‘Exists’ by virue of ‘signifying’ a plurality or multiplicity of
universals, exhibits multiplicity of signification. Interestingly, in his own
“Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning”, Grice analyses meaning
ascriptions for both the nominal “Fido” and the adjectival “shaggy”, skipping a
meaning ascription for “is” altogether – to which he laid the focus in his
Aristotelian researches only. The argument given by Aristotle in favour of the
contention that the concept behind ‘ist’ is not a genus is, Grice admits,
rather obscure, if not of the Heraclitean type. Aistotle’s argument for denying
‘ist’ a GENERIC conceptual analysis rests on the thesis that a genus G cannot
be predicable of a differentia, or diaphoron – symbolized by Grice as D -- of
one of its species S. Aristotle also seems to rely on the supposition that,
if ‘ist’ were a genus, it would have to offend against this prohibition.
After all, ‘ist’ is universally predicable. More formally, if S is a species of
a genus G, it must be the case that G belongs essentially to S, and is,
therefore in the same category as S, that S is differentiated, within G, by
some universal D; and that D is categorially different from, and, so to speak,
categorially inferior to both S and G, in that no item in the category of S and
G attaches essentially to, and so be predicable of D. Grice’s example:
‘two-footed,’ as a difterentia, differs in category from man and mammal – it is
a quality, rather than a substance, in such a way that neither man nor mammal
can be predicated of it. Which is not the case. It is a secondary substance
which is not predicable of a quality, even though it may be the case that,
necessarily, anything which has a given quality is a given sort of substance.
But, if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’ (read, alla Owen, ‘existit’) is
universally predicable, it would be predicable of any differentia of any of its
species. To show that ‘existit’ possesses not merely multiplicity of
signification as an EXPRESSION, but multiplicity of signification as per
UTTERER’s MEANING may render it aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in case
it belongs to some category C. E. g., substance, quality, quantity, etc.
If category C is a category OTHER than the first one, i. e. a substance,
an item x can be a C, i. e. fall under C, only if alpha is a C of some
substance beta. This can be seen as an application of a version of the doctrine
of universalia in se. A version of the doctrine of universalia in se demands
that the existence of a universal U requires, not just the possibility, but the
actuality of an item alpha or beta which instantiates that universal. The
instantiation thesis is explicitly enunciated by Aristotle in Metaphysics. X
being a C of some substance beta which *instantiates* C entails – to use
Moore’s coinage -- being a C of something Y which ‘exists; in that sense or
under that interpretation of 'existit’ which is appropriate for a substance. –
Bunbury, but not disinterestedness. For a substance to exist is, plainly, lfor
it to be a substance. (In seminars at Oxford with Strawson, Grice played with
the difference between ‘Bunbury doesn’t exist’ and ‘Disinterestedness doesn’t
exist’. The former, but not the latter, requires spatio-temporal continuity:
‘That’s not true: he’s in the next room,’ whereas ‘Disinterestedness is in the
other room’ only IMPLICATES that an ‘instantiation’ of ‘disinterestedness’ is
in the other room. (Grice regretted that Strawson failed to credit him when
Strawson eventually published his Individuals: an essay in descriptive
metaphysics. That a substance beta (say Fido) exists is prior to, or ‘presupposed’
by, each form of ‘exists,’ as it applies to an alpha which is not a substance –
say, shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways, in Aristotle’s phrase,
in which 'existit’ is said are united by an appropriate relation to a primary
substantial be, like Fido. "Exisit' would then exhibit unified semantic
multiplicity In spite of a recognisable affinity with philosophical positions
which Aristotle is known to have liked, and also due to its bearing of at least
a superficial charm, Owen’s argument does not however, lack its drawbacks --
both from a historical and from a conceptual point of view. A crucial passage
for consideration is Aristotle’s Metaphysics devoted to what is (be) in the
philosophical lexicon contained in the Metaphysics. There, Aristotle says, it
seems, that whatever things are ‘signified’ by the forms of predication,
presumably the categories, are said to be in themselves -- per se, kath'auta);
'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as there are forms of PREDICATION.. Since
a predicate (beta) sometimes say what a thing (alpha) is, EST. But a predicate
sometimes says what alpha is EST like. Sometimes, even, a predicate says how
much alpha is, EST. And so on. There would be a different ‘signification’ of
‘EST’ corresponding to each predication, essential or non-essential. Occam’s
razor rendered totally useless if it’s not here to cut Plato’s beard! Aristotle
concludes that passage in the Metaphysics with the with the almost scholastic,
if controversial, remark that there is no real difference in depth between the
superficially varied “man walks (flourishes)” and “man is IST walking
(flourishing).” The obvious interpretation of this remark, beloved by Boethius
and all the scholastics, is that the appearance of any verb-form like “walks”
or “flourishes,” or “flies,” said of Pegasus, or “rides Pegasus,” said of
Bellerophon, creates no major difficulty for Grice, since they may all be
replaced, without loss or change of sense, by such an expression in canonical
form such as 'is IST walking' or "is IST flourishing' ‘is flying,
‘is riding Pegasus’. If the expression regarded by Aristotle as canonical in
form it is because the explicit use of ‘IST,’ whose multiplicity he is at least
at his point discussing a copulative, or, strictly, COPULATION. Grice concedes
that Aristotle on occasion does admit a categorial variation in the sense of
copulative ‘ist’. IST as IZZES, Owen is notably unwilling to allow that
Aristotle is primarily concerned with copulative ‘ist’ regardless. As a result,
and it seems Grice is having Warnock’s ‘Metaphysics in logic’ in mind here – in
the well-circulated Flew collection --, Grice notes that Owen, rather
strangely, interprets, the remark by Aristotle as alluding to semantic
multiplicity in the copula as being supposedly a consequence of semantic
multiplicity in ‘existit’! (Warnock’s three examples being: “There are tigers
in Africa”; “Tigers still exist,” and “There are such things as tigers.” P. 88.
Now, Owen’s interpretation seems difficult to defend for someone with the ears
atuned to the type of linguistic botanizing that philosophers of Grice’s
generation – like Austin, his senior by two years, and Warnock – but unlike
Owen’s generation, like Ryle, or Prichard --. When Aristotle says that a
predicate sometimes may say what a thing is, sometimes what it is like --
its quality --, sometimes how much it is -- its quantity --, and so on, he
seems to be saying that, if we consider the range of predicates which can be
applied to some item, for example to a substance like Fido – Smith’s infamously
shaggy dog --, these predicates are categorially various, and so the use of the
IST IzzES, in the ascription of these predicates, would undergo a terrifying
corresponding variation of signification! In fairness to Owen, Aristotle has
connected the semantic multiplicity in IST not with variation between the
various predicates of one subject, but with variation between essential,
pertaining to the essentia, or per se, predications upon different, indeed
categorially different, subjects. Grice is having in mind Aristotle’s
predications such as as "Socrates IS a man", "Cambridge blue IS
a colour (a blue, a blue colour) A desire to harmonise these statements leads
Grice to wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the copula
IS exhibits a multiplicity of signification which corresponds to the categorial
differences between different statements – assertions or denials -- about one
subject, for example, Fido, but also that this semantic multiplicity may be
attributable to a multiplicity in the notion of essential being IST. The
signification of 'is’ would, if Owen were right, vary between
"Socrates is a man", “Fido is shaggy,” and Cambridge blue is a
colour", or, to use another of Aristotle’s examples from his bag of
linguistic botany: the didascalian “A weight of two pounds is a
magnitude.” To voice his suspicion more explicitly, Grice ventures that
it might be Aristotle's view that if "Sociates is BETA" of F, to
adopt the canonical symbol used by Grice in “Vacuous Names” to refer to a
predicate (Fa, Ga, Fb, Gb), Smiths dog is shaggy, is an accidental, i. e.
non-essential, predication, Beta (as in Utterer’s meaning, sentence
meaning, and word meaning) or "F" (as in Vacuous Names) signifies an
item in category C, and ‘has" expresses the CONVERSE of Aristotle's
relation of inherentia or praesentia, then the LOGICAL FORM of a proposition
like ‘Socrates is beta’ or ‘Socrates is F’ or ‘Smith’s dog is shaggy’ may be
regarded as expressed by the simpler "Socrates HAS, but IS not, something
which IS F" or BETA -- where 'ist’ represents a sense of 'is,’ of 'is
essentially,’ which corresponds to category C. The copula est in such cases
expresses the logical PRODUCT of a constant, and thus manageable and systematic
relation expressed by 'has,’ HAZZES — not est— and a categorially variant
relation expressed by 'is,’ est is essentially.’ These predominantly scholarly
murmurs against the received view, Grice notes, that Aristotle regards
so-called (by logicians) ‘Ex’ (or in Peano’s inverted Ex – an existential
statement or proposition as the habitat of semantic multiplicity are not the
only possible kinds of dissent. A different kind of complaint, against the
viability of the position which Grice has been treating so far as if it were
Aristotle's rather than against the suggestion that he in fact held it, would
urge the untenability of the thesis, supposedly a foundation of his position
that EZx are a particular VACUOUS NAMES type of subject-predicate
utterance type (Smith is happy). But it is possible, Grice concedes, that Owen
voices something like this charge iwhen he distinguishes typex of exists. One
form of such an objection would be that "goats mumble" EX (x),
whether treated as a way of saying "goats always mumble" or saying
"goats usually mumble", or of saying "goats sometimes
mumble", or as being indeterminate between these alternatives, has to be
supposed to presuppose the existence of goats. Cf Warnock – Strawson. This will
be attested both by intuition, and by a need to extend to all interpretations a
feature which is demanded for universal of total and particular utterance
types, in order to escape ditficulties which arise in connection with the
Square of Opposition. To suppose "a goats exists" – but not a
stag-goat exists, or a flying horse exists outside the realms of Greek
mythology -- to be analogous to "a goats mumbles", would be to
suppose that "a goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose
that a goats exists or to put it another way, the truth of "a goats
exists" is a necessary precondition of its being enher tre or faise that a
goats exists. This is an absurdity. Even for Collingwood, who loved a
metaphysical presupposition (vide Grice’s early treatment of Collingwood, then
a big name at Oxford, in ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics).
It seems to Grice that Aristotle can be defended against this attack. To begin
with, the invocation of a semantic relation of collingwoodisn
presupposition is not the only recourse when one is faced with troubles about
the Square of Opposition. One might, for example, try to deploy a pragmatic
notion of presupposition which would not mitigate the alleged absurdity.
Presupposition as implicature in negation; presupposition as entailment
in affirmation But a more serious defence might suggest that
Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there are
indeed two such methods, both S est P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi
definitions of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which
contain analogues of genus and differentia. At this point, almost
parenthetically, he gives a pattern of conceptual definitional analysis for
existentials about such things. The pattern consists (of the sequence some +
genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST frozen" (an
analysand for "ice exists" and “A stone iIST situated in threshold
position" (an analysand for "a threshold exists"). We have,
then, for certain Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form
which by utilizing the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates
the 'existit altogether. Grice goes on to suggest, on Aristotle's behalf,
that this ELIMINATIVE form could be employed lo conceptually analyst and define
general existentials, like "ice exists" , "A goat exists,” --
while the category citing forms. like Socrates is a substance could be used to
conceptuallyto analyse or define singular existentials, like ‘Socrates
exists".A strategy for an attempted presentation of in argument in support
of the hypothesis that unified semantic multiplicity is to be located in the
copula, or in a sub-range of examples in which est is used as a copula, viz.,
cases of accidental predication, will be to put forward as a preliminary a
partial sketch of a theory of categories, which Grice regards as being in the
main Aristotelian, to comment on some points of interest in that sketch, and
finally to use it as a basis for the proposed argument. Grice’s sketch
departs from Aristotle's own position in one or, two respects, thereby
depicting i somewhat improved theory, and it will incorporate what seems to be
a conspicuous extension of his theory, though one which, so far as I can see,
he might well have accepted without detriment to his account. Grice’s
motivation is to put forward an outline of an account of categories which is
overtly more SYSTEMATIZc than the assemblage of dicta which one may extract
from Aristotle's (L). Grice starts, much as Aristotle does in Categoriae, by
distinguishing two forms of predication. Each relation, which may be
called "izzes' and -- "Hazzes', are approximately the
converses, respectively, of his relations “Is” said of and “is in (a subject)”.
Ian x izzes () y i=df y is said of x. hab X hZzsz y =df y is
present in x. Grice goes on to list some of the properties which I wish to
assign to these relations, adding that n one or two cases there seems to be
options. Izzing is reflexive (Vxix izzes x), non-symmetrical
(symmetry-neutral), and transitive. Grice’s hazzing, on the other hand, is
inreflexive, either intransitive or transitivily-neutral, and asymmetrical. In
all cases, if an individual x izzes y, y is essential to x, in the sense that
it x were not to izz y, x would no longer exist. It is, however, certainly not
true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is essential to its
existence; indeed, Grice confesses to an inclination to think, that this is not
true in any case. Grice is however disposed to accept the following
"mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz; the acceptability of this
law would depend on the idea that a non individual y hazzes something z ilt [of
necessity] every individual falling under y (that is every indivicual that
izzes y) hazzes 2. Grice is however, not disposed to accopf the
"mixed" law. (ii) If x H y and y lz, x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals); in which case, l might also espouse the idea that the
copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of the disjunction
of & l y and x H something z which I y. Grice makes izzing reflexive, so
some of his definitions must differ from his, since I cannot claim, as le did
in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance. The definitions
will run as follows. I is an individual iff nothing other than x izzes x. x is
a primary individual iff x is an individual and nothing hazzes x. x is a
primary substantial (x is in the category of "substance") iff sune
primary individual izees x. x is il secondary substance ig & is a primary
substantial but not an individual. x is identical with y iff x izzes y and y
izzes x. y is predicable of x iff either x izzes y or & huzzes something z
which izzes y. Grice is now ready to compare his definition with the
conceptual analysis of the copula est. And y will be a primary element in
some category other than that of substantials just in case there is a
individual x [an individual which is a primary substantiall which hazzes
something z which in tum izzes y (this allows for the possibility that z may be
identical with y). Obviously, in the case of such a foreign predication a
method will be needed for determining which foreign' category is involved as
being the category of the predicated item y. We can attempt to make use
of the different one-word interrogatives which can be extracted from Aristotle
– and Cook Wilson, whose Statement and Inference Grice sort of worshipped, with
the supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives. But it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, seem to escape this programme.
Nor is it clear what the rational basis would be for such a list of questions.
While Aristotle says much that is interesting about some particular categories,
his attempts, for example in the cases of quantity and quality, to pick on
primary distinguishing marks are not clear. Such shortcomings matter Little. It
seems sufficient to assume the availability of some discriminating procedure
(perhaps some furtirer development of the 'interrogatives method) since Grice’s
main concern is with the consequences of a scheme involving some procedure of
such a sort. At this point the sketch incorporates the extension of Aristotle's
thcory of categories. Grice assumes that there is an operation,
substantialisation – a metaphysical routine if ever there was one – Grice,
Prejudices and preilections, which become the life and opinions of H. P. Grice,
which, when applied directly to an individual which belong to a con-substantial
category, relocates it in a NON-primary division of the category of
substantials, thereby instituting or licensing the alocated items as further
subjects of hazzing; the items hazzed by them will inhabit NON primary
divisions of categories other than that of substantials. A Qualities of
substance na be might be relocated as a non primary substantial, thereby
becoming subjects which hazz (soy) further qualitatives of quantitatives, :
that is to say. inhabitants of a NON primary division of this or that NON
substantial category. So the category of qualitatives may include qualities of
substances, qualities of substantialized qualities (or substantialized
quantities) of substances, and so without any fixed limit. Fidinterestnedd
diedng exist Banbury doesn’t exist. The scheme would, provide for
substantialisation with respect to some, but not necessarily to all, items
which initially belong to some NON substantial category; some categories,
however, might be inebigible£ for the application of substantialisation, and in
other categories it might be that only sub-categories would be eligible for
substantialisation.The scheme also ensures that substantialisation goes hand-in
hand with beooming a subject of hazzing; but would not guarantee that
substantialised items would hazz further items in every non-substantial
category. Admittedly, Grice’s scheme as is absirace : and it would be necessary
to make sure that it could have application to concrete cases. It might
also, even if concretely applicable, be only PARTIAL in character; it might,
for example, provide for one kind of category (say “logical categories”), but
leave other kinds of categories, like sensory categories, unprovided for.
Grice’s scheme leaves room lor sub. categorial diversities within a given
overall entegory, There might be distinctions between, for example, qualities
of substances, qualities of quantities of substances, qualities of quantities
of actions of substances, and so forth. All of these specific classes would
fall within a general category of QUALITY: and there would be opportunity to
legislate against any item's belonging to more than one sub-division. Within an
already discriminated category or sub-category there might be a categorial
distinction between substantializable and non-substantialicable items.There
will be room 1o adopt a cruerion of realiy distinct frem the perhaps increasingly
cedious Quineian condition of being "quantifiable over" One might,
for example, insist that reality attaches, or full reality attaches, only to
items which besides being izzers, being izzed, and being hazzed, are themselves
haziers (that is, are susceptible to substantialisation).Since it cannot be
assumed that a non-primary substantial will receive predicables in every
non-substantial category, there is room for distinctions of richness between
the range of categories from which predicobles apply to one huzzer, and that
from which predicables apply to another; and these variations in
predicationable richness could be used as a measure of degree of reality: the
richer the realer, with primary substantials at the top. Having discussed two
different suggestions about the possible location of semantic multiplicity
associated with the notion of ist Grice expands. One would lie ta the range of
maximally general specifications of the notion of existit (of the use of the
verb to be' to signify existence). The other would lie in the use of the copula
to signify different predication relations. Both suggestions seem to have
solid Aristotelian foundations. The categorial multiplicity of the term
'existit' and the distinction between different forms of predication relations
are both well-established Aristochian docirines. So far, then, there might seem
little room for a preference of one suggestion to the other. There are,
however, two lines of reflection which in one way or another might upset this
equilibrium. The first line of reflection would allow that Aristotle or an
Aristotelian might have good reasons for secking TWO, rather than merely one,
predication-relation, reasons perhaps connected with intuitively acceptable
restrictions on the scope of transitivity, and with a desire to block such
unwanted inferential moves as "Socrates is white, white is a colour, so
Socrates is a colour.” (But cf. “Fido’s coat is shaggy; so Fido is shaggy”).
But it remains true that nocharacterization hos been given of the concept of a
predication-relation; and though certain formal properties may have been
assigned to izzing and hazzing, it is not clear that these formal properties
would by themselves be adequate guides for someone wanting to be told how to
apply the terms izzing' and luzzing' to a particular case. It is not clear,
either, whot extra formal supplementation could he provided, one would hardly
suppose, for example, such relational terms to be susceptible of ostensive
definition. It may then be that these relations do not (and presumably cannot)
have a readily discernible character, a fact which if not a blemish at least
creates a problem. It is ultimately possible then that despite initial
appearances the notion of a predization-relation is not well-defined, and indeed
that apparent examples of such relations are illusory. This alternative line of
reflection then, might confer better survival chances upon the first of the two
suggestions here dstinguished. A different line of reflection, however, is one
which Grice is certainly more inclined to take seriously. Unlike the previous
one, this line of reflection would not lavour the attribution to Aristotle of
one rather than the other of two viens about the location of a contain semantis
multiplicity. It would rather suggest. or conjecture, that the attribution to
Aristotle of either view would involve a misconception of Aristotle's position,
unless it wore accompanied by a recognition of a certain not immediately
obvious distinction. Enter pragmatics – and implicature. It would be a mistake
to suppose Aristotle to be holding that exists est ‘signifies; a plurality of
distinct universals and that therefore the existential 'is' bos a plurality of
meaning; It would also he a mistake to attribute to Aristotle the view that the
copulative 'is may signify one or another of lWo predication-relations thereby
‘signifying’ a plurality of universals, with the consequence that the
copulative "is' has more than one meaning. What Aristotle is really
proposing is a separation of — the question what an U universals is, — the
question how many SIGNIFICATIONS an expression possesses. Aristotle is
suggesting the possibility that a particular expression may have only one
meaning sense or content and yet be used on different occasions to point to
different universals. It is no doubt trus that historically universals were
admitted to the realm of philosophical discourse in order to be items in which
the meaning of particular expressions might consist. But this historical fact
does not establish an indissoluble connection between universals and the
meanings of a linguistic expression; and it should be modified or abandoned
should subsequent rational reflection provide reasons for adopting such a
ovurse. Grice is well aware that his suggestion, whether advanced on behalf of
Aristotle or independently, that a distinction should be made between, on the
one hand, the universal or universals, which either in general or on a
particular occasion are pointed by the expression, and, on the other hand, the
meaning or meanings of the expression in question, which is likely to give rise
to a sense of shock. Grice suggests that susceptibility to this sense of shock
will be independent of the question whether the person who feels it is friendly
or unfriendly towards universals. Grice invites us to consider first the
reaction of one who is friendly to universals. The philosopher may be liable to
take the view that the reason for introducing universals in the first place was
primarily, indeed exclusively, to equip ourselves with a range of items, each
of which would serve as that which was meant, or as one of the things that was
meant by significant expressions. This is what a universal does, and it is what
they are supposed to do, and they do it perfectly well; it is not therefore in
order te propose a severance of just that connection with meaning which gives
universals a raison d'être. One who is unfriendly to universals can hardly be
expected to be more sympathetic to the proposal, such a person might be unfriendly
to universals either because, like Quine, while he is prepared to describe each
of a multitude of expressions as being meaningful, be is not prepared to count
as legitimate specifications of what it is that a meaningful expression means,
or he is not prepared to allow that two distinct expressions may each mean the
same thing. These denials are plainly linked; if it is legitimate to ask of two
meaningful expressions, what it is that each mcans we can hardly preveat it
from being the case, sometimes, that what each means is just the same as what
the other means. Alternatively the enemy of universals might not wish to
eliminate specifications of meaning or the possibility of synonymy; his
position is rather that an adequate account of the full range of meaning-concepts
can be provided without resort to universals. But the enemies of universals,
from whichever camp they come, may well insist that one who, unlike them, is
disposed to bring in universals is not at liberty to contemplate divorcing them
from that connection with meaning which he will have to allow as underlying
their claim to existence. Grice is not sure that such hostility to the general
idea of divorcing the ‘signification’ of one or more universals from the
possession of one or more meanings is as solidly founded as initially it
appears to be. If I ask someone whether he knows the birth place of Cicero, he
might reply in two quite different ways. He might say: “Certainly I do; he was
born in Arpino.” Alternatively he might reply "I am afraid I do not.
Cicero was born in Arpino, 1 am afraid I have never been able to get to Arpino
so I don't know the place at all.’ The obvious difference between these two
distinct interpretations of the question seems to me to be plainly connected
with the functioning of certain pronouns as (a) indirect interrogatives (b) as
relatives; in my example, the first reply claims knowledge where Cicero was
born, the second claims ignorance of that place where (in which) Cicero was
born. There are other ways of looking at the linguistic phenomenon presented by
my example, which are not incompatible with the way just outlined. and indeed
which may turn out to be useful complementaries to it. One might draw attention
to a distinction between knowledge of propositions and knowledge of things,
suggesting that what the first respondent claims is propositional knowledge,
whereas, what the second respondent disclaims is thing-knowledge; the second
respondent exhibits a certain bit of propositional knowledge but professes
substantial ignorance concerning the item to which his propositional knowledge
relates. There is of course no reason why these two states should not coexist.
While we are directing our attention to this approach, we night bear in mind
that one kind of knowledge might be dependent on the other. It might, for
example, be the case that knowing a thing a consists in the possession of a
perhaps indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all
of which are cases of propositional knowledge which relates to x; or
alternatively, knowledge of x might consist not in an indefinite supply of
pieces of propositional knowledge about x, but rather in the possession of a
foundation or a base from which such propositional knowledge may be readily
generated. Yet a further idea to be considered begins with the recognition that
definite descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence
occupy either subject position or predicate position; as some might prefer to
put it, "the birth place of Cicero" may be used either referentially
or predicatively. It might then be suggested that in the mouth, or at least in
the mind, of the first respondent the phrase "the birth place of
Cicero" occurs predicatively, whereas in the case of the second respondent
it occurs referentially, as, potentially at least, a subject expression. If we
suppose the phrase to occur predicatively in a given cose, it will be necessary
that one should be able to point to a mentioned or unmentioned item to which
the predicate in question might apply: then, in the case of the first
respondent in normal circumstances there will be some particular item which he
thinks of as, or believes to be, the birth place of Cicero. The relevance of
this discussion to the topic of meaning and universals is that it may with some
plausibility be alleged that those who have invoked universals as the items in
which the meaning or meanings of significant expressions consist are guilty of
representing such a phrase as "knowing the meaning of the word 'watershed
" as referring to knowledge of an object or thing, as knowledge of “that
which” the word watershed' significs or means (where the pronoun "which'
is a relative pronoun); whereas, in fact, the phrase plainly refers to knowing
what the word ‘watershed’ – or ‘runt’ means where the pronoun 'what' is
indirectly interrogative rather than relative. The theory of universals as
meaning, then, rests on a syntactical blunder; that this is so is attested by
the fact that in principle at least the caning of an expression E, may be
identical with the meaning of the expression E’ but plainly to know the meaning
of E, is not the same as to know the meaning of E’. This attack on the
historical genesis of the concept of a universal as the focal element in a
certain kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the
following response. It might not be denied that the kind of syntactical
blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a blunder and has
indeed been committed by some who have championed the cause of universals. It
is, however, a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only
without damage, but even with advantage to the view of universals as the
primary constituents of meaning. Once universals are admitted, they can be, and
should be, thought of and accepted as being those items which are the meanings
of this or that element of language. In the end, then, knowing the meaning of
an expression E would emerge as knowing what E means, rather than what an
utterer U means by uttering E, that is, as propositional knowledge connected
with interrogative pronouns rather than as thing-knowledge connected with
relative pronouns. So everything comes right in the end; and the tie between
universals and meanings cannot be put asunder. This defence of the
inviolability of the link between the concept of a universal and
‘signification’ may be ingeniously contrived, but is not, I think,
irresistible. If the specification of meanings were to provide not merely a
useful mode of employment for universals once they are recognized as being
around, but rather the sole justification and raison d’être of the supposition
that they are around, the specification of meaning would have to be not merely
something that can be commodiously done with universals, but rather something
which cannot be done or fully done without universals. To my mind this stronger
requirement cannot be met. There are, I think, some cases of expressions E such
that knowing the meaning of E cannot comfortably be represented as knowing,
with respect to some acceptable entity that it is that to which the description
"the (a) meaning of E" applies. I offer two examples: If Grice were
to say "The wind is blowing in the direction of Arpino", any normally
equipped Greek, Latin, English, or Italian speaker would know the meaning both
in general and on the current occasion of the phrase ‘in the direction of
Arpino’; that is to say he would know both what in general the phrase means and
what Grice meant by it on the occasion of utterance. But such examples of
knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant to a
particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which
is to be properly regarded as that to which the description ‘the meaning of the
phrase ‘in the direction of Arpino’’ applies, either generally or on this
occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the phrase
'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies to any
particular entity; and even if it were possible to justify the claim, such a
justification seems hardly to contribute to one's capacity for knowing what
such a phrase means. By a precisely parallel argument I may know perfectly
well what is ‘signified’ by ‘the inducement which I offers you for looking
after my farm in Sibila', even though I am neither helped nor hindered by the
presence or absence of any thought to the effect that there is some admissible
item which satisfies the description "the signification of the phrase 'the
inducement which I offer you for looking atter my farm in Sibile' " Before
leaving this topic, Grice makes two further comments. First, the fact that the
conection between universals and meanings may not be inviolable does not
dispense someone who wishes to modify it from obligations to make clear just
what changes he is making; second, if a theory of meaning should fail to
provide an indispensable rationale for the introduction of universals, it might
turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an alternative
rationale. But this question will have to wait for another occasion. Let us for
the moment retain an open mind on the nature of Aristotle's views about the
connection between the unification of multiplicity of signification and the
presence or absence of identity of ‘signification’. Aristotle lists a number of
modes of this kind of unification which I shall consider one by one. As one
embarks on this enterprise one might well bear in mind the possibility that the
list provided by Aristotle might not be intended to be exhaustive; and that the
number and proper characterization of the modes which do occur in Aristotle's
list is sometimes uncertain. Aristotle refers to cases in which a general term
is applied by reference to a central item or type of items as ones in which
there is a single source for a contribution to a single end. It is not clear
whether he is giving a single general description or a pair of more specific
descriptions each of which applies to a different sub-class of examples. I know
no way of settling this uncertainty. The modes of unification actually listed
by Aristotle consist in (a) what Grice dubs, with deference to Peano, recursive
unification in which the application of each member of a range of predicates is
determined by the conditions governing the application of a primary member of
that range, and as opposed to both what Grice, with deference to Owen, calls
focal unification (unification which derives from connection with a single
central item), and analogical unification, in which the applicability of one
predicate or class of predicates is generated by analogies with other
predicates or classes of predicates, I shall consider these headings in
order. Aristotle regarded types of soul (as I would suppose, of
living thing) as forming a "developing series". I interpret that idea
as being the supposition that the psychological theory for a given type is an
extension of, and includes, the psychological theory of its predecessor-type.
The realization of this idea is at least made possible by the assumption that
psychological laws may be of a ceteris paribus form, and so can be modified
without emendation. If this aspect of the programme can be made good, we may
hope to safeguard the unity of psychological concepts in their application to
animals and to human beings. Though (as Wittgenstein noted) certain animals can
only expect such items as food, while men can expect a drought next summer, we
can (if we wish) regard the concept of expectation as being determined not by
the laws relating to it which are found in a single psychological theory, but
by the sequences of sets of laws relating to it which are found in an ascending
succession of psychological theories.The cases of Peanoan recursive unification
are primarily, though not exclusively. mathematical in character; they are also
cases in which what one might call the "would-be" species of a
generic universal stand to one another in relations exemplifying priority and
posteriority. The Platonists – or academia, as Cicero prefers --, so Aristotle
tells us, regarded such priority and posteriority as inadmissible between
fellow species of a single genus. Aristotle does not explicitly subscribe to
this view, but he does not explicitly reject it and is liable to act as if he
accepted it. Grice suggests that ‘number’ and ‘soul’ fall under this type of
unification – vide his “Method in philosophical psychology: from the banal to
the bizarre”. Why should priority and posteriority stand in the way of being
different species of a single genus? Why should not different numbers be
distinct species of the genus number? In the case of numbers, End. Eih.
(121%aff.) attempts a reductio ad absurdum: if there were a form (universal) signified
by "number" it would have to be prior to the first number, which is
impossible; this argument might be expanded as follows: consider a sequence of
"number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness ...): such a
sequence satisfies, inter alia, the following conditions. For any x and for any
n 1, x instantiates Pi entails x does not instantiate pa-' (nor indeed any P').
For any x and for any n * 1, x instantiates P" entails something y (* x)
instantiates pr-/If P™ = P', no counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the
first number. If the fulfillment of the above conditions is to be sufficient to
establish a sequence of properties as a sequence of number properties, then
there cannot be a universal number; if there were, it would, like any genus, be
prior to each of its species, and so prior to Pl; but since P' is the first
number it cannot have a predecessor and so nothing can be prior to it. There
seem to be two objections. It is by no means clear that the above conditions
are sufficient to guarantee that a sequence of properties is a sequence of
number-properties. Even if they were, one part of them would not be fulfilled
in the case of Pl and being a number; if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x,
not something other than x, will instantiate being a number, a set whose
cardinality is 2 itself instantiates being a number (as a cardinality). If this
route to a denial of the existence of a generic universal number fails there
are two further possibilities. One might attempt to represent conformity to a "standard"
genus-species-differentia model as being not just an acceptable picture of
situations in which a more general universal has under it a range of
subordinate universals which are its specializations, but as being constitutive
for such examples of the existence of the more general universal. The slogan
might be "For there to be a universal U, with specializations U,, U,, ...,
U,, U has to be the genus of those specializations with all that that
entails" (or, more briefly, "no specialization without species").
The justification for such a claim will not be easy to find. While,
intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more general
universal must be independent of its specializations in that the non-emptiness
of the general universal should be compatible with the emptiness of any
particular specialization (though not of course with the emptiness of all
specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. One might try a simpler
form of argument. If the special cuses for the application of a general term E,
that is to say, the universals U, ... U, are united by a single ordering
relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover every item
to which E applies, and only such items, then we do not need a generic
universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by membership
of the series S. The expression "being an instance of some universal in
the series S" is of course applicable to anything to which E is
applicable; but this expression does not even look like the name of a gonus.
Another, more Oxonian, indeed more Corpus, sice it was Owen’s -- mode of
unification to which the alleged multiplicity of ‘significations’ may be
susceptible, that of, to use Owen’s verbiage, focal unification, is discussed
at length by Aristotle in Metaphysics. – who incidentally, never read Owen! In
Metaphysics Aristotle brings up two of his favourite – Grice’s Oxford pupil,
Strawson, said ‘stock’ -- examples, the applications of the sanus and
medicalis. Aristotle indeed states that everything to which sanus or sanum or
sana applies – never mind the plurals -- is related to, in one way or another,
the focal item of sanitas, -- an universal if ever there is one --. One item,
in the that the item *preserves* sanitas; another item that in that the item
*produces* it; an yet another in that the item is a symptom of sanitas; an
fourthly, another item, because it is an item which is capable of it. Similar
considerations apply to applications of medicalis. An item which is medical is
relative to the medical art, another item being medical because it possesses
such an art; yet another item because it is naturally adapted to the medical
art; and another item because it is a function of the medical art. On the most
obvious interpretation of the passage, Aristotle seems to be implicating that
standard analysis of ‘signification’ will be right in supposing the
applicability of an adjective such as sanus or medicus to a particular item
depending on the relationship of the item to an associated ‘universal’ –
sanitas --, but wrong in supposing that the relationship in question is
invariably that of instantiation – ; there are more ways of killing a cat than
skinning it. There are other sorts of relationship that may be conversationally
involved, especially in Athens, where they did little but engage in
sophistries! There is, however, a less obvious, if more enlightening, position
which Aristotle might have been taking up. According to this position,
Aritstotle, or any graduate from the Lycaeum, say, would be maintaining, with
respect to this or that universal, that the only way in which an individual
items may be related to this or that universal is indeed that of instantiation,
but that there will be other items which will indeed be general items, though
not this or that universal. To such an universal, this or that individual items
may be related in a variety of ways which are quite distinct from
instantiation. The relative merits of these two ideas will be a matter for
debate, and Owen’s interest was focalised at this point. The focal mode of
unification, in any case is of special interest in Grice’s enquiry since
Aristotle states, and quite plainly too, that this is the mode of unification
which applies, in Owen’s interpretation, to the multiplicity of ‘signification’
connected with ‘A est B’ – rather than the previously discussed recursive
unification, or, say, analogical unification. While Owen is wrong about the
focus being on the existence – or ‘quantified existentials’, to use Warnock’s
happier phrase -- two categorially different items may all be said to be,
by virtue of different kinds of connections which they have to some focal (to
use Owen’s verbiage) item, which will be intimately and ultimately connected
with the notion of a substance that exists as a spatio-temporal continuant, to
use Grice’s pupil Strawson’s verbiage bow. This central item might be an
individual substance or, more likely, it might be the notion of substantal
type, or, if you’re not enough of a Russellian, kind: any item which izzes this
type or kind would be an individual substance, and, therefore, it would exist.
But a non-substantial item may also be said to be, by virtue of their
relationship -- different in different cases, of course -- to the same central
or focal item. Some item may be said to be because it is an affection, a
quality, of a primary substance. Think a Rylean agitation. Another item one may
be willing to say to be merely because it (or he or she) is a process towards
substance – think Whitehead --, and so forth. It is pretty diaphanous that the
Stagirite habitually thinks of the focal item as being indeed a universal, or
at least some kind of pretty general entity. But such restriction is hardly
mandatory, nothing prevents the focal item from being a straight particular out
of Strawson’s Individuals – his essay in descriptive metaphysics – a kind of
odour, say – elaborated while joining Grice for their joint seminars in
‘Meaning’ at Oxford. Consider the adjective Cockney, for Strawson almost was
one,or French or italiano as it occurs in the phrases, "French
citizen", citadino italiano, "French poem", poema
italiano, "French professor". professore italiano. The following
features are perhaps significant: (1) The appearance of the adjective in these
phrases is what I might call "adjunctive" rather than
"conjunctive" or "attributive". A French poem, is not as I
see it, something which combines the separate eatures of being a poem and being
French, as a fat philosopher would simply combine the features of being fat and
of being a philosopher. "French" here occurs, so to speak,
adverbially. (2) The phrase French citizen or citadino italiano standardly
‘signifies’ ‘citizen of France’ or ‘citizen of Italy’, while the phrase French
poem or poema Italiano standardly ‘signifies’ "poem in the French
language,’ or ‘poem in the Italian language’ (Sicilian if Pirandello, as
Pirandello would hasten to add). But it would be a mistake to suppose that this
fact implies that there are two (indeed more than two) ‘signfiications’ or
Fregean ‘senses’ of the French or italiano – or siciliano. The expression
French or italiano has only one – unified – ‘signification,’ viz. ‘of or
pertaining to France’ or ‘of or pertaining to Italy.’ French, or italiano,
will, however, be what one might call 'context sensitive,’ as Grice suggests in
‘The theory of context’ – Let’s put the theory of context into context. One
might indeed say, if you like, that while it has only one ‘signification’ or
Fregean sense, French or italiano has a variety of ‘signfiications’-in-context.
That is: relative to one context, French or italiano ‘signifies’ ‘of France’ or
‘of Italy,’ as in the phrase French citizen, or citadino italiano. Relative to
another context French or italiano ‘signifies’, ‘in the French language,’ or
‘in the Italian language,’ as in the phrase French poem, or poema italiano.
Whether the, to use Owen’s epithet, focal item is a ‘universal’ or a mere
particular is quite irrelevant to the question of the ‘signification’ of the
adjective. To use Aristotle’s example, the medical art is no more the
‘signification’ of medical, as France or Italy is the ‘signification’ of French
or italiano. As a concluding observation Grice remarks that, while the
attachment of the long-awaited, life-saving appropriate conversational context
may well suggest an interpretation in context of a given expression or
conversational move, it need not always be the case that even such suggestion
is indefeasible. It might be for instance that French poem or poema italiano
would have to ‘signify’ ‘poem composed in French,’ or ‘poem composed in
Italian,’ unless there are counter indications. In which case, perhaps, the
phrase might mean ‘poem composed by a French competitor’ (in some competition)
or ‘poem composed by an Italian competitor (in another competition). Now, for
the phrase French professor or professore italiano there would be at least two
obvious ‘significations’ in context. The ‘disambiguation’ would depend on the
wider conversational context that makes for the circumstances of utterance of
the conversational move (He was an Italian professor – no more).
ANALOGICAL UNIFICATION. V. distinguishes *three* types of analogy: analogy of
inequality, analogy of attribution, and analogy of proportion. Whereas he
rejects “analogy of inequality” and “analogy of attribution” as improper,
fallacious, and invalid, V. regards the analogy of proportion as valid and
basic and appeals to it in explaining how humans may come to know propositions
about the divine and how analogical reasoning, applied to both the
divine, and the divine’s creatures, may avoid being æqui-vocal. H. P. Grice –
Equivocality thesis. DE NOMINUM ANALOGIA. QUOTUPLEX SIT ANALOGIA, CUM
DECLARATIONE PRIMI MODI Invitatus et ab ipsius rei obscuritate, et a nostri æui
flebili profundarum litterarum penuria, de nominuin analogia in his
vacationibus tractatum edere intendo. Est
siquidem eius notitia necessaria adeo, ut sine illa non possit metaphysicam
[ONTOLOGIA PRIMA FILOSOFIA ESCATOLOGIA] quispiam discere, et multi in aliis
scientiis ex eius ignorantia errores procedant. Quod si ullo usquam tempore
accidit, hac ætate id evenire clara luce videmus, dum analogiam, vel
indisiunctionis, vel ordinis, vel conceptus præcisi unitate, cum inæqualis
participatione constituunt. Ex dicendis namque patebit, opiniones huiusmodi a
veritate, quae ultro se offerebat, per abrupta deviasse. Analogiae igitur
vocabulum proportionem sive proportionalitatem, ut a graecis accepimus, in
proposito sonat. Adeo tamen extensum distinctumque est, ut multa nomina analoga
abusive dicamus; et multarum distinctionum adunatio si fieret, confusionem
pareret. Ne tamen rectum obliqui iudicio privetur, et singularitas in loquendo
accusetur, unica distinctione trimembri omnia comprehendemus, et a minus
proprie analogis ad vere analoga procedemus. Ad tres ergo modos analogiae omnia analoga reducuntur:
scilicet ad analogiam inaequalitatis, et analogiam attributionis, et analogiam
proportionalitatis. In his explorations on unity of signification, Grice turns
to a mode of unification, which he would describe as Cajetan in nature, and as
what is possibly the most baffling of the various ways explicitly suggested by
Aristotle LYCAEUM LICEO LIZIO as being those in which what Grice calls the
unification -- or aequi-vocality thesis – of the apparent multiplicity of
significations may arise, even if made less baffling by Vio – vide Ashford. The
cases are those cases in which the application of an epithet or expression E to
a range of items is accounted for by the analogy detectable within that range.
More explicitly, it is the analogy, either between a specific ‘universal’ which
determines the application of the epithet or expression, or between an
exemplification of that ‘universal’ by this or that type of item. Even more
explicitly, it is the analogy either between universals U1, U2, … Un, which
determines the application of the epithet or the expression, or between an
exemplification of U1, U2, … Un, by an items of the sorts ly. lo etc. The
puzzling character of Aristotle's treatment of this topic arises from a number
of different factors, and it has been even applied to ‘essere’ by some. First,
there are a few things which Aristotle himself might have done to aid our
comprehension. He might have given us a firmer list of examples of epithets or
expressions, the application of which to a given range of items is to be
accounted for by way of analogy. Alternatively, Aristotle might have given us a
reasonably clearer characterisation of the kind of accounting which analogy is
supposed to provide, leaving it to us to determine the range of application of
this kind of accounting. Unfortunately, Aristotle does neither of these things,
so Vio finds himself to be in big trouble – or deep semantic waters. Aristotle
offers us only the most meagre hints about the way in which analogy might
‘unify,’ via the aequi-vocality thesi, that is, the various applications of an
epithet. We are told, for example, that as ‘seeing’ is in the body – the eye
--, ‘understanding’ is in the soul -- with the attending implicature that it is
this fact which accounts for the application of the originally physical ‘see’
videre both to a case of physical – or bodily -- optical vision, and a case of
intellectual ‘vision.’ “I see what you mean.” – in which case you have greater
eyes than most. Il Lizio also suggests that it isanalogy which is responsible
for the application of the adjective – not shaggy – but ‘calm’ calmus to either
an undisturbed body of sea water, or to an undisturbed expanse of thin air!
Such offerings do not get us very far. Furthermore, not surprisingly, where
Aristotle seems to fear to tread his commentators, except of course, Vio, are
most reluctant to plant their own feet. Perhaps the least unhelpful suggestion
comes from a latter-day commentator, not Avicenna, but, after Vio, the
influential Oxford, indeed Scottish, philosopher W. D. Ross, who suggests, as
Aristotle's view, that the application of ‘good’ bonum is attributable to the
fact that, within one category C1, an item or specimen, which is good – say, a
cabbage -- is related to an item in general belonging to that category –
cabbages are by definition good cabbages --, in a way which is analogous –
analogum – or proportionale – a:b::c:d -- to the way in which a good item (say,
a good king) in some second category or sub-category C2 is related to the
general run of items which belong to that second category. Apart from the
obscurity in the presentation of this idea, Ross's suggestion takes for granted
something which Aristotle himself does not tell us, viz. that the application
of the epithet bonum good is one exemplification of unification or aequi-vocality
of a value-oriented concept which is the outcome of an analogy, or as Vio and
Cicerone prefer, a proportio -- proporzione. Ross's suggestion about bonum good
– such a substantive-angry,in Austin’s word, Casanova, in Nowell-Smith’s, bit
of a word -- would, moreover, be at best only a description of one special case
of analogical – or analogous, or PROPORTIONAL -- unification with a view to the
aequi-vocality thesis, and would not give us any general account of such
analogous – or proportional – unification, per via della proporzione. Grice
adds that little supplementary assistance is derivable from those who study
this or that general concept. Such a philosopher may be adhering to the
principle that silence is golden when it comes to discussion of such questions
as the relation between analogy, or as Cicerone prefers, PROPORZIONE -- and her
sisters: metaphor – or as Cicerone prefers, TRANSFERENTIA --, simile – similia
-- , allegory, and parable, or PARABOLA. So far as The Lizio Aristotle himself
is concerned, it seems fairly clear to Grice that the primary notion behind the
concept of analogy is, as preventing some criticism by Cicerone, that of
‘proportion’, or PRO-PORZIONE. In logical form: a:b::c:d. The notion of such a
four-term PRO-PORZIONE is embodied, for example, in Aristotle's treatment not
of moral bonum, as was Ross’s obsession, but of iustum -- just. where one kind
of iustum just is alleged to consist in a due two-termed, rather than
four-termed, proportion PROPORZIONE between return, reward, or penalty, and
antecedent desert, merit, or demerit. But it does remains a bit of a mystery
how what starts life as, or as something approximating to, a quantitative
relationship – DIRECT OR INVERSE PROPORZIONE -- gets converted into a
non-quantitative or qualitative relation of correspondence or affinity. It
looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be some inspired
conjecture by the Peripatetic. Grice, as Vio had done before him, takes as task
the provision of an example, congenial to Aristotle, of how the unification by
analogy or PROPORZIONE of the application to a range of items of some epithet
might proceed. Grice expects this UNIFICAZIONE PER PROPORZIONE to involve the
detection of some analogical link between the exemplifications of the variety
of this or that universal which the epithet may be used to ‘signify.’ Grice’s
chosen specimen is the inchoative crescere -- grow. In the case of grow, a
number of different kinds of shifts might be thought of as possessing an
analogical unification that delivers the aequi-vocality thesis. One of these
would be examples of shifts in respect of what might be termed a syntactical,
metaphysical, or ontological category. By syntactical category Grice means a
part of speech. A substantia, indeed an inert or inorganic physical substance,
like a lump of wax or a mass of metal, may be said to grow, or if we must use
the copula, is growing – crescit. It would be tempting here to suggest that the
relevantly involved ‘universal,’ that of increase in size, or getting larger,
provides the foundational, original—etymologically and DIACHRONICALLY valid
--instance of the literal ‘signification’ or Fregean sense of a universal by
the application of the expression grow or crescere. We have here, so to speak,
the 'ground-floor' signification – dictiveness -- of grow: the
truth-conditions. But now, not only the physical inert and inorganic substance
itself but some accident of that substance – THAT BIT OF WAX NOT JUST IZZES BUT
HAZZES ‘GROWTH’ -- may also be said to grow. Not only the piece of wax, but its
magnitude, some event or process in its history – vide Grice, “ACTIONS AND
EVENTS” --, its powers, or causal efficacy, and its aesthetic quality, or sheer
beauty, might each be said to grow. And it seems not unplausible to suggest
that though the grow on the part of each of these non-substantial accidents is
different, and more or, again, less boringly connected with growth on the part
of the substance, there will always be some kind of correspondence, indeed
analogical connection, between grow in the case of a non-substantial item and
grow in the initial LITERAL case of this physical inert or inorganic
substantial item. Another and different kind of categorial variation may
separate some of the universals which the grow may be used to ‘signify’ from
other such universals. These will be connected with differences in, now, some
sub-category within the same category of substantia – the syntactical class of
nouns -- within which fall different sorts of items which may be said or deemed
to grow. Different universals seem to be ‘signified’ by an utterer who says –
still DICTIVELY -- of an ANIMATE substance, such as a plant, as growing and by
another uterer who says – still within the dictive realm -- of a human being –
such as a child, Grice’s Timothy -- as growing. The connection between these
diverse ‘realisations’ or instantiations of grow may rest on now, say, vegetal,
analogy. In what is said to be the grow of a plant, such as a rose, internally
originated increase in size seems to occupy a prominent place. In the case of a
human being, such as Grice’s son Timothy, the kind of development which may be
involved in the grow may be much more varied and complex – “I know in the case
of Timothy IS.” The link between the two distinct universals which may be
‘signified’ might be provided, now by an analogy, or proporzione, between the
role which such a change fulfill in the development of the very different kinds
of substances which are being characterised. No doubt many further kinds of
analogical connection would emerge within the general practice of attributing
this or that grow – Grice’s favourite was Martha Kneale’s THE GROWTH OF LOGIC
--- “I can’t think whey she changed it to the dull ‘Development’ of Logic when
the thng was published!” Grice’s next endeavour will be an attempt to supply
some general account of the way in which the presence of analogy serves to
unify the alleged multiplicity of a ‘signification,’ which has originally
deemed to belong in the PHYSICAL realm of inert and inorganic matter. If such
an account should be found to offer prospects of distinguishing analogy or
PROPORZIONE from some other concept, particularly TRANSFERENTIA or metaphor (as
conversational implicature, as in the song title, ‘You’re the cream in my
coffee’ to use Grice’s example in ‘Logic and conversation,’ – She is the cream
in my coffee, to use the copula -- which belongs to the same general family –
along with Simile, similia, ALLEGORIA – as in Lewis’s The allegory of love – or
PARABOLA, as those by Christ --, that would be a welcome aspect of the account.
It is Grice’s idea that, in metaphorical -- rather than dull and plain literal
-- description, a universal is ‘signified’ (she is the cream in my coffee +>
she is Grice’s pride and joy), which though distinct from that which underlies
the literal signification of the epithet (the cream in Grice’s coffee, or the
lemon in Strawson’s tea) is nevertheless recognisably similar to the literal
signification. Grice comes then to the concept of Cajetan and Ciceronian
PROPORZIONE or analogy itself. Grice starts by considering this or that item,
I1, I2, … In -- any one of which may be called an S. Grice initially supposes
that being an S consists in belonging to a substantial type or kind, or category
S – a noun -- , though that supposition may be relaxed. Grice’s move is to
assume that being an S, consists in being subject to a system of laws – hence
ana-logia, the logos is involved -- which jointly express the nature, metier,
or essentia, of the type or kind Si. Further, these ‘ontological’ laws, which
furnish the core theory of S, -- as ichthyology furnishes the core theory of
fish --, are to be formulated in terms of a finite set of Si-core predicative
properties -- let us say P1 to Pn – as in S is P. Each law involves an ordered
extract from the core set. Their totality governs any fully authentic Sy. This
totality may well not include every law which applies to S,: but it does
include every law which is deemed to be relevant to the identity or identification
of Sy, every law which determines whether or not a particular item I1, I2, …
In, is to count or be deemed as an 5 – “as in that Oxford college – Hartford –
who deemed the president’s dog to be a the subject of the predicate ‘feline.’.
Grice next considers not merely things each of which is an S, but also things
each specimen of which is an Sz. It remains an open question whether or not the
type S is to be deemed identical with the analogous or proportionate type S1. –
In any case, identity reduces to general being (Pegasus = Pegasus if Pegasus is
a flying horse). Grice assumes that, as in the case of S, membership of S, is
determined by conformity to a system of such ordinary – indeed Stone-Age
Physical --laws relating to those properties P1, P2, … Pn which are central to
S2. Grice symbolises these properties by the set of devices Or ... Q.. We now
have various possibilities to consider. The first is that every law which is
central to the determination of Sz is a mirror image or strict counterpart of a
law which is central to S,; and that the converse of this supposition also
obtains. To this end, we must assume that the properties which are central to
being an S, are the properties of the devices O, through Os; and that if a law
involving a certain ordered extract from the set P through P, belongs to the
central theory of S to a law involving an exactly corresponding ordered extract
from the set O, through O, belongs to the central theory of S; and that the
same holds in reverse. In that case, we are in the position to say that there
is a perfect proportion or analogy between the central theories of S, and Sz;
in which case, it may also be tempting to say that the types S, and S, are
essentially identical, at a particular time – vide Grice-Myro Geach-type of
time-relative identity. We should recognize that, if we yield to this
temptation, we are not thereby forced to say that Sy and S, are
indistinguishable. They might, for example, be differently related to
perception, only one of them, perhaps, being accessible to physical sight – a
horse, but not horseness. We shall only be forced to allow that essentially, or
theoretically, the types are not really THAT distinct. The possibility just
considered is that of a total perfect (alla Mary Poppins) PROPORTION or analogy
between the central theories of S, and Sa. There is also, however, the
possibility of a merely partial pertect analogy between S, and Sz. That is to
say, part of the central theory of one type, say S, may mirror the whole of the
central theory of Sz, or again may mirror some part of a central theory of Sz.
In such a circumstance, one might be led to say, in one case, that the type S,
is a special case of the type S,; or, in another case, that the types S, and S,
both fall under a common super-type, determined by the limited area of perfect
analogy between the central theories of S, and Sz. Another possibility will be
that no perfect analogy, either total or partial, will hold between the two
central theories. The best that can be found is an imperfect PROPORTION or
analogy which will consist in laws central to one type approximating, to a
certain degree, with the status of being analogues of laws central to the
other. At this stage, Grice proposes a relaxation in the characterization of
the signification of such symbols as 'S!', 'Sz, etc., which till now I have
been regarding as ‘signifying’ or denoting substantial (nominal) types or
kinds, reference to which is made in more or less regimented discourse of a
theoretical or ‘alethic’ sort – Eddington’s wavicles and Grice’s quarks. But
Grice allows for such symbols as being allowed to relate to what he hopes might
be legitimately regarded as an informal precursor of the afore-mentioned
substantial types, as expressing this or that concept of one or other
classificatory or taxonomic sort, concepts which will be deployed in an
unregimented description or explanations as pre-theoretical, if not
pre-categorial. Examples of such unregimented classificatory or taxonomic
concepts might be concepts such as that of an investor, a doctor, a vehicle, a
confidante, and so on. Grice would hope that, in many ways, their general
character or metier might run parallel to that of their more regimented
counterpart. In particular, Grice hopes and expects that the nature of such a
concept as investor, doctor, vehicle, and confidante, would be bound up with
conformity to a certain set of central generalities, like platitudes, truisms,
etc. For an x to be an investor or a doctor or a vehicle or a confidante will
be to perform a metier, that is, to do a sufficient number of the kinds of
things which are typically, even stereotypically, done by an investor, a
doctor, a vehicle, large utility, or a confidante. Grice expects, however, that
the variety of possible forms of generalisation might considerably exceed the
meagre armament which a theoretical enquirer normally permit themselves to
employ. Grice also hopes and expects that the generalities which would be
expressive of the nature of a particular classificatory or taxonomic concept
would be formulable in terms of a limited body of features – Leech’s semantical
features: bachelor = unmarried male – In defence of a dogma -- which would be
central to the concept in question. This material might be sufficient to
provide for the presence, from time to time, of some sense of PROPORTION or
analogy in the universe, at least of imperfect analogy, between such
generalities which aro expressive of distinct classificatory or taxonomic
concepts. When it does occur, such a proportion or analogy might be sufficient
to provide for some unity or uni-vocality of ‘signification’ – thus verifying
Grice’s aequivocality thesis -- in the employment of a single epithet to
‘signify’ even different classificatory concepts. This unity or aequi-vocality
of ‘signification’, in turn, seems toGrice sufficient to justify the idea that,
in such a case, the expression in question is used with a single
‘significatoin,’ lexical meaning, or Fregean sense – to which you may attach as
many implicatures as you wish. Grice concludes his ‘Aristotle on the
multiplicity of being’ with some suggestions about the interpretation of the
concept of proportion or analogy as a possible foundation for the unity of
‘signification’ with two supplementary comments. His first comment is that
there seems to be a good case for supposing that anyone who, like VIO, and the
Lizio before him, did, accepts an account of an analogy- or proportion-based
unity or of signification (MONOSEMY at the dictive level, with a multiplicity
of potential implicatures) should NOT feel free to combine it with a rejection
of the so-called analytic-synthetic distinction, or, in other words, hope for
some defence of it, howeer dogmatic! After all, the alleged analogy- or
proportion-based unity account relies crucially on a connection between the
application of a particular concept and the application of a system of laws, or
some such generalities, which is expressive of that concept. This, in tum,
relies on the idea of a stock of further comential concepts, in terms of which
these laws and generalities are to be formulated, being central to the concept
in case (‘bachelor’ = unmarried male’). But it seems plausible, if not
mandatory, to suppose that such centrality involves a non-contingent connection
between the concept in focus and the concepts which are said to be central to
it, a connection which cannot he admitted by one who denies the
analytic/synthetic distinction, as Quine and his fellow nominalists did – or
Occam, whom Vio hated – for years! So either one does accept the
analytic/synthetic distinction, or one rejects at least this account of
analogy-based or proportion-based unity of ‘signification.’ Grice makes no
attempt here to decide between these alternatives – “but Ocham shall know!”
Grice’s second comment is that material introduced in Grice’s suggested
elaboration of the notion of proportion or analogy, particularly the connection
between concepts and conformity to laws or some such generalities, may serve to
provide a needed explanation and justification of the idea that the
applicability of a single defining formula, couched in terms of the FOCAL ideas
of genus, but also species, and, last but not least, differentia is a
paradeigmatic condition, if not an indispensable condition, for identity or individuation
of ‘signification,’ never mind unity. We might, for a start, agree to treat a
situation in which the applicability of an epithet to an item I1 rests on a
conformity to exactly the same laws or generalities as does its application to
item I2, as being a limiting case of partially perfect analogy. But a situation
in which no such interpretation at all is required may be treated as a limiting
case of a situations in which, though re-interpretation is required, one such
re-interpretation is available which achieves such partial perfect analogy. As
one might say, a law is perfectly analogous with itself. Another situation,
then, in which an epithet or expression E applies to a range of items I1, I2, …
In, solely by virtue of the presence of a single ‘universal,’ and so of a
single set of laws, may be legitimately regarded as a specially exemplary
instance of a kind of unity which is required for identity or individuation of
‘signification.’ Both a proper assessment of Aristotle's contribution to metaphysics
and the analysis of ‘meaning’ or ‘signification,’ and studies in the theory of
meaning themselves might profit from a somewhat less localised attention to
questions about the relation between a ‘universal’ and ‘signification’ than is
visible in Grice’s reflections. Grice has it in mind to raise not the general
question whether, despite what he calls the school of latter-day nominalists,
an analysis of ‘signification’ requires some abstract entity that Ockham
denied, such as a ‘universal,’ to which Grice assumes an affirmative answer,
but rather the question in what way the concept of a ‘universal’ is to be
supposed to be relevant to the analysis of ‘signification.’ Consideration of
the practices of latter-day lexicographers – notably Kilgariff, I do not
believe in word senses – cf. Wiggins’s reliance on Grice for a theory of
dictionaries --, so far from supporting a charge that, at least on Grice’s
interpretation of him, Aristotle proposes an illegitimate divorce between the
concept of a ‘universal’ and the concept of ‘signification’ suggests that it
would be proper to go, alla Henry VIII, a deal further than did Aristotle
himself in championing such a divorce. There will be many different forms of
connection between the varieties of the concept of a ‘universal’ which may be
‘signified’ by an ultimately non-equivocable expression beyond that
countenanced by the tradition of the theory of definition alla Robinson, and
even perhaps beyond the extensions to that theory envisaged by Aristotle
himself. These forms will include some form of connection like that involved,
nor just in Analogy and her sisters – Metaphor, Simile, Alleory, and Parable –
but in metonymy, metophnymy, and synecdoche, recognised by later grammatical
theorists and philosophers of language, within and without Oxford, and no doubt
others as well. It would, Grice suggests, be a profitable undertaking to study
carefully the contents of a good modern dictionary – “as I always told Austin
that would be ‘Byzantine’!”--, with a view to constructing an inventory of
these various modes of connection. Such an investigation would, Grice suspects,
reveal both that, in a given case, the invocation of one mode of connection may
be sub-ordinate and posterior to the invocation of another, and also that there
is no prescribed order or limitation of order which such invocations must
observe. Grice suspects, also, that it might emerge that the question whether
variations in ‘signification’ are thought of as not synchronic but diachronic –
as in his example of ‘crescere’-- has no bearing on the nature of a uniting
connection (His example: when ‘animal’ ceased to ‘signify’ what the Lizio
Aristtole meant by it, but ‘a middle-sized mammal: Urmson: There is an animal
in the backyard +> not an ant, not my aunt. The same form of connection may
be available in both cases, and either case may in turn well be found to
correspond with the range of such different, many and varied, figures of speech
which conversational practice may typically employ, or even intentionally MIS-employ,
for the effect of implicature. Should this conjecture turn out to be correct,
the underlying explanation of its truth might, Grice would guess, run along the
following lines. Allegd rational communication, of the co-operative kind, in
pursuit, that is, of some purpose of helpfulness or benevolence, encounters a
boundless, indeed unpredictable, multitude – indeed multiplicity or
plurichrastic, as Owen has it in his “Aristotle and the snare of ontology”-- of
distinct situations. Perhaps unlike a computer, or like Owen himself, we shall
not have, ready made, any vast array of forms of description and explanation
from which to select what is suitable for a particular conversational occasion.
We shall have to rely on our time-honoured Oxonian rational capacities,
particularly those for imaginative construction and combination, to provide for
our needs as they arise. It would not then be surprising that the operations
will reflect, in this or that way, the character of the capacities on which we
rely. Grice confesses to only the haziest of conception bow such an idea
might be worked out in detail. Which is a long way from the aequi-vocality of
‘being’! Enter Aequi-vocality. In his fourth Kant lecture Grice confesses to
have been so far in the early stages of an attempt to estimate the prospects of
what he names as an AEQUI-vocality thesis,” – that is, a thesis, or set of
theses, which claims that an expression is UNI-vocal. In ‘Aristotle on the
multiplicity of being’ the univocity is veiled under the guise of unification,
but the spirit lives on! References
Abbagnano La critica kantiana consiste nel dire che l’intera psicologia
razionale si fonda su di un « paralogisma » cioè su un errore formale di
ragionamento o su un equivoco [H. P. Grice: aequivocality]: nel senso che
assume come oggetto di conoscenza, a cui sia applicabile la scienza e, spesso,
ridotta alla stessa coscienza. Quest’inversione del rapporto tra A. e coscienza
per cui la coscienza, da via d’accesso alla realtà-A., si trasforma in questa
stessa realtà, è egualmente evidente nelle due grandi correnti della filosofia
ottocentesca, l’Idealismo e il Positivismo. Hegel, per es., considera l’A. come
il primo grado dello sviluppo dello Spirito, che è la coscienza nel suo grado
più alto, cioè Auto-coscienza; e la configura come « Spirito soggettivo », cioè
come lo spirito nell’aspetto della sua individualità. Ed ecco come egli
descrive il processo dello Spirito soggettivo: « Nell'A. si desta la coscienza;
la coscienza si pone come ragione che si è immediatamente destata alla
consapevolezza di sè; e la ragione mediante la sua attività si libera col farsi
oggettività, coscienza del suo oggetto» (Enc., $ 387). Il primo di questi
momenti, cioè il destarsi della coscienza, è l’anima. Ad essa Hegel riconosce
le caratteristiche tradizionali (sostanzialità, immaterialità), ma in un senso
in cui queste caratteristiche possono essere riferite alla coscienza. « L’A.,
egli dice, non è immateriale soltanto per sè ma è l’immaterialità universale
della natura, la sua semplice vita ideale. Essa è la sostanza e quindi il
fondamento assoluto di ogni particolarizzamento e individualizzazione dello
spirito, di modo che lo spirito ha nell’A. ogni materia della sua
determinazione e l’A. resta l’idealità identica e prevalente di questa. Ma in
tale determinazione ancora astrapreparare e di fondare una « scienza » dei
fatti psichici che avesse lo stesso rigore delle scienze della natura. In
questa direzione già il termine « A. » appare improprio e viene spesso
sostituito dal termine spirito (v.); e in questo senso Stuart Mill, dice, per
es., che lo spirito (mind) è la «serie delle nostre sensazioni» con in più «
un'infinita possibilità di sentire» (Kant ritenne l’aggettivo «sommo» EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequivocality] giacchè esso può significare sia supremo
(supremum) sia perfetto (conBENE SOMMO summatum). CHIACCHIERA (ted. Gerede).
Secondo Heidegger uno dei modi d’essere dell’uomo nella vita quotidiana ed
anonima (insieme con la curiosità [v.] e l’equivoco [v.]). La C. non è un
termine dispregiativo ma indica un fenomeno positivo che costituisce uno dei
modi (l’inautentico) di comprendere il mondo e di viverci dentro. La C. rompe
il rapporto del linguaggio coi fatti. Sicchè ciò che viene detto acquista un
carattere d’autorità e si implica che «la cosa stia appunto così come si dice »
(Ste questo farsi è la chiarificazione. Scheler ha mostrato l’equivoco di
questo presupposto che in realtà confonde la C. (che è simpatia e
partecipazione emotiva) con il contagio emotivo. Al contrario, nota Scheler,
«la C. è assente tutte le volte che c’è contagio della sofferenza, giacchè
allora la sofferenza non è più quella di un altro ma la mia, ed io credo di
potermici sottrarre evitando il quadro o l’aspetto della sofferenza in
generale» (Sympathie, cap. II, $ 3). Per l’appunto quest’avvertenza
fondamentale si è tenuta presente nel caratterizzare la C. al principio di
questo articolo. UNIVOCO ED EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (gr.
suvevupoc, sudvupog; lat. Univocus, Aequivocus; ingl. Univocal, Equivocal;
franc. Univoque, Équivoque; ted. Eindeutig, Aequivok). Questi due termini hanno
avuto definizioni diverse a seconda che sono stati riferiti all'oggetto o al
concetto (o nome). 1. Aristotele li riferì all'oggetto e intese per univoci (o
sinonimi) gli oggetti che hanno in comune sia il nome sia la definizione del
nome: così, ad es., sia l’uomo che il bue si dicono animali. Chiamò invece
equivoci [H. P. Grice: aequivocality] (od omonimi) gli oggetti che hanno in
comune il nome mentre le definizioni richiamate dal nome sono diverse: in
questo senso si chiama animale sia l’uomo sia un disegno (Cat., I, 1a 1-11).
Queste definizioni ricorrono frequentemente nella scolastica (per es., Pietro
Ispano, Summ. Log., 3.01) e si mantengono anche in logici più recenti (ad es.,
Jungius, Logica Hamburgensis, 1, 2, 4-9). 2. La logica terministica ritenne
«improprio» il riferimento dei due termini agli oggetti e ritenne che essi si
dovessero riferire propriamente soltanto ai segni e cioè ai concetti o nomi. Da
questo punto di vista, le definizioni di Ockham sono le seguenti. «U. è o la
voce o il segno convenzionale che corrisponde a un solo concetto o, più
strettamente, è ciò che si può predicare di per sè di più cose o è il pronome
dimostrativo di una cosa. Equivoco [H. P. Grice: aequivocality] dall’altro lato
è il nome che, significando più cose, 900 non è subordinato a un unico concetto
ma è unico segno di più concetti o intenzioni dell’anima. L’U. può derivare o
dal caso, come accade quando il nome Socrate viene imposto a più uomini, o da
una deliberazione quando si impone un certo nome a certe cose e lo si subordina
a un solo concetto e poi per la similitudine di questo concetto con altri si
estende ad altri il nome stesso» (Summa Log., I, 13). Le definizioni
terministiche dei due termini sono quelle che si danno anche oggi dei termini
stessi. Le discussioni medievali sulla natura dell’univocità avevano nel Medio
Evo un’immediata risonanza teologica, per la disputa tra i sostenitori
dell’univocità e quelli dell’analogicità dell’essere (v. ANALOGIA). Ackrill, J. L. (1963).
Aristotle’s Categories and De Interpretatione. Translated with Notes and
Glossary. Clarendon Aristotle Series, ed. By J. L. Ackrill and Lindsay Hudson.
Oxford: Clarendon Press. Aquino Deinde cum dicit: Quare nec in his etc., concludit
ex præmissis quod nec in his affirmationibus et negationibus, quae utuntur
subiecto aequivoco [H. P. Grice: aequivocality], semper oportet unam esse
veram et aliam falsam, quia scilicet negatio potest aliud negare quam
affirmatio affirmet. nomen potest de pluribus prædicari, sed id quod
significatur per nomen etc.— D: universale dicitur non solum quando nomen
potest de pluribus prædicari, sed illud quod significatur etc. Prima pars
convenit cum editione Piana; sed secunda pars ob omissionem particulæ
etiam (quæ requireretur si prius legendum esset mon solum quando)
indicat lectionem codd. ABC.— Cod. E: universale dicitur quando in unum
solum (f. non solum) nomen potest de pluribus prædicari, sed etiam id
quod significatur etc. Quae lectio videtur favere magis lectioni codd.,
quam Pianae. 7) Significabit naturam humanam etc. Ita codd.
ACDE. Cod. B post verba, in hac materia, omittit fere omnia, quae
sequuntur, et habet tantummodo haec verba: et sic eius alia significatio,
non erit univer.sale sed aequivocum ÆQVIVOCVM EQUIVOCO [GRICE : EQUIVOCALITY
THESIS]. Quod lectionis
fragmentum satis est ut dicamus lectionem codicis, a quo :excripsit
amanuensis cod. B, fuisse identicam cum lectione aliorum codd. Porro haec
codd. lectio perspicua est, atque respondet immediate praecedentibus :
significat naturam humanam etc. P.: significabit aliud; et propter hoc non
esset universale, sed aequivocum. Forma aliquantulum diversa est a codd.,
sensus idem: qui tamen in universale et particulare, sed res. Et ideo
intelligendum est quod universale dicitur quando, non solum nomen potest
de pluribus praedicari, sed id, quod significatur per nomen, est
natam in pluribus inveniri; hoc autem non contingit in praedictis
nominibus: nam hoc nomen Socrates vel Plato significat naturam humanam
secundum quod est in hac materia. Si
vero hoc nomen imponatur alteri homini significabit naturam humanam " in
alia materia; et sic eius erit alia significatio; unde non erit universale, sed
aequivocum. 8. Deinde cum dicit: Necesse est autem enunciare
etc., concludit divisionem enunciationis ὅ. Quia enim semper enunciatur
aliquid de aliqua re; rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam
singularia; necesse est quod quandoque enuncietur aliquid inesse vel non
inesse alicui universalium, quandoque vero alicui singularium. Et est suspensiva
constructio usque huc, et est sensus *: Quoniam autem sunt haec quidem
rerum etc., necesse est enunciare etc. 9. Est autem considerandum quod de universali aliquid
enunciatur quatuor modis. Nam universale potest uno modo considerari quasi
separatum a singularibus, sive per se * subsistens, ut Plato posuit,
sive, secundum sententiam Aristotelis, ctu. secundum esse quod
habet in intelleEt sic potest ei aliquid attribui dupliciter.
Quandoque enim attribuitur ei sic considerato aliquid, quod
pertinet ad solam operationem intellectus, ut si dicatur quod /homo est
praedicabile de multis, sive universale, sive species '. Huiusdeterminatus
magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana, quia illud
significabit aliud per significabit naturam humanam in alia materia,
declaratur et determinatur. 0) Concludit divisionem enunciationis. Codd.
: concludit ex praedictis (DE ex praemisis) divisionem enunciationis. Et
est melior lectio: nam revera ex praemissis Ashworth, E. Jennifer and
Domenic D’Ettore (2021) Medieval theories of analogy. The Stanford Encyclopedia of
Philosophy, Edward N. Zalta (ed), URL =
<https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/analogy-medieval/>
Austin, J. L. (1936). Aγαθόν and Eυδαιμονια in the ethics of Aristotle. Repr. in Philosophical
Papers, 3rd edition, 1979, ed. by J. O. Urmson and G. J. Warnock, Oxford:
Clarendon Press. Baldini Le tre forme di amicizia,
rispettivamente basate su virtù, utilità, piacere, secondo l’Eudemia
intrattengono la relazione asimmetrica che Aristotele chiama πρὸς ἓν, in cui vi
è un significato primario o focal meaning cui gli altri, secondari e derivati,
rimandano[36]: l’amicizia a causa della virtù e fondata sul bene è posta come
πρώτη φιλία, «prima amicizia», da cui le altre dipendono dal punto di vista
definitorio. Quindi «φιλία» non denota tre specie di un unico genere, né è un
termine EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] che denota realtà completamente
diverse; è termine “multivoco” MULTIVOCO [H. P. Grice: multivocal], giacché
l’amicizia si dice in molti modi ma in riferimento a un senso che illumina
tutti gli altri, e a cui gli altri si rapportano necessariamente. Molti critici
ritengono che, siccome l’amicizia “utilitaristica” e quella “edonistica” possono
darsi indipendentemente da quella “virtuosa”, l’idea che esse rimandino
necessariamente a quella “virtuosa” non sarebbe convincente, e proprio per
questo sarebbe poi abbandonata nella Nicomachea. Ma la gerarchizzazione πρὸς ἓν
è anzitutto definitoria: il piacere è un bene apparente (dunque, una
declinazione del bene), Boethius, Univocus – Aequivocus -- De Interpretatione.
Cited by Owen. Post aequivocorum [H. P. Grice: aequivocality] definitionem ad
univocorum terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod
aequivoca definitione disiuncta sunt, univoca ipso quoque termino coniunguntur
sed caetera omnia quaecumque in aequivocorum definitione dicta sunt, in hac
quoque univocorum designatione conveniant. Nam quemadmodum in aequivocis secundum
nomen aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in univocis secundum
nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut genera speciebus,
aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque homo. Nam cum hominis
genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et homo animalia
nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias, dicis animal
esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque secundum id quod
animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil in eo falsitatis
invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque eodem genere
continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est animal, et communi
nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune est
animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim sunt substantiae
animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem univocationis
designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut homo et bos,
quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA VERO DICUNTUR
QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT
APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS. Bottirolli,
Giovanni. Cange, aequivocus. Omonumod. Glossarium mediae et infimae
latinitatis. Qui eodem nomine
appelattur. Capella. Under the first heading, one inquiries what genus
is, what species, difference, accident, property, definition, the whole, the
part, the difference between division and partition, and what is meant by
equivocal, unical, and (to coin a word) PLURIVOCAL. The equivocal, the
univocal, and so to speak the plurivocal. Che cosa sia equivoco, che cosa univoco, che cosa –
per cosi dire – plurivoco. Capua: voci equivocose. Carlini Una stessa
cosa potrebbe essere e non essere soltanto nel caso di un EQUIVOCO [H. P.
Grice: aequivocality], qualora, ad es., quel che noi chiamiamo uomo,
altri lo chiamassero non-uomo. Quel che è in questione non è già se lo
stesso possa insieme essere e non essere uomo di nome, ma di fatto. Se
poi uomo significa lo stesso che non-uomo ('), è chiaro che anche
esser-uomo sarà lo stesso che non-esser-uomo, per cui tra essere e non
esser uomo, essendo l’identica cosa, non ci sarebbe nessuna
differenza. Questo appunto vuol dire esser l’identica cosa; come
chi dicesse abito e vestito : chè il concetto è unico. Se fosse
unico, esser-uomo e non-esser-uomo significherebbero lo stesso. Ma
8’era mostrato che il loro significato è diverso. Se, dunque, si deve poter
dire qualcosa di vero, bisogna necessariamente che, chi dice di uno che è
uomo, intenda dire che è un animale bipede: questo era, infatti, ciò che la
parola uomo significava. E se questo è necessario, non è possibile che
quello stesso non sia un animale bipede: chè questo appunto vuol
dire che una cosa è di necessi tà: esser impossibile che non sia. Non si
può dare, quindi, il caso che sia vero insieme dire che uno stesso è uomo
e non è uomo. Il discorso vale anche per il non-esser-uomo. L’esser-uomo
esprime un’altra cosa dal non-esser-uomo, come del resto anche l’esser-bianco è
diverso dall’esser-uomo: anzi, la opposizione tra i primi termini è anche
maggiore, esprimendo essi una cosa del tutto diversa. E se qualcuno ci
volesse sostenere che bianco e uomo significano una stessa e mede
Chiarisce il par. precedente, dove aminette che una cosa può essere e
non essere la stessa soltanto per un EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequivocality] (il testo ha omonimia, usato qui, come la sinonimia della
1. precedente, in senso alquanto diverso da quello stabilito in nota a
lib. I. 6, 5: qui si bada se uno intende con la stessa parola indicare concetti
opposti, oppure lo stesso concetto con parole diverse). Se l'avversario
vuol dare alla parola «uomo lo stesso senso di « non-uomo , deve
anche identificare il fatto e il concetto di «esser uomo con quello
opposto di « non-esser-uomo : e venir meno, quindi, al patto (cfr. 11) di
non dare a una stessa parola significati diversi in confronto alle cose,
sima ‘cosa, noi ripeteremo quel che abbiam detto prima: che allora tutte
le cose, e non soltanto gli opposti, fanno una cosa sola ('). E CESAROTTI
Si potrebbero citare a riscontro numerosi passi di Cesarotti, tra cui una nota
osservazione alla r1 Filippica di Demostene: noi non possiamo dar un fondato
giudizio dell'esatto valore dei vocaboli, e delle frasi d'una lingua morta, né
dello stile de’ suoi scrittori rispetto alla locuzione. Su questo articolo noi
siamo ugualmente soggetti a prender EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis]
e nei termini proprj e nei figurati. I Greci e i Latini consapevoli dello
stemma genealogico delle parole, e del loro senso primitivo, o accessorio,
potevano scorger un'ombra d' immagine lontana, un'allusione occulta, un cenno
indiretto in molti e molti vocaboli che a noi non presentano che un senso
schietto ed ignudo, senza veruna bellezza accessoria (C., 1807 158-9). Un lungo
passo di Rochefort, in cui è compresa la nostra citazione, è CICERONE Se poi
sarà di già stancala F attenzione dell’ uditore, noi cominceremo da
qualche cosa, che muover possa il riso, come sarebbe o da un
apologo, o da una favola, o da un contraffacimento, o da una storta
interpretazione, o da una inversion di parole, o da un equivoco, o da un
indovinello, o da uno scherzo, o da una giulleria, o da una esagerazione,
o da un acconciamento e mutamento di lettere; e inoltre promovendo
aspettazione, recando una similitudine, una novità, un fallo accaduto, un
verso; o approfittandoci ad una interpellazione, ad un sorriso di alcuno;
o promettendo di lasciar da parte molte cose, che avevamo in animo di
dire; e di non voler parlare in quella forma, in cui sogliono gli altri,
con esporre brevemente in questo caso e il metodo altrui e il nostro.
CILIBERTO . Crede con gli ordini e i costumi di Roma antica
di poter rifare quella grandezza e ritemprare i suoi tempi, e in molte proposte
e in molte sentenze senti le vestigia di quell'antica sapienza. Da Roma gli
viene anche la nobiltà dell'ispirazione e una certa elevatezza morale. Talora
ti pare un romano avvolto nel pallio, in quella sua gravità; ma guardalo bene,
e ci troverai il borghese del Risorgimento, con quel suo risolino equivoco {H.
P. Grice: aequi-vocality thesis]. Code, A. D. (1986). Aristotle on essence. In Grandy
and Warner, Philosophical Grounds of Rationality: Intentions, Categories, Ends.
Oxford: Clarendon Press. CONTI Cercherò
prima ne’testi de’Filoſofi stessi il senso, che naturalmente preſeniano, e dove
sia questo oscuro, ed equivoco [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], ricorrerà
all'in terpretazione o di Cicerone, o di Plutarco, o di Sefto Empirico, o di
Laerzio Viſle Cicerone molti anni prima del Crifianeſimo, e Plutar co viffe a
Roma ſotto Adriano, o Trajano, dopo d'aver ſtudiato in Egitto forro Amonio,
diſcepolo di Potamone, e del quale egli b 2 par (a ) Pachimero in Suida, Vedi
Fabrizio Bibliot. art, Proclo. e mo,. (12 ) parla nella vita di Temiſtocle ed
altrove. L Il secondo pos¬sibile EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis]
concerne la nozione stessa di corpo. Contra¬ riamente a quello che ci
attenderemmo in relazione a una nozione moderna di corpo, per gli stoici erano
"corpi" an¬ che le qualità, in quanto venivano considerate come
materia in un certo stato. Le proprietà di un certo individuo costi¬ tuiscono
stati o modi del suo essere e, per la loro esistenza, dipendono dall'esistenza
di questo individuo. Se l'individuo esiste, le sue proprietà sono appunto
disposizioni esistenti di materia (Rist). Si profila, a questo punto, una
ontologia che pone al suo centro la nozione di "particolare":
quest'ultimo viene carat¬ terizzato come un oggetto materiale, che ha una forma
defi¬ nita come condizione necessaria e sufficiente della sua esi¬ stenza. La
forma, del resto, è -- l'elemento Interpretazione secondo il modo
enigmatico ~l et t e r a l e n o n se n so sen~ so errato per omonlmia
per equivoco errate scambio assunzioni di prospettiva di credenza 2.3
L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLAR.I 43 Vediamo ora alcuni racconti
oracolari in cui sono esem¬ plificate queste modalità di errore. L'incapacità
di assegnare un senso al testo profetico si ha in vari racconti nei quali
vengono utilizzati meccanismi re¬ torici, tra cui alcuni di tipo metaforico. È
naturale che, quando il veicolo metaforico viene interpretato "letteral¬
mente", si ottenga una assurdità sul piano del senso, a me¬ no che non si
immagini un mondo possibile, diverso da quello reale, in cui i muli possano
diventare re dei Medi e gli araldi siano dipinti di rosso. Il consultante, che
prende in considerazione soltanto il mondo reale, si trova in difficoltà ad
assegnare un senso e una denotazione a testi siffatti. Ma vediamo che cosa
succede nel primo di questi racconti. È Erodoto a narrarci la storia degli
abitanti deli'isola di Sifno, i quali, essendo giunti a un notevole grado di
ricchez¬ za con le loro miniere d'oro e d'argento, decisero di consul¬ tare
l'oracolo di Delfi per sapere se avrebbero potuto con¬ servare a lungo la loro
prosperità. La Pizia rispose: "Ma quando, a Sifno, il pritaneo sarà bianco
e bianco il bordo della piazza pubblica, allora c'è bisogno di un uomo accor¬
to per guardarsi dall'agguato di legno e dall'araldo rosso" (Herod.,
Hist., III, 57). La storia continua narrando del¬ l'arrivo di una nave dei
Sami, della loro ambasceria per chiedere denaro e del saccheggio che questi
ultimi fanno dell'isola dei Sifni. Erodoto sottolinea l'incapacità manifestata
dai Sifni di dare un senso al testo ("l Sifni non furono capaci di com¬
prendere l'oracolo"); per loro il testo, e in particolare, si presume, le
espressioni "agguato di legno" e "araldo ros¬ so", sono
prive di senso, perché appunto essi si fermano a un livello letterale di
interpretazione. In realtà il dio gioca con vari meccanismi tropici: innan¬
zitutto con una doppia enallage1 1 (è il legno [ = nave] che anticamente è
rosso, come spiega Erodoto, ed è l'araldo [ = gli ambasciatori] che organizza
un agguato), complican¬ do poi il testo con meccanismi metonimici (legno per
nave, il singolare araldo per il plurale ambasciatori). Un secondo esempio di
mancata comprensione si trova in un episodio di quel lungo e complesso
"romanzo oracolare" 2 . LA DIVINAZIONE GRECA t·hc
l·:rodotodedicaaCreso,quandoquest'ultimochiedeal¬ l ' oracolo di Delfi se la
sua monarchia sarebbe durata a lun¬ o . La Pizia risponde: "Quando un mulo
sarà re dei Medi, allora, Lidio dai piedi delicati, fuggi lungo l'Ermo sassoso,
non indugiare e non temere di essere vile" (Herod., Hist., l, 55). Anche
in questo caso, l'interpretazione che viene data alla profezia sceglie il senso
letterale: Creso ritiene, di con¬ seguenza, impossibile che venga a verificarsi
uno stato di cose che soddisfi alla descrizione della frase "un mulo sarà
re dei Medi"; la conclusione che egli trae da questa impossi¬ bilità è che
sia altrettanto impossibile che il suo regno abbia una fine. Sarà poi il dio
stesso a spiegare al re il suo gioco metafo¬ rico, quando ormai i fatti si
saranno compiuti e Creso sarà caduto sotto la dominazione dei Persiani . Il
"mulo" è, in ef¬ fetti, Ciro, e il passaggio è mediato dalla
proprietà "sangue misto", che è condivisa sia dal termine
metaforizzante sia dal termine metaforizzato: ·sangue misto• / Tanto maggiore è
la cecità di Creso se si pensa che l'ele¬ mento comune è doppiamente esemplificato
in Ciro, in quanto figlio "di madre nobile e di padre di oscuro lignag¬
gio" e "di madre meda e di padre persiano", come il testo di
Erodoto non manca di sottolineare. Vale la pena di rilevare che
l'interpretazione del senso fi¬ gurato è un'operazione realmente più difficile
di quello che si potrebbe immaginare, fatto che giustifica in qualche ma¬ niera
gli insuccessi dei consultanti. Essa è legata a cono¬ scenze enciclopediche
locali, oltre che ai meccanismi retori¬ ci che su quelle conoscenze si
applicano. Ciò è tanto più ve¬ ro se si considera che è impossibile anche per
il lettore mo¬ derno fornire l'interpretazione del testo profetico quando il
testo letterario non ci informa sulle relative porzioni di enciclopedia. Ciò
avviene, a esempio, nel racconto oracolare di Arcesilao (Herod., Hist., IV,
163-164) in cui, accanto a scambi metaforici tra "anfore" e
"uomini", tra "torri" e "forni" che vengono
spiegati dal prosieguo della narrazio¬ ne, compare l'espressione "il tuo
più bel toro" che rimane inspiegata ed è anche per noi incomprensibile.
Vediamo ora il caso in cui il testo appare interpretabile secondo un percorso
di senso letterale, in cui cioè sia rin¬ tracciabile un corso di eventi
corrispondente a esso, senza però essere quello inteso dalla profezia. Consideriamo
in particolare il caso in cui l'errore interpretativo sia dovuto a omonimia.
Questo meccanismo, accompagnato dal costante frain¬ tendimento, caratterizza
l'intero romanzo oracolare di Cambise. Si tratta di una storia in cui i vari
segni si collega¬ no tra di loro in una catena di rimandi interni. Questa
storia ha inizio con un sogno: Smerdi (fratello di Cambise) era già tornato in
patria (la Persia) quando Cambise ebbe in sogno questa visione: gli parve che
un messo, giunto dalla Persia, gli annunciasse che Smerdi, seduto sul trono
regale, toccava con la testa il cielo. Temendo perciò che il fratello meditasse
di ucciderlo per impadronirsi del regno, mandò in Persia Prexaspe, che gli era
fedelissimo fra tutti i Per¬ siani, a uccidere Smerdi. (Herod., Hist., III, 30)
Dopo parecchi paragrafi, in cui la storia continua narran¬ do le stravaganze e
le crudeltà di Cambise, ci viene raccon¬ tata la ribellione in Persia dei due
fratelli Magi, uno dei quali, che si chiamava anch'esso Smerdi, era stato
collocato sul trono. Quando Cambise viene a conoscenza di questo fatto,
comprende il vero senso del sogno. Ma la storia non finisce qui: Dopo che ebbe
pianto e si fu afflitto di tanta sciagura, Cambise balzò a cavallo per muovere
al più presto verso Susa contro il Mago; ma, mentre saliva in arcione, gli
cadde il puntate del fo¬ dero della spada, che rimasta nuda lo ferì alla
coscia. Colpito così nello stesso punto in cui aveva trafitto il dio egizio
Api, il 2. LA DIVINAZIONE GRECA fl\ iudicando mortale la sua ferita,
domandò ancora come si chiarnassc la città dove si trovavano e gli risposero
che si chia¬ rnava Ecbatana. Ora, molto tempo addietro, a lui che l'aveva
consultato, l'oracolo di Buto aveva risposto che sarebbe morto ad Ecbatana ed
egli aveva interpretato che sarebbe morto, vec¬ chio, ad Ecbatana di Media,
dove aveva tutti i suoi beni, men¬ tre l'oracolo aveva inteso di indicare
Ecbatana di Siria. Pertan¬ to Cambise, come ebbe saputo il nome della città,
sotto il dupli¬ ce colpo della rivolta del Mago e della ferita, rinsavì e, com¬
prendendo finalmente il divino responso, esclamò: "Qui è desti¬ no che
muoia Cambise, figlio di Ciro". (Herod., Hist., III, 64) La rivolta del
Mago e la ferita sono, più che avvenimenti, dei segni, in quanto permettono a
Cambise di accedere alla conoscenza, di comprendere, finalmente senza più
ambigui¬ tà, l'oracolo, di non rimanere più prigioniero dei giochi di parole:
la rivolta che gli fa capire la differenza tra Smerdi suo fratello e Smerdi
Mago; la ferita mortale, la differenza tra Ecbatana in Media ed Ecbatana di
Siria. Infine c'è l'ulteriore caso di errata interpretazione a cau¬ sa di un
equivoco, non strettamente linguistico, e che può essere di varia natura.
L'equivoco più famoso di tutta la letteratura oracolare greca è senz'altro
quello di cui cade vittima Edipo. Come noto, durante un banchetto Edipo viene
insospettito dalle insinuazioni fatte da un convitato circa la sua paternità e
decide allora di interrogare il dio della sapienza, il quale gli predice che
ucciderà il padre e che si congiungerà con la ma¬ dre (Soph., Oedipus tyrannus,
787-798). L'equivoco riguar¬ da le assunzioni di crede...zza: Edipo non sa che
i suoi veri genitori sono Laio, re di Tebe, e Giocasta, ma crede che sia¬ no
Polibo, re di Corinto, e Merope; per questo, al fine di stornare gli
avvenimenti predetti dall'oracolo, si allontana da Corinto per andare in
direzione di Tebe, e compie, così, inconsapevolmente, proprio il destino che
gli è stato annun¬ ciato. Altre volte l'equivoco riguarda lo sca1nbio diprospettiva.
Il caso emblematico è quello di Creso che manda a consul¬ tare congiuntamente
l'oracolo di Delfi e quello di Anfiarao L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI
ORACOLARJ 47 per sapere se dovesse fare guerra ai Persiani. I due oraco¬ li,
concordemente, predicono che "se avesse mosso contro i Persiani, avrebbe
distrutto un grande impero" (Herod., Hist., l, 53). Creso interpreta
Contri, L’equivoco di Croce. COSTA Perciò a distinguerle è sovente
bisogno di preineltere all’espressione ‘AMAVA’ – latino: AMABA/AMABAT -- il
nome o il pronome. Giova spesso alla CHIAREZZA, e segnatamente nell’espressione
complessa o composita, il ben distinguere le persone e le cose, delle quali si
parla (il topico). E perciò sta bene talvolta il *ripetere* il nome sostantivo
per non confondere l’una coll'altra. Imperciocchè, i pronomi e i relativi
sogliono spesso essere cagione di EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis]
– confusione – cf. avoid ambiguity, be perspicuous [sic], the imperative of
conversational clarity. E questo interviene specialmente, quando nella
proposizione antecedente sono più nomi sustantivi di un medesimo genere e
numero, che si possono accordare coi relativi delle susseguenti. Perciò,
conviene tal volta o giovarsi di un sinonimo onde porre in luogo di alcun nome
mascolino un femminino. O inulare il numero del più in quello del meno. O
viceversa. -- Recbiamone esempi. Alcuni molli graziosi si generano in virtù
della metafora. Avendo Lodovico Sforza duca di Milano eletta per sua impresa
una spazzetta, con che voleva segare se essere disposto a cacciare dall'Italia
gli oltremontani, domanda alcuni ambasciatori fiorentini, che loro ne paresse.
Quelli risposero. Bene ce ne pare, salvochè molle volle avviene che chi spazza
tira la polvere sopra di sè. Più grazioso ė il motto, quando ad alcuno, che
metaforicamente abbia parlato, si risponde cosa inaspettata continuando la
metafora stessa. Tale si fu detto il Cosimo de' Medici, il quale a' Fiorentini
ſuoruscili, che gli mandarono a dire che la gallina cova, rispose. Male potrà
covare fuori del nido. Anche il paragonare cose vili e piccole a cose grandi è
spesso cagione di ridere, come in questi versi del Berni: E prima, iodanzi
tutto, è da sapere che l’orinale è a quel modo tondo, Acciocchè possa più cose
tenere, E falto proprio come è falto il mondo. Dobbiamo in questa maniera della
facezia guardarci dal fare sovvenire il compagno conversazionale di cose laide
e stomachevoli, affiochè la piacevolezza non degeneri in buffoneria: lo che
sovente accade a coloro, che non sono piacevoli per naturale disposizione.
Molti molti ridevoli si formano per via di iperbole [“Every nice girl loves a
sailor”] accrescendo o diminuendo alcuna cosa. Diminui ed accrebbe a un tempo
le cose Cicerone parlando giocosamente di suo fratello, che essendo di piccola
slatura aveva cinto il fianco di una spada' smisurata. Chi ha, disse, cosi
legato mio fratello a quella spada? Dall’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality
thesis] procede spesso i motti freddi ed insulsi, ma spesse volte ancora gli
arguli. Argulo parmi il seguente in biasimo di una donna, che fosse di molli.
Ella è donna d'assai: il qual molio potrebbe ancora essere usato per lodare
alcuna femmina prudente e buona. Molla venustà è in que’ delli, che invece di
esprimere due cose ne esprimono una sola, per la quale l'altra s'intende
(IMPLICATURA, SOTTITESSO). Assai leggiadro è questo in cui si favella di
un'amazzone dormiente, recato ad un esempio da Demetrio Falereo: in terra aveva
posto l'arco, piena era la faretr, e sotto il capo aveva lo scud: il cinto esse
non isciolgono mai. Similmente è grazioso il nominare con buone parole le cose
non buone, come fece lo Scipione, secondo che narra M. Tullio, con quel
centurione, che non si era trovato al conflitto di Paolo Emilio contro Annibale.
Il centurione scusasi di sua negligenza col dire. Io sono rimasto agli
alloggiamenti per farli sicuri; perchè, o Scipione, vuoi dunque tormi la
civiltà? Cui rispose Scipione. Perchè non amo gl;uomini troppo diligenti. Sono
assai argute quelle risposte, per le quali si DEDUCE da una medesima cosa il
contrario di quello che altri deduceva. Appio Claudio dice a Scipione. Lo
maraviglio che un uomo ďalto affare, quale tu sei, ignori il nome di tante
persone. Non maravigliare, rispose Scipione, perocchè io non sono mai 69 blato
sollecito d’imparare a conoscer molti, ma a far si, che molti conoscano me. Per
egual modo Parnone rispose a colui che chiamava sapientissimo il tempo
Costanzi, L’equivoco della filosofia cristiana. CROCE, Di un equivoco
concetto storico. Dizionario etimologico. Equivoco: b. Lat. Aequivocus comp. Da
temi di aequ-us uguale, simile e di VOX = VOCs-s voce vocabolo, ond’anche
VOC-are chiamare (v. Voce). Che puo intendersi o interpretaris in piu modi e
dar lugo ad errore, altrim. Ambiguo, dubbioso, incerto. Nel linguaggio delle
scuole dicesi di vocabolo, definizione e simili, e vale Che e comue a piu cose
o concetti, ma solo nella parola. Come some sost. Propriamente significa lo
scambiare o tagliare un nome o una voce per un’altra; ma si dice anche di
sbaglio che altri prenda, ingannato dalla somiglianza. Deriv. Equivocare, onde
equivocazione, equivocamente. Duni ſoſtenere la sognata monarchia di
Romolo caddero in tun'altro EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis]
nell'apprendere l'espressione di Pomponio di ferre legem ad populum in fente D2
d'ef d'eſſerſi comandate le leggi da Romolo Duso Ercole, Equivocazione.
Evola, L’equivoco dell’immanenza. Fasso Croce, Filosofia della pratica.
Economica ed etica, Tarantino, con una nota al testo di Sasso, Napoli,
Bibliopolis. Contraddittorio è altresì il concetto di un codice eterno, di una
legislazione-limite o modello, di un diritto universale, razionale o naturale,
o come altro lo si è venuto variamente intitolando. Il diritto naturale, la
legislazione universale, il codice eterno, che pretende fissare il transeunte,
urta contro il principio della mutevolezza delle leggi, che è conseguenza
necessaria del carattere contingente e storico del loro contenuto. Se al
diritto naturale si lasciasse fare quel che esso annunzia, se Dio permettesse
che gli affari della Realtà fossero amministrati secondo le astratte idee degli
scrittori e dei professori, si vedrebbe, con la formazione e applicazione del
Codice eterno, arrestarsi di colpo lo svolgimento, concludersi la Storia,
morire la vita, disfarsi la realtà. Sulla presa esplicita di distanza di F. da
Croce, cfr. Società, legge e ragione. Ho continuato a ripetere la stessa cosa.
Il diritto nasce dalla natura umana, la quale è natura storica e natura sociale.
Ho rifiutato dapprima, sotto la suggestione dell'anti-gius-naturalismo del
tempo in cui ero cresciuto, di chiamare naturale un siffatto diritto. Più
tardi, dopo avere approfondito la conoscenza storica del gius-naturalismo ed
essermi meglio chiarito la parte che esso ha avuto nella difesa della libertà
contro l'assolutismo politico, mi sono deciso a designare con quell’AGGETTIVO
in realtà EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] il diritto che la
ragione trova nella natura della società. Laddove, invece, si è riscontrata
coincidenza cronologica, si è preferito seguire l'ordine alfabetico.
Fazzini Per esempio, il dizionario etimologico del Pianigiani afferma che il
fine della Massoneria è il perfezionamento dell'umanità; e non soltanto molti profani
ma anche molti massoni accettano questa seconda definizione. A prima vista può
sembrare che perfezionamento dell'uomo e perfezionamento dell'umanità
significhino la stessa cosa; di fatto si riferiscono a due, concetti
profondamente diversi, e l'apparente sinonimia GENERA UN EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] e nasconde una incomprensione. Altri adopera
l'espressione: perfezionamento degli uomini, anche essa equivoca. Ora,
evidentemente, non è possibile sentenziare quale sia l'interpretazione giusta,
perché ogni massone può dichiarare giusta quella che si confà ai suoi gusti, e
magari può compiacersi dell'equivoco. Se però si vuole determinare quale sia,
storicamente e tradizionalmente, la interpretazione corretta e conforme al
simbolismo muratorio, la questione cambia aspetto e non è più questione di
gusti. Il manoscritto rinvenuto dal Locke nella Biblioteca Bodleyana e
pubblicato solo nel 1748 e che è attribuito alla mano di Enrico VI di
Inghilterra, definisce la Massoneria come «la conoscenza della natura e la
comprensione delle forze che sono in essa»; ed enuncia espressamente
l'esistenza di un legame tra la Massoneria e LA SCUOLA ITALA, perché afferma
che Pitagora, un greco, viaggiò per istruirsi in Egitto, FERRANDO . Di quale
porta si tratti, non si sa. I testi non hanno alcuna didascalia per questa
scena; si capisce, tuttavia, che essa si svolge presso una porta di Roma. La
plebe: Coriolano l’ha chiamata così prima. “... with precepts that would
make invincible...”: il “would” è palesemente riferito alle intenzioni della
madre nel dare al figlio i precetti; il che giustifica, nella traduzione, il
“dovevano”. “Ti ricordi?” non è nel testo. Il testo ha “... with one / that is
umbruised”,“... con uno che non è contuso”, e prosegue la metafora del corpo
(di Cominio) sopraffatto (“too full”) dalle fatiche della guerra. Il testo ha
“Ora che abbiam mostrato il nostro potere” (“Now we have shown our power”).
“Are you mankind?”. C’è chi ha creduto di vedere in questa battuta di Sicinio
UNA SOTTILE INTENZIONE DI EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], perché
la frase significherebbe anche “Siete matte?”. Ma il senso di “matto” in
“mankind” non si trova in alcun testo; e del resto la risposta di Volumnia
sarebbe diversa, perché la donna avrebbe capito l’allusione. Giunone è il
simbolo dell’ira femminile vendicativa. Prese parte alla sommossa degli dèi
contro lo stesso suo marito, Zeus (cfr. VIRGILIO (si veda), “Eneide”: “saeve
memorem Junonis ob iram”). “Strange insurrections”: “strange” qui ha il valore
di “abnormal”, “unknown”, “unfamiliar”. “I have deserved no better
entertainement / in being Coriolanus”: “Non m’aspettavo miglior trattamento,
essendo Coriolano”; ma mi pare grammaticalmente errata (“I would have...”
sarebbe stato d’obbligo) e incongrua di senso (il servo non sa di trovarsi di
fronte a Coriolano). “Under the canopy”: “canopy” è il baldacchino sospeso su
un trono, un letto, un altare, tradizionale segno di regalità; ma in senso
figurato vale “cielo”, “firmamento” (il baldacchino del cielo). Coriolano,
giocando sul doppio senso, si attribuisce la regalità. Che cosa sia questa
città, nella mente di Coriolano, è incerto; forse egli allude all’esilio o al
campo di battaglia Franchini, Unicita della dialettica GAFFIOT. Aequivocatio.
Equivoque.: BOET PORPHYR 1 aequivoce avec quivoque Boet. Porphyr 2. Aequivocus,
a um aequus voco, equivoce, a double sens, CAPEL 4 339 GAGLIARDI non potevano:
cflere Avari, perche non avevano mo-> do da cumulare i dove che arricchiti
poffono averlo. Sem. Mà come potrà avanzare? dicendogli, che faute, che avesse
il pa. ren rentado, averebbe goduto, e sarebbe ftato allegramente,
e questo non si può tare da quelli, che vogliono cumula Meo. VOI NON
CAPICE IL PARLAR EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] DELL’AVARIZIA;
ella non già intende il godere, e stare allegramente dispendiofo, ma bensì
quello di cumulare, creduto da efla, e suoi seguaci piacere, e contento
maggiore di tutti gli alori"; è ben vero però, che in questi cali rimane
ella fovente delusa ; posciache i giovani dislipano tanto in tali occalioni,
che bene spesso si pente l’A. varizia di esservisi ingerita. Semi
Com'entra la Bugia ne'matri. monj? Mec. In quanti se ne fanno, senza le
direzioni della Prudenza essa vuole-ingerirsi, e per un verso; d per Palero ci
vuole avere in questi la sua parte. 7 Sem. Si dice però communemente, che
la Bugia abbia le gambe corte, onde fi fcoprirà, e non potrà perciò fare
breccia. diri Mele 1 Mec. Non è così perche non opera già sola. Se
Amore per esempio trarre. rà un parentado, essa pronta vi accorre, e si
affatica tanto per fare apparire GALIMBERTI Ma il corpo, per G., è portatore di
un messaggio ambivalente (non equivoco, ci tiene a precisare), secondo il quale
mostra di essere questo, ma anche quello. GENTILE L’equivoco Geach, P. T. Aquinas on esse. The
Aristotelian Society. GHEZZI
teoria che la regge ed è proprio questa la conclusione a cui giunge Geiger. La
differenza appare minima, ma non irrilevante e tutta impostata sul piano del
discorso svolto e sui tempi cui si riferisce l’affermazione (prima o dopo la
verifica empirica). Del resto, il tema fu affrontato in senso generale anche da
Heisenberg, riguardo alla costruzione di teorie attraverso l’accoppiamento di
simboli a fenomeni: Il procedimento della scienza naturale è raffigurato come
l’applicazione di simboli a fenomeni. I simboli possono, come in matematica,
essere combinati secondo certe regole, in tal modo le affermazioni sui fenomeni
possono essere rappresentate da combinazioni di simboli. Perciò una combinazione
di simboli in disaccordo con le regole non è falsa ma priva di significato.
L’ovvia difficoltà di questo ragionamento è la mancanza di un criterio ge-
nerale che indichi quando una proposizione debba essere considerata priva di
significato. Una chiara decisione è possibile soltanto quando la proposizione
appartiene ad un sistema chiuso di concetti e di assiomi, il che nello sviluppo
delle scienze naturali costituisce piuttosto l’eccezione che la regola.
L’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], dipendente sia dalla
difficoltà di definizione dei concetti, in quanto legati alle teorie di cui
sono figli, sia dall’impossibilità di verifica empirica degli assiomi su cui si
fondano le teorie (concetti ed assiomi non chiusi), non può stupire. Infatti,
come afferma Foucault, le parole simboli e le cose fenomeni non coincidono dal
crollo della Torre di Babele in poi: Nella sua forma originaria quando fu dato
agli uomini da Dio stesso, il linguaggio è un segno delle cose assolutamente
certo e trasparente poiché assomiglia ad esse. I nomi erano deposti su ciò che
indicavano, come la forza è scritta nel corpo del leone, la regalità nello
sguardo dell’aquila, come l’influsso dei pianeti è stampato sulla fronte degli
uomini: mediante la forma della similitudine. Tale GIAMETTA . Binni
sull'"amore del concreto" che nutrì tutta la ricerca desanetisiana e
che problematizzò i suoi rapporti con l'hegelismo e di Getto sulla Storia,
"in cui la letteratura era studiata nel suo autonomo valore e insieme nel
suo necessario legame con tutta la vita e la cultura. Infine, presentando una
importante antologia di scritti desanctisiani, Contini dichiara, a nome di
un'intera generazione di studiosi, l'uscita dall’ “equivoco [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] formalistico” della riduzione crociana di D. e la
necessità di tentare finalmente una comprensione filologica dei testi
desanctisiani, con tutta la loro problematicità anche irrisolta. Ma lo
spostamento ideologico dell'intero dibattito critico mosse dalla pubblicazione dei
Quaderni di Gramsci (Letteratura e vita nazionale, Torino) e dalla sua celebre
affermazione che il tipo di critica letteraria proprio della filosofia della
prassi è offerto da Sanctis. Da qui appunto si partì per un'ampia verifica
dell'"impegno" di D., del carattere militante della sua critica, dei
"saldi convincimenti morali e politici" che, secondo Granisci, la
sostanziavano: era una verifica, evidentemente, molto correlata al bisogno
della cultura d'incidere sul presente storico, dopo e contro il "disimpegno"
teorizzato GIGLI Voci di più Significati In ogni Lingua esistono delle Voci
aventi più Significati; come in Italiano «essere, avere, fure, ancora, per
ec.». Potendo facilmente derivarne EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality
thesis] e Confusione, deve ciò ritenersi •difetto notabile di Lingua - Quindi
il Linguaggio deve a ciascuna Voce assegnare un solo Valore, o per lo meno
precisare in quali circostanze una Voce à uno piuttosto che un altro Valore.
III.* OssevazIonE Espressioni Sentimentali 229. L'Uomo vivamente
penetrato e soprafatto quasi da qualche forte Sensazione Passione o
Sentimento qualunque, è molte volte obbligato ad esternare la Situazione
dell'animo suo. Tal Esternazione generalmente succede col mezzo di Suoni
Gutturali prolungati, e aventi l'impronta di ciò che l'Anima sente: E questi
Suoni son quelli, che formano le da noi chiamate Espressioni Sentimen-cali
-Quindi il Linguaggio avrà Grandy, R. E. and R. O. Warner (1986). Philosophical grounds of
rationality: intentions, categories, ends. Oxford: Clarendon. Grice, H.
P. (1968). Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning, Foundations
of Language. Repr. in WoW. Grice, H. P. (1969). ‘Vacuous Names’, in Donald
Davidson and Jaako Hintikka, Words and objections: essays in the work of W. V.
O. Quine. Reidel: Dordrecht. Grice, H. P. (1975). Method in philosophical
psychology: from the banal to the bizarre. Presidential address. Proceedings
and addresses of the American Philosophical Association, repr. In The Conception
of Value, Oxford, Clarendon. Grice, H. P. (1981). Presupposition and
conversational implicature, in Peter Cole, Radical Pragmatics. New York and
London: Academic Press. Repr. In WoW. Grice, H. P. (1986). Repy to Richards, in
Grandy and Warner, Philosophical Grounds of Rationality: Intentions,
Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press. Grice, H. P. (1988). Aristotle
on the multiplicity of being. Pacific Philosophical Quarterly. Grice, H.
P. (1989). Studies in the way of words. Cambridge, Mass., and London: Harvard University
Press. Grice, H. P. (2001). Aspects of reason. Oxford: Clarendon Press. Grice,
H. P. and P. F. Strawson (c. 1950). Seminar papers on Meaning. The H. P. Grice
Papers, Bancroft Library. Grice, H. P., P. F. Strawson, and D. F. Pears
(1957). Metaphysics, in D. F. Pears, The nature of metaphysics, London:
Macmillan. Hardie, F. (1950). Aristotle’s moral
theory. Oxford: Clarendon Press. MAIERU Gli Elenchi, commentati a
Costantinopoli da Michele di Efeso, tradotti e commentati da Giacomo Veneto,
rappresentano in Occidente il contributo di Aristotele e della tradizione greca
e bizantina mediata dal Chierico Giacomo alla chiarificazione dei problemi che
traggono la loro origine dall'uso equivoco EQUIVOCO GRICE delle parole nel
discorso. Essi sono il primo dei testi nuovi di Aristotele ad entrare in
Occidente, e innanzi tutto IN ITALIA, per poi passare in Francia, dove e già in
atto lo sviluppo delle dottrine logico-linguistiche, e quindi nel resto
d’Europa. Lungo tutto questo arco, da un lato l’analisi delle parti del
discorso proposto dalle grammatiche di Donato e di Prisciano, dall’altro
l'indagine sui termini di cui si compone l’enunciato, quale è nel De
interpretatione e nei commenti boeziani ad esso, contribuirono MASI, G.
L’uni-equivocita dell’essere in Aristotele. Minnio-Paulello. Aristoteles
latinus. MORSELLI Anfibolia: designa l'EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality
thesis] di senso prodotto dall'uso di termini forniti di doppio
significato, oppure di una speciale costruzione sintattica d'uua frase;
dal greco A;isp£-PoAog, elio va da due parti, dubbio, da cui anfibologia
parlare clic può prendersi in duo significati anche opposti, es. : aio te
Hannibalen vincere posse. Antecedente e conseguente: in un
rapporto logico dicesi antecedente il primo termine, conseguente il
secondo; cosi la causa è l’antecedente, l'effetto il conseguente. Apodittico
NARDI Politicorum, est melior quam politica non est actus qualitativus
inhaerens intellectui aut voluntati: quia si sic, tunc non tenderent
intellectus et voluntas in félicitatem tamquam in ultimum finem. Secundo, quia
ille actus non est perfectissimum. Quia oporteret ponere ¥>
NiFO, De intell. Sigieri duas felicitates: imam formalem et
intrinsecam, et aliam obiectivam et extrinsecam; et sic Aristotelem et
Commentatorem indistincte processisse in aequivoco EQUIVOCO [Grice:
aequi-vocality thesis], cum dixeriint felicitatem esse ultimum fineni et
operationem animae. Quia ex quolibeto non datur accidens inhaerens
intellectui. Concludo igitur quod tantum una est felicitas, et quod ea omnia
vere felicitabilia felicitantur; et ista est deus. Hanc sententiam ponit
Commentator, Etliicoritm, capite in Deo esse felix est in speculatione
sui, in nobis esse felix est in eo in quo est sibi, prout nobis Lamanna,
L’unita della ragione Lener, Equivocita, univocita, o analogia? Lewis and Short. Aequivocus –
aequus-voco. Verba equivoca. Of like significations, ambiguous, equivocal.
Isid. Orig. 2. 26; so Mart. Cap. 4. 97. Owen, G. E. L. (1957). Logic and
metaphysics in some earlier writings of Aristotle, originally a paper presented
at the symposium Aristotelicum at Oxford, in August 1957. File Reference Code:
GBR/3437/OWEN/3/54 Published in Aristotle and Plato in the Mid-Fourth Century,
ed. I During and Owen, Goteborg Studia Graeca et Latina Gothoburgensia XI,
1960. Owen, G. E. L. (1965). Aristotle on the snares of ontology, in Renford
Rambrough, New essays on Plato and Aristotle. London: Routledge & Kegan
Paul, pp. 69-98. Owen, G. E. L. (1977). [Obituary of] Gilbert Ryle. The Aristotelian Society. 77 (1) 265-270. PASCOLI
Alessandro Pascoli. Keywords: fisiologia, corpo, galileo, il fuco di Girgenti,
Cicerone, Bianchini. Verissimo, non mi piace medicar le donne, ma non le
regine” spiegazione dell’entimema in termini dell’intenzione dei communicatori
– chi da il segno e chi lo receve – il segno sensibili dell’idea della cosa.
Equivoco se il termine e dunque la proposizione rippresenta due idee. Peano,
Recursione. Pirandello, Luigi (1901). Dissertation. Prospero,
L’equivoco reformista. Quinto, Equivocale Ranzoli . Equivoco. T. Aequivok
; I. Equivocation; F. Équivoque. E equivoca una parola quando ha più
significati diversi, univoca quando non no ha che uno. Sopra il significato
equivoco d’una parola si possono fondare molti sofiemi verbali, come
l’anfibologia, la fallacia divisioni, l'accento, ecc. Cfr. Aristotele, Categ.,
I; Metaph., IV, 4 (v. omonima). ‘Univoco. Parola introdotta nella logica da
BOEZIO, sebbene con significato alquanto diverso dal presente. Univoco si oppone
ad equivooo, e designa un attributo che può essere applicato a più soggetti nel
medesimo significato, mentre è equivoco quando può essere applicato in più
significati allo stesso soggetto. Si dicono quindi univoche le coso che hanno
comune il vocabolo ο l'essenza, equivoche quelle che hanno comune il vocabolo
ma non l'essenza. Gli scolastici, oltre le uniroca ed aequivoca, distinguono
anche le analoga, ossia le cose ad una delle quali conviene un predicato
propriamente, ad un’altra impropriamente, come uomo vivo © nomo dipinto; queste
si dicono anche anaUma. Romagnosi, Unificazione matemtica sia logica che morale
SEMERANO: Un equivoco millenario. Semprini Poliziano sta
con Aristotile che ne aveva sostenuta
l'identità e il Magnifico coi Platonici che
si erano pronunziati per la disparità.
Pico si schiera decisamente coi primi
e viene a dimostrare che anche
Platone identifica l'essere con l'uno.
Dove Pico trova la più rassicurante
risposta alla sua tesi, che nella
mente di Platone l'essere e l'uno si
convertono, è nel dialogo del Parmenide,
ove Platone dimostra non già la superiorità dell'uno sull'essere, ma la loro identità. Perciò Aristotile, che parte dal cuore della filosofia platonica
e vi scorge questa identità dei due
principi, non dissente aflatto dal suo
maestro. Tuttavia Pico che non era
un superficiale conoscitore della filosofia
aristotelica, non poteva nascondersi che il
pensiero dello Stagirita è stato sempre
su questo argomento ondeggiante, sia quando
disse che “l'essere non è assolutamente
uno,” sia quando, parlando dello stesso essere,
l'ha definito ora in un senso ora
in un altro. Lasciando stare l'EQUIVOCO [GRICE
AEQUIvocality] di linguaggio a proposito della
parola “essere,” che è impiegata in numerosi
sensi, e che quella di sostanza è
impiegata almeno in quattro, sta di
fatto che la contraddizione è flagrante e
ogni tentativo per eliminarla riuscirebbe
vano. Ma Pico, tendendo alla conciliazione
ad ogni costo, concepisce quella
superessenza che in sé comprende l'essere
e l'uno, sorvolando sopra a tale
contraddizione con un ragionamento che non
è privo di acume. L'essere, egli
dice nel quarto, si deve considerare
come concreto e come astratto; nel
primo caso l'essere, come partecipazione di
qualcosa, è inferiore all'uno; ma nel secondo,
cioè l'essere per sé, é un essere
uno, superiore ad ogni ente (adeo est
ut sit ipsum esse, quod a se
est et sit ipsum esse, quod a
se et ex se est et cuius
partecipazione omnia sunt). È evidente
che in questo caso l'essere è Dio,
il quale, come l'unità, é principio
di tutte le cose (Tale autem est
Deus qui est totius
plenitudo, qui solus a se est, et a quo solo nullo intercedente medio ad esse omnia processerunt). Così il Pico si spiega non solo la convertibilità
dell'essere nell'uno, ma anche come l'essere
e l'uno siano in Dio, il quale
é un superessere e un 171
superuno, e, come dice Dionigi, quia
unice est omnia. V indirizzo mistico
dei suo pensiero porta il Pico ad
operare la conciliazione di Piatone e
di Aristotile mediante Dionigi e a
convertire l'ontologia in una concezione
teologica. Severino Ma ora è tempo che io ringrazi nuovamente tutti
Loro, con ammirazione per il livello intellettuale degli interventi e
direi quasi con invidia per la generosità che Loro hanno avuto nei
miei riguardi. Grazie! Debbo tener presente, oltre alle
considerazioni estremamente interessanti di Enrico Berti, quelle di
Brianese, e del professor Pagani ieri (ottima la sua relazione),
che hanno parlato dopo il mio primo intervento. Era solo per
ricordare come sia rimasto interessato di questi tre interventi. A
mezzogiorno, anzi, all’una, eravamo insieme, con Berti, e parlavamo della
sua evoluzione verso la filosofia analitica. Gli chiedevo che differenza
può produrre, tale evoluzione, rispetto all’affermazione di Aristotele,
che il semantema (il significato) essere non solo non è detto monachos,
ossia univocamente, ma non è nemmeno un significato equivoco.
L’osservazione che facevo all’amico Berti era questa: il tuo
avvicinamento alla filosofìa analitica è una ulteriore sottolineatura
delle differenze di significato della parola essere. Anche se l’obiezione
può sembrare formale (mi pare che la reazione dell’amico Vincenzo
Vitiello volesse dire questo, cioè che facevo un’obiezione formale), però
non possiamo prendere sottogamba la circostanza che le differenze (il
lampadario, Ca’ Dolfin, il tavolo, io, le galassie ecc.) hanno di
identico Tesser differenze. (Tra parentesi: perché le obbiezioni formali
devono essere respinte?) È questa l’analogia, alla quale ho sempre
pensato parlando dell’on hei on di Aristotele: che ci sia qualche cosa di
identico nelle differenze, che d’altra parte sono originariamente
manifeste (ossia non c’è bisogno di dedurle). L’analogia dei molti sensi
dell’essere, non è il risultato di una argomentazione, ma è il contenuto
del phàinesthai. Ieri si parlava della mia distinzione tra essere e
apparire. Apparire è appunto la parola italiana con la quale
traduciamo phàinesthai. A questo senso dell’analogia non si sfugge,
perché altrimenti (negando cioè l’identità dell’esser differenze delle
differenze) il senso dell’essere diventa equivoco [H. P. Grice, Aequi-vocality]:
non si sfugge a quell’elemento identico che c’è nel pelo della barba
e, se c’è, in Dio. Qualcosa di identico. Invitavo a tener
presente l’inizio del libro IV della Metafisica, dove quando Aristotele
parla dell’essente in quanto essente (on hei on) dice che essente in
quanto essente è qualsiasi determinazione, sia sostanza, sia accidente, e
poi arriva persino a dire che anche il non-essere è un essente.
Ecco, se noi dovessimo ancora - ma me lo auguro - continuare a discutere,
penso che il rischio che corri tu, Berti, è quello di arrivare
all’equivocità [H. P. Grice, aequivocality], per cui c’è una molteplicità
di differenze del significato essere, che vorrebbero ma non riescono a
essere pure differenze, nient’altro che differenze, appunto perché sono
anche identiche nell’ esser differenze. Poi mi ha molto interessato quello che
ha detto il caro Brianese. Molto intelligente. E anche con te spero che
si continui a parlare di questo. Loro ricorderanno che Brianese accennava
alla vicinanza tra il discorso di Spinoza e quello del sottoscritto. Ma
vogliamo prescindere dal il concetto di causa (ben presente in Spinoza)?
Stefanoni Chiamasi SOFISMA ogni sillogismo il quale, sebbene lasci intendere di
condurre a conseguenze assurde, pure presentasi con certe forme sotto le
quali s’è imbarazzati a scoprirlo, o almeno si è imbrogliati a dire in
qual parte il ragionamento è falso e capzioso. Varie classi di sofismi si
distinguono nelle scuole, e a ciascuna classe l'antica filosofia
applicato uno special nome. La grammatica fallace o amfibologia e una
sorta di sofismi che derivano o dall' ambiguità dei termini o dall'equivoco [H.
P. Grice’s aequivocality]. Esempio: Dio è dovunque; dovunque è un avverbio,
dunque Dio è un avverbio. L’Ignoratio elenchi consiste nell' ignoranza del
soggetto in questione. Petizione di principio succede quando si vuol
spiegare la cosa che è in questione con un' altra cosa ch’essa stessa dev'
essere provata, per cui si torna ancora alla questione di principio.
Esempio: La Bibbia è infallibile perchè lo afferma la Chiesa; la Chiesa è
infallibile perchè lo afferma la Bibbia; dunque la Bibbia e la
Chiesa sono infallibili. Si capisce facilmente che i libri dei
teologi sono pieni di petizioni di principio. Del falso supponente,o
supporre vero il falso è vizio più comune di quel che si pensa, ond'è che in
questa classe di sofismi cadono facilmente i credenti, i quali deducono lo
annichilate. A niuno è lecito guereggiche conseguenze da falsi principii. giare
nè reclamare in giudizio la riparazione d’una ingiuria, essendo queste
cose chiaramente divietate dal vangelo, equesto principio è comune ai Qua CHERI
e agli ANABATTISTI. Sociologia, o Scienza sociale. Non causa pro causa e
prendere per causa ciò che non è causa. In quest' anno è succeduta una guerra;
ma la guerra è stata preceduta dalla comparsa di una cometa; dunque la cometa è
stata la causa della guerra. Strawson, P. F. (1959). Individuals: an essay in descriptive
metaphysics. London: Methuen. Tommaseo,
Dizionario. Equivoco. E in Capell. E in Boez. Agg. Voce o locuzione che e o puo
essere a pare quasi ugualmente adoprata a significare due idee, le quali alla
chiarezza importa distinguere. Picc. Instr. Filos. Trabalza univoco
proprio e appellativo; 6. equivoco [H. P. Grice:
equivocality] proprio o sinonimo appellativo; B
secondo la qualità: 1. sustanziale a)
proprio; b) aggiuntivo (epiteto); 2. (il
sostanziale e l'aggiuntivo comprendono poi) 17
Vailati Quanto più cresce il numero delle valenze tanto più cresce
naturalmente il bisogno di speciali segni o particelle destinate ad evitare
le’ambiguità nell’assegnazione di diversi complementi a uno stesso verbo.
Servono a tale scopo, nel linguaggio ordinario, le preposizioni o le flessioni
corrispondenti ai diversi casi dei nomi. Finché il verbo, pur
essendo a più valenze, è tale che, come avviene per esempio in quelli
sopra citati, i diversi nomi richiesti per completarne il SIGNIFICATO (O SENSO)
appartengono a categorie cosi distinte da rendere impossibile QUALSIASI
EQUIVOCO [H. P. Grice – aequivocality] – you gave Mary to the book? -- o
confusione tra loro; quando, per esempio, come nel caso del verbo dare, l’un
complemento deve indicare una persona, e l’altro un oggetto, può parere sempre
superfluo l’impiego di qualsiasi preposizione Warnock, G. J.
(1951). Metaphysics in
Logic, Proceedings of the Aristotelian Society, 51 (1): 197-222. repr. In Flew,
Essays in conceptual analysis, selected and edited by A. G. N. Flew. London:
Macmillan & Co. Ltd., pp. 75-93. ÆQVIVOCVM -- BOEZIO E GRICE: UNI-VOCALITY
OF “EST” AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice Club. Et similiter
enunciationes plures dicuntur quæ plura et non unum significant: non solum
quando interponitur aliqua coniunctio, vel inter nomina vel verba, vel etiam inter
ipsas enunciationes; sed etiam si vel inconiunctione, idest absque aliqua
interposita coniunctione plura significat, vel quia est unum nomen æquivocum,
multa significans, vel quia ponuntur plura nomina absque coniunctione, ex
quorum significatis non fit unum; ut si dicam, homo albus grammaticus logicus
currit. CARAMELLO Abstract In 1988, the year of his
demise, H. P. Grice got published for The Pacific Philosophical Quarterly
(having moved from Oxford to Berkeley in his fifties) under the editorship of
his former Oxford pupil B. F. Loar, a rather intriguing essay, entitled,
“Aristotle on the multiplicity of being.’ Philosophers well aware of the deep
issues involved in matters of ‘univocity’ of ‘being’ and its enemies –
equivocity, etc. –, and some of them, were struck by the choice of
‘multiplicity’ in the title, and by the lack of square quotes. It is not the
multiplicity of ‘being’, but of being itself! In these notes, I propose to
reconsider Grice’s main point vis-à-vis what he calls elsewhere – scil. in the
Kant lectures at Stanford – the ‘aequi-vocal’ thesis – as it conforms to his
well known advice: unity of sense, multiplicity of implicatures. I add Austin
and Boethius for good measure! Keywords: Boethius, H. P. Grice,
univocality, J. L. Austin, aequi-vocality thesis. “My enterprise,” Grice
writes in his “Aristotle on the multiplicity of being,” posthumously edited by
B. F. Loar, is “to explore some of the questions which arise out of a fairly
well-known cluster of Aristotelian theses.” Which are these? The first brings
him to his years of Oxford as university lecturer, in this case his joint
seminar with J. L. Austin – who had been obsessed with paronymy since his
tutorials with Prichard. In Categoriae, on which Grice lectured rather
brilliantly with Austin at Oxford – as Ackrill testifies -- Aristotle
distinguishes two different sorts of case of the application of a word or
phrase – say, ‘ist’ – in ‘The α is β’ or ‘A ist B’ [I will follow Boethius and stick to the third-person
singular] to a range of situations. The first sort of cases that Aristotle
isolates is that in which both the word or the phrase and a single definition,
account, λόγος, or conceptual analysis, as I prefer, apply
throughout that range. The second sort of cases is that, in which the word or
phrase – “ist” --, but no single definition or conceptual analysis, applies
throughout the range. In the first sort of case, Aristotle says,
that the word or phrase – say “ist” (A ist B) -- is applied syn-nomymously, or,
more strictly, to at least two things which are syn-nomina – each a synonymum
as Boethius would have it. For the record, Lewis and Short defines synonymum as
“a word having the same meaning with another, a synonym.” They give the source:
Front. Eloqu. p. 237; Prisc. 579 P; Serv. Verg. A. 2, 128. (obs. Synophites,,
ae, m., a read. In Plin. 37, 10, 59, section 162 fron synnephitis. In the
second sort of case, the word or phrase – say “ist” (A ist B)– is, Grice
goes on, applied homo-nymously (cf. AEQVI-VOCALLY) — to at least two
things which are merely homonuma. Lewis and Short lack an entry for homonymum.
But have one for the masculine homoymus and the abstract noun homonymia.
Homonymus is defined as ‘of the same name, homonymous, and they give Quintilian
as the source: “sicut in his, quae homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit, an
mons, an signfum in caelo, an nomen hominis, an radix arboris, nis distinctum
non intelligitur” – Quint. 8 2 13. Interestingly, for ‘homonymia’, translated
by Lewis and Shrot as homonymy, their source is Fronto, Diff. Verbs, p.. 353.
Aequivoces. Provision is also made, Grice adds, for an *intermediate*
class of cases – that fascinated Austin --, or (as some may prefer) a
sub-division of homonymous applications of a word or phrase into (a) cases of
“chance homonymy” and (b) cases of “other-than-chance homonymy,” or as
Aristotlle calls them: cases of "paronymy". Cicero couldn’t translate
this. So, no entry in Lewis and Short for paronymum, if for paronomasia! (cf.
Dictionnaire des untranslatables – PARONYMY, citing Grice). Ever the
philosopher for great tags, Grice adds that one may label the second of these
sub-division cases of "UNIFIED – the word is key -- Multiplicity of
Signification, or meaning. With Boethius, I will assume throughout that when
Grice writes ‘meaning,’ he means ‘signification,’ and vice versa. Prominent
among examples of The Unity (Univocity, Aequivocity) of Multiple-Signification
is the application of the verb 'ist’ (as in A ist B) – as in the formula ‘The α is β.’ My choice of alpha and beta is informed by Grice’s
careful considerations in his more precise, “Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning” – and essay whose title he often found
trouble in remembering. Now reprinted in WoW (p. 131ff), in that essay Grice
provides for “To utter a psi-cross correlated … if (for some audience or
addressee A) the utterer U wants his audience o addressee A to psi-cross a
particular R-correlate of alpha to be one of a particular set of D-correlates
of beta. The reference here being his previous realization that a philosopher
of language may “need to be able to apply such notion as a PREDICATION of beta
(adjectival) on alpha (nominal).” (Smith is tactful, Smith is happy). (As an
interesting point, in that essay, Grice is neutral about the mode of the
utterance, ‘Let Smith be tactful’, whereas in his lectures on Aristotle he
sticks to Aristotle’s obsession with the indicative mode). Grice would
often criticize Aristotle for what Grice calls Aristotle’s rather vague
‘dicta’. (The Pacific-Philosophical-Quarterly paper is an offspring of an
earlier lecture delivered at Victoria, where to G. E. L. Owen, Grice makes more
than a passing reference). According to Aristotle, Grice reminds us,
“[ist] is _said_ in many — more than one — ways.” πολλαχῶς λέγεται τὸ εἶναι Grice adds that, among
further important examples of this type of UNIFICATION or univocity, or
aequivocality, Aristotle and Grice seem to be seeking – never mind Boethius or
Austin -- we find the word αγαθόν (Cicero bonum, “good”)
which, according to Aristotle, exhibits a seemingly superficial *multiplicity*
of signification related to, and perhaps even dependent upon, that displayed by
‘ist’ as in “A ist B”; for in Ethica Nichomachea – that brings Grice again to
his years as University Lecturer at Oxford taught ‘for years at Oxford under
the tutelage of the translation by his Oxford tutor – of Owen’s
generation -- Hardie -- Aristotle remarks that “αγαθόν” is _said_ in *as many ways* as being.” This needed
doctrine of the Unification, Unity, Univocality, or Aequivocality of Apparently
Multiple Signification of 'ist’ as in ‘A ist B’ is notoriously of great
importance to Aristotle. It is used by Aristotle, no less, to preserve the
otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline of
philosophia prima as dealing with ist qua ist. The characterization is
threatened by two objections. The first objection being that it is not the case
that "ist” (as in ‘A ist B’) applies *syn-nonymously* -- for lack of a
conceptual definition, or λόγος -- to all the items of
things with which such philosophia prima is supposed to be concerned. The
second objection has Grice in jest: and it is the one that claims that there
is, therefore, no more a genuine or legitimate single prima philosophia than
there is, say, — English Oxonian spelling assumed— a genuine single science or
discipline of vice. And this is because we apply the expression ‘vice’ to such
a thing as dishonesty, which is a moral thing. But we also apply ‘vice’ to such
a thing as a clamp, which is a thing made of metal, rather. These
objections can, Aristotle, Boethius, and Grice, and Austin (if ethics has a
subject-matter) would hope, he met by the reply that a multiplicity – i. e. not
unicity, but duality or plurality -- of signification – if not sense, or
content -- can be tolerated in the terminology specifying the subject-matter of
a single science, provided that such apparent multiplicity (again, duality or
plurality, rather than unity -- of signification is somehow UNIFIED.
Enter UNI VOCAL. Do not multiply senses beyond necessity. Keep your utterance
UNIVOCAL and feel free to multiply implicatures as you please. Grice had
witnessed the Viennese bombshells at Oxford as a student at Corpus, and has a
thing or two to say about the attacks by Ayer. As if expanding on the state of
the art of metaphysics in Post-War Oxford (in his joint article with his former
pupil P. F. Strawson and D. F. Pears, ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of
metaphysics,’ Grice notes: “I should like,” Grice says after some decades of
hindsight, “to say a word (or two) about the nature of my interest in Aristotle
— and the peripatetics in general — or the Lycaeum — and about the prospects of
deriving from Aristotle a significant contribution to the enquiries which I
have it in mind to undertake.” Grice (like Austin, but unlike Ayer) just
happens to regards Aristotle as being, like one or two other historical figures
— notably Kant (Kantotle is the best)— , not just a great philosopher of the
past but as being a great philosopher simpliciter. That is to say: to think of
Aristotle – as read by Boethius, say (vide Minnio Paulello on the Aristoteles
Latinus – so much studied at Oxford) as being concerned with many of the
problems to which we today are, or at least should be, devoting our efforts.
Furthermore, it is Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio –
vide Ashworth on analogy in Vio in the Stanford Encyclopedia of Philosophy --
who worked so arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly
interpreted, he is likely found to have been handling such problems in ways
from which philosophers still have much to learn. In brief, then,
Grice subscribes to a programme of trying to interpret — of reconstruct — the
views of Aristotle (and he is not too fussy about the difference between these
two descriptions) in such a way that, unless Aristotle’s text is totally
probibitive, Grice will ascribe to Aristotle a view which is true rather than
false, reasoned rather than unreasoned, and interesting and profound rather
than dull or trivial. Grice is convinced that, in the philosophical area within
which the topics of this endeavour fall, there are specially strong reasons for
listening as attentively as possible to what Aristotle has to say or implicate.
After all, a defence and definition of the nature and range of the enquiries
falling under philosophia prima is among the most formidable of philosophical
tasks. Philosophers need all the help they can get, particularly at a time when
metaphysicians are only recently beginning to re-emerge from the closet, and,
to Grice’s mind, are still hampered by the after-math of decades of ridicule
and vilification at the hands of those ‘rednecks of Vienna and their adherents’
— notably at Oxford! The main questions to which Grice addresses himself
are various, or shall we say, multiplicitous. As Aristotle suggests, IF at
least some expressions connected with the notion of "ist” (never mind αγαθόν – the title of his Victoria conference was on ‘Aristotle on good and
being’– as in ‘The α is β’ -- exhibit multiplicity of signification: of which actual expression
or utterance is that suggestion true? More precisely: is “ist” -- the
conjugated third-person singular form of the verb, in the canonical
predication-relation surfaced in the syntactical construction ‘The α is β’ where this suggestion is most plausible? What
cognates of the ‘ist’, if any, are similarly affected? What happens when ‘ist’
is merely deleted, as is often the case with Cicero – how can the absence of a
verb have a SENSE? What about ‘Socrates walks’ and ‘Socrates is a walker’ – How
much freedom should we allow for the convertibility of non-copulative
utterances into copulative utterances? Grice has in mind the philosophical
lexicon that also has entries for ‘inherentia’ or ‘praesentia,’ and their
respective conjugated forms, including ‘existit.’ What link is there, if any,
between unity, multiplicity of significationand jdentity or difference of
CONTENT or sense? In what different ways may semantic multiplicity actually
become unified? What considerations, if any, confer upon the availability of a
single definition or conceptual analysis of special pride of place among
possible criteria for identity of meanin, or of sense, or content? Is Aristotle’s
suggestion for univocality of ‘A ist B’ to be argued for? Or is it just a
matter of the intuitions of the native, however dialectal, speaker of a
language? How, if at all, can the availability of such a definition or
conceptual analysis involved in the doctrine of univocality be confirmed -- or
disconfirmed, for that matter? Is Aristotle's classification of the ways of
unifying semantic multiplicity exhaustive? Are its components mutually
exclusive? Which form of unification applies to the semantic multiplicity
connected with "The α ist β"? Note that, unlike an English philosopher like Grice, Boethius
does not need to involve himself with the definite descriptor – ‘the A’ -- when
discussing the canonical copulative predication relation: “A ist B” just
does. One first key question to be faced with regard to the possible
semantic multiplicity of 'α ist β,’ or of einai, to be, esse or tò on, what is, ens is a not
very subile question of interpretation. In what range of employments of the
word ‘be,’ or of an appropriate Greek or Latin of Italian or other English
counterparts, is semantic multiplicity to be looked for? From a standard
viewpoint, to which Grice admits he does not in fact wholly subscribe, there
seem to be various possible locations of such semantic
multiplicity: The thesis which Grice identifies with COxford philosopher
Owen – of the Ryle group – vide Owen’s necrology of Ryle in The Aristotelian
Society, making a passing reference to the reverence Austin’s and laer Grice’s
play group had amongst pupils -- in the word ‘be’ taken as meaning ‘existit’.
Second, there is Grice’s own thesis, at this stage of development, that the
word 'be' be taken as a copula in a statement of predication relation: The α is β. Grice considers two other possible collocations,
only to go to dismiss soon: The word ‘be’ taken as expressing identity – vide
his “Vacuous Names” for things like “Pegasus = Pegasus’ --. Fourth, the word
‘be’ considered as a noun and as roughly equivalent to 'object' or 'entity.
‘The ‘is’of the matter. Some of these four variants, Grice notes, are not
really independent of one another. Since an entity or ens seems to be anything
which is -- or exists, it is reasonable to suppose that semantic multiplicity
would attach to such a noun as ‘entity’ or ens if, and only it, it also
attaches to ‘exists.’ Furthermore, if we accept the commonly received view that
'existit’ may be paraphrased in terms of self-identity -- Pegasus exists if and
only if Pegasus is identical with Pegasus, which creates to Meinongian
ontological jungle, to paraphrase Grice in “Vacuous Names,” any semantic
multiplicity in such a phrase as “is identical with” will go hand in hand with
a corresponding semantic multiplicity in the ‘existit.’ Grice seems
somewhat relieved to realise that we appear then to be left with just two
independent candidates for semantic multiplicity: non-predicational ‘ist'
(understood as meaning 'existit', as in the infamous thesis by Owen; and ‘ist’
understood as meaning a copula, as Grice 2.0. Owen, in Oxford, in his
provocative ‘Aristotle on the Snares of Ontology,’ that Grice finds some
especial excitment in quoting just for amusement, opts indeed – with the aid of
asterisks to distinguish between ‘is*’ and ‘is**’ -- for the supposition that
semantic multiplicity attaches to 'ist,’ meaning, or with the sense of,
'existit’).“I for a long time shared this belief,” Grice confesses. Austin
never did since, an earlier Defensor of linguistic botanizing, always found
Prichard’s disregard for the paronymy of ‘agathon’ almost insulting! The two
groups – Ryle’s, with Owen, and Austin’s, with Grice, hardly met while at
Oxford. Still, our of deference for his Owen, Grice considers Owen’s proposal
first, since, too, Grice is the one to enjoy to learn from his errors.
(Similarly, in his lecture for the British Academy, Grice starts by noting how
he turned from a Stoutian into a neo-Prichardian). Since Grice wishes to
attribute a view to Aristotle only if Grice can find in Aristotle’s oeuvre, or
altenatively invent on his behalf, a reasonable plausible argument to support
it, Grice wonders whether we can find, or devise, such an argument in this
instance. Grice offers the following. In Topica, Aristotle claims that being –
or existence --, like unity is predicated of everything. By making this
statement, Grice notes, Aristotle seems to imply that 'exists' is truly
applicable to every, er, entity. But, Grice warns us, in making the dictum,
Aristotle may also be implying that the universal ‘signified,’ or ‘denoted,’ by
'existit', or, if there is a more than such a universal – indeed a duality,
plurality, or multiplicity, that one or another of each universal ‘signified,’
or denoted, by 'existit' is instantiated by every, er,entity. But Grice warns
us to be cautious, and let us not assume that the second implicature holds, or
is not cancellable! Grice goes on to quote from his favourite Aristotle –
as it was Boethius’s favourite, too --. In De Inierpretatione, on which as
we’ve noted, Grice lectured for years at Oxford with Austin – Ackrill being
among the fortunate pupils who attended, and who ends up translating the thing
for The Clarendon Press -- Aristotle declares that every simple
declarative sentence, or proposition, contains a hréme, or verb phrase, which
‘signifies’ something said of something else -- the ‘something else' being
‘signfied’ by a noun phrase. – like Smith’s dog, as in Smith’s dog is shaggy
(Grice’s example in ‘Utterer’s meaning, sentence-meaning, and
word-meaning’. Indeed, Grice notes, the divisibility of declarative
sentences into a kaapináseis, or assertion, and a ipopirseis, or a denial,
which respectively assert or deny something (shagginess or hairy-coatedness)
about something (Smith’s dog, Fido) -- vide Boethius’s commentary -- suggests
that the notion of the exhibition of the subject-predicate relation or form
enters into the very definition or conceptual analysis of a declarative
sentence or proposition. A crucial reason for Grice to leave Owen for good is
that an existential sentence, or proposition – as logicians use ‘existential’
-- is no exception to this thesis, and it even tolerates a quantificational
modifier (Some dog is shaggy). Indeed, ‘the a is b’ displays such a toleration.
For the analysis of ‘Smith’s dog is shaggy’– being Grice’s example, as opposed
to Fido is shaggy, Grice relies on German philosopher Hans Sluga, who had left
Germany for Berkeley, for clarification on what ‘the’ actually means in
English! See the footnote in Grice’s ‘Presupposition and conversational
implicature.’ (Grice had met Sluga at Oxford and found the time to teach him
some cricket – he got a tutorial in logic in exchange. From this it follows that a so-called existential proposition
attributes, ascribes, or predicates, a ‘universal’ (shaggy) to its subject item
(Fido). And here the reductio ad absurdum of Owen’s proposal: if ‘existit’ did
signify a single universal, it would signify a generic universal – but ‘being’
ain’t a genus --, as Grice calls it, since, as is shown by differences in the
ten categories, there is more than one way of ‘existing’ which would be (now) a
species of such genus as existence is claimed to be. But then Aristotle
suggests in his Metaphysics, too -- a rather strong hint here -- that being, or
existence, is notably not a genus, and so is *not* a generic universal.
A crucially different account therefore, needs to be found of what are naturally
thought of as more than one way of such an ‘existence.’‘Existit’ cannot
‘signify’, on the other hand, a singular or unique universal, since Greeks and
Englishmen like to talk, and criss-cross at least the ten categories of
Aristotle! Rather, ‘existit’ would ‘signify,’ or denote, now one, now another,
of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity of this o that
universal – any of the each ten categories, with the provision that some
include essential predication, i. e. predication of essentia – whereas the
canonical form now involves what Grice sees as a non-essential predication
relation – not what A is, but what A has – a hairy coat. Now, if
‘existit’ would ‘signify’ a duality plurality of multiplicity of universals,
that plurality should need to satisfy at least two serious conditions. First,
the plurality of universals that ‘existit’ allegedly would ‘signify’ or denote
should be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable
principle of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses – even
significations, especially when ascribed to an expression rather than its
utterer -- are not to be multiplied beyond necessity. Second, each of the
elemental categories or universals of the plurality for ‘existence’ would notably
need to be an essential property of items of the kind to which it
attaches. While Owen’s thesis then involves a reference to ‘essentia,’
Grice feels like playing the linguistic game vis-à-vis Owen when distinguishing
two senses of ‘is’ – is* and is** --. It is at this point that Grice coins ‘…
IZZES …’ to name ‘is’ in such kind of predication of essentia. Grice’s logic is
the converse of Aristotle, which allows Grice to introduce a counterpart for ‘…
izzes …’ – notably: ‘… hazzes …’ – and its nominal counterpart: ‘a hazzer’. It
is not that Fido IZZES a hairy coat, but that Fido HAZZES it. The removal of a
property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from any
bearer belonging to a given kind (Fido is a dog) just deprives that bearer of
existence. With respect to any kind, each element property seems to be entailed
by the very concept of this spatio-temporal ‘existence,’ to which Owen’s thesis
attributes such weight. The only set of universals which satisfies both of
these two strong conditions is the set of category-heads themselves, as the
most general list of properties of essentia one of another of which every item
may on occasion possess. Such ten category-heads then constitute the
required plurality (not duality now) or multiplicity – which accounts for
Aristotle’s ‘many ways’. ‘Exists’ by virue of ‘signifying’ a plurality or
multiplicity of universals, exhibits multiplicity of signification.
Interestingly, in his own “Utterer’s meaning, sentence-meaning, and
word-meaning”, Grice analyses meaning ascriptions for both the nominal “Fido”
and the adjectival “shaggy”, skipping a meaning ascription for “is” altogether
– to which he laid the focus in his Aristotelian researches only. The argument
given by Aristotle in favour of the contention that the concept behind ‘ist’ is
not a genus is, Grice admits, rather obscure, if not of the Heraclitean type.
Aistotle’s argument for denying ‘ist’ a GENERIC conceptual analysis rests on
the thesis that a genus G cannot be predicable of a differentia, or diaphoron –
symbolized by Grice as D -- of one of its species S. Aristotle also seems
to rely on the supposition that, if ‘ist’ were a genus, it would have to
offend against this prohibition. After all, ‘ist’ is universally predicable. More
formally, if S is a species of a genus G, it must be the case that G belongs
essentially to S, and is, therefore in the same category as S, that S is
differentiated, within G, by some universal D; and that D is categorially
different from, and, so to speak, categorially inferior to both S and G, in
that no item in the category of S and G attaches essentially to, and so be
predicable of D. Grice’s example: ‘two-footed,’ as a difterentia, differs in
category from man and mammal – it is a quality, rather than a substance, in
such a way that neither man nor mammal can be predicated of it. Which is not
the case. It is a secondary substance which is not predicable of a quality,
even though it may be the case that, necessarily, anything which has a given
quality is a given sort of substance. But, if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’
(read, alla Owen, ‘existit’) is universally predicable, it would be predicable
of any differentia of any of its species. To show that ‘existit’
possesses not merely multiplicity of signification as an EXPRESSION, but
multiplicity of signification as per UTTERER’s MEANING may render it
aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in case it belongs to some
category C. E. g., substance, quality, quantity, etc. If category C is a category
OTHER than the first one, i. e. a substance, an item x can be a C, i. e.
fall under C, only if alpha is a C of some substance beta. This can be seen as
an application of a version of the doctrine of universalia in se. A version of
the doctrine of universalia in se demands that the existence of a universal U
requires, not just the possibility, but the actuality of an item alpha or beta
which instantiates that universal. The instantiation thesis is explicitly
enunciated by Aristotle in Metaphysics. X being a C of some substance beta
which *instantiates* C entails – to use Moore’s coinage -- being a C of
something Y which ‘exists; in that sense or under that interpretation of
'existit’ which is appropriate for a substance. – Bunbury, but not
disinterestedness. For a substance to exist is, plainly, lfor it to be a
substance. (In seminars at Oxford with Strawson, Grice played with the
difference between ‘Bunbury doesn’t exist’ and ‘Disinterestedness doesn’t
exist’. The former, but not the latter, requires spatio-temporal continuity:
‘That’s not true: he’s in the next room,’ whereas ‘Disinterestedness is in the
other room’ only IMPLICATES that an ‘instantiation’ of ‘disinterestedness’ is
in the other room. (Grice regretted that Strawson failed to credit him when
Strawson eventually published his Individuals: an essay in descriptive
metaphysics. That a substance beta (say Fido) exists is prior to, or
‘presupposed’ by, each form of ‘exists,’ as it applies to an alpha which is not
a substance – say, shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways, in
Aristotle’s phrase, in which 'existit’ is said are united by an appropriate
relation to a primary substantial be, like Fido. "Exisit' would then
exhibit unified semantic multiplicity In spite of a recognisable affinity
with philosophical positions which Aristotle is known to have liked, and also
due to its bearing of at least a superficial charm, Owen’s argument does not
however, lack its drawbacks -- both from a historical and from a conceptual
point of view. A crucial passage for consideration is Aristotle’s Metaphysics
devoted to what is (be) in the philosophical lexicon contained in the
Metaphysics. There, Aristotle says, it seems, that whatever things are
‘signified’ by the forms of predication, presumably the categories, are said to
be in themselves -- per se, kath'auta); 'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as
there are forms of PREDICATION.. Since a predicate (beta) sometimes
say what a thing (alpha) is, EST. But a predicate sometimes says what alpha is
EST like. Sometimes, even, a predicate says how much alpha is, EST. And so on.
There would be a different ‘signification’ of ‘EST’ corresponding to each
predication, essential or non-essential. Occam’s razor rendered totally useless
if it’s not here to cut Plato’s beard! Aristotle concludes that passage in the
Metaphysics with the with the almost scholastic, if controversial, remark that
there is no real difference in depth between the superficially varied “man
walks (flourishes)” and “man is IST walking (flourishing).” The obvious
interpretation of this remark, beloved by Boethius and all the scholastics, is
that the appearance of any verb-form like “walks” or “flourishes,” or “flies,”
said of Pegasus, or “rides Pegasus,” said of Bellerophon, creates no major
difficulty for Grice, since they may all be replaced, without loss or change of
sense, by such an expression in canonical form such as 'is IST walking'
or "is IST flourishing' ‘is flying, ‘is riding Pegasus’. If the expression
regarded by Aristotle as canonical in form it is because the explicit use of
‘IST,’ whose multiplicity he is at least at his point discussing a copulative,
or, strictly, COPULATION. Grice concedes that Aristotle on occasion does admit
a categorial variation in the sense of copulative ‘ist’. IST as IZZES,
Owen is notably unwilling to allow that Aristotle is primarily concerned with
copulative ‘ist’ regardless. As a result, and it seems Grice is having
Warnock’s ‘Metaphysics in logic’ in mind here – in the well-circulated Flew
collection --, Grice notes that Owen, rather strangely, interprets, the remark
by Aristotle as alluding to semantic multiplicity in the copula as being
supposedly a consequence of semantic multiplicity in ‘existit’! (Warnock’s
three examples being: “There are tigers in Africa”; “Tigers still exist,” and
“There are such things as tigers.” P. 88. Now, Owen’s interpretation
seems difficult to defend for someone with the ears atuned to the type of
linguistic botanizing that philosophers of Grice’s generation – like Austin,
his senior by two years, and Warnock – but unlike Owen’s generation, like Ryle,
or Prichard --. When Aristotle says that a predicate sometimes may say what a
thing is, sometimes what it is like -- its quality --, sometimes how much
it is -- its quantity --, and so on, he seems to be saying that, if we consider
the range of predicates which can be applied to some item, for example to a
substance like Fido – Smith’s infamously shaggy dog --, these predicates are
categorially various, and so the use of the IST IzzES, in the ascription of
these predicates, would undergo a terrifying corresponding variation of
signification! In fairness to Owen, Aristotle has connected the semantic
multiplicity in IST not with variation between the various predicates of one
subject, but with variation between essential, pertaining to the essentia, or
per se, predications upon different, indeed categorially different, subjects.
Grice is having in mind Aristotle’s predications such as as "Socrates IS a
man", "Cambridge blue IS a colour (a blue, a blue colour) A desire to
harmonise these statements leads Grice to wonder whether Aristotle may be
maintaining not only that the copula IS exhibits a multiplicity of
signification which corresponds to the categorial differences between different
statements – assertions or denials -- about one subject, for example, Fido, but
also that this semantic multiplicity may be attributable to a multiplicity in
the notion of essential being IST. The signification of 'is’ would, if Owen
were right, vary between "Socrates is a man", “Fido is shaggy,”
and Cambridge blue is a colour", or, to use another of Aristotle’s
examples from his bag of linguistic botany: the didascalian “A weight of two
pounds is a magnitude.” To voice his suspicion more explicitly, Grice
ventures that it might be Aristotle's view that if "Sociates is BETA"
of F, to adopt the canonical symbol used by Grice in “Vacuous Names” to refer
to a predicate (Fa, Ga, Fb, Gb), Smiths dog is shaggy, is an accidental, i. e.
non-essential, predication, Beta (as in Utterer’s meaning, sentence
meaning, and word meaning) or "F" (as in Vacuous Names) signifies an
item in category C, and ‘has" expresses the CONVERSE of Aristotle's
relation of inherentia or praesentia, then the LOGICAL FORM of a proposition
like ‘Socrates is beta’ or ‘Socrates is F’ or ‘Smith’s dog is shaggy’ may be
regarded as expressed by the simpler "Socrates HAS, but IS not, something
which IS F" or BETA -- where 'ist’ represents a sense of 'is,’ of 'is
essentially,’ which corresponds to category C. The copula est in such cases
expresses the logical PRODUCT of a constant, and thus manageable and systematic
relation expressed by 'has,’ HAZZES — not est— and a categorially variant
relation expressed by 'is,’ est is essentially.’ These predominantly
scholarly murmurs against the received view, Grice notes, that Aristotle
regards so-called (by logicians) ‘Ex’ (or in Peano’s inverted Ex – an
existential statement or proposition as the habitat of semantic multiplicity
are not the only possible kinds of dissent. A different kind of complaint,
against the viability of the position which Grice has been treating so far as
if it were Aristotle's rather than against the suggestion that he in fact held
it, would urge the untenability of the thesis, supposedly a foundation of his
position that EZx are a particular VACUOUS NAMES type of
subject-predicate utterance type (Smith is happy). But it is possible, Grice
concedes, that Owen voices something like this charge iwhen he distinguishes
typex of exists. One form of such an objection would be that "goats
mumble" EX (x), whether treated as a way of saying "goats always
mumble" or saying "goats usually mumble", or of saying
"goats sometimes mumble", or as being indeterminate between these
alternatives, has to be supposed to presuppose the existence of goats. Cf
Warnock – Strawson. This will be attested both by intuition, and by a need to
extend to all interpretations a feature which is demanded for universal of
total and particular utterance types, in order to escape ditficulties which
arise in connection with the Square of Opposition. To suppose "a goats
exists" – but not a stag-goat exists, or a flying horse exists outside the
realms of Greek mythology -- to be analogous to "a goats mumbles", would
be to suppose that "a goats exists — Warnock a tiger exists — "
presuppose that a goats exists or to put it another way, the truth of "a
goats exists" is a necessary precondition of its being enher tre or faise
that a goats exists. This is an absurdity. Even for Collingwood,
who loved a metaphysical presupposition (vide Grice’s early treatment of
Collingwood, then a big name at Oxford, in ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature
of metaphysics). It seems to Grice that Aristotle can be defended against this
attack. To begin with, the invocation of a semantic relation of
collingwoodisn presupposition is not the only recourse when one is faced with
troubles about the Square of Opposition. One might, for example, try to deploy
a pragmatic notion of presupposition which would not mitigate the alleged
absurdity. Presupposition as implicature in negation; presupposition as
entailment in affirmation But a more serious defence might suggest
that Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there
are indeed two such methods, both S est P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi
definitions of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which
contain analogues of genus and differentia. At this point, almost
parenthetically, he gives a pattern of conceptual definitional analysis for
existentials about such things. The pattern consists (of the sequence some +
genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST frozen" (an analysand
for "ice exists" and “A stone iIST situated in threshold
position" (an analysand for "a threshold exists"). We have,
then, for certain Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form
which by utilizing the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates
the 'existit altogether. Grice goes on to suggest, on Aristotle's behalf,
that this ELIMINATIVE form could be employed lo conceptually analyst and define
general existentials, like "ice exists" , "A goat exists,” --
while the category citing forms. like Socrates is a substance could be used to
conceptuallyto analyse or define singular existentials, like ‘Socrates
exists".A strategy for an attempted presentation of in argument in support
of the hypothesis that unified semantic multiplicity is to be located in the
copula, or in a sub-range of examples in which est is used as a copula, viz.,
cases of accidental predication, will be to put forward as a preliminary a
partial sketch of a theory of categories, which Grice regards as being in the
main Aristotelian, to comment on some points of interest in that sketch, and
finally to use it as a basis for the proposed argument. Grice’s
sketch departs from Aristotle's own position in one or, two respects, thereby
depicting i somewhat improved theory, and it will incorporate what seems to be
a conspicuous extension of his theory, though one which, so far as I can see,
he might well have accepted without detriment to his account. Grice’s
motivation is to put forward an outline of an account of categories which is
overtly more SYSTEMATIZc than the assemblage of dicta which one may extract
from Aristotle's (L). Grice starts, much as Aristotle does in Categoriae, by
distinguishing two forms of predication. Each relation, which may be
called "izzes' and -- "Hazzes', are approximately the
converses, respectively, of his relations “Is” said of and “is in (a subject)”.
Ian x izzes () y i=df y is said of x. hab X hZzsz y =df y is
present in x. Grice goes on to list some of the properties which I wish to
assign to these relations, adding that n one or two cases there seems to be
options. Izzing is reflexive (Vxix izzes x), non-symmetrical
(symmetry-neutral), and transitive. Grice’s hazzing, on the other hand, is
inreflexive, either intransitive or transitivily-neutral, and asymmetrical. In
all cases, if an individual x izzes y, y is essential to x, in the sense that
it x were not to izz y, x would no longer exist. It is, however, certainly not
true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is essential to its
existence; indeed, Grice confesses to an inclination to think, that this is not
true in any case. Grice is however disposed to accept the following
"mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz; the acceptability of this
law would depend on the idea that a non individual y hazzes something z ilt [of
necessity] every individual falling under y (that is every indivicual that
izzes y) hazzes 2. Grice is however, not disposed to accopf the
"mixed" law. (ii) If x H y and y lz, x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals); in which case, l might also espouse the idea that the
copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of the disjunction
of & l y and x H something z which I y. Grice makes izzing reflexive, so
some of his definitions must differ from his, since I cannot claim, as le did
in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance. The definitions
will run as follows. I is an individual iff
nothing other than x izzes x. x is a primary individual iff x is an individual
and nothing hazzes x. x is a primary substantial (x
is in the category of "substance") iff sune primary individual izees
x. x is il secondary substance ig & is a primary
substantial but not an individual. x is identical with y iff x
izzes y and y izzes x. y is predicable of x iff
either x izzes y or & huzzes something z which izzes y. Grice
is now ready to compare his definition with the conceptual analysis of the
copula est. And y will be a primary element in some category other than
that of substantials just in case there is a individual x [an individual which
is a primary substantiall which hazzes something z which in tum izzes y (this
allows for the possibility that z may be identical with y). Obviously, in the
case of such a foreign predication a method will be needed for determining
which foreign' category is involved as being the category of the predicated
item y. We can attempt to make use of the different one-word
interrogatives which can be extracted from Aristotle – and Cook Wilson, whose
Statement and Inference Grice sort of worshipped, with the supposition that
items in a particular category may be suitably invoked to provide answers to
just one of the kinds of questions asked by each of such interrogatives. But it
is not clear that such a list of interrogatives is sufficiently comprehensive
(relatives, for example, seem to escape this programme. Nor is it clear what
the rational basis would be for such a list of questions. While Aristotle says
much that is interesting about some particular categories, his attempts, for
example in the cases of quantity and quality, to pick on primary distinguishing
marks are not clear. Such shortcomings matter Little. It seems sufficient to
assume the availability of some discriminating procedure (perhaps some furtirer
development of the 'interrogatives method) since Grice’s main concern is with
the consequences of a scheme involving some procedure of such a sort. At this
point the sketch incorporates the extension of Aristotle's thcory of
categories. Grice assumes that there is an operation, substantialisation – a
metaphysical routine if ever there was one – Grice, Prejudices and
preilections, which become the life and opinions of H. P. Grice, which, when
applied directly to an individual which belong to a con-substantial category,
relocates it in a NON-primary division of the category of substantials,
thereby instituting or licensing the alocated items as further subjects of
hazzing; the items hazzed by them will inhabit NON primary divisions of
categories other than that of substantials. A Qualities of substance na be
might be relocated as a non primary substantial, thereby becoming subjects
which hazz (soy) further qualitatives of quantitatives, : that is to say.
inhabitants of a NON primary division of this or that NON substantial category.
So the category of qualitatives may include qualities of substances, qualities
of substantialized qualities (or substantialized quantities) of substances, and
so without any fixed limit. Fidinterestnedd diedng exist Banbury doesn’t
exist. The scheme would, provide for substantialisation with respect to
some, but not necessarily to all, items which initially belong to some NON
substantial category; some categories, however, might be inebigible£ for the
application of substantialisation, and in other categories it might be that
only sub-categories would be eligible for substantialisation.The scheme also
ensures that substantialisation goes hand-in hand with beooming a subject of
hazzing; but would not guarantee that substantialised items would hazz further
items in every non-substantial category. Admittedly, Grice’s scheme as is
absirace : and it would be necessary to make sure that it could have
application to concrete cases. It might also, even if concretely
applicable, be only PARTIAL in character; it might, for example, provide for
one kind of category (say “logical categories”), but leave other kinds of
categories, like sensory categories, unprovided for. Grice’s scheme leaves room
lor sub. categorial diversities within a given overall entegory, There might be
distinctions between, for example, qualities of substances, qualities of
quantities of substances, qualities of quantities of actions of substances, and
so forth. All of these specific classes would fall within a general category of
QUALITY: and there would be opportunity to legislate against any item's
belonging to more than one sub-division. Within an already discriminated
category or sub-category there might be a categorial distinction between
substantializable and non-substantialicable items.There will be room 1o adopt a
cruerion of realiy distinct frem the perhaps increasingly cedious Quineian
condition of being "quantifiable over" One might, for example,
insist that reality attaches, or full reality attaches, only to items which
besides being izzers, being izzed, and being hazzed, are themselves haziers
(that is, are susceptible to substantialisation).Since it cannot be assumed
that a non-primary substantial will receive predicables in every
non-substantial category, there is room for distinctions of richness between
the range of categories from which predicobles apply to one huzzer, and that
from which predicables apply to another; and these variations in
predicationable richness could be used as a measure of degree of reality: the
richer the realer, with primary substantials at the top. Having discussed two
different suggestions about the possible location of semantic multiplicity
associated with the notion of ist Grice expands. One would lie ta the range of
maximally general specifications of the notion of existit (of the use of the
verb to be' to signify existence). The other would lie in the use of the copula
to signify different predication relations. Both suggestions seem
to have solid Aristotelian foundations. The categorial multiplicity of the term
'existit' and the distinction between different forms of predication relations
are both well-established Aristochian docirines. So far, then, there might seem
little room for a preference of one suggestion to the other. There are,
however, two lines of reflection which in one way or another might upset this
equilibrium. The first line of reflection would allow that Aristotle or an
Aristotelian might have good reasons for secking TWO, rather than merely one,
predication-relation, reasons perhaps connected with intuitively acceptable
restrictions on the scope of transitivity, and with a desire to block such
unwanted inferential moves as "Socrates is white, white is a colour, so
Socrates is a colour.” (But cf. “Fido’s coat is shaggy; so Fido is shaggy”).
But it remains true that nocharacterization hos been given of the concept of a
predication-relation; and though certain formal properties may have been assigned
to izzing and hazzing, it is not clear that these formal properties would by
themselves be adequate guides for someone wanting to be told how to apply the
terms izzing' and luzzing' to a particular case. It is not clear, either, whot
extra formal supplementation could he provided, one would hardly suppose, for
example, such relational terms to be susceptible of ostensive definition. It
may then be that these relations do not (and presumably cannot) have a readily
discernible character, a fact which if not a blemish at least creates a
problem. It is ultimately possible then that despite initial appearances
the notion of a predization-relation is not well-defined, and indeed that
apparent examples of such relations are illusory. This alternative line of reflection
then, might confer better survival chances upon the first of the two
suggestions here dstinguished. A different line of reflection, however,
is one which Grice is certainly more inclined to take seriously. Unlike the
previous one, this line of reflection would not lavour the attribution to
Aristotle of one rather than the other of two viens about the location of a
contain semantis multiplicity. It would rather suggest. or conjecture, that the
attribution to Aristotle of either view would involve a misconception of
Aristotle's position, unless it wore accompanied by a recognition of a certain
not immediately obvious distinction. Enter pragmatics – and implicature. It
would be a mistake to suppose Aristotle to be holding that exists est
‘signifies; a plurality of distinct universals and that therefore the
existential 'is' bos a plurality of meaning; It would also he a mistake to
attribute to Aristotle the view that the copulative 'is may signify one or
another of lWo predication-relations thereby ‘signifying’ a plurality of
universals, with the consequence that the copulative "is' has more than
one meaning. What Aristotle is really proposing is a separation of — the
question what an U universals is, — the question how many SIGNIFICATIONS an
expression possesses. Aristotle is suggesting the possibility that a particular
expression may have only one meaning sense or content and yet be used on
different occasions to point to different universals. It is no doubt trus that
historically universals were admitted to the realm of philosophical discourse
in order to be items in which the meaning of particular expressions might
consist. But this historical fact does not establish an indissoluble connection
between universals and the meanings of a linguistic expression; and it should
be modified or abandoned should subsequent rational reflection provide reasons
for adopting such a ovurse. Grice is well aware that his suggestion,
whether advanced on behalf of Aristotle or independently, that a distinction should
be made between, on the one hand, the universal or universals, which either in
general or on a particular occasion are pointed by the expression, and, on the
other hand, the meaning or meanings of the expression in question, which is
likely to give rise to a sense of shock. Grice suggests that susceptibility to
this sense of shock will be independent of the question whether the person who
feels it is friendly or unfriendly towards universals. Grice invites us to
consider first the reaction of one who is friendly to universals. The
philosopher may be liable to take the view that the reason for introducing
universals in the first place was primarily, indeed exclusively, to equip
ourselves with a range of items, each of which would serve as that which was
meant, or as one of the things that was meant by significant expressions. This
is what a universal does, and it is what they are supposed to do, and they do
it perfectly well; it is not therefore in order te propose a severance of just
that connection with meaning which gives universals a raison d'être. One who is
unfriendly to universals can hardly be expected to be more sympathetic to the
proposal, such a person might be unfriendly to universals either because, like
Quine, while he is prepared to describe each of a multitude of expressions as
being meaningful, be is not prepared to count as legitimate specifications of
what it is that a meaningful expression means, or he is not prepared to allow
that two distinct expressions may each mean the same thing. These denials are
plainly linked; if it is legitimate to ask of two meaningful expressions, what
it is that each mcans we can hardly preveat it from being the case, sometimes,
that what each means is just the same as what the other means. Alternatively
the enemy of universals might not wish to eliminate specifications of meaning
or the possibility of synonymy; his position is rather that an adequate account
of the full range of meaning-concepts can be provided without resort to
universals. But the enemies of universals, from whichever camp they come, may
well insist that one who, unlike them, is disposed to bring in universals is
not at liberty to contemplate divorcing them from that connection with meaning
which he will have to allow as underlying their claim to existence. Grice
is not sure that such hostility to the general idea of divorcing the
‘signification’ of one or more universals from the possession of one or more
meanings is as solidly founded as initially it appears to be. If I ask someone
whether he knows the birth place of Cicero, he might reply in two quite
different ways. He might say: “Certainly I do; he was born in Arpino.”
Alternatively he might reply "I am afraid I do not. Cicero was born in
Arpino, 1 am afraid I have never been able to get to Arpino so I don't know the
place at all.’ The obvious difference between these two distinct
interpretations of the question seems to me to be plainly connected with the
functioning of certain pronouns as (a) indirect interrogatives (b) as
relatives; in my example, the first reply claims knowledge where Cicero was
born, the second claims ignorance of that place where (in which) Cicero was
born. There are other ways of looking at the linguistic phenomenon
presented by my example, which are not incompatible with the way just outlined.
and indeed which may turn out to be useful complementaries to it. One might
draw attention to a distinction between knowledge of propositions and knowledge
of things, suggesting that what the first respondent claims is propositional knowledge,
whereas, what the second respondent disclaims is thing-knowledge; the second
respondent exhibits a certain bit of propositional knowledge but professes
substantial ignorance concerning the item to which his propositional knowledge
relates. There is of course no reason why these two states should not coexist.
While we are directing our attention to this approach, we night bear in mind
that one kind of knowledge might be dependent on the other. It might, for
example, be the case that knowing a thing a consists in the possession of a
perhaps indefinitely extended supply of pieces of propositional knowledge, all
of which are cases of propositional knowledge which relates to x; or
alternatively, knowledge of x might consist not in an indefinite supply of
pieces of propositional knowledge about x, but rather in the possession of a
foundation or a base from which such propositional knowledge may be readily
generated. Yet a further idea to be considered begins with the recognition that
definite descriptions like many other kinds of phrases may, within a sentence
occupy either subject position or predicate position; as some might prefer to
put it, "the birth place of Cicero" may be used either referentially
or predicatively. It might then be suggested that in the mouth, or at least in
the mind, of the first respondent the phrase "the birth place of
Cicero" occurs predicatively, whereas in the case of the second respondent
it occurs referentially, as, potentially at least, a subject expression. If we
suppose the phrase to occur predicatively in a given cose, it will be necessary
that one should be able to point to a mentioned or unmentioned item to which
the predicate in question might apply: then, in the case of the first
respondent in normal circumstances there will be some particular item which he
thinks of as, or believes to be, the birth place of Cicero. The relevance
of this discussion to the topic of meaning and universals is that it may with
some plausibility be alleged that those who have invoked universals as the
items in which the meaning or meanings of significant expressions consist are
guilty of representing such a phrase as "knowing the meaning of the word
'watershed " as referring to knowledge of an object or thing, as knowledge
of “that which” the word watershed' significs or means (where the pronoun
"which' is a relative pronoun); whereas, in fact, the phrase plainly
refers to knowing what the word ‘watershed’ – or ‘runt’ means where the pronoun
'what' is indirectly interrogative rather than relative. The theory of
universals as meaning, then, rests on a syntactical blunder; that this is so is
attested by the fact that in principle at least the caning of an expression E,
may be identical with the meaning of the expression E’ but plainly to know the
meaning of E, is not the same as to know the meaning of E’. This attack
on the historical genesis of the concept of a universal as the focal element in
a certain kind of anti-nominalistic theory of meaning, might encounter the
following response. It might not be denied that the kind of syntactical
blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a blunder and has
indeed been committed by some who have championed the cause of universals. It
is, however, a remedial blunder which can be rectified, ultimately not only
without damage, but even with advantage to the view of universals as the
primary constituents of meaning. Once universals are admitted, they can be, and
should be, thought of and accepted as being those items which are the meanings
of this or that element of language. In the end, then, knowing the meaning of
an expression E would emerge as knowing what E means, rather than what an
utterer U means by uttering E, that is, as propositional knowledge connected
with interrogative pronouns rather than as thing-knowledge connected with
relative pronouns. So everything comes right in the end; and the tie between
universals and meanings cannot be put asunder. This defence of the
inviolability of the link between the concept of a universal and ‘signification’
may be ingeniously contrived, but is not, I think, irresistible. If the
specification of meanings were to provide not merely a useful mode of
employment for universals once they are recognized as being around, but rather
the sole justification and raison d’être of the supposition that they are
around, the specification of meaning would have to be not merely something that
can be commodiously done with universals, but rather something which cannot be
done or fully done without universals. To my mind this stronger requirement
cannot be met. There are, I think, some cases of expressions E such that
knowing the meaning of E cannot comfortably be represented as knowing, with
respect to some acceptable entity that it is that to which the description
"the (a) meaning of E" applies. I offer two examples: If Grice
were to say "The wind is blowing in the direction of Arpino", any
normally equipped Greek, Latin, English, or Italian speaker would know the
meaning both in general and on the current occasion of the phrase ‘in the
direction of Arpino’; that is to say he would know both what in general the
phrase means and what Grice meant by it on the occasion of utterance. But such
examples of knowledge of the meaning in general, and also the meaning relevant
to a particular occasion, of a particular phrase, so far as 1 can sec, neither
requires, nor is assisted by, the specification of an admissible entity which
is to be properly regarded as that to which the description ‘the meaning of the
phrase ‘in the direction of Arpino’’ applies, either generally or on this
occasion. It is unlikely that there is such an admissible entity, the phrase
'in the direction of Sacramento' does not seem to be one which applies to any
particular entity; and even if it were possible to justify the claim, such a
justification seems hardly to contribute to one's capacity for knowing what
such a phrase means. By a precisely parallel argument I may know
perfectly well what is ‘signified’ by ‘the inducement which I offers you for
looking after my farm in Sibila', even though I am neither helped nor hindered
by the presence or absence of any thought to the effect that there is some
admissible item which satisfies the description "the signification of the
phrase 'the inducement which I offer you for looking atter my farm in Sibile'
" Before leaving this topic, Grice makes two further comments.
First, the fact that the conection between universals and meanings may not be
inviolable does not dispense someone who wishes to modify it from obligations
to make clear just what changes he is making; second, if a theory of meaning
should fail to provide an indispensable rationale for the introduction of
universals, it might turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an
alternative rationale. But this question will have to wait for another
occasion. Let us for the moment retain an open mind on the nature of
Aristotle's views about the connection between the unification of multiplicity
of signification and the presence or absence of identity of ‘signification’.
Aristotle lists a number of modes of this kind of unification which I shall
consider one by one. As one embarks on this enterprise one might well bear in
mind the possibility that the list provided by Aristotle might not be intended
to be exhaustive; and that the number and proper characterization of the modes
which do occur in Aristotle's list is sometimes uncertain. Aristotle refers to
cases in which a general term is applied by reference to a central item or type
of items as ones in which there is a single source for a contribution to a
single end. It is not clear whether he is giving a single general description
or a pair of more specific descriptions each of which applies to a different
sub-class of examples. I know no way of settling this uncertainty. The modes of
unification actually listed by Aristotle consist in (a) what Grice dubs, with
deference to Peano, recursive unification in which the application of each
member of a range of predicates is determined by the conditions governing the
application of a primary member of that range, and as opposed to both what
Grice, with deference to Owen, calls focal unification (unification which
derives from connection with a single central item), and analogical
unification, in which the applicability of one predicate or class of predicates
is generated by analogies with other predicates or classes of predicates, I
shall consider these headings in order. Aristotle regarded
types of soul (as I would suppose, of living thing) as forming a
"developing series". I interpret that idea as being the supposition
that the psychological theory for a given type is an extension of, and
includes, the psychological theory of its predecessor-type. The realization of
this idea is at least made possible by the assumption that psychological laws
may be of a ceteris paribus form, and so can be modified without emendation. If
this aspect of the programme can be made good, we may hope to safeguard the
unity of psychological concepts in their application to animals and to human
beings. Il Lizio, as the Italians – some Italians – call Aristotle, regarded
types of soul psuche as Owen has it, dismissing a translation, as Grice would
suppose, of living thing, as forming a ‘developing series.’ Grice interprets this
idea as being the supposition that the psycho-logical theory for a given type
is an extension of, and includes, the psychological theory of its
predecessor-type. The realization of this idea is at least made possible by the
assumption that psychological laws may be of a ceteris paribus form, and so can
be modified without emendation. If this aspect of the programme can be made
good, we may hope to safeguard the unity of psychological concepts in their
application to animals and to human beings. Though (as Wittgenstein noted)
certain animals can only expect such items as food, while men can expect a
drought next summer, we can (if we wish) regard the concept of expectation as
being determined not by the laws relating to it which are found in a single psychological
theory, but by the sequences of sets of laws relating to it which are found in
an ascending succession of psychological theories. III. Life, soul,
and homonymous predication Let us examine the senses of synonymy and
homonymy in Aristotle and then see what use Plotinus is making of these terms
in the treatise On Well-being, 1.4[46]. In 1.4[46].3 Plotinus distinguishes
between synonymous and homonymous predication. It will prove useful to examine
Aristotle's understanding of homonymy. Aristotle defines as
"synon-ymous" predicates that share both a common name and a common
definition, as "animal" is predicable both of man and of ox. Such
terms are also said to be employed in one way only (Hovaxas leyóueva)* and to
be predicated with reference to one thing (a®' ё)? Homonymy per accidens amounts only to a sharing of the same name or
pure equivo-cation. This is not, however, the only sense of the homonym which
is (unlike the synonym) ambiguous. Homonymy may include terms which have
nothing truly in common (катà...кotvòv unèr) and those which are related by something in common (кат í kovór)." A term that is used homonymously in the latter sense is
said to be employed in different senses (1éyeTaL...ollaxws). 2 Some homonymous
predicates admit of unity of reference appropriate to focal meaning (pòs Ev).
13 Other homonymous terms enjoy that unity and identity that derives from
participation in a series (the kind that will concern us here). Henry and
Schwyzer properly refer us to Aristotle, Categories 13.14b33 for the sense of
avidiapeiv in 1.4 [461.3.17, where it describes a simple classification by
dichotomy or co-ordinate species as distinct from predication in a hierarchy
that exhibits priority and posteriority. The example offered in Categories 13
of predication by dichotomy are the terms "half" and
"double." Predication according to co-ordinate species is exemplified
by species of animal as having feet, winged, or aquatic. The various species do
not exhibit priority and posteriority, but are on the same plane (áua).14
Cat. 1.1a6-12. Top. 1.15.106a9. Met. A.1.981a10; K.3.1060b31-1061a7; Top. 6.10.148a29-33. Cat. 1.1al; E.N. 1.6.1096b26-27. Met. К..3.1060b31-36. Met. Г.1.1003a33. Met. Г.1.1003a33-1003b2. Met. Г.1.1003a33-1003b2. Cf. also Armstrong (1966-88),
vol. 1, p. 178, note 1 and Harder et al. (1956-60), vol. 5b, p. 318 who also
refer us to De An. 2.2.413a22 and Met. B.999a6-10; for a lucid exposition of
the treatment of priority and posteriority in Aristotle, Categories 12 and 13,
see Cleary (1988), pp. 20-32. Harder-Beutler-Theiler properly refer us to
Aristotle, De Anima 2.2.413a22 where it is said that
"life" is predicated in different senses (TEOvaxOS... EyouÉvOr) of
various organisms accordingly as they possess various faculties (intellect,
sensation, locomotion, change as diminution or increase).l5 Now Aristotle
formally defines the soul as the first entelechy of a natural body potentially
endowed with life. ' To understand what Aristotle means by saying that
"life" is predicable in different senses, it is helpful to examine
what he says about the status of "soul" as predicate. Aristotle
argues that soul will not admit of a common account (kolvòs lóyos) any more
than will the succession of geometrical figures."7 Thus there is no
generic geometrical figure with reference to which we may explain the triangle
and the quadrilateral. The one is a development from the other. Similarly, the
various grades of soul, from the simplest to the most complex, form such a
series or succession, each a higher stage and a development of the lower. For
example, without the nutritive faculty, there is no perceptive faculty, but the
nutritive faculty may (as in plants) exist in the absence of the perceptive
faculty. Obviously, both "life" and "soul" are, for
Aristotle, predicates that occur in such a series. It is common,
following Lloyd, to refer to such a series as an ordered series of terms and to
a group containing such terms as a p-series. 18 Joachim calls such a succession
a "developing series,"' which he defines as "one the terms of
which increase in complexity, and are so ordered that the succeeding terms
imply the preceding ones, involving or containing them in an altered form. Each
succeeding term i) differs specifically from its predecessor, yet (ii) is a
development of it - depends upon it for its being and carries it further.
"20 We have seen that Plotinus entertains the possibility that
"life" might be predicated as a synonym of the various grades of
organism." Now that Harder et al. (1956-60), vol.
5, p. 318, note on 1.4 [46].3.16. De An. 2.1.412a27-28: this is
the first definition; the second (2.1.412b5-6) defines soul as the first
entelechy of a natural organic body. De An. 2.3 414620-415a13 De An. 2.3.414620-415a13. Lloyd (1962), p. 67. Joachim (1951), p. 38. Joachim (1951), p. 38 offers
as further examples "the series of natural numbers [EN 1.4.1096a18-19],
the successive forms of figure [De An. 2.3.414b21-22; 29-32], the forms of
friendship [EN8.3.1156a6-24], and the forms of constitution [Pol.
3.1.1275a34-1275b2]." 1 4 1275b2]." he has excluded this
alternative, he argues that the predicate is rather employed homonymously
(óuovúws) of the various grades.22 IV. Aristotle's critique of the
Platonic Good and the ordered series The commentators have
correctly shown us the origin of the Plotinian interest in the connection
between life and well-being in the Nicomachean Ethics of Aristotle. For the
distinction between synonymous and homon-ymous predication of "life"
and "living well" in Plotinus, they have correctly referred us to the
Aristotelian use of these terms in works other than the Nicomachean Ethics.
What they have not done is to demonstrate the vital debt of this distinction to
an argument advanced against the Platonic Idea of the Good in the Nicomachean
Ethics. In the Nicomachean Ethics Aristotle advances arguments against
the Platonic Idea of the Good. Among these is the contention that an ordered
series, that exhibits priority and posteriority, cannot admit of univocal
predication. Thus even the Platonists did not advance a Platonic Idea of
numbers which do exhibit such a series. Now "good" is
predi-predicable in the categories of substance, quality, and relation.?3 Obviously
substance is prior to relation (1.4.1096a11-21). In the ensuing argument
(1.4.1096a 23-29), Aristotle goes on to show that "good" is
predicable in all the categories. Joachim remarks, "How far they [the
categories] could be shown to constitute a developing series is doubtful. It is
enough for Aristotle's purpose to show - what is sufficiently obvious - that
that whose being consists in its relatedness to something else is derivative or
posterior to that whose being is substantial or self-dependent, that which
exists in its own right."24 The Eudemian Ethics 1.8.1218a 1-9, on the
other hand, in argument against the Platonic Form of the Good, specifically
contends that "good" is predicable within a developing series and
thus cannot be separate from the series in which "good" is
predicated. If it were separable, then the first term in the series would not
be first. ThusIV. Aristotle's critique of the Platonic Good and the
ordered series The commentators have correctly shown us the origin
of the Plotinian interest in the connection between life and well-being in the
Nicomachean Ethics of Aristotle. For the distinction between synonymous and
homon-ymous predication of "life" and "living well" in
Plotinus, they have correctly referred us to the Aristotelian use of these
terms in works other than the Nicomachean Ethics. What they have not done is to
demonstrate the vital debt of this distinction to an argument advanced against
the Platonic Idea of the Good in the Nicomachean Ethics. In the
Nicomachean Ethics Aristotle advances arguments against the Platonic Idea of
the Good. Among these is the contention that an ordered series, that exhibits
priority and posteriority, cannot admit of univocal predication. Thus even the
Platonists did not advance a Platonic Idea of numbers which do exhibit such a
series. Now "good" is predicable in the categories of substance,
quality, and relation.?3 Obviously substance is prior to relation
(1.4.1096a11-21). In the ensuing argument (1.4.1096a 23-29), Aristotle goes on
to show that "good" is predicable in all the categories. Joachim
remarks, "How far they [the categories) could be shown to constitute a
developing series is doubtful. It is enough for Aristotle's purpose to show -
what is sufficiently obvious - that that whose being consists in its
relatedness to something else is derivative or posterior to that whose being is
substantial or self-dependent, that which exists in its own right."24 The
Eudemian Ethics 1.8.1218a 1-9, on the other hand, in argument against the
Platonic Form of the Good, specifically contends that "good" is
predicable within a developing series and thus cannot be separate from the
series in which "good" is predicated. If it were separable, then the
first term in the series would not be first. Thus 22. 1.4 [46].3.20.
There were, of course, Platonic Forms of numbers such
as Twoness, Threeness, etc., considered not as members of a series, but as
universal natures, cf. Joachim (1951), p. 40. Joachim (1951),
p. 41. Lloyd (1962), p. 69 does not see this second argument, which he sees
Aristotle's own (as distinct from the argument of the Platonists) can depend
upon what he calls a p-series, for then he would simply be repeating the first
argument.Though (as Wittgenstein noted) certain animals can only expect such items
as food, while men can expect a drought next summer, we can (if we wish) regard
the concept of expectation as being determined not by the laws relating to it
which are found in a single psychological theory, but by the sequences of sets
of laws relating to it which are found in an ascending succession of
psychological theories.The cases of Peanoan recursive unification are
primarily, though not exclusively. mathematical in character; they are also
cases in which what one might call the "would-be" species of a
generic universal stand to one another in relations exemplifying priority and
posteriority. The Platonists – or academia, as Cicero prefers --, so Aristotle
tells us, regarded such priority and posteriority as inadmissible between
fellow species of a single genus. Aristotle does not explicitly subscribe to
this view, but he does not explicitly reject it and is liable to act as if he
accepted it. Grice suggests that ‘number’ and ‘soul’ fall under this type of
unification – vide his “Method in philosophical psychology: from the banal to
the bizarre”. Why should priority and posteriority stand in the way of being
different species of a single genus? Why should not different numbers be
distinct species of the genus number? In the case of numbers, End. Eih.
(121%aff.) attempts a reductio ad absurdum: if there were a form (universal)
signified by "number" it would have to be prior to the first number,
which is impossible; this argument might be expanded as follows: consider a
sequence of "number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness
...): such a sequence satisfies, inter alia, the following conditions. For any
x and for any n 1, x instantiates Pi entails x does not instantiate pa-' (nor
indeed any P'). For any x and for any n * 1, x instantiates P" entails
something y (* x) instantiates pr-/If P™ = P', no counterpart of (a), (b)
holds; so Pl is the first number. If the fulfillment of the above conditions is
to be sufficient to establish a sequence of properties as a sequence of number
properties, then there cannot be a universal number; if there were, it would,
like any genus, be prior to each of its species, and so prior to Pl; but since
P' is the first number it cannot have a predecessor and so nothing can be prior
to it. There seem to be two objections. It is by no means clear that the above
conditions are sufficient to guarantee that a sequence of properties is a
sequence of number-properties. Even if they were, one part of them would not be
fulfilled in the case of Pl and being a number; if x instantiates Pl (viz.,
2-ness), x, not something other than x, will instantiate being a number, a set
whose cardinality is 2 itself instantiates being a number (as a cardinality).
If this route to a denial of the existence of a generic universal number fails
there are two further possibilities. One might attempt to represent conformity
to a "standard" genus-species-differentia model as being not just an
acceptable picture of situations in which a more general universal has under it
a range of subordinate universals which are its specializations, but as being
constitutive for such examples of the existence of the more general universal.
The slogan might be "For there to be a universal U, with specializations
U,, U,, ..., U,, U has to be the genus of those specializations with all that
that entails" (or, more briefly, "no specialization without
species"). The justification for such a claim will not be easy to find.
While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more general
universal must be independent of its specializations in that the non-emptiness
of the general universal should be compatible with the emptiness of any
particular specialization (though not of course with the emptiness of all
specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. One might try a simpler
form of argument. If the special cuses for the application of a general term E,
that is to say, the universals U, ... U, are united by a single ordering
relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover every item
to which E applies, and only such items, then we do not need a generic
universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by membership
of the series S. The expression "being an instance of some universal in
the series S" is of course applicable to anything to which E is
applicable; but this expression does not even look like the name of a
gonus. Another, more Oxonian, indeed more Corpus, sice it was Owen’s --
mode of unification to which the alleged multiplicity of ‘significations’ may
be susceptible, that of, to use Owen’s verbiage, focal unification, is
discussed at length by Aristotle in Metaphysics. – who incidentally, never read
Owen! In Metaphysics Aristotle brings up two of his favourite – Grice’s Oxford
pupil, Strawson, said ‘stock’ -- examples, the applications of the sanus and
medicalis. Aristotle indeed states that everything to which sanus or sanum or
sana applies – never mind the plurals -- is related to, in one way or another,
the focal item of sanitas, -- an universal if ever there is one --. One item,
in the that the item *preserves* sanitas; another item that in that the item
*produces* it; an yet another in that the item is a symptom of sanitas; an
fourthly, another item, because it is an item which is capable of it. Similar
considerations apply to applications of medicalis. An item which is medical is
relative to the medical art, another item being medical because it possesses
such an art; yet another item because it is naturally adapted to the medical
art; and another item because it is a function of the medical art. On the most
obvious interpretation of the passage, Aristotle seems to be implicating that
standard analysis of ‘signification’ will be right in supposing the
applicability of an adjective such as sanus or medicus to a particular item
depending on the relationship of the item to an associated ‘universal’ –
sanitas --, but wrong in supposing that the relationship in question is
invariably that of instantiation – ; there are more ways of killing a cat than
skinning it. There are other sorts of relationship that may be conversationally
involved, especially in Athens, where they did little but engage in
sophistries! There is, however, a less obvious, if more enlightening, position
which Aristotle might have been taking up. According to this position,
Aritstotle, or any graduate from the Lycaeum, say, would be maintaining, with
respect to this or that universal, that the only way in which an individual
items may be related to this or that universal is indeed that of instantiation,
but that there will be other items which will indeed be general items, though
not this or that universal. To such an universal, this or that individual items
may be related in a variety of ways which are quite distinct from
instantiation. The relative merits of these two ideas will be a matter for
debate, and Owen’s interest was focalised at this point. The focal mode of
unification, in any case is of special interest in Grice’s enquiry since
Aristotle states, and quite plainly too, that this is the mode of unification
which applies, in Owen’s interpretation, to the multiplicity of ‘signification’
connected with ‘A est B’ – rather than the previously discussed recursive
unification, or, say, analogical unification. While Owen is wrong about the
focus being on the existence – or ‘quantified existentials’, to use Warnock’s
happier phrase -- two categorially different items may all be said to be,
by virtue of different kinds of connections which they have to some focal (to
use Owen’s verbiage) item, which will be intimately and ultimately connected
with the notion of a substance that exists as a spatio-temporal continuant, to
use Grice’s pupil Strawson’s verbiage bow. This central item might be an
individual substance or, more likely, it might be the notion of substantal
type, or, if you’re not enough of a Russellian, kind: any item which izzes this
type or kind would be an individual substance, and, therefore, it would exist.
But a non-substantial item may also be said to be, by virtue of their
relationship -- different in different cases, of course -- to the same central
or focal item. Some item may be said to be because it is an affection, a
quality, of a primary substance. Think a Rylean agitation. Another item one may
be willing to say to be merely because it (or he or she) is a process towards
substance – think Whitehead --, and so forth. It is pretty diaphanous that the
Stagirite habitually thinks of the focal item as being indeed a universal, or
at least some kind of pretty general entity. But such restriction is hardly
mandatory, nothing prevents the focal item from being a straight particular out
of Strawson’s Individuals – his essay in descriptive metaphysics – a kind of
odour, say – elaborated while joining Grice for their joint seminars in
‘Meaning’ at Oxford. Consider the adjective Cockney, for Strawson almost was
one,or French or italiano as it occurs in the phrases, "French
citizen", citadino italiano, "French poem", poema
italiano, "French professor". professore italiano. The following
features are perhaps significant: (1) The appearance of the adjective in these phrases
is what I might call "adjunctive" rather than "conjunctive"
or "attributive". A French poem, is not as I see it, something which
combines the separate eatures of being a poem and being French, as a fat
philosopher would simply combine the features of being fat and of being a
philosopher. "French" here occurs, so to speak, adverbially. (2) The
phrase French citizen or citadino italiano standardly ‘signifies’ ‘citizen of
France’ or ‘citizen of Italy’, while the phrase French poem or poema Italiano
standardly ‘signifies’ "poem in the French language,’ or ‘poem in the
Italian language’ (Sicilian if Pirandello, as Pirandello would hasten to add).
But it would be a mistake to suppose that this fact implies that there are two
(indeed more than two) ‘signfiications’ or Fregean ‘senses’ of the French or
italiano – or siciliano. The expression French or italiano has only one –
unified – ‘signification,’ viz. ‘of or pertaining to France’ or ‘of or
pertaining to Italy.’ French, or italiano, will, however, be what one might
call 'context sensitive,’ as Grice suggests in ‘The theory of context’ – Let’s
put the theory of context into context. One might indeed say, if you like, that
while it has only one ‘signification’ or Fregean sense, French or italiano has
a variety of ‘signfiications’-in-context. That is: relative to one context,
French or italiano ‘signifies’ ‘of France’ or ‘of Italy,’ as in the phrase
French citizen, or citadino italiano. Relative to another context French or
italiano ‘signifies’, ‘in the French language,’ or ‘in the Italian language,’
as in the phrase French poem, or poema italiano. Whether the, to use Owen’s
epithet, focal item is a ‘universal’ or a mere particular is quite irrelevant
to the question of the ‘signification’ of the adjective. To use Aristotle’s
example, the medical art is no more the ‘signification’ of medical, as France
or Italy is the ‘signification’ of French or italiano. As a concluding
observation Grice remarks that, while the attachment of the long-awaited,
life-saving appropriate conversational context may well suggest an
interpretation in context of a given expression or conversational move, it need
not always be the case that even such suggestion is indefeasible. It might be
for instance that French poem or poema italiano would have to ‘signify’ ‘poem
composed in French,’ or ‘poem composed in Italian,’ unless there are counter
indications. In which case, perhaps, the phrase might mean ‘poem composed by a
French competitor’ (in some competition) or ‘poem composed by an Italian
competitor (in another competition). Now, for the phrase French professor or
professore italiano there would be at least two obvious ‘significations’ in
context. The ‘disambiguation’ would depend on the wider conversational context
that makes for the circumstances of utterance of the conversational move (He
was an Italian professor – no more). ANALOGICAL UNIFICATION. V.
distinguishes *three* types of analogy: analogy of inequality, analogy of
attribution, and analogy of proportion. Whereas he rejects “analogy of
inequality” and “analogy of attribution” as improper, fallacious, and invalid,
V. regards the analogy of proportion as valid and basic and appeals to it in
explaining how humans may come to know propositions about the divine and
how analogical reasoning, applied to both the divine, and the divine’s
creatures, may avoid being æqui-vocal. H. P. Grice – Equivocality thesis. DE
NOMINUM ANALOGIA. QUOTUPLEX SIT ANALOGIA, CUM DECLARATIONE PRIMI MODI Invitatus
et ab ipsius rei obscuritate, et a nostri æui flebili profundarum litterarum penuria,
de nominuin analogia in his vacationibus tractatum edere intendo. Est siquidem eius notitia necessaria adeo, ut sine
illa non possit metaphysicam [ONTOLOGIA PRIMA FILOSOFIA ESCATOLOGIA] quispiam
discere, et multi in aliis scientiis ex eius ignorantia errores procedant. Quod
si ullo usquam tempore accidit, hac ætate id evenire clara luce videmus, dum
analogiam, vel indisiunctionis, vel ordinis, vel conceptus præcisi unitate, cum
inæqualis participatione constituunt. Ex dicendis namque patebit, opiniones
huiusmodi a veritate, quae ultro se offerebat, per abrupta deviasse. Analogiae
igitur vocabulum proportionem sive proportionalitatem, ut a graecis accepimus,
in proposito sonat. Adeo tamen extensum distinctumque est, ut multa nomina
analoga abusive dicamus; et multarum distinctionum adunatio si fieret,
confusionem pareret. Ne tamen rectum obliqui iudicio privetur, et singularitas
in loquendo accusetur, unica distinctione trimembri omnia comprehendemus, et a
minus proprie analogis ad vere analoga procedemus. Ad tres ergo modos analogiae
omnia analoga reducuntur: scilicet ad analogiam inaequalitatis, et analogiam
attributionis, et analogiam proportionalitatis. In his explorations on unity of
signification, Grice turns to a mode of unification, which he would describe as
Cajetan in nature, and as what is possibly the most baffling of the various
ways explicitly suggested by Aristotle LYCAEUM LICEO LIZIO as being those in
which what Grice calls the unification -- or aequi-vocality thesis – of the
apparent multiplicity of significations may arise, even if made less baffling
by Vio – vide Ashford. The cases are those cases in which the application of an
epithet or expression E to a range of items is accounted for by the analogy
detectable within that range. More explicitly, it is the analogy, either
between a specific ‘universal’ which determines the application of the epithet
or expression, or between an exemplification of that ‘universal’ by this or
that type of item. Even more explicitly, it is the analogy either between
universals U1, U2, … Un, which determines the application of the epithet or the
expression, or between an exemplification of U1, U2, … Un, by an items of the
sorts ly. lo etc. The puzzling character of Aristotle's treatment of this topic
arises from a number of different factors, and it has been even applied to
‘essere’ by some. First, there are a few things which Aristotle himself might
have done to aid our comprehension. He might have given us a firmer list of
examples of epithets or expressions, the application of which to a given range
of items is to be accounted for by way of analogy. Alternatively, Aristotle
might have given us a reasonably clearer characterisation of the kind of
accounting which analogy is supposed to provide, leaving it to us to determine
the range of application of this kind of accounting. Unfortunately, Aristotle
does neither of these things, so Vio finds himself to be in big trouble – or
deep semantic waters. Aristotle offers us only the most meagre hints about the
way in which analogy might ‘unify,’ via the aequi-vocality thesi, that is, the
various applications of an epithet. We are told, for example, that as ‘seeing’
is in the body – the eye --, ‘understanding’ is in the soul -- with the
attending implicature that it is this fact which accounts for the application
of the originally physical ‘see’ videre both to a case of physical – or bodily
-- optical vision, and a case of intellectual ‘vision.’ “I see what you mean.”
– in which case you have greater eyes than most. Il Lizio also suggests that it
isanalogy which is responsible for the application of the adjective – not
shaggy – but ‘calm’ calmus to either an undisturbed body of sea water, or to an
undisturbed expanse of thin air! Such offerings do not get us very far. Furthermore,
not surprisingly, where Aristotle seems to fear to tread his commentators,
except of course, Vio, are most reluctant to plant their own feet. Perhaps the
least unhelpful suggestion comes from a latter-day commentator, not Avicenna,
but, after Vio, the influential Oxford, indeed Scottish, philosopher W. D.
Ross, who suggests, as Aristotle's view, that the application of ‘good’ bonum
is attributable to the fact that, within one category C1, an item or specimen,
which is good – say, a cabbage -- is related to an item in general belonging to
that category – cabbages are by definition good cabbages --, in a way which is
analogous – analogum – or proportionale – a:b::c:d -- to the way in which a
good item (say, a good king) in some second category or sub-category C2 is
related to the general run of items which belong to that second category. Apart
from the obscurity in the presentation of this idea, Ross's suggestion takes
for granted something which Aristotle himself does not tell us, viz. that the application
of the epithet bonum good is one exemplification of unification or
aequi-vocality of a value-oriented concept which is the outcome of an analogy,
or as Vio and Cicerone prefer, a proportio -- proporzione. Ross's suggestion
about bonum good – such a substantive-angry,in Austin’s word, Casanova, in
Nowell-Smith’s, bit of a word -- would, moreover, be at best only a description
of one special case of analogical – or analogous, or PROPORTIONAL --
unification with a view to the aequi-vocality thesis, and would not give us any
general account of such analogous – or proportional – unification, per via
della proporzione. Grice adds that little supplementary assistance is derivable
from those who study this or that general concept. Such a philosopher may be adhering
to the principle that silence is golden when it comes to discussion of such
questions as the relation between analogy, or as Cicerone prefers, PROPORZIONE
-- and her sisters: metaphor – or as Cicerone prefers, TRANSFERENTIA --, simile
– similia -- , allegory, and parable, or PARABOLA. So far as The Lizio
Aristotle himself is concerned, it seems fairly clear to Grice that the primary
notion behind the concept of analogy is, as preventing some criticism by
Cicerone, that of ‘proportion’, or PRO-PORZIONE. In logical form: a:b::c:d. The
notion of such a four-term PRO-PORZIONE is embodied, for example, in
Aristotle's treatment not of moral bonum, as was Ross’s obsession, but of
iustum -- just. where one kind of iustum just is alleged to consist in a due two-termed,
rather than four-termed, proportion PROPORZIONE between return, reward, or
penalty, and antecedent desert, merit, or demerit. But it does remains a bit of
a mystery how what starts life as, or as something approximating to, a
quantitative relationship – DIRECT OR INVERSE PROPORZIONE -- gets converted
into a non-quantitative or qualitative relation of correspondence or affinity.
It looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be some
inspired conjecture by the Peripatetic. Grice, as Vio had done before him,
takes as task the provision of an example, congenial to Aristotle, of how the
unification by analogy or PROPORZIONE of the application to a range of items of
some epithet might proceed. Grice expects this UNIFICAZIONE PER PROPORZIONE to
involve the detection of some analogical link between the exemplifications of
the variety of this or that universal which the epithet may be used to
‘signify.’ Grice’s chosen specimen is the inchoative crescere -- grow. In the
case of grow, a number of different kinds of shifts might be thought of as
possessing an analogical unification that delivers the aequi-vocality thesis.
One of these would be examples of shifts in respect of what might be termed a
syntactical, metaphysical, or ontological category. By syntactical category
Grice means a part of speech. A substantia, indeed an inert or inorganic
physical substance, like a lump of wax or a mass of metal, may be said to grow,
or if we must use the copula, is growing – crescit. It would be tempting here
to suggest that the relevantly involved ‘universal,’ that of increase in size,
or getting larger, provides the foundational, original—etymologically and
DIACHRONICALLY valid --instance of the literal ‘signification’ or Fregean sense
of a universal by the application of the expression grow or crescere. We have
here, so to speak, the 'ground-floor' signification – dictiveness -- of grow:
the truth-conditions. But now, not only the physical inert and inorganic
substance itself but some accident of that substance – THAT BIT OF WAX NOT JUST
IZZES BUT HAZZES ‘GROWTH’ -- may also be said to grow. Not only the piece of
wax, but its magnitude, some event or process in its history – vide Grice,
“ACTIONS AND EVENTS” --, its powers, or causal efficacy, and its aesthetic
quality, or sheer beauty, might each be said to grow. And it seems not
unplausible to suggest that though the grow on the part of each of these
non-substantial accidents is different, and more or, again, less boringly
connected with growth on the part of the substance, there will always be some
kind of correspondence, indeed analogical connection, between grow in the case
of a non-substantial item and grow in the initial LITERAL case of this physical
inert or inorganic substantial item. Another and different kind of categorial
variation may separate some of the universals which the grow may be used to
‘signify’ from other such universals. These will be connected with differences
in, now, some sub-category within the same category of substantia – the syntactical
class of nouns -- within which fall different sorts of items which may be said
or deemed to grow. Different universals seem to be ‘signified’ by an utterer
who says – still DICTIVELY -- of an ANIMATE substance, such as a plant, as
growing and by another uterer who says – still within the dictive realm -- of a
human being – such as a child, Grice’s Timothy -- as growing. The connection
between these diverse ‘realisations’ or instantiations of grow may rest on now,
say, vegetal, analogy. In what is said to be the grow of a plant, such as a
rose, internally originated increase in size seems to occupy a prominent place.
In the case of a human being, such as Grice’s son Timothy, the kind of
development which may be involved in the grow may be much more varied and
complex – “I know in the case of Timothy IS.” The link between the two distinct
universals which may be ‘signified’ might be provided, now by an analogy, or
proporzione, between the role which such a change fulfill in the development of
the very different kinds of substances which are being characterised. No doubt
many further kinds of analogical connection would emerge within the general
practice of attributing this or that grow – Grice’s favourite was Martha
Kneale’s THE GROWTH OF LOGIC --- “I can’t think whey she changed it to the dull
‘Development’ of Logic when the thng was published!” Grice’s next endeavour
will be an attempt to supply some general account of the way in which the
presence of analogy serves to unify the alleged multiplicity of a
‘signification,’ which has originally deemed to belong in the PHYSICAL realm of
inert and inorganic matter. If such an account should be found to offer
prospects of distinguishing analogy or PROPORZIONE from some other concept,
particularly TRANSFERENTIA or metaphor (as conversational implicature, as in
the song title, ‘You’re the cream in my coffee’ to use Grice’s example in
‘Logic and conversation,’ – She is the cream in my coffee, to use the copula --
which belongs to the same general family – along with Simile, similia,
ALLEGORIA – as in Lewis’s The allegory of love – or PARABOLA, as those by
Christ --, that would be a welcome aspect of the account. It is Grice’s idea
that, in metaphorical -- rather than dull and plain literal -- description, a
universal is ‘signified’ (she is the cream in my coffee +> she is Grice’s
pride and joy), which though distinct from that which underlies the literal
signification of the epithet (the cream in Grice’s coffee, or the lemon in
Strawson’s tea) is nevertheless recognisably similar to the literal
signification. Grice comes then to the concept of Cajetan and Ciceronian
PROPORZIONE or analogy itself. Grice starts by considering this or that item,
I1, I2, … In -- any one of which may be called an S. Grice initially supposes
that being an S consists in belonging to a substantial type or kind, or
category S – a noun -- , though that supposition may be relaxed. Grice’s move
is to assume that being an S, consists in being subject to a system of laws –
hence ana-logia, the logos is involved -- which jointly express the nature,
metier, or essentia, of the type or kind Si. Further, these ‘ontological’ laws,
which furnish the core theory of S, -- as ichthyology furnishes the core theory
of fish --, are to be formulated in terms of a finite set of Si-core
predicative properties -- let us say P1 to Pn – as in S is P. Each law involves
an ordered extract from the core set. Their totality governs any fully
authentic Sy. This totality may well not include every law which applies to S,:
but it does include every law which is deemed to be relevant to the identity or
identification of Sy, every law which determines whether or not a particular
item I1, I2, … In, is to count or be deemed as an 5 – “as in that Oxford
college – Hartford – who deemed the president’s dog to be a the subject of the
predicate ‘feline.’. Grice next considers not merely things each of which is an
S, but also things each specimen of which is an Sz. It remains an open question
whether or not the type S is to be deemed identical with the analogous or
proportionate type S1. – In any case, identity reduces to general being
(Pegasus = Pegasus if Pegasus is a flying horse). Grice assumes that, as in the
case of S, membership of S, is determined by conformity to a system of such
ordinary – indeed Stone-Age Physical --laws relating to those properties P1,
P2, … Pn which are central to S2. Grice symbolises these properties by the set
of devices Or ... Q.. We now have various possibilities to consider. The first
is that every law which is central to the determination of Sz is a mirror image
or strict counterpart of a law which is central to S,; and that the converse of
this supposition also obtains. To this end, we must assume that the properties
which are central to being an S, are the properties of the devices O, through
Os; and that if a law involving a certain ordered extract from the set P
through P, belongs to the central theory of S to a law involving an exactly
corresponding ordered extract from the set O, through O, belongs to the central
theory of S; and that the same holds in reverse. In that case, we are in the
position to say that there is a perfect proportion or analogy between the
central theories of S, and Sz; in which case, it may also be tempting to say
that the types S, and S, are essentially identical, at a particular time – vide
Grice-Myro Geach-type of time-relative identity. We should recognize that, if
we yield to this temptation, we are not thereby forced to say that Sy and S,
are indistinguishable. They might, for example, be differently related to
perception, only one of them, perhaps, being accessible to physical sight – a
horse, but not horseness. We shall only be forced to allow that essentially, or
theoretically, the types are not really THAT distinct. The possibility just
considered is that of a total perfect (alla Mary Poppins) PROPORTION or analogy
between the central theories of S, and Sa. There is also, however, the
possibility of a merely partial pertect analogy between S, and Sz. That is to
say, part of the central theory of one type, say S, may mirror the whole of the
central theory of Sz, or again may mirror some part of a central theory of Sz.
In such a circumstance, one might be led to say, in one case, that the type S,
is a special case of the type S,; or, in another case, that the types S, and S,
both fall under a common super-type, determined by the limited area of perfect
analogy between the central theories of S, and Sz. Another possibility will be
that no perfect analogy, either total or partial, will hold between the two
central theories. The best that can be found is an imperfect PROPORTION or
analogy which will consist in laws central to one type approximating, to a
certain degree, with the status of being analogues of laws central to the
other. At this stage, Grice proposes a relaxation in the characterization of
the signification of such symbols as 'S!', 'Sz, etc., which till now I have
been regarding as ‘signifying’ or denoting substantial (nominal) types or
kinds, reference to which is made in more or less regimented discourse of a
theoretical or ‘alethic’ sort – Eddington’s wavicles and Grice’s quarks. But
Grice allows for such symbols as being allowed to relate to what he hopes might
be legitimately regarded as an informal precursor of the afore-mentioned
substantial types, as expressing this or that concept of one or other
classificatory or taxonomic sort, concepts which will be deployed in an
unregimented description or explanations as pre-theoretical, if not
pre-categorial. Examples of such unregimented classificatory or taxonomic
concepts might be concepts such as that of an investor, a doctor, a vehicle, a
confidante, and so on. Grice would hope that, in many ways, their general
character or metier might run parallel to that of their more regimented
counterpart. In particular, Grice hopes and expects that the nature of such a
concept as investor, doctor, vehicle, and confidante, would be bound up with
conformity to a certain set of central generalities, like platitudes, truisms,
etc. For an x to be an investor or a doctor or a vehicle or a confidante will
be to perform a metier, that is, to do a sufficient number of the kinds of
things which are typically, even stereotypically, done by an investor, a
doctor, a vehicle, large utility, or a confidante. Grice expects, however, that
the variety of possible forms of generalisation might considerably exceed the
meagre armament which a theoretical enquirer normally permit themselves to
employ. Grice also hopes and expects that the generalities which would be
expressive of the nature of a particular classificatory or taxonomic concept
would be formulable in terms of a limited body of features – Leech’s semantical
features: bachelor = unmarried male – In defence of a dogma -- which would be central
to the concept in question. This material might be sufficient to provide for
the presence, from time to time, of some sense of PROPORTION or analogy in the
universe, at least of imperfect analogy, between such generalities which aro
expressive of distinct classificatory or taxonomic concepts. When it does
occur, such a proportion or analogy might be sufficient to provide for some
unity or uni-vocality of ‘signification’ – thus verifying Grice’s aequivocality
thesis -- in the employment of a single epithet to ‘signify’ even different
classificatory concepts. This unity or aequi-vocality of ‘signification’, in
turn, seems toGrice sufficient to justify the idea that, in such a case, the
expression in question is used with a single ‘significatoin,’ lexical meaning,
or Fregean sense – to which you may attach as many implicatures as you wish.
Grice concludes his ‘Aristotle on the multiplicity of being’ with some
suggestions about the interpretation of the concept of proportion or analogy as
a possible foundation for the unity of ‘signification’ with two supplementary
comments. His first comment is that there seems to be a good case for supposing
that anyone who, like VIO, and the Lizio before him, did, accepts an account of
an analogy- or proportion-based unity or of signification (MONOSEMY at the
dictive level, with a multiplicity of potential implicatures) should NOT feel
free to combine it with a rejection of the so-called analytic-synthetic
distinction, or, in other words, hope for some defence of it, howeer dogmatic!
After all, the alleged analogy- or proportion-based unity account relies
crucially on a connection between the application of a particular concept and
the application of a system of laws, or some such generalities, which is
expressive of that concept. This, in tum, relies on the idea of a stock of
further comential concepts, in terms of which these laws and generalities are
to be formulated, being central to the concept in case (‘bachelor’ = unmarried
male’). But it seems plausible, if not mandatory, to suppose that such
centrality involves a non-contingent connection between the concept in focus
and the concepts which are said to be central to it, a connection which cannot
he admitted by one who denies the analytic/synthetic distinction, as Quine and
his fellow nominalists did – or Occam, whom Vio hated – for years! So either
one does accept the analytic/synthetic distinction, or one rejects at least
this account of analogy-based or proportion-based unity of ‘signification.’
Grice makes no attempt here to decide between these alternatives – “but Ocham
shall know!” Grice’s second comment is that material introduced in Grice’s
suggested elaboration of the notion of proportion or analogy, particularly the
connection between concepts and conformity to laws or some such generalities,
may serve to provide a needed explanation and justification of the idea that
the applicability of a single defining formula, couched in terms of the FOCAL
ideas of genus, but also species, and, last but not least, differentia is a
paradeigmatic condition, if not an indispensable condition, for identity or
individuation of ‘signification,’ never mind unity. We might, for a start,
agree to treat a situation in which the applicability of an epithet to an item
I1 rests on a conformity to exactly the same laws or generalities as does its
application to item I2, as being a limiting case of partially perfect analogy.
But a situation in which no such interpretation at all is required may be
treated as a limiting case of a situations in which, though re-interpretation
is required, one such re-interpretation is available which achieves such
partial perfect analogy. As one might say, a law is perfectly analogous with
itself. Another situation, then, in which an epithet or expression E applies to
a range of items I1, I2, … In, solely by virtue of the presence of a single
‘universal,’ and so of a single set of laws, may be legitimately regarded as a
specially exemplary instance of a kind of unity which is required for identity
or individuation of ‘signification.’ Both a proper assessment of Aristotle's
contribution to metaphysics and the analysis of ‘meaning’ or ‘signification,’
and studies in the theory of meaning themselves might profit from a somewhat
less localised attention to questions about the relation between a ‘universal’
and ‘signification’ than is visible in Grice’s reflections. Grice has it in
mind to raise not the general question whether, despite what he calls the
school of latter-day nominalists, an analysis of ‘signification’ requires some
abstract entity that Ockham denied, such as a ‘universal,’ to which Grice
assumes an affirmative answer, but rather the question in what way the concept
of a ‘universal’ is to be supposed to be relevant to the analysis of
‘signification.’ Consideration of the practices of latter-day lexicographers –
notably Kilgariff, I do not believe in word senses – cf. Wiggins’s reliance on
Grice for a theory of dictionaries --, so far from supporting a charge that, at
least on Grice’s interpretation of him, Aristotle proposes an illegitimate
divorce between the concept of a ‘universal’ and the concept of ‘signification’
suggests that it would be proper to go, alla Henry VIII, a deal further than
did Aristotle himself in championing such a divorce. There will be many
different forms of connection between the varieties of the concept of a
‘universal’ which may be ‘signified’ by an ultimately non-equivocable
expression beyond that countenanced by the tradition of the theory of
definition alla Robinson, and even perhaps beyond the extensions to that theory
envisaged by Aristotle himself. These forms will include some form of
connection like that involved, nor just in Analogy and her sisters – Metaphor,
Simile, Alleory, and Parable – but in metonymy, metophnymy, and synecdoche,
recognised by later grammatical theorists and philosophers of language, within
and without Oxford, and no doubt others as well. It would, Grice suggests, be a
profitable undertaking to study carefully the contents of a good modern dictionary
– “as I always told Austin that would be ‘Byzantine’!”--, with a view to
constructing an inventory of these various modes of connection. Such an
investigation would, Grice suspects, reveal both that, in a given case, the
invocation of one mode of connection may be sub-ordinate and posterior to the
invocation of another, and also that there is no prescribed order or limitation
of order which such invocations must observe. Grice suspects, also, that it
might emerge that the question whether variations in ‘signification’ are
thought of as not synchronic but diachronic – as in his example of ‘crescere’--
has no bearing on the nature of a uniting connection (His example: when
‘animal’ ceased to ‘signify’ what the Lizio Aristtole meant by it, but ‘a
middle-sized mammal: Urmson: There is an animal in the backyard +> not an
ant, not my aunt. The same form of connection may be available in both cases,
and either case may in turn well be found to correspond with the range of such
different, many and varied, figures of speech which conversational practice may
typically employ, or even intentionally MIS-employ, for the effect of
implicature. Should this conjecture turn out to be correct, the underlying
explanation of its truth might, Grice would guess, run along the following
lines. Allegd rational communication, of the co-operative kind, in pursuit,
that is, of some purpose of helpfulness or benevolence, encounters a boundless,
indeed unpredictable, multitude – indeed multiplicity or plurichrastic, as Owen
has it in his “Aristotle and the snare of ontology”-- of distinct situations.
Perhaps unlike a computer, or like Owen himself, we shall not have, ready made,
any vast array of forms of description and explanation from which to select
what is suitable for a particular conversational occasion. We shall have to
rely on our time-honoured Oxonian rational capacities, particularly those for
imaginative construction and combination, to provide for our needs as they
arise. It would not then be surprising that the operations will reflect, in
this or that way, the character of the capacities on which we rely. Grice
confesses to only the haziest of conception bow such an idea might be worked
out in detail. Which is a long way from the aequi-vocality of ‘being’! Enter
Aequi-vocality. In his fourth Kant lecture Grice confesses to have been so far
in the early stages of an attempt to estimate the prospects of what he names as
an AEQUI-vocality thesis,” – that is, a thesis, or set of theses, which claims
that an expression is UNI-vocal. In ‘Aristotle on the multiplicity of being’
the univocity is veiled under the guise of unification, but the spirit lives
on! References
Abbagnano La critica kantiana consiste nel dire che l’intera
psicologia razionale si fonda su di un « paralogisma » cioè su un errore
formale di ragionamento o su un equivoco [H. P. Grice: aequivocality]: nel
senso che assume come oggetto di conoscenza, a cui sia applicabile la scienza
e, spesso, ridotta alla stessa coscienza. Quest’inversione del rapporto tra A.
e coscienza per cui la coscienza, da via d’accesso alla realtà-A., si trasforma
in questa stessa realtà, è egualmente evidente nelle due grandi correnti della
filosofia ottocentesca, l’Idealismo e il Positivismo. Hegel, per es., considera
l’A. come il primo grado dello sviluppo dello Spirito, che è la coscienza nel
suo grado più alto, cioè Auto-coscienza; e la configura come « Spirito
soggettivo », cioè come lo spirito nell’aspetto della sua individualità. Ed
ecco come egli descrive il processo dello Spirito soggettivo: « Nell'A. si
desta la coscienza; la coscienza si pone come ragione che si è immediatamente
destata alla consapevolezza di sè; e la ragione mediante la sua attività si
libera col farsi oggettività, coscienza del suo oggetto» (Enc., $ 387). Il primo
di questi momenti, cioè il destarsi della coscienza, è l’anima. Ad essa Hegel
riconosce le caratteristiche tradizionali (sostanzialità, immaterialità), ma in
un senso in cui queste caratteristiche possono essere riferite alla coscienza.
« L’A., egli dice, non è immateriale soltanto per sè ma è l’immaterialità
universale della natura, la sua semplice vita ideale. Essa è la sostanza e
quindi il fondamento assoluto di ogni particolarizzamento e individualizzazione
dello spirito, di modo che lo spirito ha nell’A. ogni materia della sua
determinazione e l’A. resta l’idealità identica e prevalente di questa. Ma in
tale determinazione ancora astrapreparare e di fondare una « scienza » dei
fatti psichici che avesse lo stesso rigore delle scienze della natura. In
questa direzione già il termine « A. » appare improprio e viene spesso
sostituito dal termine spirito (v.); e in questo senso Stuart Mill, dice, per
es., che lo spirito (mind) è la «serie delle nostre sensazioni» con in più «
un'infinita possibilità di sentire» (Kant ritenne l’aggettivo «sommo» EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequivocality] giacchè esso può significare sia supremo
(supremum) sia perfetto (conBENE SOMMO summatum). CHIACCHIERA (ted. Gerede).
Secondo Heidegger uno dei modi d’essere dell’uomo nella vita quotidiana ed
anonima (insieme con la curiosità [v.] e l’equivoco [v.]). La C. non è un
termine dispregiativo ma indica un fenomeno positivo che costituisce uno dei
modi (l’inautentico) di comprendere il mondo e di viverci dentro. La C. rompe
il rapporto del linguaggio coi fatti. Sicchè ciò che viene detto acquista un
carattere d’autorità e si implica che «la cosa stia appunto così come si dice »
(Ste questo farsi è la chiarificazione. Scheler ha mostrato l’equivoco di
questo presupposto che in realtà confonde la C. (che è simpatia e
partecipazione emotiva) con il contagio emotivo. Al contrario, nota Scheler,
«la C. è assente tutte le volte che c’è contagio della sofferenza, giacchè
allora la sofferenza non è più quella di un altro ma la mia, ed io credo di
potermici sottrarre evitando il quadro o l’aspetto della sofferenza in
generale» (Sympathie, cap. II, $ 3). Per l’appunto quest’avvertenza
fondamentale si è tenuta presente nel caratterizzare la C. al principio di
questo articolo. UNIVOCO ED EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (gr.
suvevupoc, sudvupog; lat. Univocus, Aequivocus; ingl. Univocal, Equivocal;
franc. Univoque, Équivoque; ted. Eindeutig, Aequivok). Questi due termini hanno
avuto definizioni diverse a seconda che sono stati riferiti all'oggetto o al
concetto (o nome). 1. Aristotele li riferì all'oggetto e intese per univoci (o
sinonimi) gli oggetti che hanno in comune sia il nome sia la definizione del
nome: così, ad es., sia l’uomo che il bue si dicono animali. Chiamò invece
equivoci [H. P. Grice: aequivocality] (od omonimi) gli oggetti che hanno in
comune il nome mentre le definizioni richiamate dal nome sono diverse: in
questo senso si chiama animale sia l’uomo sia un disegno (Cat., I, 1a 1-11).
Queste definizioni ricorrono frequentemente nella scolastica (per es., Pietro
Ispano, Summ. Log., 3.01) e si mantengono anche in logici più recenti (ad es.,
Jungius, Logica Hamburgensis, 1, 2, 4-9). 2. La logica terministica ritenne
«improprio» il riferimento dei due termini agli oggetti e ritenne che essi si
dovessero riferire propriamente soltanto ai segni e cioè ai concetti o nomi. Da
questo punto di vista, le definizioni di Ockham sono le seguenti. «U. è o la
voce o il segno convenzionale che corrisponde a un solo concetto o, più
strettamente, è ciò che si può predicare di per sè di più cose o è il pronome
dimostrativo di una cosa. Equivoco [H. P. Grice: aequivocality] dall’altro lato
è il nome che, significando più cose, 900 non è subordinato a un unico concetto
ma è unico segno di più concetti o intenzioni dell’anima. L’U. può derivare o
dal caso, come accade quando il nome Socrate viene imposto a più uomini, o da
una deliberazione quando si impone un certo nome a certe cose e lo si subordina
a un solo concetto e poi per la similitudine di questo concetto con altri si
estende ad altri il nome stesso» (Summa Log., I, 13). Le definizioni
terministiche dei due termini sono quelle che si danno anche oggi dei termini
stessi. Le discussioni medievali sulla natura dell’univocità avevano nel Medio
Evo un’immediata risonanza teologica, per la disputa tra i sostenitori
dell’univocità e quelli dell’analogicità dell’essere (v. ANALOGIA). Ackrill, J. L. (1963).
Aristotle’s Categories and De Interpretatione. Translated with Notes and
Glossary. Clarendon Aristotle Series, ed. By J. L. Ackrill and Lindsay Hudson.
Oxford: Clarendon Press. Aquino Deinde cum dicit: Quare nec in his
etc., concludit ex præmissis quod nec in his affirmationibus et
negationibus, quae utuntur subiecto aequivoco [H. P. Grice:
aequivocality], semper oportet unam esse veram et aliam falsam, quia
scilicet negatio potest aliud negare quam affirmatio affirmet. nomen
potest de pluribus prædicari, sed id quod significatur per nomen etc.— D:
universale dicitur non solum quando nomen potest de pluribus prædicari, sed
illud quod significatur etc. Prima pars convenit cum editione Piana; sed
secunda pars ob omissionem particulæ etiam (quæ requireretur si
prius legendum esset mon solum quando) indicat lectionem codd. ABC.— Cod. E:
universale dicitur quando in unum solum (f. non solum) nomen potest de
pluribus prædicari, sed etiam id quod significatur etc. Quae lectio
videtur favere magis lectioni codd., quam Pianae. 7) Significabit
naturam humanam etc. Ita codd. ACDE. Cod. B post verba, in hac
materia, omittit fere omnia, quae sequuntur, et habet tantummodo haec
verba: et sic eius alia significatio, non erit univer.sale sed aequivocum
ÆQVIVOCVM EQUIVOCO [GRICE : EQUIVOCALITY THESIS]. Quod lectionis fragmentum satis
est ut dicamus lectionem codicis, a quo :excripsit amanuensis cod. B,
fuisse identicam cum lectione aliorum codd. Porro haec codd. lectio
perspicua est, atque respondet immediate praecedentibus : significat
naturam humanam etc. P.: significabit aliud; et propter hoc non esset universale,
sed aequivocum. Forma aliquantulum diversa est a codd., sensus idem: qui
tamen in universale et particulare, sed res. Et ideo intelligendum est
quod universale dicitur quando, non solum nomen potest de pluribus
praedicari, sed id, quod significatur per nomen, est natam in
pluribus inveniri; hoc autem non contingit in praedictis nominibus: nam
hoc nomen Socrates vel Plato significat naturam humanam secundum
quod est in hac materia. Si
vero hoc nomen imponatur alteri homini significabit naturam humanam " in
alia materia; et sic eius erit alia significatio; unde non erit universale, sed
aequivocum. 8. Deinde cum dicit: Necesse est autem enunciare
etc., concludit divisionem enunciationis ὅ. Quia enim semper enunciatur
aliquid de aliqua re; rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam
singularia; necesse est quod quandoque enuncietur aliquid inesse vel non
inesse alicui universalium, quandoque vero alicui singularium. Et est suspensiva
constructio usque huc, et est sensus *: Quoniam autem sunt haec quidem
rerum etc., necesse est enunciare etc. 9. Est autem considerandum quod de universali aliquid
enunciatur quatuor modis. Nam universale potest uno modo considerari quasi
separatum a singularibus, sive per se * subsistens, ut Plato posuit,
sive, secundum sententiam Aristotelis, ctu. secundum esse quod
habet in intelleEt sic potest ei aliquid attribui dupliciter.
Quandoque enim attribuitur ei sic considerato aliquid, quod
pertinet ad solam operationem intellectus, ut si dicatur quod /homo est
praedicabile de multis, sive universale, sive species '.
Huiusdeterminatus magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana, quia
illud significabit aliud per significabit naturam humanam in alia
materia, declaratur et determinatur. 0) Concludit divisionem
enunciationis. Codd. : concludit ex praedictis (DE ex praemisis)
divisionem enunciationis. Et est melior lectio: nam revera ex
praemissis Ashworth, E. Jennifer and Domenic D’Ettore (2021) Medieval
theories of analogy. The Stanford
Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed), URL =
<https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/analogy-medieval/>
Austin, J. L. (1936). Aγαθόν and Eυδαιμονια in the ethics of Aristotle. Repr. in Philosophical
Papers, 3rd edition, 1979, ed. by J. O. Urmson and G. J. Warnock, Oxford:
Clarendon Press. Baldini Le tre
forme di amicizia, rispettivamente basate su virtù, utilità, piacere, secondo
l’Eudemia intrattengono la relazione asimmetrica che Aristotele chiama πρὸς ἓν,
in cui vi è un significato primario o focal meaning cui gli altri, secondari e
derivati, rimandano[36]: l’amicizia a causa della virtù e fondata sul bene è
posta come πρώτη φιλία, «prima amicizia», da cui le altre dipendono dal punto
di vista definitorio. Quindi «φιλία» non denota tre specie di un unico genere,
né è un termine EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] che denota realtà
completamente diverse; è termine “multivoco” MULTIVOCO [H. P. Grice:
multivocal], giacché l’amicizia si dice in molti modi ma in riferimento a un
senso che illumina tutti gli altri, e a cui gli altri si rapportano
necessariamente. Molti critici ritengono che, siccome l’amicizia
“utilitaristica” e quella “edonistica” possono darsi indipendentemente da
quella “virtuosa”, l’idea che esse rimandino necessariamente a quella
“virtuosa” non sarebbe convincente, e proprio per questo sarebbe poi
abbandonata nella Nicomachea. Ma la gerarchizzazione πρὸς ἓν è anzitutto
definitoria: il piacere è un bene apparente (dunque, una declinazione del
bene), Boethius, Univocus – Aequivocus -- De Interpretatione. Cited by
Owen. Post aequivocorum [H. P. Grice: aequivocality] definitionem ad univocorum
terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod aequivoca
definitione disiuncta sunt, univoca ipso quoque termino coniunguntur sed
caetera omnia quaecumque in aequivocorum definitione dicta sunt, in hac quoque
univocorum designatione conveniant. Nam quemadmodum in aequivocis secundum
nomen aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in univocis secundum
nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut genera speciebus,
aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque homo. Nam cum hominis
genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et homo animalia
nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias, dicis animal
esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque secundum id quod
animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil in eo falsitatis
invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque eodem genere
continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est animal, et communi
nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune est
animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim sunt substantiae
animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem univocationis
designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut homo et bos,
quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA VERO DICUNTUR
QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT
APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS.
Bottirolli, Giovanni. Cange, aequivocus. Omonumod. Glossarium mediae et
infimae latinitatis. Qui eodem nomine
appelattur. Capella. Under the first heading, one inquiries what genus
is, what species, difference, accident, property, definition, the whole, the
part, the difference between division and partition, and what is meant by
equivocal, unical, and (to coin a word) PLURIVOCAL. The equivocal, the
univocal, and so to speak the plurivocal. Che cosa sia equivoco, che cosa univoco, che cosa –
per cosi dire – plurivoco. Capua: voci equivocose. Carlini Una
stessa cosa potrebbe essere e non essere soltanto nel caso di un
EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality], qualora, ad es., quel che noi chiamiamo
uomo, altri lo chiamassero non-uomo. Quel che è in questione non è
già se lo stesso possa insieme essere e non essere uomo di nome, ma di
fatto. Se poi uomo significa lo stesso che non-uomo ('), è chiaro che
anche esser-uomo sarà lo stesso che non-esser-uomo, per cui tra essere e
non esser uomo, essendo l’identica cosa, non ci sarebbe nessuna
differenza. Questo appunto vuol dire esser l’identica cosa; come
chi dicesse abito e vestito : chè il concetto è unico. Se fosse
unico, esser-uomo e non-esser-uomo significherebbero lo stesso. Ma
8’era mostrato che il loro significato è diverso. Se, dunque, si deve
poter dire qualcosa di vero, bisogna necessariamente che, chi dice di uno
che è uomo, intenda dire che è un animale bipede: questo era, infatti, ciò che
la parola uomo significava. E se questo è necessario, non è possibile che
quello stesso non sia un animale bipede: chè questo appunto vuol
dire che una cosa è di necessi tà: esser impossibile che non sia. Non si
può dare, quindi, il caso che sia vero insieme dire che uno stesso è uomo
e non è uomo. Il discorso vale anche per il non-esser-uomo.
L’esser-uomo esprime un’altra cosa dal non-esser-uomo, come del resto
anche l’esser-bianco è diverso dall’esser-uomo: anzi, la opposizione tra i
primi termini è anche maggiore, esprimendo essi una cosa del tutto
diversa. E se qualcuno ci volesse sostenere che bianco e uomo significano
una stessa e mede Chiarisce il par. precedente, dove aminette che
una cosa può essere e non essere la stessa soltanto per un EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequivocality] (il testo ha omonimia, usato qui, come la
sinonimia della 1. precedente, in senso alquanto diverso da quello stabilito
in nota a lib. I. 6, 5: qui si bada se uno intende con la stessa parola
indicare concetti opposti, oppure lo stesso concetto con parole diverse). Se
l'avversario vuol dare alla parola «uomo lo stesso senso di «
non-uomo , deve anche identificare il fatto e il concetto di «esser
uomo con quello opposto di « non-esser-uomo : e venir meno, quindi,
al patto (cfr. 11) di non dare a una stessa parola significati diversi in
confronto alle cose, sima ‘cosa, noi ripeteremo quel che abbiam detto prima:
che allora tutte le cose, e non soltanto gli opposti, fanno una
cosa sola ('). E CESAROTTI Si potrebbero citare a riscontro numerosi
passi di Cesarotti, tra cui una nota osservazione alla r1 Filippica di
Demostene: noi non possiamo dar un fondato giudizio dell'esatto valore dei
vocaboli, e delle frasi d'una lingua morta, né dello stile de’ suoi scrittori
rispetto alla locuzione. Su questo articolo noi siamo ugualmente soggetti a
prender EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e nei termini proprj e
nei figurati. I Greci e i Latini consapevoli dello stemma genealogico delle
parole, e del loro senso primitivo, o accessorio, potevano scorger un'ombra d'
immagine lontana, un'allusione occulta, un cenno indiretto in molti e molti
vocaboli che a noi non presentano che un senso schietto ed ignudo, senza veruna
bellezza accessoria (C., 1807 158-9). Un lungo passo di Rochefort, in cui è
compresa la nostra citazione, è CICERONE Se poi sarà di già stancala F
attenzione dell’ uditore, noi cominceremo da qualche cosa, che muover
possa il riso, come sarebbe o da un apologo, o da una favola, o da un
contraffacimento, o da una storta interpretazione, o da una inversion di
parole, o da un equivoco, o da un indovinello, o da uno scherzo, o da una
giulleria, o da una esagerazione, o da un acconciamento e mutamento di
lettere; e inoltre promovendo aspettazione, recando una similitudine, una
novità, un fallo accaduto, un verso; o approfittandoci ad una
interpellazione, ad un sorriso di alcuno; o promettendo di lasciar da parte
molte cose, che avevamo in animo di dire; e di non voler parlare in
quella forma, in cui sogliono gli altri, con esporre brevemente in questo
caso e il metodo altrui e il nostro. CILIBERTO
. Crede con gli ordini e i costumi di Roma antica di poter rifare
quella grandezza e ritemprare i suoi tempi, e in molte proposte e in molte
sentenze senti le vestigia di quell'antica sapienza. Da Roma gli viene anche la
nobiltà dell'ispirazione e una certa elevatezza morale. Talora ti pare un romano
avvolto nel pallio, in quella sua gravità; ma guardalo bene, e ci troverai il
borghese del Risorgimento, con quel suo risolino equivoco {H. P. Grice:
aequi-vocality thesis]. Code, A. D. (1986). Aristotle on essence. In Grandy and Warner,
Philosophical Grounds of Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press. CONTI Cercherò prima
ne’testi de’Filoſofi stessi il senso, che naturalmente preſeniano, e dove sia
questo oscuro, ed equivoco [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], ricorrerà
all'in terpretazione o di Cicerone, o di Plutarco, o di Sefto Empirico, o di
Laerzio Viſle Cicerone molti anni prima del Crifianeſimo, e Plutar co viffe a
Roma ſotto Adriano, o Trajano, dopo d'aver ſtudiato in Egitto forro Amonio,
diſcepolo di Potamone, e del quale egli b 2 par (a ) Pachimero in Suida, Vedi
Fabrizio Bibliot. art, Proclo. e mo,. (12 ) parla nella vita di Temiſtocle ed
altrove. L Il secondo possibile EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis]
concerne la nozione stessa di corpo. Contra riamente a quello che ci
attenderemmo in relazione a una nozione moderna di corpo, per gli stoici erano
"corpi" an che le qualità, in quanto venivano considerate come
materia in un certo stato. Le proprietà di un certo individuo costi tuiscono
stati o modi del suo essere e, per la loro esistenza, dipendono dall'esistenza
di questo individuo. Se l'individuo esiste, le sue proprietà sono appunto
disposizioni esistenti di materia (Rist). Si profila, a questo punto, una
ontologia che pone al suo centro la nozione di "particolare":
quest'ultimo viene carat terizzato come un oggetto materiale, che ha una forma
defi nita come condizione necessaria e sufficiente della sua esi stenza. La
forma, del resto, è -- l'elemento Interpretazione secondo il modo
enigmatico ~l et t e r a l e n o n se n so sen~ so errato per omonlmia
per equivoco errate scambio assunzioni di prospettiva di credenza 2.3
L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLAR.I 43 Vediamo ora alcuni racconti
oracolari in cui sono esem plificate queste modalità di errore. L'incapacità
di assegnare un senso al testo profetico si ha in vari racconti nei quali
vengono utilizzati meccanismi re torici, tra cui alcuni di tipo metaforico. È
naturale che, quando il veicolo metaforico viene interpretato "letteral
mente", si ottenga una assurdità sul piano del senso, a me no che non si
immagini un mondo possibile, diverso da quello reale, in cui i muli possano
diventare re dei Medi e gli araldi siano dipinti di rosso. Il consultante, che
prende in considerazione soltanto il mondo reale, si trova in difficoltà ad
assegnare un senso e una denotazione a testi siffatti. Ma vediamo che cosa
succede nel primo di questi racconti. È Erodoto a narrarci la storia degli
abitanti deli'isola di Sifno, i quali, essendo giunti a un notevole grado di
ricchez za con le loro miniere d'oro e d'argento, decisero di consul tare
l'oracolo di Delfi per sapere se avrebbero potuto con servare a lungo la loro
prosperità. La Pizia rispose: "Ma quando, a Sifno, il pritaneo sarà bianco
e bianco il bordo della piazza pubblica, allora c'è bisogno di un uomo accor
to per guardarsi dall'agguato di legno e dall'araldo rosso" (Herod.,
Hist., III, 57). La storia continua narrando del l'arrivo di una nave dei
Sami, della loro ambasceria per chiedere denaro e del saccheggio che questi
ultimi fanno dell'isola dei Sifni. Erodoto sottolinea l'incapacità manifestata
dai Sifni di dare un senso al testo ("l Sifni non furono capaci di com
prendere l'oracolo"); per loro il testo, e in particolare, si presume, le
espressioni "agguato di legno" e "araldo ros so", sono
prive di senso, perché appunto essi si fermano a un livello letterale di
interpretazione. In realtà il dio gioca con vari meccanismi tropici: innan
zitutto con una doppia enallage1 1 (è il legno [ = nave] che anticamente è
rosso, come spiega Erodoto, ed è l'araldo [ = gli ambasciatori] che organizza
un agguato), complican do poi il testo con meccanismi metonimici (legno per
nave, il singolare araldo per il plurale ambasciatori). Un secondo esempio di
mancata comprensione si trova in un episodio di quel lungo e complesso
"romanzo oracolare" 2 . LA DIVINAZIONE GRECA t·hc
l·:rodotodedicaaCreso,quandoquest'ultimochiedeal l ' oracolo di Delfi se la
sua monarchia sarebbe durata a lun o . La Pizia risponde: "Quando un mulo
sarà re dei Medi, allora, Lidio dai piedi delicati, fuggi lungo l'Ermo sassoso,
non indugiare e non temere di essere vile" (Herod., Hist., l, 55). Anche
in questo caso, l'interpretazione che viene data alla profezia sceglie il senso
letterale: Creso ritiene, di con seguenza, impossibile che venga a verificarsi
uno stato di cose che soddisfi alla descrizione della frase "un mulo sarà
re dei Medi"; la conclusione che egli trae da questa impossi bilità è che
sia altrettanto impossibile che il suo regno abbia una fine. Sarà poi il dio
stesso a spiegare al re il suo gioco metafo rico, quando ormai i fatti si
saranno compiuti e Creso sarà caduto sotto la dominazione dei Persiani . Il
"mulo" è, in ef fetti, Ciro, e il passaggio è mediato dalla
proprietà "sangue misto", che è condivisa sia dal termine
metaforizzante sia dal termine metaforizzato: ·sangue misto• / Tanto maggiore è
la cecità di Creso se si pensa che l'ele mento comune è doppiamente
esemplificato in Ciro, in quanto figlio "di madre nobile e di padre di
oscuro lignag gio" e "di madre meda e di padre persiano", come
il testo di Erodoto non manca di sottolineare. Vale la pena di rilevare che
l'interpretazione del senso fi gurato è un'operazione realmente più difficile
di quello che si potrebbe immaginare, fatto che giustifica in qualche ma niera
gli insuccessi dei consultanti. Essa è legata a cono scenze enciclopediche
locali, oltre che ai meccanismi retori ci che su quelle conoscenze si
applicano. Ciò è tanto più ve ro se si considera che è impossibile anche per
il lettore mo derno fornire l'interpretazione del testo profetico quando il
testo letterario non ci informa sulle relative porzioni di enciclopedia. Ciò
avviene, a esempio, nel racconto oracolare di Arcesilao (Herod., Hist., IV,
163-164) in cui, accanto a scambi metaforici tra "anfore" e
"uomini", tra "torri" e "forni" che vengono
spiegati dal prosieguo della narrazio ne, compare l'espressione "il tuo
più bel toro" che rimane inspiegata ed è anche per noi incomprensibile.
Vediamo ora il caso in cui il testo appare interpretabile secondo un percorso
di senso letterale, in cui cioè sia rin tracciabile un corso di eventi
corrispondente a esso, senza però essere quello inteso dalla profezia.
Consideriamo in particolare il caso in cui l'errore interpretativo sia dovuto a
omonimia. Questo meccanismo, accompagnato dal costante frain tendimento,
caratterizza l'intero romanzo oracolare di Cambise. Si tratta di una storia in
cui i vari segni si collega no tra di loro in una catena di rimandi interni.
Questa storia ha inizio con un sogno: Smerdi (fratello di Cambise) era già
tornato in patria (la Persia) quando Cambise ebbe in sogno questa visione: gli
parve che un messo, giunto dalla Persia, gli annunciasse che Smerdi, seduto sul
trono regale, toccava con la testa il cielo. Temendo perciò che il fratello
meditasse di ucciderlo per impadronirsi del regno, mandò in Persia Prexaspe,
che gli era fedelissimo fra tutti i Per siani, a uccidere Smerdi. (Herod.,
Hist., III, 30) Dopo parecchi paragrafi, in cui la storia continua narran do
le stravaganze e le crudeltà di Cambise, ci viene raccon tata la ribellione in
Persia dei due fratelli Magi, uno dei quali, che si chiamava anch'esso Smerdi,
era stato collocato sul trono. Quando Cambise viene a conoscenza di questo
fatto, comprende il vero senso del sogno. Ma la storia non finisce qui: Dopo
che ebbe pianto e si fu afflitto di tanta sciagura, Cambise balzò a cavallo per
muovere al più presto verso Susa contro il Mago; ma, mentre saliva in arcione,
gli cadde il puntate del fo dero della spada, che rimasta nuda lo ferì alla
coscia. Colpito così nello stesso punto in cui aveva trafitto il dio egizio
Api, il 2. LA DIVINAZIONE GRECA fl\ iudicando mortale la sua ferita,
domandò ancora come si chiarnassc la città dove si trovavano e gli risposero
che si chia rnava Ecbatana. Ora, molto tempo addietro, a lui che l'aveva
consultato, l'oracolo di Buto aveva risposto che sarebbe morto ad Ecbatana ed
egli aveva interpretato che sarebbe morto, vec chio, ad Ecbatana di Media,
dove aveva tutti i suoi beni, men tre l'oracolo aveva inteso di indicare
Ecbatana di Siria. Pertan to Cambise, come ebbe saputo il nome della città,
sotto il dupli ce colpo della rivolta del Mago e della ferita, rinsavì e, com
prendendo finalmente il divino responso, esclamò: "Qui è desti no che
muoia Cambise, figlio di Ciro". (Herod., Hist., III, 64) La rivolta del
Mago e la ferita sono, più che avvenimenti, dei segni, in quanto permettono a
Cambise di accedere alla conoscenza, di comprendere, finalmente senza più
ambigui tà, l'oracolo, di non rimanere più prigioniero dei giochi di parole:
la rivolta che gli fa capire la differenza tra Smerdi suo fratello e Smerdi
Mago; la ferita mortale, la differenza tra Ecbatana in Media ed Ecbatana di
Siria. Infine c'è l'ulteriore caso di errata interpretazione a cau sa di un
equivoco, non strettamente linguistico, e che può essere di varia natura.
L'equivoco più famoso di tutta la letteratura oracolare greca è senz'altro
quello di cui cade vittima Edipo. Come noto, durante un banchetto Edipo viene
insospettito dalle insinuazioni fatte da un convitato circa la sua paternità e
decide allora di interrogare il dio della sapienza, il quale gli predice che
ucciderà il padre e che si congiungerà con la ma dre (Soph., Oedipus tyrannus,
787-798). L'equivoco riguar da le assunzioni di crede...zza: Edipo non sa che
i suoi veri genitori sono Laio, re di Tebe, e Giocasta, ma crede che sia no
Polibo, re di Corinto, e Merope; per questo, al fine di stornare gli
avvenimenti predetti dall'oracolo, si allontana da Corinto per andare in
direzione di Tebe, e compie, così, inconsapevolmente, proprio il destino che
gli è stato annun ciato. Altre volte l'equivoco riguarda lo sca1nbio
diprospettiva. Il caso emblematico è quello di Creso che manda a consul tare
congiuntamente l'oracolo di Delfi e quello di Anfiarao L'INTERPRETAZIONE NEI
RACCONTI ORACOLARJ 47 per sapere se dovesse fare guerra ai Persiani. I due
oraco li, concordemente, predicono che "se avesse mosso contro i
Persiani, avrebbe distrutto un grande impero" (Herod., Hist., l, 53).
Creso interpreta Contri, L’equivoco di Croce. COSTA Perciò a
distinguerle è sovente bisogno di preineltere all’espressione ‘AMAVA’ – latino:
AMABA/AMABAT -- il nome o il pronome. Giova spesso alla CHIAREZZA, e
segnatamente nell’espressione complessa o composita, il ben distinguere le
persone e le cose, delle quali si parla (il topico). E perciò sta bene talvolta
il *ripetere* il nome sostantivo per non confondere l’una coll'altra.
Imperciocchè, i pronomi e i relativi sogliono spesso essere cagione di EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] – confusione – cf. avoid ambiguity, be
perspicuous [sic], the imperative of conversational clarity. E questo
interviene specialmente, quando nella proposizione antecedente sono più nomi
sustantivi di un medesimo genere e numero, che si possono accordare coi
relativi delle susseguenti. Perciò, conviene tal volta o giovarsi di un
sinonimo onde porre in luogo di alcun nome mascolino un femminino. O inulare il
numero del più in quello del meno. O viceversa. -- Recbiamone esempi. Alcuni
molli graziosi si generano in virtù della metafora. Avendo Lodovico Sforza duca
di Milano eletta per sua impresa una spazzetta, con che voleva segare se essere
disposto a cacciare dall'Italia gli oltremontani, domanda alcuni ambasciatori
fiorentini, che loro ne paresse. Quelli risposero. Bene ce ne pare, salvochè
molle volle avviene che chi spazza tira la polvere sopra di sè. Più grazioso ė
il motto, quando ad alcuno, che metaforicamente abbia parlato, si risponde cosa
inaspettata continuando la metafora stessa. Tale si fu detto il Cosimo de'
Medici, il quale a' Fiorentini ſuoruscili, che gli mandarono a dire che la
gallina cova, rispose. Male potrà covare fuori del nido. Anche il paragonare cose
vili e piccole a cose grandi è spesso cagione di ridere, come in questi versi
del Berni: E prima, iodanzi tutto, è da sapere che l’orinale è a quel modo
tondo, Acciocchè possa più cose tenere, E falto proprio come è falto il mondo.
Dobbiamo in questa maniera della facezia guardarci dal fare sovvenire il
compagno conversazionale di cose laide e stomachevoli, affiochè la piacevolezza
non degeneri in buffoneria: lo che sovente accade a coloro, che non sono
piacevoli per naturale disposizione. Molti molti ridevoli si formano per via di
iperbole [“Every nice girl loves a sailor”] accrescendo o diminuendo alcuna
cosa. Diminui ed accrebbe a un tempo le cose Cicerone parlando giocosamente di
suo fratello, che essendo di piccola slatura aveva cinto il fianco di una
spada' smisurata. Chi ha, disse, cosi legato mio fratello a quella spada?
Dall’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] procede spesso i motti
freddi ed insulsi, ma spesse volte ancora gli arguli. Argulo parmi il seguente
in biasimo di una donna, che fosse di molli. Ella è donna d'assai: il qual
molio potrebbe ancora essere usato per lodare alcuna femmina prudente e buona.
Molla venustà è in que’ delli, che invece di esprimere due cose ne esprimono
una sola, per la quale l'altra s'intende (IMPLICATURA, SOTTITESSO). Assai
leggiadro è questo in cui si favella di un'amazzone dormiente, recato ad
un esempio da Demetrio Falereo: in terra aveva posto l'arco, piena era la
faretr, e sotto il capo aveva lo scud: il cinto esse non isciolgono mai. Similmente
è grazioso il nominare con buone parole le cose non buone, come fece lo
Scipione, secondo che narra M. Tullio, con quel centurione, che non si era
trovato al conflitto di Paolo Emilio contro Annibale. Il centurione scusasi di
sua negligenza col dire. Io sono rimasto agli alloggiamenti per farli sicuri;
perchè, o Scipione, vuoi dunque tormi la civiltà? Cui rispose Scipione. Perchè
non amo gl;uomini troppo diligenti. Sono assai argute quelle risposte, per le
quali si DEDUCE da una medesima cosa il contrario di quello che altri deduceva.
Appio Claudio dice a Scipione. Lo maraviglio che un uomo ďalto affare, quale tu
sei, ignori il nome di tante persone. Non maravigliare, rispose Scipione,
perocchè io non sono mai 69 blato sollecito d’imparare a conoscer molti, ma a
far si, che molti conoscano me. Per egual modo Parnone rispose a colui che
chiamava sapientissimo il tempo Costanzi, L’equivoco della filosofia
cristiana. CROCE, Di un equivoco concetto storico. Dizionario
etimologico. Equivoco: b. Lat. Aequivocus comp. Da temi di aequ-us uguale,
simile e di VOX = VOCs-s voce vocabolo, ond’anche VOC-are chiamare (v. Voce).
Che puo intendersi o interpretaris in piu modi e dar lugo ad errore, altrim.
Ambiguo, dubbioso, incerto. Nel linguaggio delle scuole dicesi di vocabolo,
definizione e simili, e vale Che e comue a piu cose o concetti, ma solo nella
parola. Come some sost. Propriamente significa lo scambiare o tagliare un nome
o una voce per un’altra; ma si dice anche di sbaglio che altri prenda,
ingannato dalla somiglianza. Deriv. Equivocare, onde equivocazione,
equivocamente. Duni ſoſtenere la sognata monarchia di Romolo caddero in
tun'altro EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] nell'apprendere
l'espressione di Pomponio di ferre legem ad populum in fente D2 d'ef d'eſſerſi
comandate le leggi da Romolo Duso Ercole, Equivocazione.
Evola, L’equivoco dell’immanenza. Fasso Croce, Filosofia della pratica.
Economica ed etica, Tarantino, con una nota al testo di Sasso, Napoli, Bibliopolis.
Contraddittorio è altresì il concetto di un codice eterno, di una
legislazione-limite o modello, di un diritto universale, razionale o naturale,
o come altro lo si è venuto variamente intitolando. Il diritto naturale, la
legislazione universale, il codice eterno, che pretende fissare il transeunte,
urta contro il principio della mutevolezza delle leggi, che è conseguenza
necessaria del carattere contingente e storico del loro contenuto. Se al
diritto naturale si lasciasse fare quel che esso annunzia, se Dio permettesse
che gli affari della Realtà fossero amministrati secondo le astratte idee degli
scrittori e dei professori, si vedrebbe, con la formazione e applicazione del
Codice eterno, arrestarsi di colpo lo svolgimento, concludersi la Storia,
morire la vita, disfarsi la realtà. Sulla presa esplicita di distanza di F. da
Croce, cfr. Società, legge e ragione. Ho continuato a ripetere la stessa cosa.
Il diritto nasce dalla natura umana, la quale è natura storica e natura
sociale. Ho rifiutato dapprima, sotto la suggestione dell'anti-gius-naturalismo
del tempo in cui ero cresciuto, di chiamare naturale un siffatto diritto. Più
tardi, dopo avere approfondito la conoscenza storica del gius-naturalismo ed
essermi meglio chiarito la parte che esso ha avuto nella difesa della libertà
contro l'assolutismo politico, mi sono deciso a designare con quell’AGGETTIVO
in realtà EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] il diritto che la
ragione trova nella natura della società. Laddove, invece, si è riscontrata
coincidenza cronologica, si è preferito seguire l'ordine alfabetico.
Fazzini Per esempio, il dizionario etimologico del Pianigiani afferma che
il fine della Massoneria è il perfezionamento dell'umanità; e non soltanto
molti profani ma anche molti massoni accettano questa seconda definizione. A
prima vista può sembrare che perfezionamento dell'uomo e perfezionamento
dell'umanità significhino la stessa cosa; di fatto si riferiscono a due,
concetti profondamente diversi, e l'apparente sinonimia GENERA UN EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequi-vocality thesis] e nasconde una incomprensione. Altri adopera
l'espressione: perfezionamento degli uomini, anche essa equivoca. Ora,
evidentemente, non è possibile sentenziare quale sia l'interpretazione giusta,
perché ogni massone può dichiarare giusta quella che si confà ai suoi gusti, e
magari può compiacersi dell'equivoco. Se però si vuole determinare quale sia,
storicamente e tradizionalmente, la interpretazione corretta e conforme al
simbolismo muratorio, la questione cambia aspetto e non è più questione di
gusti. Il manoscritto rinvenuto dal Locke nella Biblioteca Bodleyana e
pubblicato solo nel 1748 e che è attribuito alla mano di Enrico VI di
Inghilterra, definisce la Massoneria come «la conoscenza della natura e la
comprensione delle forze che sono in essa»; ed enuncia espressamente
l'esistenza di un legame tra la Massoneria e LA SCUOLA ITALA, perché afferma
che Pitagora, un greco, viaggiò per istruirsi in Egitto, FERRANDO . Di
quale porta si tratti, non si sa. I testi non hanno alcuna didascalia per questa
scena; si capisce, tuttavia, che essa si svolge presso una porta di Roma. La
plebe: Coriolano l’ha chiamata così prima. “... with precepts that would
make invincible...”: il “would” è palesemente riferito alle intenzioni della
madre nel dare al figlio i precetti; il che giustifica, nella traduzione, il
“dovevano”. “Ti ricordi?” non è nel testo. Il testo ha “... with one / that is
umbruised”,“... con uno che non è contuso”, e prosegue la metafora del corpo
(di Cominio) sopraffatto (“too full”) dalle fatiche della guerra. Il testo ha
“Ora che abbiam mostrato il nostro potere” (“Now we have shown our power”).
“Are you mankind?”. C’è chi ha creduto di vedere in questa battuta di Sicinio
UNA SOTTILE INTENZIONE DI EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis], perché
la frase significherebbe anche “Siete matte?”. Ma il senso di “matto” in
“mankind” non si trova in alcun testo; e del resto la risposta di Volumnia
sarebbe diversa, perché la donna avrebbe capito l’allusione. Giunone è il
simbolo dell’ira femminile vendicativa. Prese parte alla sommossa degli dèi
contro lo stesso suo marito, Zeus (cfr. VIRGILIO (si veda), “Eneide”: “saeve
memorem Junonis ob iram”). “Strange insurrections”: “strange” qui ha il valore
di “abnormal”, “unknown”, “unfamiliar”. “I have deserved no better
entertainement / in being Coriolanus”: “Non m’aspettavo miglior trattamento,
essendo Coriolano”; ma mi pare grammaticalmente errata (“I would have...”
sarebbe stato d’obbligo) e incongrua di senso (il servo non sa di trovarsi di
fronte a Coriolano). “Under the canopy”: “canopy” è il baldacchino sospeso su
un trono, un letto, un altare, tradizionale segno di regalità; ma in senso
figurato vale “cielo”, “firmamento” (il baldacchino del cielo). Coriolano,
giocando sul doppio senso, si attribuisce la regalità. Che cosa sia questa
città, nella mente di Coriolano, è incerto; forse egli allude all’esilio o al
campo di battaglia Franchini, Unicita della dialettica GAFFIOT.
Aequivocatio. Equivoque.: BOET PORPHYR 1 aequivoce avec quivoque Boet. Porphyr
2. Aequivocus, a um aequus voco, equivoce, a double sens, CAPEL 4 339
GAGLIARDI non potevano: cflere Avari, perche non avevano mo-> do da cumulare
i dove che arricchiti poffono averlo. Sem. Mà come potrà avanzare? dicendogli,
che faute, che avesse il pa. ren rentado, averebbe goduto, e
sarebbe ftato allegramente, e questo non si può tare da quelli, che vogliono
cumula Meo. VOI NON CAPICE IL PARLAR EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] DELL’AVARIZIA; ella non già intende il godere, e stare allegramente
dispendiofo, ma bensì quello di cumulare, creduto da efla, e suoi seguaci
piacere, e contento maggiore di tutti gli alori"; è ben vero però, che in
questi cali rimane ella fovente delusa ; posciache i giovani dislipano tanto in
tali occalioni, che bene spesso si pente l’A. varizia di esservisi
ingerita. Semi Com'entra la Bugia ne'matri. monj? Mec. In quanti se
ne fanno, senza le direzioni della Prudenza essa vuole-ingerirsi, e per un
verso; d per Palero ci vuole avere in questi la sua parte. 7 Sem. Si dice
però communemente, che la Bugia abbia le gambe corte, onde fi fcoprirà, e non
potrà perciò fare breccia. diri Mele 1 Mec. Non è così perche non
opera già sola. Se Amore per esempio trarre. rà un parentado, essa pronta vi accorre,
e si affatica tanto per fare apparire GALIMBERTI Ma il corpo, per G., è
portatore di un messaggio ambivalente (non equivoco, ci tiene a precisare),
secondo il quale mostra di essere questo, ma anche quello. GENTILE L’equivoco
Geach, P. T. Aquinas on esse. The Aristotelian Society. GHEZZI teoria che la regge ed è proprio questa la
conclusione a cui giunge Geiger. La differenza appare minima, ma non
irrilevante e tutta impostata sul piano del discorso svolto e sui tempi cui si
riferisce l’affermazione (prima o dopo la verifica empirica). Del resto, il
tema fu affrontato in senso generale anche da Heisenberg, riguardo alla
costruzione di teorie attraverso l’accoppiamento di simboli a fenomeni: Il
procedimento della scienza naturale è raffigurato come l’applicazione di
simboli a fenomeni. I simboli possono, come in matematica, essere combinati
secondo certe regole, in tal modo le affermazioni sui fenomeni possono essere
rappresentate da combinazioni di simboli. Perciò una combinazione di simboli in
disaccordo con le regole non è falsa ma priva di significato. L’ovvia
difficoltà di questo ragionamento è la mancanza di un criterio ge- nerale che
indichi quando una proposizione debba essere considerata priva di significato.
Una chiara decisione è possibile soltanto quando la proposizione appartiene ad
un sistema chiuso di concetti e di assiomi, il che nello sviluppo delle scienze
naturali costituisce piuttosto l’eccezione che la regola. L’EQUIVOCO [H. P.
Grice: aequi-vocality thesis], dipendente sia dalla difficoltà di definizione
dei concetti, in quanto legati alle teorie di cui sono figli, sia
dall’impossibilità di verifica empirica degli assiomi su cui si fondano le
teorie (concetti ed assiomi non chiusi), non può stupire. Infatti, come afferma
Foucault, le parole simboli e le cose fenomeni non coincidono dal crollo della
Torre di Babele in poi: Nella sua forma originaria quando fu dato agli uomini
da Dio stesso, il linguaggio è un segno delle cose assolutamente certo e
trasparente poiché assomiglia ad esse. I nomi erano deposti su ciò che
indicavano, come la forza è scritta nel corpo del leone, la regalità nello
sguardo dell’aquila, come l’influsso dei pianeti è stampato sulla fronte degli
uomini: mediante la forma della similitudine. Tale GIAMETTA . Binni sull'"amore
del concreto" che nutrì tutta la ricerca desanetisiana e che problematizzò
i suoi rapporti con l'hegelismo e di Getto sulla Storia, "in cui la
letteratura era studiata nel suo autonomo valore e insieme nel suo necessario
legame con tutta la vita e la cultura. Infine, presentando una importante
antologia di scritti desanctisiani, Contini dichiara, a nome di un'intera
generazione di studiosi, l'uscita dall’ “equivoco [H. P. Grice: aequi-vocality
thesis] formalistico” della riduzione crociana di D. e la necessità di tentare
finalmente una comprensione filologica dei testi desanctisiani, con tutta la
loro problematicità anche irrisolta. Ma lo spostamento ideologico dell'intero
dibattito critico mosse dalla pubblicazione dei Quaderni di Gramsci
(Letteratura e vita nazionale, Torino) e dalla sua celebre affermazione che il
tipo di critica letteraria proprio della filosofia della prassi è offerto da
Sanctis. Da qui appunto si partì per un'ampia verifica dell'"impegno"
di D., del carattere militante della sua critica, dei "saldi convincimenti
morali e politici" che, secondo Granisci, la sostanziavano: era una
verifica, evidentemente, molto correlata al bisogno della cultura d'incidere
sul presente storico, dopo e contro il "disimpegno" teorizzato
GIGLI Voci di più Significati In ogni Lingua esistono delle Voci aventi più
Significati; come in Italiano «essere, avere, fure, ancora, per ec.». Potendo
facilmente derivarne EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e
Confusione, deve ciò ritenersi •difetto notabile di Lingua - Quindi il
Linguaggio deve a ciascuna Voce assegnare un solo Valore, o per lo meno
precisare in quali circostanze una Voce à uno piuttosto che un altro Valore.
III.* OssevazIonE Espressioni Sentimentali 229. L'Uomo vivamente
penetrato e soprafatto quasi da qualche forte Sensazione Passione o
Sentimento qualunque, è molte volte obbligato ad esternare la Situazione
dell'animo suo. Tal Esternazione generalmente succede col mezzo di Suoni
Gutturali prolungati, e aventi l'impronta di ciò che l'Anima sente: E questi
Suoni son quelli, che formano le da noi chiamate Espressioni Sentimen-cali
-Quindi il Linguaggio avrà Grandy, R. E. and R. O. Warner (1986). Philosophical grounds of
rationality: intentions, categories, ends. Oxford: Clarendon. Grice, H.
P. (1968). Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning, Foundations
of Language. Repr. in WoW. Grice, H. P. (1969). ‘Vacuous Names’, in
Donald Davidson and Jaako Hintikka, Words and objections: essays in the work of
W. V. O. Quine. Reidel: Dordrecht. Grice, H. P. (1975). Method in
philosophical psychology: from the banal to the bizarre. Presidential address.
Proceedings and addresses of the American Philosophical Association, repr. In
The Conception of Value, Oxford, Clarendon. Grice, H. P. (1981).
Presupposition and conversational implicature, in Peter Cole, Radical
Pragmatics. New York and London: Academic Press. Repr. In WoW. Grice, H.
P. (1986). Repy to Richards, in Grandy and Warner, Philosophical Grounds of
Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press.
Grice, H. P. (1988). Aristotle on the multiplicity of being. Pacific
Philosophical Quarterly. Grice, H. P. (1989). Studies in the way of
words. Cambridge, Mass., and London: Harvard University Press. Grice, H.
P. (2001). Aspects of reason. Oxford: Clarendon Press. Grice, H. P. and
P. F. Strawson (c. 1950). Seminar papers on Meaning. The H. P. Grice Papers,
Bancroft Library. Grice, H. P., P. F. Strawson, and D. F. Pears (1957).
Metaphysics, in D. F. Pears, The nature of metaphysics, London:
Macmillan. Hardie, F. (1950). Aristotle’s moral
theory. Oxford: Clarendon Press. MAIERU Gli Elenchi, commentati a
Costantinopoli da Michele di Efeso, tradotti e commentati da Giacomo Veneto,
rappresentano in Occidente il contributo di Aristotele e della tradizione greca
e bizantina mediata dal Chierico Giacomo alla chiarificazione dei problemi che
traggono la loro origine dall'uso equivoco EQUIVOCO GRICE delle parole nel
discorso. Essi sono il primo dei testi nuovi di Aristotele ad entrare in
Occidente, e innanzi tutto IN ITALIA, per poi passare in Francia, dove e già in
atto lo sviluppo delle dottrine logico-linguistiche, e quindi nel resto
d’Europa. Lungo tutto questo arco, da un lato l’analisi delle parti del
discorso proposto dalle grammatiche di Donato e di Prisciano, dall’altro
l'indagine sui termini di cui si compone l’enunciato, quale è nel De
interpretatione e nei commenti boeziani ad esso, contribuirono MASI, G.
L’uni-equivocita dell’essere in Aristotele. Minnio-Paulello. Aristoteles
latinus. MORSELLI Anfibolia: designa l'EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] di senso prodotto dall'uso di termini forniti di
doppio significato, oppure di una speciale costruzione sintattica d'uua
frase; dal greco A;isp£-PoAog, elio va da due parti, dubbio, da cui
anfibologia parlare clic può prendersi in duo significati anche opposti,
es. : aio te Hannibalen vincere posse. Antecedente e
conseguente: in un rapporto logico dicesi antecedente il primo termine,
conseguente il secondo; cosi la causa è l’antecedente, l'effetto il
conseguente. Apodittico NARDI Politicorum, est melior quam politica non
est actus qualitativus inhaerens intellectui aut voluntati: quia si sic, tunc
non tenderent intellectus et voluntas in félicitatem tamquam in ultimum finem.
Secundo, quia ille actus non est perfectissimum. Quia oporteret ponere
¥> NiFO, De intell. Sigieri duas felicitates: imam
formalem et intrinsecam, et aliam obiectivam et extrinsecam; et sic Aristotelem
et Commentatorem indistincte processisse in aequivoco EQUIVOCO [Grice:
aequi-vocality thesis], cum dixeriint felicitatem esse ultimum fineni et
operationem animae. Quia ex quolibeto non datur accidens inhaerens
intellectui. Concludo igitur quod tantum una est felicitas, et quod ea omnia
vere felicitabilia felicitantur; et ista est deus. Hanc sententiam ponit
Commentator, Etliicoritm, capite in Deo esse felix est in speculatione
sui, in nobis esse felix est in eo in quo est sibi, prout nobis
Lamanna, L’unita della ragione Lener, Equivocita, univocita, o
analogia? Lewis and Short.
Aequivocus – aequus-voco. Verba equivoca. Of like significations, ambiguous,
equivocal. Isid. Orig. 2. 26; so Mart. Cap. 4. 97. Owen, G. E. L. (1957).
Logic and metaphysics in some earlier writings of Aristotle, originally a paper
presented at the symposium Aristotelicum at Oxford, in August 1957. File
Reference Code: GBR/3437/OWEN/3/54 Published in Aristotle and Plato in the
Mid-Fourth Century, ed. I During and Owen, Goteborg Studia Graeca et Latina
Gothoburgensia XI, 1960. Owen, G. E. L. (1965). Aristotle on the snares
of ontology, in Renford Rambrough, New essays on Plato and Aristotle. London:
Routledge & Kegan Paul, pp. 69-98. Owen, G. E. L. (1977). [Obituary
of] Gilbert Ryle. The Aristotelian Society. 77 (1)
265-270. PASCOLI Alessandro Pascoli. Keywords: fisiologia, corpo,
galileo, il fuco di Girgenti, Cicerone, Bianchini. Verissimo, non mi piace
medicar le donne, ma non le regine” spiegazione dell’entimema in termini dell’intenzione
dei communicatori – chi da il segno e chi lo receve – il segno sensibili
dell’idea della cosa. Equivoco se il termine e dunque la proposizione
rippresenta due idee. Peano, Recursione. Pirandello, Luigi (1901).
Dissertation. Prospero, L’equivoco reformista. Quinto,
Equivocale Ranzoli . Equivoco. T. Aequivok ; I. Equivocation; F.
Équivoque. E equivoca una parola quando ha più significati diversi, univoca
quando non no ha che uno. Sopra il significato equivoco d’una parola si possono
fondare molti sofiemi verbali, come l’anfibologia, la fallacia divisioni,
l'accento, ecc. Cfr. Aristotele, Categ., I; Metaph., IV, 4 (v. omonima).
‘Univoco. Parola introdotta nella logica da BOEZIO, sebbene con significato
alquanto diverso dal presente. Univoco si oppone ad equivooo, e designa un
attributo che può essere applicato a più soggetti nel medesimo significato,
mentre è equivoco quando può essere applicato in più significati allo stesso
soggetto. Si dicono quindi univoche le coso che hanno comune il vocabolo ο
l'essenza, equivoche quelle che hanno comune il vocabolo ma non l'essenza. Gli
scolastici, oltre le uniroca ed aequivoca, distinguono anche le analoga, ossia
le cose ad una delle quali conviene un predicato propriamente, ad un’altra
impropriamente, come uomo vivo © nomo dipinto; queste si dicono anche
anaUma. Romagnosi, Unificazione matemtica sia logica che morale
SEMERANO: Un equivoco millenario. Semprini Poliziano sta
con Aristotile che ne aveva sostenuta
l'identità e il Magnifico coi Platonici che
si erano pronunziati per la disparità.
Pico si schiera decisamente coi primi
e viene a dimostrare che anche
Platone identifica l'essere con l'uno.
Dove Pico trova la più rassicurante
risposta alla sua tesi, che nella
mente di Platone l'essere e l'uno si
convertono, è nel dialogo del Parmenide,
ove Platone dimostra non già la superiorità dell'uno sull'essere, ma la loro identità. Perciò Aristotile, che parte dal cuore della filosofia platonica
e vi scorge questa identità dei due principi,
non dissente aflatto dal suo maestro.
Tuttavia Pico che non era un
superficiale conoscitore della filosofia aristotelica,
non poteva nascondersi che il pensiero
dello Stagirita è stato sempre su
questo argomento ondeggiante, sia quando
disse che “l'essere non è assolutamente
uno,” sia quando, parlando dello stesso
essere, l'ha definito ora in un senso
ora in un altro. Lasciando stare l'EQUIVOCO
[GRICE AEQUIvocality] di linguaggio a proposito della
parola “essere,” che è impiegata in numerosi
sensi, e che quella di sostanza è
impiegata almeno in quattro, sta di
fatto che la contraddizione è flagrante e
ogni tentativo per eliminarla riuscirebbe
vano. Ma Pico, tendendo alla conciliazione
ad ogni costo, concepisce quella
superessenza che in sé comprende l'essere
e l'uno, sorvolando sopra a tale
contraddizione con un ragionamento che non
è privo di acume. L'essere, egli
dice nel quarto, si deve considerare
come concreto e come astratto; nel
primo caso l'essere, come partecipazione di
qualcosa, è inferiore all'uno; ma nel
secondo, cioè l'essere per sé, é un
essere uno, superiore ad ogni ente
(adeo est ut sit ipsum esse, quod
a se est et sit ipsum esse,
quod a se et ex se est et
cuius partecipazione omnia sunt). È
evidente che in questo caso l'essere
è Dio, il quale, come l'unità, é
principio di tutte le cose (Tale
autem est Deus qui est totius
plenitudo, qui solus a se est, et a quo solo nullo intercedente medio ad esse omnia processerunt). Così Pico si spiega non solo la convertibilità
dell'essere nell'uno, ma anche come
l'essere e l'uno siano in Dio, il
quale é un superessere e un 171
superuno, e, come dice Dionigi, quia
unice est omnia. V indirizzo mistico
dei suo pensiero porta il Pico ad
operare la conciliazione di Piatone e
di Aristotile mediante Dionigi e a
convertire l'ontologia in una concezione
teologica. Severino Ma ora è tempo che io ringrazi nuovamente tutti
Loro, con ammirazione per il livello intellettuale degli interventi e
direi quasi con invidia per la generosità che Loro hanno avuto nei
miei riguardi. Grazie! Debbo tener presente, oltre alle
considerazioni estremamente interessanti di Enrico Berti, quelle di Brianese,
e del professor Pagani ieri (ottima la sua relazione), che hanno parlato
dopo il mio primo intervento. Era solo per ricordare come sia rimasto
interessato di questi tre interventi. A mezzogiorno, anzi, all’una,
eravamo insieme, con Berti, e parlavamo della sua evoluzione verso la
filosofia analitica. Gli chiedevo che differenza può produrre, tale
evoluzione, rispetto all’affermazione di Aristotele, che il semantema
(il significato) essere non solo non è detto monachos, ossia
univocamente, ma non è nemmeno un significato equivoco. L’osservazione
che facevo all’amico Berti era questa: il tuo avvicinamento alla
filosofìa analitica è una ulteriore sottolineatura delle differenze di
significato della parola essere. Anche se l’obiezione può sembrare
formale (mi pare che la reazione dell’amico Vincenzo Vitiello volesse
dire questo, cioè che facevo un’obiezione formale), però non possiamo
prendere sottogamba la circostanza che le differenze (il lampadario, Ca’
Dolfin, il tavolo, io, le galassie ecc.) hanno di identico Tesser
differenze. (Tra parentesi: perché le obbiezioni formali devono essere
respinte?) È questa l’analogia, alla quale ho sempre pensato
parlando dell’on hei on di Aristotele: che ci sia qualche cosa di
identico nelle differenze, che d’altra parte sono originariamente
manifeste (ossia non c’è bisogno di dedurle). L’analogia dei molti sensi
dell’essere, non è il risultato di una argomentazione, ma è il contenuto
del phàinesthai. Ieri si parlava della mia distinzione tra essere e
apparire. Apparire è appunto la parola italiana con la quale
traduciamo phàinesthai. A questo senso dell’analogia non si sfugge,
perché altrimenti (negando cioè l’identità dell’esser differenze delle
differenze) il senso dell’essere diventa equivoco [H. P. Grice,
Aequi-vocality]: non si sfugge a quell’elemento identico che c’è nel pelo
della barba e, se c’è, in Dio. Qualcosa di identico. Invitavo
a tener presente l’inizio del libro IV della Metafisica, dove quando
Aristotele parla dell’essente in quanto essente (on hei on) dice che
essente in quanto essente è qualsiasi determinazione, sia sostanza, sia
accidente, e poi arriva persino a dire che anche il non-essere è un
essente. Ecco, se noi dovessimo ancora - ma me lo auguro -
continuare a discutere, penso che il rischio che corri tu, Berti, è
quello di arrivare all’equivocità [H. P. Grice, aequivocality], per cui c’è una
molteplicità di differenze del significato essere, che vorrebbero ma
non riescono a essere pure differenze, nient’altro che differenze,
appunto perché sono anche identiche nell’ esser differenze. Poi mi ha molto
interessato quello che ha detto il caro Brianese. Molto intelligente. E anche
con te spero che si continui a parlare di questo. Loro ricorderanno
che Brianese accennava alla vicinanza tra il discorso di Spinoza e quello
del sottoscritto. Ma vogliamo prescindere dal il concetto di causa (ben
presente in Spinoza)? Stefanoni Chiamasi SOFISMA ogni sillogismo il
quale, sebbene lasci intendere di condurre a conseguenze assurde, pure
presentasi con certe forme sotto le quali s’è imbarazzati a scoprirlo, o almeno
si è imbrogliati a dire in qual parte il ragionamento è falso e capzioso.
Varie classi di sofismi si distinguono nelle scuole, e a ciascuna classe
l'antica filosofia applicato uno special nome. La grammatica fallace
o amfibologia e una sorta di sofismi che derivano o dall' ambiguità dei
termini o dall'equivoco [H. P. Grice’s aequivocality]. Esempio: Dio è dovunque;
dovunque è un avverbio, dunque Dio è un avverbio. L’Ignoratio elenchi consiste
nell' ignoranza del soggetto in questione. Petizione di principio succede
quando si vuol spiegare la cosa che è in questione con un' altra cosa ch’essa
stessa dev' essere provata, per cui si torna ancora alla questione di
principio. Esempio: La Bibbia è infallibile perchè lo afferma la Chiesa; la
Chiesa è infallibile perchè lo afferma la Bibbia; dunque la Bibbia e la
Chiesa sono infallibili. Si capisce facilmente che i libri dei
teologi sono pieni di petizioni di principio. Del falso supponente,o
supporre vero il falso è vizio più comune di quel che si pensa, ond'è che in
questa classe di sofismi cadono facilmente i credenti, i quali deducono lo
annichilate. A niuno è lecito guereggiche conseguenze da falsi principii. giare
nè reclamare in giudizio la riparazione d’una ingiuria, essendo queste cose
chiaramente divietate dal vangelo, equesto principio è comune ai Qua CHERI e
agli ANABATTISTI. Sociologia, o Scienza sociale. Non causa pro causa e
prendere per causa ciò che non è causa. In quest' anno è succeduta una guerra;
ma la guerra è stata preceduta dalla comparsa di una cometa; dunque la cometa è
stata la causa della guerra. Strawson, P. F. (1959). Individuals: an essay in
descriptive metaphysics. London: Methuen. Tommaseo, Dizionario. Equivoco. E in Capell. E in
Boez. Agg. Voce o locuzione che e o puo essere a pare quasi ugualmente adoprata
a significare due idee, le quali alla chiarezza importa distinguere. Picc.
Instr. Filos. Trabalza univoco proprio e
appellativo; 6. equivoco [H. P. Grice: equivocality]
proprio o sinonimo appellativo; B secondo
la qualità: 1. sustanziale a) proprio;
b) aggiuntivo (epiteto); 2. (il sostanziale
e l'aggiuntivo comprendono poi) 17 Vailati
Quanto più cresce il numero delle valenze tanto più cresce naturalmente
il bisogno di speciali segni o particelle destinate ad evitare
le’ambiguità nell’assegnazione di diversi complementi a uno stesso verbo.
Servono a tale scopo, nel linguaggio ordinario, le preposizioni o le flessioni
corrispondenti ai diversi casi dei nomi. Finché il verbo, pur essendo
a più valenze, è tale che, come avviene per esempio in quelli sopra
citati, i diversi nomi richiesti per completarne il SIGNIFICATO (O SENSO)
appartengono a categorie cosi distinte da rendere impossibile QUALSIASI
EQUIVOCO [H. P. Grice – aequivocality] – you gave Mary to the book? -- o
confusione tra loro; quando, per esempio, come nel caso del verbo dare, l’un
complemento deve indicare una persona, e l’altro un oggetto, può parere sempre
superfluo l’impiego di qualsiasi preposizione Warnock, G. J.
(1951). Metaphysics in
Logic, Proceedings of the Aristotelian Society, 51 (1): 197-222. repr. In Flew,
Essays in conceptual analysis, selected and edited by A. G. N. Flew. London:
Macmillan & Co. Ltd., pp. 75-93. ÆQVIVOCVM -- BOEZIO E GRICE: UNI-VOCALITY OF
“EST” AND “IZZES” J. L. Speranza, The Grice Club. Et similiter
enunciationes plures dicuntur quæ plura et non unum significant: non solum
quando interponitur aliqua coniunctio, vel inter nomina vel verba, vel etiam
inter ipsas enunciationes; sed etiam si vel inconiunctione, idest absque aliqua
interposita coniunctione plura significat, vel quia est unum nomen æquivocum,
multa significans, vel quia ponuntur plura nomina absque coniunctione, ex
quorum significatis non fit unum; ut si dicam, homo albus grammaticus logicus
currit. CARAMELLO Abstract In 1988, the year of his demise, H. P. Grice
got published for The Pacific Philosophical Quarterly (having moved from Oxford
to Berkeley in his fifties) under the editorship of his former Oxford pupil B.
F. Loar, a rather intriguing essay, entitled, “Aristotle on the multiplicity of
being.’ Philosophers well aware of the deep issues involved in matters of
‘univocity’ of ‘being’ and its enemies – equivocity, etc. –, and some of them,
were struck by the choice of ‘multiplicity’ in the title, and by the lack of
square quotes. It is not the multiplicity of ‘being’, but of being itself! In
these notes, I propose to reconsider Grice’s main point vis-à-vis what he calls
elsewhere – scil. in the Kant lectures at Stanford – the ‘aequi-vocal’ thesis –
as it conforms to his well known advice: unity of sense, multiplicity of
implicatures. I add Austin and Boethius for good measure! Keywords: Boethius,
H. P. Grice, univocality, J. L. Austin, aequi-vocality thesis. “My
enterprise,” Grice writes in his “Aristotle on the multiplicity of being,”
posthumously edited by B. F. Loar, is “to explore some of the questions which
arise out of a fairly well-known cluster of Aristotelian theses.” Which are
these? The first brings him to his years of Oxford as university lecturer, in
this case his joint seminar with J. L. Austin – who had been obsessed with
paronymy since his tutorials with Prichard. In Categoriae, on which Grice
lectured rather brilliantly with Austin at Oxford – as Ackrill testifies --
Aristotle distinguishes two different sorts of case of the application of a
word or phrase – say, ‘ist’ – in ‘The α is β’ or ‘A ist B’ [I will follow Boethius and stick to the third-person
singular] to a range of situations. The first sort of cases that Aristotle
isolates is that in which both the word or the phrase and a single definition,
account, λόγος, or conceptual analysis, as I prefer, apply
throughout that range. The second sort of cases is that, in which the word or
phrase – “ist” --, but no single definition or conceptual analysis, applies
throughout the range. In the first sort of case, Aristotle says, that the
word or phrase – say “ist” (A ist B) -- is applied syn-nomymously, or, more
strictly, to at least two things which are syn-nomina – each a synonymum as
Boethius would have it. For the record, Lewis and Short defines synonymum as “a
word having the same meaning with another, a synonym.” They give the source:
Front. Eloqu. p. 237; Prisc. 579 P; Serv. Verg. A. 2, 128. (obs. Synophites,,
ae, m., a read. In Plin. 37, 10, 59, section 162 fron synnephitis. In the
second sort of case, the word or phrase – say “ist” (A ist B)– is, Grice
goes on, applied homo-nymously (cf. AEQVI-VOCALLY) — to at least two
things which are merely homonuma. Lewis and Short lack an entry for homonymum.
But have one for the masculine homoymus and the abstract noun homonymia.
Homonymus is defined as ‘of the same name, homonymous, and they give Quintilian
as the source: “sicut in his, quae homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit, an
mons, an signfum in caelo, an nomen hominis, an radix arboris, nis distinctum
non intelligitur” – Quint. 8 2 13. Interestingly, for ‘homonymia’, translated
by Lewis and Shrot as homonymy, their source is Fronto, Diff. Verbs, p.. 353.
Aequivoces. Provision is also made, Grice adds, for an *intermediate* class of
cases – that fascinated Austin --, or (as some may prefer) a sub-division of
homonymous applications of a word or phrase into (a) cases of “chance homonymy”
and (b) cases of “other-than-chance homonymy,” or as Aristotlle calls them:
cases of "paronymy". Cicero couldn’t translate this. So, no entry in
Lewis and Short for paronymum, if for paronomasia! (cf. Dictionnaire des
untranslatables – PARONYMY, citing Grice). Ever the philosopher for great tags,
Grice adds that one may label the second of these sub-division cases of
"UNIFIED – the word is key -- Multiplicity of Signification, or meaning.
With Boethius, I will assume throughout that when Grice writes ‘meaning,’ he
means ‘signification,’ and vice versa. Prominent among examples of The Unity
(Univocity, Aequivocity) of Multiple-Signification is the application of the
verb 'ist’ (as in A ist B) – as in the formula ‘The α is β.’ My choice of alpha and beta is informed by Grice’s
careful considerations in his more precise, “Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning” – and essay whose title he often found
trouble in remembering. Now reprinted in WoW (p. 131ff), in that essay Grice
provides for “To utter a psi-cross correlated … if (for some audience or
addressee A) the utterer U wants his audience o addressee A to psi-cross a
particular R-correlate of alpha to be one of a particular set of D-correlates
of beta. The reference here being his previous realization that a philosopher
of language may “need to be able to apply such notion as a PREDICATION of beta
(adjectival) on alpha (nominal).” (Smith is tactful, Smith is happy). (As an
interesting point, in that essay, Grice is neutral about the mode of the
utterance, ‘Let Smith be tactful’, whereas in his lectures on Aristotle he
sticks to Aristotle’s obsession with the indicative mode). Grice would often
criticize Aristotle for what Grice calls Aristotle’s rather vague ‘dicta’. (The
Pacific-Philosophical-Quarterly paper is an offspring of an earlier lecture
delivered at Victoria, where to G. E. L. Owen, Grice makes more than a passing
reference). According to Aristotle, Grice reminds us, “[ist] is _said_ in
many — more than one — ways.” πολλαχῶς λέγεται τὸ εἶναι Grice adds that, among further important examples of this type of
UNIFICATION or univocity, or aequivocality, Aristotle and Grice seem to be
seeking – never mind Boethius or Austin -- we find the word αγαθόν (Cicero bonum, “good”) which, according to Aristotle, exhibits a
seemingly superficial *multiplicity* of signification related to, and perhaps
even dependent upon, that displayed by ‘ist’ as in “A ist B”; for in Ethica
Nichomachea – that brings Grice again to his years as University Lecturer at
Oxford taught ‘for years at Oxford under the tutelage of the translation
by his Oxford tutor – of Owen’s generation -- Hardie -- Aristotle remarks that
“αγαθόν” is _said_ in *as many ways* as being.” This
needed doctrine of the Unification, Unity, Univocality, or Aequivocality of
Apparently Multiple Signification of 'ist’ as in ‘A ist B’ is notoriously of
great importance to Aristotle. It is used by Aristotle, no less, to preserve
the otherwise acceptable characterisation of the philosophical discipline
of philosophia prima as dealing with ist qua ist. The characterization is
threatened by two objections. The first objection being that it is not the case
that "ist” (as in ‘A ist B’) applies *syn-nonymously* -- for lack of a
conceptual definition, or λόγος -- to all the items of
things with which such philosophia prima is supposed to be concerned. The
second objection has Grice in jest: and it is the one that claims that there
is, therefore, no more a genuine or legitimate single prima philosophia than there
is, say, — English Oxonian spelling assumed— a genuine single science or
discipline of vice. And this is because we apply the expression ‘vice’ to such
a thing as dishonesty, which is a moral thing. But we also apply ‘vice’ to such
a thing as a clamp, which is a thing made of metal, rather. These
objections can, Aristotle, Boethius, and Grice, and Austin (if ethics has a
subject-matter) would hope, he met by the reply that a multiplicity – i. e. not
unicity, but duality or plurality -- of signification – if not sense, or
content -- can be tolerated in the terminology specifying the subject-matter of
a single science, provided that such apparent multiplicity (again, duality or
plurality, rather than unity -- of signification is somehow UNIFIED.
Enter UNI VOCAL. Do not multiply senses beyond necessity. Keep your utterance
UNIVOCAL and feel free to multiply implicatures as you please. Grice had
witnessed the Viennese bombshells at Oxford as a student at Corpus, and has a
thing or two to say about the attacks by Ayer. As if expanding on the state of
the art of metaphysics in Post-War Oxford (in his joint article with his former
pupil P. F. Strawson and D. F. Pears, ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of
metaphysics,’ Grice notes: “I should like,” Grice says after some decades of
hindsight, “to say a word (or two) about the nature of my interest in Aristotle
— and the peripatetics in general — or the Lycaeum — and about the prospects of
deriving from Aristotle a significant contribution to the enquiries which I
have it in mind to undertake.” Grice (like Austin, but unlike Ayer) just
happens to regards Aristotle as being, like one or two other historical figures
— notably Kant (Kantotle is the best)— , not just a great philosopher of the
past but as being a great philosopher simpliciter. That is to say: to think of
Aristotle – as read by Boethius, say (vide Minnio Paulello on the Aristoteles
Latinus – so much studied at Oxford) as being concerned with many of the
problems to which we today are, or at least should be, devoting our efforts.
Furthermore, it is Grice’s view that once Aristotle — or Boethius, or Vio –
vide Ashworth on analogy in Vio in the Stanford Encyclopedia of Philosophy --
who worked so arduously on analogy to improve on Aquinas — is properly
interpreted, he is likely found to have been handling such problems in ways
from which philosophers still have much to learn. In brief, then, Grice
subscribes to a programme of trying to interpret — of reconstruct — the views
of Aristotle (and he is not too fussy about the difference between these two
descriptions) in such a way that, unless Aristotle’s text is totally
probibitive, Grice will ascribe to Aristotle a view which is true rather than
false, reasoned rather than unreasoned, and interesting and profound rather
than dull or trivial. Grice is convinced that, in the philosophical area within
which the topics of this endeavour fall, there are specially strong reasons for
listening as attentively as possible to what Aristotle has to say or implicate.
After all, a defence and definition of the nature and range of the enquiries
falling under philosophia prima is among the most formidable of philosophical
tasks. Philosophers need all the help they can get, particularly at a time when
metaphysicians are only recently beginning to re-emerge from the closet, and,
to Grice’s mind, are still hampered by the after-math of decades of ridicule
and vilification at the hands of those ‘rednecks of Vienna and their adherents’
— notably at Oxford! The main questions to which Grice addresses himself are
various, or shall we say, multiplicitous. As Aristotle suggests, IF at least
some expressions connected with the notion of "ist” (never mind αγαθόν – the title of his Victoria conference was on ‘Aristotle on good and
being’– as in ‘The α is β’ -- exhibit multiplicity of signification: of which actual expression
or utterance is that suggestion true? More precisely: is “ist” -- the
conjugated third-person singular form of the verb, in the canonical
predication-relation surfaced in the syntactical construction ‘The α is β’ where this suggestion is most plausible? What
cognates of the ‘ist’, if any, are similarly affected? What happens when ‘ist’
is merely deleted, as is often the case with Cicero – how can the absence of a
verb have a SENSE? What about ‘Socrates walks’ and ‘Socrates is a walker’ – How
much freedom should we allow for the convertibility of non-copulative
utterances into copulative utterances? Grice has in mind the philosophical
lexicon that also has entries for ‘inherentia’ or ‘praesentia,’ and their
respective conjugated forms, including ‘existit.’ What link is there, if any,
between unity, multiplicity of significationand jdentity or difference of
CONTENT or sense? In what different ways may semantic multiplicity actually
become unified? What considerations, if any, confer upon the availability of a
single definition or conceptual analysis of special pride of place among
possible criteria for identity of meanin, or of sense, or content? Is
Aristotle’s suggestion for univocality of ‘A ist B’ to be argued for? Or is it
just a matter of the intuitions of the native, however dialectal, speaker of a
language? How, if at all, can the availability of such a definition or
conceptual analysis involved in the doctrine of univocality be confirmed -- or
disconfirmed, for that matter? Is Aristotle's classification of the ways of
unifying semantic multiplicity exhaustive? Are its components mutually
exclusive? Which form of unification applies to the semantic multiplicity
connected with "The α ist β"? Note that, unlike an English philosopher like Grice, Boethius
does not need to involve himself with the definite descriptor – ‘the A’ -- when
discussing the canonical copulative predication relation: “A ist B” just
does. One first key question to be faced with regard to the possible
semantic multiplicity of 'α ist β,’ or of einai, to be, esse or tò on, what is, ens is a not
very subile question of interpretation. In what range of employments of the
word ‘be,’ or of an appropriate Greek or Latin of Italian or other English
counterparts, is semantic multiplicity to be looked for? From a standard
viewpoint, to which Grice admits he does not in fact wholly subscribe, there
seem to be various possible locations of such semantic
multiplicity: The thesis which Grice identifies with COxford philosopher
Owen – of the Ryle group – vide Owen’s necrology of Ryle in The Aristotelian
Society, making a passing reference to the reverence Austin’s and laer Grice’s
play group had amongst pupils -- in the word ‘be’ taken as meaning ‘existit’.
Second, there is Grice’s own thesis, at this stage of development, that the
word 'be' be taken as a copula in a statement of predication relation: The α is β. Grice considers two other possible collocations,
only to go to dismiss soon: The word ‘be’ taken as expressing identity – vide
his “Vacuous Names” for things like “Pegasus = Pegasus’ --. Fourth, the word
‘be’ considered as a noun and as roughly equivalent to 'object' or 'entity.
‘The ‘is’of the matter. Some of these four variants, Grice notes, are not
really independent of one another. Since an entity or ens seems to be anything
which is -- or exists, it is reasonable to suppose that semantic multiplicity
would attach to such a noun as ‘entity’ or ens if, and only it, it also
attaches to ‘exists.’ Furthermore, if we accept the commonly received view that
'existit’ may be paraphrased in terms of self-identity -- Pegasus exists if and
only if Pegasus is identical with Pegasus, which creates to Meinongian
ontological jungle, to paraphrase Grice in “Vacuous Names,” any semantic
multiplicity in such a phrase as “is identical with” will go hand in hand with
a corresponding semantic multiplicity in the ‘existit.’ Grice seems somewhat
relieved to realise that we appear then to be left with just two independent
candidates for semantic multiplicity: non-predicational ‘ist' (understood as
meaning 'existit', as in the infamous thesis by Owen; and ‘ist’ understood as
meaning a copula, as Grice 2.0. Owen, in Oxford, in his provocative ‘Aristotle
on the Snares of Ontology,’ that Grice finds some especial excitment in quoting
just for amusement, opts indeed – with the aid of asterisks to distinguish
between ‘is*’ and ‘is**’ -- for the supposition that semantic multiplicity
attaches to 'ist,’ meaning, or with the sense of, 'existit’).“I for a long time
shared this belief,” Grice confesses. Austin never did since, an earlier
Defensor of linguistic botanizing, always found Prichard’s disregard for the
paronymy of ‘agathon’ almost insulting! The two groups – Ryle’s, with Owen, and
Austin’s, with Grice, hardly met while at Oxford. Still, our of deference for
his Owen, Grice considers Owen’s proposal first, since, too, Grice is the one
to enjoy to learn from his errors. (Similarly, in his lecture for the British
Academy, Grice starts by noting how he turned from a Stoutian into a
neo-Prichardian). Since Grice wishes to attribute a view to Aristotle
only if Grice can find in Aristotle’s oeuvre, or altenatively invent on his
behalf, a reasonable plausible argument to support it, Grice wonders whether we
can find, or devise, such an argument in this instance. Grice offers the
following. In Topica, Aristotle claims that being – or existence --, like unity
is predicated of everything. By making this statement, Grice notes, Aristotle
seems to imply that 'exists' is truly applicable to every, er, entity. But,
Grice warns us, in making the dictum, Aristotle may also be implying that the
universal ‘signified,’ or ‘denoted,’ by 'existit', or, if there is a more than
such a universal – indeed a duality, plurality, or multiplicity, that one or
another of each universal ‘signified,’ or denoted, by 'existit' is instantiated
by every, er, entity. But Grice warns us to be cautious, and let us not assume
that the second implicature holds, or is not cancellable! Grice goes on to
quote from his favourite Aristotle – as it was Boethius’s favourite, too --. In
De Inierpretatione, on which as we’ve noted, Grice lectured for years at Oxford
with Austin – Ackrill being among the fortunate pupils who attended, and who
ends up translating the thing for The Clarendon Press -- Aristotle
declares that every simple declarative sentence, or proposition, contains a
hréme, or verb phrase, which ‘signifies’ something said of something else --
the ‘something else' being ‘signfied’ by a noun phrase. – like Smith’s dog, as
in Smith’s dog is shaggy (Grice’s example in ‘Utterer’s meaning,
sentence-meaning, and word-meaning’. Indeed, Grice notes, the
divisibility of declarative sentences into a kaapináseis, or assertion, and a
ipopirseis, or a denial, which respectively assert or deny something
(shagginess or hairy-coatedness) about something (Smith’s dog, Fido) -- vide
Boethius’s commentary -- suggests that the notion of the exhibition of the
subject-predicate relation or form enters into the very definition or
conceptual analysis of a declarative sentence or proposition. A crucial reason
for Grice to leave Owen for good is that an existential sentence, or
proposition – as logicians use ‘existential’ -- is no exception to this thesis,
and it even tolerates a quantificational modifier (Some dog is shaggy). Indeed,
‘the a is b’ displays such a toleration. For the analysis of ‘Smith’s dog is
shaggy’– being Grice’s example, as opposed to Fido is shaggy, Grice relies on
German philosopher Hans Sluga, who had left Germany for Berkeley, for
clarification on what ‘the’ actually means in English! See the footnote in
Grice’s ‘Presupposition and conversational implicature.’ (Grice had met Sluga
at Oxford and found the time to teach him some cricket – he got a tutorial in
logic in exchange. From this it follows that a so-called existential proposition
attributes, ascribes, or predicates, a ‘universal’ (shaggy) to its subject item
(Fido). And here the reductio ad absurdum of Owen’s proposal: if ‘existit’ did
signify a single universal, it would signify a generic universal – but ‘being’
ain’t a genus --, as Grice calls it, since, as is shown by differences in the
ten categories, there is more than one way of ‘existing’ which would be (now) a
species of such genus as existence is claimed to be. But then Aristotle
suggests in his Metaphysics, too -- a rather strong hint here -- that being, or
existence, is notably not a genus, and so is *not* a generic universal. A
crucially different account therefore, needs to be found of what are naturally
thought of as more than one way of such an ‘existence.’‘Existit’ cannot
‘signify’, on the other hand, a singular or unique universal, since Greeks and
Englishmen like to talk, and criss-cross at least the ten categories of
Aristotle! Rather, ‘existit’ would ‘signify,’ or denote, now one, now another,
of at least a duality, a plurality, or duality, or multiplicity of this o that
universal – any of the each ten categories, with the provision that some
include essential predication, i. e. predication of essentia – whereas the
canonical form now involves what Grice sees as a non-essential predication
relation – not what A is, but what A has – a hairy coat. Now, if
‘existit’ would ‘signify’ a duality plurality of multiplicity of universals,
that plurality should need to satisfy at least two serious conditions. First,
the plurality of universals that ‘existit’ allegedly would ‘signify’ or denote
should be as small a plurality as possible -- by an intuitively acceptable
principle of economy or semantical parsimony – Grice’s razor: Senses – even
significations, especially when ascribed to an expression rather than its
utterer -- are not to be multiplied beyond necessity. Second, each of the
elemental categories or universals of the plurality for ‘existence’ would
notably need to be an essential property of items of the kind to which it
attaches. While Owen’s thesis then involves a reference to ‘essentia,’
Grice feels like playing the linguistic game vis-à-vis Owen when distinguishing
two senses of ‘is’ – is* and is** --. It is at this point that Grice coins ‘…
IZZES …’ to name ‘is’ in such kind of predication of essentia. Grice’s logic is
the converse of Aristotle, which allows Grice to introduce a counterpart for ‘…
izzes …’ – notably: ‘… hazzes …’ – and its nominal counterpart: ‘a hazzer’. It
is not that Fido IZZES a hairy coat, but that Fido HAZZES it. The removal of a
property pertaining to the essentia – cognate indeed with ‘ist’ -- from any
bearer belonging to a given kind (Fido is a dog) just deprives that bearer of
existence. With respect to any kind, each element property seems to be entailed
by the very concept of this spatio-temporal ‘existence,’ to which Owen’s thesis
attributes such weight. The only set of universals which satisfies both of
these two strong conditions is the set of category-heads themselves, as the
most general list of properties of essentia one of another of which every item
may on occasion possess. Such ten category-heads then constitute the required
plurality (not duality now) or multiplicity – which accounts for Aristotle’s
‘many ways’. ‘Exists’ by virue of ‘signifying’ a plurality or multiplicity of
universals, exhibits multiplicity of signification. Interestingly, in his own
“Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning”, Grice analyses meaning
ascriptions for both the nominal “Fido” and the adjectival “shaggy”, skipping a
meaning ascription for “is” altogether – to which he laid the focus in his
Aristotelian researches only. The argument given by Aristotle in favour of the
contention that the concept behind ‘ist’ is not a genus is, Grice admits,
rather obscure, if not of the Heraclitean type. Aistotle’s argument for denying
‘ist’ a GENERIC conceptual analysis rests on the thesis that a genus G cannot
be predicable of a differentia, or diaphoron – symbolized by Grice as D -- of
one of its species S. Aristotle also seems to rely on the supposition that,
if ‘ist’ were a genus, it would have to offend against this prohibition.
After all, ‘ist’ is universally predicable. More formally, if S is a species of
a genus G, it must be the case that G belongs essentially to S, and is,
therefore in the same category as S, that S is differentiated, within G, by
some universal D; and that D is categorially different from, and, so to speak,
categorially inferior to both S and G, in that no item in the category of S and
G attaches essentially to, and so be predicable of D. Grice’s example:
‘two-footed,’ as a difterentia, differs in category from man and mammal – it is
a quality, rather than a substance, in such a way that neither man nor mammal
can be predicated of it. Which is not the case. It is a secondary substance
which is not predicable of a quality, even though it may be the case that,
necessarily, anything which has a given quality is a given sort of substance.
But, if ‘ist’ were a genus G, since ‘ist’ (read, alla Owen, ‘existit’) is
universally predicable, it would be predicable of any differentia of any of its
species. To show that ‘existit’ possesses not merely multiplicity of
signification as an EXPRESSION, but multiplicity of signification as per
UTTERER’s MEANING may render it aequi-vocal. An item Alpha “existit” just in
case it belongs to some category C. E. g., substance, quality, quantity,
etc. If category C is a category OTHER than the first one, i. e. a
substance, an item x can be a C, i. e. fall under C, only if alpha is a C of
some substance beta. This can be seen as an application of a version of the
doctrine of universalia in se. A version of the doctrine of universalia in se
demands that the existence of a universal U requires, not just the possibility,
but the actuality of an item alpha or beta which instantiates that universal.
The instantiation thesis is explicitly enunciated by Aristotle in Metaphysics.
X being a C of some substance beta which *instantiates* C entails – to use
Moore’s coinage -- being a C of something Y which ‘exists; in that sense or
under that interpretation of 'existit’ which is appropriate for a substance. –
Bunbury, but not disinterestedness. For a substance to exist is, plainly, lfor
it to be a substance. (In seminars at Oxford with Strawson, Grice played with
the difference between ‘Bunbury doesn’t exist’ and ‘Disinterestedness doesn’t
exist’. The former, but not the latter, requires spatio-temporal continuity:
‘That’s not true: he’s in the next room,’ whereas ‘Disinterestedness is in the
other room’ only IMPLICATES that an ‘instantiation’ of ‘disinterestedness’ is
in the other room. (Grice regretted that Strawson failed to credit him when
Strawson eventually published his Individuals: an essay in descriptive metaphysics.
That a substance beta (say Fido) exists is prior to, or ‘presupposed’ by, each
form of ‘exists,’ as it applies to an alpha which is not a substance – say,
shagginess, or hairy-coatedness. The set of ways, in Aristotle’s phrase, in
which 'existit’ is said are united by an appropriate relation to a primary
substantial be, like Fido. "Exisit' would then exhibit unified semantic
multiplicity In spite of a recognisable affinity with philosophical positions
which Aristotle is known to have liked, and also due to its bearing of at least
a superficial charm, Owen’s argument does not however, lack its drawbacks --
both from a historical and from a conceptual point of view. A crucial passage
for consideration is Aristotle’s Metaphysics devoted to what is (be) in the
philosophical lexicon contained in the Metaphysics. There, Aristotle says, it
seems, that whatever things are ‘signified’ by the forms of predication,
presumably the categories, are said to be in themselves -- per se, kath'auta);
'be' has AS MANY SIGNIFICATIONS as there are forms of PREDICATION.. Since
a predicate (beta) sometimes say what a thing (alpha) is, EST. But a predicate
sometimes says what alpha is EST like. Sometimes, even, a predicate says how
much alpha is, EST. And so on. There would be a different ‘signification’ of
‘EST’ corresponding to each predication, essential or non-essential. Occam’s
razor rendered totally useless if it’s not here to cut Plato’s beard! Aristotle
concludes that passage in the Metaphysics with the with the almost scholastic,
if controversial, remark that there is no real difference in depth between the
superficially varied “man walks (flourishes)” and “man is IST walking
(flourishing).” The obvious interpretation of this remark, beloved by Boethius
and all the scholastics, is that the appearance of any verb-form like “walks”
or “flourishes,” or “flies,” said of Pegasus, or “rides Pegasus,” said of
Bellerophon, creates no major difficulty for Grice, since they may all be
replaced, without loss or change of sense, by such an expression in canonical
form such as 'is IST walking' or "is IST flourishing' ‘is flying,
‘is riding Pegasus’. If the expression regarded by Aristotle as canonical in
form it is because the explicit use of ‘IST,’ whose multiplicity he is at least
at his point discussing a copulative, or, strictly, COPULATION. Grice concedes
that Aristotle on occasion does admit a categorial variation in the sense of
copulative ‘ist’. IST as IZZES, Owen is notably unwilling to allow that
Aristotle is primarily concerned with copulative ‘ist’ regardless. As a result,
and it seems Grice is having Warnock’s ‘Metaphysics in logic’ in mind here – in
the well-circulated Flew collection --, Grice notes that Owen, rather
strangely, interprets, the remark by Aristotle as alluding to semantic
multiplicity in the copula as being supposedly a consequence of semantic
multiplicity in ‘existit’! (Warnock’s three examples being: “There are tigers
in Africa”; “Tigers still exist,” and “There are such things as tigers.” P. 88.
Now, Owen’s interpretation seems difficult to defend for someone with the ears
atuned to the type of linguistic botanizing that philosophers of Grice’s
generation – like Austin, his senior by two years, and Warnock – but unlike
Owen’s generation, like Ryle, or Prichard --. When Aristotle says that a
predicate sometimes may say what a thing is, sometimes what it is like --
its quality --, sometimes how much it is -- its quantity --, and so on, he
seems to be saying that, if we consider the range of predicates which can be
applied to some item, for example to a substance like Fido – Smith’s infamously
shaggy dog --, these predicates are categorially various, and so the use of the
IST IzzES, in the ascription of these predicates, would undergo a terrifying
corresponding variation of signification! In fairness to Owen, Aristotle has
connected the semantic multiplicity in IST not with variation between the
various predicates of one subject, but with variation between essential,
pertaining to the essentia, or per se, predications upon different, indeed
categorially different, subjects. Grice is having in mind Aristotle’s
predications such as as "Socrates IS a man", "Cambridge blue IS
a colour (a blue, a blue colour) A desire to harmonise these statements leads
Grice to wonder whether Aristotle may be maintaining not only that the copula
IS exhibits a multiplicity of signification which corresponds to the categorial
differences between different statements – assertions or denials -- about one
subject, for example, Fido, but also that this semantic multiplicity may be
attributable to a multiplicity in the notion of essential being IST. The
signification of 'is’ would, if Owen were right, vary between
"Socrates is a man", “Fido is shaggy,” and Cambridge blue is a
colour", or, to use another of Aristotle’s examples from his bag of
linguistic botany: the didascalian “A weight of two pounds is a
magnitude.” To voice his suspicion more explicitly, Grice ventures that
it might be Aristotle's view that if "Sociates is BETA" of F, to
adopt the canonical symbol used by Grice in “Vacuous Names” to refer to a
predicate (Fa, Ga, Fb, Gb), Smiths dog is shaggy, is an accidental, i. e.
non-essential, predication, Beta (as in Utterer’s meaning, sentence
meaning, and word meaning) or "F" (as in Vacuous Names) signifies an
item in category C, and ‘has" expresses the CONVERSE of Aristotle's
relation of inherentia or praesentia, then the LOGICAL FORM of a proposition
like ‘Socrates is beta’ or ‘Socrates is F’ or ‘Smith’s dog is shaggy’ may be
regarded as expressed by the simpler "Socrates HAS, but IS not, something
which IS F" or BETA -- where 'ist’ represents a sense of 'is,’ of 'is
essentially,’ which corresponds to category C. The copula est in such cases
expresses the logical PRODUCT of a constant, and thus manageable and systematic
relation expressed by 'has,’ HAZZES — not est— and a categorially variant
relation expressed by 'is,’ est is essentially.’ These predominantly scholarly
murmurs against the received view, Grice notes, that Aristotle regards
so-called (by logicians) ‘Ex’ (or in Peano’s inverted Ex – an existential
statement or proposition as the habitat of semantic multiplicity are not the
only possible kinds of dissent. A different kind of complaint, against the
viability of the position which Grice has been treating so far as if it were
Aristotle's rather than against the suggestion that he in fact held it, would
urge the untenability of the thesis, supposedly a foundation of his position
that EZx are a particular VACUOUS NAMES type of subject-predicate
utterance type (Smith is happy). But it is possible, Grice concedes, that Owen
voices something like this charge iwhen he distinguishes typex of exists. One
form of such an objection would be that "goats mumble" EX (x),
whether treated as a way of saying "goats always mumble" or saying
"goats usually mumble", or of saying "goats sometimes
mumble", or as being indeterminate between these alternatives, has to be
supposed to presuppose the existence of goats. Cf Warnock – Strawson. This will
be attested both by intuition, and by a need to extend to all interpretations a
feature which is demanded for universal of total and particular utterance
types, in order to escape ditficulties which arise in connection with the
Square of Opposition. To suppose "a goats exists" – but not a
stag-goat exists, or a flying horse exists outside the realms of Greek
mythology -- to be analogous to "a goats mumbles", would be to
suppose that "a goats exists — Warnock a tiger exists — " presuppose
that a goats exists or to put it another way, the truth of "a goats
exists" is a necessary precondition of its being enher tre or faise that a
goats exists. This is an absurdity. Even for Collingwood, who loved a
metaphysical presupposition (vide Grice’s early treatment of Collingwood, then
a big name at Oxford, in ‘Metaphysics,’ in Pears, The nature of metaphysics).
It seems to Grice that Aristotle can be defended against this attack. To begin
with, the invocation of a semantic relation of collingwoodisn presupposition
is not the only recourse when one is faced with troubles about the Square of
Opposition. One might, for example, try to deploy a pragmatic notion of
presupposition which would not mitigate the alleged absurdity.
Presupposition as implicature in negation; presupposition as entailment
in affirmation But a more serious defence might suggest that
Aristotle has more than one method of handling Ex existentisls; that there are
indeed two such methods, both S est P subject-predicate in character, which
when combined avoid the charge. In Metaphysics where the primary topic seems 10
be what kinds of attributes are constitutive of and differentiate between sons
of sensible things, Aristotle argues the range of such crudal teatures is much
larger than Democritus allows atom, and indicates ways of giving quasi
definitions of a variety of sensible objects, such as a threshold or ice, which
contain analogues of genus and differentia. At this point, almost
parenthetically, he gives a pattern of conceptual definitional analysis for
existentials about such things. The pattern consists (of the sequence some +
genus* + l: + differentia*; c.g., "Some water IST frozen" (an
analysand for "ice exists" and “A stone iIST situated in threshold
position" (an analysand for "a threshold exists"). We have,
then, for certain Ex existential a definiens in subject-predizate s Ist P form
which by utilizing the elements in definitions, ELIZmIznATES eliminates
the 'existit altogether. Grice goes on to suggest, on Aristotle's behalf,
that this ELIMINATIVE form could be employed lo conceptually analyst and define
general existentials, like "ice exists" , "A goat exists,” --
while the category citing forms. like Socrates is a substance could be used to
conceptuallyto analyse or define singular existentials, like ‘Socrates
exists".A strategy for an attempted presentation of in argument in support
of the hypothesis that unified semantic multiplicity is to be located in the
copula, or in a sub-range of examples in which est is used as a copula, viz.,
cases of accidental predication, will be to put forward as a preliminary a
partial sketch of a theory of categories, which Grice regards as being in the
main Aristotelian, to comment on some points of interest in that sketch, and
finally to use it as a basis for the proposed argument. Grice’s sketch
departs from Aristotle's own position in one or, two respects, thereby
depicting i somewhat improved theory, and it will incorporate what seems to be
a conspicuous extension of his theory, though one which, so far as I can see,
he might well have accepted without detriment to his account. Grice’s
motivation is to put forward an outline of an account of categories which is
overtly more SYSTEMATIZc than the assemblage of dicta which one may extract
from Aristotle's (L). Grice starts, much as Aristotle does in Categoriae, by
distinguishing two forms of predication. Each relation, which may be
called "izzes' and -- "Hazzes', are approximately the
converses, respectively, of his relations “Is” said of and “is in (a subject)”.
Ian x izzes () y i=df y is said of x. hab X hZzsz y =df y is
present in x. Grice goes on to list some of the properties which I wish to
assign to these relations, adding that n one or two cases there seems to be
options. Izzing is reflexive (Vxix izzes x), non-symmetrical
(symmetry-neutral), and transitive. Grice’s hazzing, on the other hand, is
inreflexive, either intransitive or transitivily-neutral, and asymmetrical. In
all cases, if an individual x izzes y, y is essential to x, in the sense that
it x were not to izz y, x would no longer exist. It is, however, certainly not
true in all cases that if x hazzes y, its hazzing y is essential to its
existence; indeed, Grice confesses to an inclination to think, that this is not
true in any case. Grice is however disposed to accept the following
"mised" law. (0) 11 x I y and y H z, x Hz; the acceptability of this
law would depend on the idea that a non individual y hazzes something z ilt [of
necessity] every individual falling under y (that is every indivicual that
izzes y) hazzes 2. Grice is however, not disposed to accopf the
"mixed" law. (ii) If x H y and y lz, x Il z, since I would like
to espouse the idea that a subject a (in any category other than that of x)
harzes only individuals); in which case, l might also espouse the idea that the
copula Ist can be conceptually analyzed or defined in terms of the disjunction
of & l y and x H something z which I y. Grice makes izzing reflexive, so
some of his definitions must differ from his, since I cannot claim, as le did
in Caregories 3a7, that nothing tzzes an individual substance. The definitions
will run as follows. I is an individual iff nothing other than x izzes x. x is
a primary individual iff x is an individual and nothing hazzes x. x is a primary
substantial (x is in the category of "substance") iff sune primary
individual izees x. x is il secondary substance ig & is a primary
substantial but not an individual. x is identical with y iff x izzes y and y
izzes x. y is predicable of x iff either x izzes y or & huzzes something z
which izzes y. Grice is now ready to compare his definition with the
conceptual analysis of the copula est. And y will be a primary element in
some category other than that of substantials just in case there is a individual
x [an individual which is a primary substantiall which hazzes something z which
in tum izzes y (this allows for the possibility that z may be identical with
y). Obviously, in the case of such a foreign predication a method will be
needed for determining which foreign' category is involved as being the
category of the predicated item y. We can attempt to make use of the
different one-word interrogatives which can be extracted from Aristotle – and
Cook Wilson, whose Statement and Inference Grice sort of worshipped, with the
supposition that items in a particular category may be suitably invoked to
provide answers to just one of the kinds of questions asked by each of such
interrogatives. But it is not clear that such a list of interrogatives is
sufficiently comprehensive (relatives, for example, seem to escape this
programme. Nor is it clear what the rational basis would be for such a list of
questions. While Aristotle says much that is interesting about some particular
categories, his attempts, for example in the cases of quantity and quality, to
pick on primary distinguishing marks are not clear. Such shortcomings matter
Little. It seems sufficient to assume the availability of some discriminating
procedure (perhaps some furtirer development of the 'interrogatives method)
since Grice’s main concern is with the consequences of a scheme involving some
procedure of such a sort. At this point the sketch incorporates the extension
of Aristotle's thcory of categories. Grice assumes that there is an operation,
substantialisation – a metaphysical routine if ever there was one – Grice,
Prejudices and preilections, which become the life and opinions of H. P. Grice,
which, when applied directly to an individual which belong to a con-substantial
category, relocates it in a NON-primary division of the category of
substantials, thereby instituting or licensing the alocated items as further
subjects of hazzing; the items hazzed by them will inhabit NON primary
divisions of categories other than that of substantials. A Qualities of
substance na be might be relocated as a non primary substantial, thereby
becoming subjects which hazz (soy) further qualitatives of quantitatives, :
that is to say. inhabitants of a NON primary division of this or that NON
substantial category. So the category of qualitatives may include qualities of
substances, qualities of substantialized qualities (or substantialized
quantities) of substances, and so without any fixed limit. Fidinterestnedd
diedng exist Banbury doesn’t exist. The scheme would, provide for
substantialisation with respect to some, but not necessarily to all, items
which initially belong to some NON substantial category; some categories,
however, might be inebigible£ for the application of substantialisation, and in
other categories it might be that only sub-categories would be eligible for
substantialisation.The scheme also ensures that substantialisation goes hand-in
hand with beooming a subject of hazzing; but would not guarantee that
substantialised items would hazz further items in every non-substantial
category. Admittedly, Grice’s scheme as is absirace : and it would be necessary
to make sure that it could have application to concrete cases. It might
also, even if concretely applicable, be only PARTIAL in character; it might,
for example, provide for one kind of category (say “logical categories”), but
leave other kinds of categories, like sensory categories, unprovided for.
Grice’s scheme leaves room lor sub. categorial diversities within a given
overall entegory, There might be distinctions between, for example, qualities
of substances, qualities of quantities of substances, qualities of quantities
of actions of substances, and so forth. All of these specific classes would
fall within a general category of QUALITY: and there would be opportunity to
legislate against any item's belonging to more than one sub-division. Within an
already discriminated category or sub-category there might be a categorial
distinction between substantializable and non-substantialicable items.There will
be room 1o adopt a cruerion of realiy distinct frem the perhaps increasingly
cedious Quineian condition of being "quantifiable over" One might,
for example, insist that reality attaches, or full reality attaches, only to
items which besides being izzers, being izzed, and being hazzed, are themselves
haziers (that is, are susceptible to substantialisation).Since it cannot be
assumed that a non-primary substantial will receive predicables in every
non-substantial category, there is room for distinctions of richness between
the range of categories from which predicobles apply to one huzzer, and that
from which predicables apply to another; and these variations in
predicationable richness could be used as a measure of degree of reality: the
richer the realer, with primary substantials at the top. Having discussed two
different suggestions about the possible location of semantic multiplicity
associated with the notion of ist Grice expands. One would lie ta the range of
maximally general specifications of the notion of existit (of the use of the
verb to be' to signify existence). The other would lie in the use of the copula
to signify different predication relations. Both suggestions seem to have
solid Aristotelian foundations. The categorial multiplicity of the term
'existit' and the distinction between different forms of predication relations
are both well-established Aristochian docirines. So far, then, there might seem
little room for a preference of one suggestion to the other. There are,
however, two lines of reflection which in one way or another might upset this
equilibrium. The first line of reflection would allow that Aristotle or an
Aristotelian might have good reasons for secking TWO, rather than merely one,
predication-relation, reasons perhaps connected with intuitively acceptable
restrictions on the scope of transitivity, and with a desire to block such
unwanted inferential moves as "Socrates is white, white is a colour, so
Socrates is a colour.” (But cf. “Fido’s coat is shaggy; so Fido is shaggy”). But
it remains true that nocharacterization hos been given of the concept of a
predication-relation; and though certain formal properties may have been
assigned to izzing and hazzing, it is not clear that these formal properties
would by themselves be adequate guides for someone wanting to be told how to
apply the terms izzing' and luzzing' to a particular case. It is not clear,
either, whot extra formal supplementation could he provided, one would hardly
suppose, for example, such relational terms to be susceptible of ostensive
definition. It may then be that these relations do not (and presumably cannot)
have a readily discernible character, a fact which if not a blemish at least
creates a problem. It is ultimately possible then that despite initial
appearances the notion of a predization-relation is not well-defined, and
indeed that apparent examples of such relations are illusory. This alternative
line of reflection then, might confer better survival chances upon the first of
the two suggestions here dstinguished. A different line of reflection, however,
is one which Grice is certainly more inclined to take seriously. Unlike the
previous one, this line of reflection would not lavour the attribution to
Aristotle of one rather than the other of two viens about the location of a
contain semantis multiplicity. It would rather suggest. or conjecture, that the
attribution to Aristotle of either view would involve a misconception of
Aristotle's position, unless it wore accompanied by a recognition of a certain
not immediately obvious distinction. Enter pragmatics – and implicature. It
would be a mistake to suppose Aristotle to be holding that exists est
‘signifies; a plurality of distinct universals and that therefore the
existential 'is' bos a plurality of meaning; It would also he a mistake to
attribute to Aristotle the view that the copulative 'is may signify one or
another of lWo predication-relations thereby ‘signifying’ a plurality of
universals, with the consequence that the copulative "is' has more than
one meaning. What Aristotle is really proposing is a separation of — the
question what an U universals is, — the question how many SIGNIFICATIONS an
expression possesses. Aristotle is suggesting the possibility that a particular
expression may have only one meaning sense or content and yet be used on
different occasions to point to different universals. It is no doubt trus that
historically universals were admitted to the realm of philosophical discourse
in order to be items in which the meaning of particular expressions might
consist. But this historical fact does not establish an indissoluble connection
between universals and the meanings of a linguistic expression; and it should
be modified or abandoned should subsequent rational reflection provide reasons
for adopting such a ovurse. Grice is well aware that his suggestion, whether
advanced on behalf of Aristotle or independently, that a distinction should be
made between, on the one hand, the universal or universals, which either in
general or on a particular occasion are pointed by the expression, and, on the
other hand, the meaning or meanings of the expression in question, which is
likely to give rise to a sense of shock. Grice suggests that susceptibility to
this sense of shock will be independent of the question whether the person who
feels it is friendly or unfriendly towards universals. Grice invites us to
consider first the reaction of one who is friendly to universals. The
philosopher may be liable to take the view that the reason for introducing universals
in the first place was primarily, indeed exclusively, to equip ourselves with a
range of items, each of which would serve as that which was meant, or as one of
the things that was meant by significant expressions. This is what a universal
does, and it is what they are supposed to do, and they do it perfectly well; it
is not therefore in order te propose a severance of just that connection with
meaning which gives universals a raison d'être. One who is unfriendly to
universals can hardly be expected to be more sympathetic to the proposal, such
a person might be unfriendly to universals either because, like Quine, while he
is prepared to describe each of a multitude of expressions as being meaningful,
be is not prepared to count as legitimate specifications of what it is that a
meaningful expression means, or he is not prepared to allow that two distinct
expressions may each mean the same thing. These denials are plainly linked; if
it is legitimate to ask of two meaningful expressions, what it is that each
mcans we can hardly preveat it from being the case, sometimes, that what each
means is just the same as what the other means. Alternatively the enemy of
universals might not wish to eliminate specifications of meaning or the
possibility of synonymy; his position is rather that an adequate account of the
full range of meaning-concepts can be provided without resort to universals.
But the enemies of universals, from whichever camp they come, may well insist
that one who, unlike them, is disposed to bring in universals is not at liberty
to contemplate divorcing them from that connection with meaning which he will
have to allow as underlying their claim to existence. Grice is not sure that
such hostility to the general idea of divorcing the ‘signification’ of one or
more universals from the possession of one or more meanings is as solidly
founded as initially it appears to be. If I ask someone whether he knows the
birth place of Cicero, he might reply in two quite different ways. He might
say: “Certainly I do; he was born in Arpino.” Alternatively he might reply
"I am afraid I do not. Cicero was born in Arpino, 1 am afraid I have never
been able to get to Arpino so I don't know the place at all.’ The obvious
difference between these two distinct interpretations of the question seems to
me to be plainly connected with the functioning of certain pronouns as (a)
indirect interrogatives (b) as relatives; in my example, the first reply claims
knowledge where Cicero was born, the second claims ignorance of that place where
(in which) Cicero was born. There are other ways of looking at the linguistic
phenomenon presented by my example, which are not incompatible with the way
just outlined. and indeed which may turn out to be useful complementaries to
it. One might draw attention to a distinction between knowledge of propositions
and knowledge of things, suggesting that what the first respondent claims is
propositional knowledge, whereas, what the second respondent disclaims is
thing-knowledge; the second respondent exhibits a certain bit of propositional
knowledge but professes substantial ignorance concerning the item to which his
propositional knowledge relates. There is of course no reason why these two
states should not coexist. While we are directing our attention to this
approach, we night bear in mind that one kind of knowledge might be dependent
on the other. It might, for example, be the case that knowing a thing a
consists in the possession of a perhaps indefinitely extended supply of pieces
of propositional knowledge, all of which are cases of propositional knowledge
which relates to x; or alternatively, knowledge of x might consist not in an
indefinite supply of pieces of propositional knowledge about x, but rather in
the possession of a foundation or a base from which such propositional
knowledge may be readily generated. Yet a further idea to be considered begins
with the recognition that definite descriptions like many other kinds of
phrases may, within a sentence occupy either subject position or predicate position;
as some might prefer to put it, "the birth place of Cicero" may be
used either referentially or predicatively. It might then be suggested that in
the mouth, or at least in the mind, of the first respondent the phrase
"the birth place of Cicero" occurs predicatively, whereas in the case
of the second respondent it occurs referentially, as, potentially at least, a
subject expression. If we suppose the phrase to occur predicatively in a given
cose, it will be necessary that one should be able to point to a mentioned or
unmentioned item to which the predicate in question might apply: then, in the
case of the first respondent in normal circumstances there will be some
particular item which he thinks of as, or believes to be, the birth place of
Cicero. The relevance of this discussion to the topic of meaning and universals
is that it may with some plausibility be alleged that those who have invoked
universals as the items in which the meaning or meanings of significant
expressions consist are guilty of representing such a phrase as "knowing
the meaning of the word 'watershed " as referring to knowledge of an
object or thing, as knowledge of “that which” the word watershed' significs or
means (where the pronoun "which' is a relative pronoun); whereas, in fact,
the phrase plainly refers to knowing what the word ‘watershed’ – or ‘runt’
means where the pronoun 'what' is indirectly interrogative rather than
relative. The theory of universals as meaning, then, rests on a syntactical
blunder; that this is so is attested by the fact that in principle at least the
caning of an expression E, may be identical with the meaning of the expression
E’ but plainly to know the meaning of E, is not the same as to know the meaning
of E’. This attack on the historical genesis of the concept of a universal as
the focal element in a certain kind of anti-nominalistic theory of meaning,
might encounter the following response. It might not be denied that the kind of
syntactical blunder, which I have been attempting to expose, is in fact a
blunder and has indeed been committed by some who have championed the cause of
universals. It is, however, a remedial blunder which can be rectified,
ultimately not only without damage, but even with advantage to the view of
universals as the primary constituents of meaning. Once universals are
admitted, they can be, and should be, thought of and accepted as being those
items which are the meanings of this or that element of language. In the end,
then, knowing the meaning of an expression E would emerge as knowing what E
means, rather than what an utterer U means by uttering E, that is, as
propositional knowledge connected with interrogative pronouns rather than as
thing-knowledge connected with relative pronouns. So everything comes right in
the end; and the tie between universals and meanings cannot be put asunder.
This defence of the inviolability of the link between the concept of a
universal and ‘signification’ may be ingeniously contrived, but is not, I
think, irresistible. If the specification of meanings were to provide not
merely a useful mode of employment for universals once they are recognized as
being around, but rather the sole justification and raison d’être of the
supposition that they are around, the specification of meaning would have to be
not merely something that can be commodiously done with universals, but rather
something which cannot be done or fully done without universals. To my mind
this stronger requirement cannot be met. There are, I think, some cases of
expressions E such that knowing the meaning of E cannot comfortably be
represented as knowing, with respect to some acceptable entity that it is that
to which the description "the (a) meaning of E" applies. I offer two
examples: If Grice were to say "The wind is blowing in the direction of
Arpino", any normally equipped Greek, Latin, English, or Italian speaker
would know the meaning both in general and on the current occasion of the
phrase ‘in the direction of Arpino’; that is to say he would know both what in
general the phrase means and what Grice meant by it on the occasion of
utterance. But such examples of knowledge of the meaning in general, and also
the meaning relevant to a particular occasion, of a particular phrase, so far
as 1 can sec, neither requires, nor is assisted by, the specification of an
admissible entity which is to be properly regarded as that to which the
description ‘the meaning of the phrase ‘in the direction of Arpino’’ applies,
either generally or on this occasion. It is unlikely that there is such an admissible
entity, the phrase 'in the direction of Sacramento' does not seem to be one
which applies to any particular entity; and even if it were possible to justify
the claim, such a justification seems hardly to contribute to one's capacity
for knowing what such a phrase means. By a precisely parallel argument I
may know perfectly well what is ‘signified’ by ‘the inducement which I offers
you for looking after my farm in Sibila', even though I am neither helped nor
hindered by the presence or absence of any thought to the effect that there is
some admissible item which satisfies the description "the signification of
the phrase 'the inducement which I offer you for looking atter my farm in
Sibile' " Before leaving this topic, Grice makes two further comments.
First, the fact that the conection between universals and meanings may not be
inviolable does not dispense someone who wishes to modify it from obligations
to make clear just what changes he is making; second, if a theory of meaning
should fail to provide an indispensable rationale for the introduction of
universals, it might turn out to be incumbent upon a metaphysician to offer an
alternative rationale. But this question will have to wait for another
occasion. Let us for the moment retain an open mind on the nature of
Aristotle's views about the connection between the unification of multiplicity
of signification and the presence or absence of identity of ‘signification’.
Aristotle lists a number of modes of this kind of unification which I shall
consider one by one. As one embarks on this enterprise one might well bear in
mind the possibility that the list provided by Aristotle might not be intended
to be exhaustive; and that the number and proper characterization of the modes
which do occur in Aristotle's list is sometimes uncertain. Aristotle refers to
cases in which a general term is applied by reference to a central item or type
of items as ones in which there is a single source for a contribution to a
single end. It is not clear whether he is giving a single general description
or a pair of more specific descriptions each of which applies to a different
sub-class of examples. I know no way of settling this uncertainty. The modes of
unification actually listed by Aristotle consist in (a) what Grice dubs, with
deference to Peano, recursive unification in which the application of each
member of a range of predicates is determined by the conditions governing the
application of a primary member of that range, and as opposed to both what
Grice, with deference to Owen, calls focal unification (unification which
derives from connection with a single central item), and analogical
unification, in which the applicability of one predicate or class of predicates
is generated by analogies with other predicates or classes of predicates, I
shall consider these headings in order. Il Lizio, as the Italians
– some Italians – call Aristotle, regarded types of soul psuche as Owen has it,
dismissing a translation, as Grice would suppose, of living thing, as forming a
‘developing series.’ Grice interprets this idea as being the supposition that
the psycho-logical theory for a given type is an extension of, and includes,
the psychological theory of its predecessor-type. The realization of this idea
is at least made possible by the assumption that psychological laws may be of a
ceteris paribus form, and so can be modified without emendation. If this aspect
of the programme can be made good, we may hope to safeguard the unity of
psychological concepts in their application to animals and to human beings.
Though (as Wittgenstein noted) certain animals can only expect such items as
food, while men can expect a drought next summer, we can (if we wish) regard
the concept of expectation as being determined not by the laws relating to it
which are found in a single psychological theory, but by the sequences of sets
of laws relating to it which are found in an ascending succession of
psychological theories. Life, soul, and homonymous predication Let us
examine the senses of synonymy and homonymy in Aristotle and then see what use
Plotinus is making of these terms in the treatise On Well-being, 1.4[46]. In
1.4[46].3 Plotinus distinguishes between synonymous and homonymous predication.
It will prove useful to examine Aristotle's understanding of homonymy.
Aristotle defines as "synonymous" predicates that share both a common
name and a common definition, as "animal" is predicable both of man
and of ox. Such terms are also said to be employed in one way only (Hovaxas leyóueva)*
and to be predicated with reference to one thing (a®' ё)? Homonymy per accidens amounts only to a sharing of the same name or
pure equivocation. This is not, however, the only sense of the homonym which
is, unlike the synonym, ambiguous. Homonymy may include terms which have
nothing truly in common (катà...кotvòv unèr) and those which are related by something in common (кат í kovór)." A term that is used homonymously in the latter sense is
said to be employed in different senses (1éyeTaL...ollaxws). Some homonymous
predicates admit of unity of reference appropriate to focal meaning (pòs Ev).
Other homonymous terms enjoy that unity and identity that derives from
participation in a series: the kind that will concern us here. Henry and
Schwyzer properly refer us to Aristotle, CATEGORIAE 13.14b33 for the sense of
avidiapeiv in 1.4 [461.3.17, where it describes a simple classification by
dichotomy or co-ordinate species as distinct from predication in a hierarchy
that exhibits priority and posteriority. The example offered in CATEGORIAE 13
of predication by dichotomy are the terms "half" and
"double." Predication according to co-ordinate species is exemplified
by species of animal as having feet, winged, or aquatic. The various species do
not exhibit priority and posteriority, but are on the same plane (áua). Cat.
1.1a6-12. Top. 1.15.106a9. Met. A.1.981a10; K.3.1060b31-1061a7; Top.
6.10.148a29-33. Cat. 1.1al; E.N. 1.6.1096b26-27. Met. К..3.1060b31-36. Met. Г.1.1003a33. Met. Г.1.1003a33-1003b2. Met. Г.1.1003a33-1003b2. Cf. also
Armstrong (1966-88), vol. 1, p. 178, note 1 and Harder et al. (1956-60), vol.
5b, p. 318 who also refer us to De An. 2.2.413a22 and Met. B.999a6-10; for a
lucid exposition of the treatment of priority and posteriority in Aristotle,
CATEGORIAE 12 and 13, see Cleary (1988), pp. 20-32. Harder-Beutler-Theiler
properly refer us to Aristotle, De Anima 2.2.413a22 where it is
said that "life" is predicated in different senses (TEOvaxOS...
EyouÉvOr) of various organisms accordingly as they possess various faculties (intellect,
sensation, locomotion, change as diminution or increase). Now Aristotle
formally defines the soul as the first entelechy of a natural body potentially
endowed with life. ' To understand what Aristotle means by saying that ‘life’
is predicable in different senses, it is helpful to examine what he says about
the status of ‘soul’ as predicate. Aristotle argues that soul will not admit of
a common account (kolvòs lóyos) any more than will the succession of
geometrical figures. Thus there is no generic geometrical figure with reference
to which we may explain the triangle and the quadrilateral. The one is a
development from the other. Similarly, the various grades of soul, from the
simplest to the most complex, form such a series or succession, each a higher
stage and a development of the lower. For example, without the nutritive
faculty, there is no perceptive faculty, but the nutritive faculty may (as in
plants) exist in the absence of the perceptive faculty. Obviously, both
‘life’ and ‘soul’ are, for Aristotle, predicates that occur in such a
series. It is common, following Lloyd, to refer to such a series as an
ordered series of terms and to a group containing such terms as a p-series.
Joachim and Grice call such a succession a "developing series,"'
which Joachim defines as ‘one the terms of which increase in complexity, and
are so ordered that the succeeding terms imply the preceding ones, involving or
containing them in an altered form. Each succeeding term i) differs specifically
from its predecessor, yet (ii) is a development of it - depends upon it for its
being and carries it further. We have seen that Plotinus entertains the
possibility that ‘life’ might be predicated as a synonym of the various grades
of organism." Now that Harder et al. (1956-60), vol. 5, p. 318, note
on 1.4 [46].3.16. De An. 2.1.412a27-28: this is the first definition; the
second (2.1.412b5-6) defines soul as the first entelechy of a natural organic
body. De An. 2.3 414620-415a13 De An. 2.3.414620-415a13. Lloyd (1962), p. 67.
Joachim (1951), p. 38. Joachim (1951), p. 38 offers as further examples
"the series of natural numbers [EN 1.4.1096a18-19], the successive forms
of figure [De An. 2.3.414b21-22; 29-32], the forms of friendship
[EN8.3.1156a6-24], and the forms of constitution [Pol.
3.1.1275a34-1275b2]." 1 4 1275b2]." he has excluded this alternative,
he argues that the predicate is rather employed homonymously (óuovúws) of the
various grades.22 IV. Aristotle's critique of the Platonic Good and the
ordered series The commentators have correctly shown us the origin
of the Plotinian interest in the connection between life and well-being in the
Nicomachean Ethics of Aristotle. For the distinction between synonymous and
homon-ymous predication of "life" and "living well" in
Plotinus, they have correctly referred us to the Aristotelian use of these
terms in works other than the Nicomachean Ethics. What they have not done is to
demonstrate the vital debt of this distinction to an argument advanced against
the Platonic Idea of the Good in the Nicomachean Ethics. In the
Nicomachean Ethics Aristotle advances arguments against the Platonic Idea of
the Good. Among these is the contention that an ordered series, that exhibits
priority and posteriority, cannot admit of univocal predication. Thus even the
Platonists did not advance a Platonic Idea of numbers which do exhibit such a
series. Now "good" is predi-predicable in the categories of
substance, quality, and relation.?3 Obviously substance is prior
to relation (1.4.1096a11-21). In the ensuing argument (1.4.1096a 23-29),
Aristotle goes on to show that "good" is predicable in all the
categories. Joachim remarks, "How far they [the categories] could be shown
to constitute a developing series is doubtful. It is enough for Aristotle's
purpose to show - what is sufficiently obvious - that that whose being consists
in its relatedness to something else is derivative or posterior to that whose
being is substantial or self-dependent, that which exists in its own right."24
The Eudemian Ethics 1.8.1218a 1-9, on the other hand, in argument against the
Platonic Form of the Good, specifically contends that "good" is
predicable within a developing series and thus cannot be separate from the
series in which "good" is predicated. If it were separable, then the
first term in the series would not be first. ThusIV. Aristotle's critique of
the Platonic Good and the ordered series The commentators have
correctly shown us the origin of the Plotinian interest in the connection
between life and well-being in the Nicomachean Ethics of Aristotle. For the
distinction between synonymous and homon-ymous predication of "life"
and "living well" in Plotinus, they have correctly referred us to the
Aristotelian use of these terms in works other than the Nicomachean Ethics.
What they have not done is to demonstrate the vital debt of this distinction to
an argument advanced against the Platonic Idea of the Good in the Nicomachean
Ethics. In the Nicomachean Ethics Aristotle advances arguments against
the Platonic Idea of the Good. Among these is the contention that an ordered
series, that exhibits priority and posteriority, cannot admit of univocal
predication. Thus even the Platonists did not advance a Platonic Idea of
numbers which do exhibit such a series. Now "good" is predicable in
the categories of substance, quality, and relation.?3 Obviously substance is
prior to relation (1.4.1096a11-21). In the ensuing argument (1.4.1096a 23-29),
Aristotle goes on to show that "good" is predicable in all the
categories. Joachim remarks, "How far they [the categories) could be shown
to constitute a developing series is doubtful. It is enough for Aristotle's
purpose to show - what is sufficiently obvious - that that whose being consists
in its relatedness to something else is derivative or posterior to that whose
being is substantial or self-dependent, that which exists in its own
right."24 The Eudemian Ethics 1.8.1218a 1-9, on the other hand, in
argument against the Platonic Form of the Good, specifically contends that
"good" is predicable within a developing series and thus cannot be
separate from the series in which "good" is predicated. If it were
separable, then the first term in the series would not be first. Thus 22.
1.4 [46].3.20. There were, of course, Platonic Forms of numbers such as
Twoness, Threeness, etc., considered not as members of a series, but as
universal natures, cf. Joachim (1951), p. 40. Joachim (1951), p. 41. Lloyd
(1962), p. 69 does not see this second argument, which he sees Aristotle's own
(as distinct from the argument of the Platonists) can depend upon what he calls
a p-series, for then he would simply be repeating the first argument.Though (as
Wittgenstein noted) certain animals can only expect such items as food, while
men can expect a drought next summer, we can (if we wish) regard the concept of
expectation as being determined not by the laws relating to it which are found
in a single psychological theory, but by the sequences of sets of laws relating
to it which are found in an ascending succession of psychological theories.The
cases of Peanoan recursive unification are primarily, though not exclusively.
mathematical in character; they are also cases in which what one might call the
"would-be" species of a generic universal stand to one another in
relations exemplifying priority and posteriority. The Platonists – or academia,
as Cicero prefers --, so Aristotle tells us, regarded such priority and
posteriority as inadmissible between fellow species of a single genus.
Aristotle does not explicitly subscribe to this view, but he does not
explicitly reject it and is liable to act as if he accepted it. Grice suggests
that ‘number’ and ‘soul’ fall under this type of unification – vide his “Method
in philosophical psychology: from the banal to the bizarre”. Why should
priority and posteriority stand in the way of being different species of a
single genus? Why should not different numbers be distinct species of the genus
number? In the case of numbers, End. Eih. (121%aff.) attempts a reductio ad
absurdum: if there were a form (universal) signified by "number" it
would have to be prior to the first number, which is impossible; this argument
might be expanded as follows: consider a sequence of
"number-properties" (Pl, p?..., e.g., 2-ness, 3-ness ...): such a
sequence satisfies, inter alia, the following conditions. For any x and for any
n 1, x instantiates Pi entails x does not instantiate pa-' (nor indeed any P').
For any x and for any n * 1, x instantiates P" entails something y (* x)
instantiates pr-/If P™ = P', no counterpart of (a), (b) holds; so Pl is the
first number. If the fulfillment of the above conditions is to be sufficient to
establish a sequence of properties as a sequence of number properties, then
there cannot be a universal number; if there were, it would, like any genus, be
prior to each of its species, and so prior to Pl; but since P' is the first
number it cannot have a predecessor and so nothing can be prior to it. There
seem to be two objections. It is by no means clear that the above conditions
are sufficient to guarantee that a sequence of properties is a sequence of
number-properties. Even if they were, one part of them would not be fulfilled
in the case of Pl and being a number; if x instantiates Pl (viz., 2-ness), x,
not something other than x, will instantiate being a number, a set whose
cardinality is 2 itself instantiates being a number (as a cardinality). If this
route to a denial of the existence of a generic universal number fails there
are two further possibilities. One might attempt to represent conformity to a
"standard" genus-species-differentia model as being not just an
acceptable picture of situations in which a more general universal has under it
a range of subordinate universals which are its specializations, but as being
constitutive for such examples of the existence of the more general universal.
The slogan might be "For there to be a universal U, with specializations
U,, U,, ..., U,, U has to be the genus of those specializations with all that
that entails" (or, more briefly, "no specialization without
species"). The justification for such a claim will not be easy to find.
While, intuitively. one might be prepared to accept the idea that a more
general universal must be independent of its specializations in that the
non-emptiness of the general universal should be compatible with the emptiness
of any particular specialization (though not of course with the emptiness of
all specializations), it does not seem intuitively acceptable to make it a
condition of the existence of U that any pair of specializations U, and U2
should be in this sense independent of one another. One might try a simpler
form of argument. If the special cuses for the application of a general term E,
that is to say, the universals U, ... U, are united by a single ordering
relation R into a series 5, the elements of which [U, ... U.] cover every item
to which E applies, and only such items, then we do not need a generic
universal U; its would-be species U, ... U, are already unified by membership
of the series S. The expression "being an instance of some universal in
the series S" is of course applicable to anything to which E is
applicable; but this expression does not even look like the name of a gonus.
Another, more Oxonian, indeed more Corpus, sice it was Owen’s -- mode of
unification to which the alleged multiplicity of ‘significations’ may be
susceptible, that of, to use Owen’s verbiage, focal unification, is discussed
at length by Aristotle in Metaphysics. – who incidentally, never read Owen! In
Metaphysics Aristotle brings up two of his favourite – Grice’s Oxford pupil,
Strawson, said ‘stock’ -- examples, the applications of the sanus and
medicalis. Aristotle indeed states that everything to which sanus or sanum or
sana applies – never mind the plurals -- is related to, in one way or another,
the focal item of sanitas, -- an universal if ever there is one --. One item,
in the that the item *preserves* sanitas; another item that in that the item
*produces* it; an yet another in that the item is a symptom of sanitas; an
fourthly, another item, because it is an item which is capable of it. Similar
considerations apply to applications of medicalis. An item which is medical is
relative to the medical art, another item being medical because it possesses
such an art; yet another item because it is naturally adapted to the medical
art; and another item because it is a function of the medical art. On the most
obvious interpretation of the passage, Aristotle seems to be implicating that
standard analysis of ‘signification’ will be right in supposing the
applicability of an adjective such as sanus or medicus to a particular item
depending on the relationship of the item to an associated ‘universal’ –
sanitas --, but wrong in supposing that the relationship in question is
invariably that of instantiation – ; there are more ways of killing a cat than
skinning it. There are other sorts of relationship that may be conversationally
involved, especially in Athens, where they did little but engage in
sophistries! There is, however, a less obvious, if more enlightening, position
which Aristotle might have been taking up. According to this position,
Aritstotle, or any graduate from the Lycaeum, say, would be maintaining, with
respect to this or that universal, that the only way in which an individual
items may be related to this or that universal is indeed that of instantiation,
but that there will be other items which will indeed be general items, though
not this or that universal. To such an universal, this or that individual items
may be related in a variety of ways which are quite distinct from
instantiation. The relative merits of these two ideas will be a matter for
debate, and Owen’s interest was focalised at this point. The focal mode of
unification, in any case is of special interest in Grice’s enquiry since
Aristotle states, and quite plainly too, that this is the mode of unification
which applies, in Owen’s interpretation, to the multiplicity of ‘signification’
connected with ‘A est B’ – rather than the previously discussed recursive
unification, or, say, analogical unification. While Owen is wrong about the
focus being on the existence – or ‘quantified existentials’, to use Warnock’s
happier phrase -- two categorially different items may all be said to be,
by virtue of different kinds of connections which they have to some focal (to
use Owen’s verbiage) item, which will be intimately and ultimately connected
with the notion of a substance that exists as a spatio-temporal continuant, to
use Grice’s pupil Strawson’s verbiage bow. This central item might be an
individual substance or, more likely, it might be the notion of substantal
type, or, if you’re not enough of a Russellian, kind: any item which izzes this
type or kind would be an individual substance, and, therefore, it would exist.
But a non-substantial item may also be said to be, by virtue of their
relationship -- different in different cases, of course -- to the same central
or focal item. Some item may be said to be because it is an affection, a
quality, of a primary substance. Think a Rylean agitation. Another item one may
be willing to say to be merely because it (or he or she) is a process towards
substance – think Whitehead --, and so forth. It is pretty diaphanous that the
Stagirite habitually thinks of the focal item as being indeed a universal, or
at least some kind of pretty general entity. But such restriction is hardly
mandatory, nothing prevents the focal item from being a straight particular out
of Strawson’s Individuals – his essay in descriptive metaphysics – a kind of
odour, say – elaborated while joining Grice for their joint seminars in
‘Meaning’ at Oxford. Consider the adjective Cockney, for Strawson almost was
one,or French or italiano as it occurs in the phrases, "French
citizen", citadino italiano, "French poem", poema
italiano, "French professor". professore italiano. The following
features are perhaps significant: (1) The appearance of the adjective in these
phrases is what I might call "adjunctive" rather than
"conjunctive" or "attributive". A French poem, is not as I
see it, something which combines the separate eatures of being a poem and being
French, as a fat philosopher would simply combine the features of being fat and
of being a philosopher. "French" here occurs, so to speak, adverbially.
(2) The phrase French citizen or citadino italiano standardly ‘signifies’
‘citizen of France’ or ‘citizen of Italy’, while the phrase French poem or
poema Italiano standardly ‘signifies’ "poem in the French language,’ or
‘poem in the Italian language’ (Sicilian if Pirandello, as Pirandello would
hasten to add). But it would be a mistake to suppose that this fact implies
that there are two (indeed more than two) ‘signfiications’ or Fregean ‘senses’
of the French or italiano – or siciliano. The expression French or italiano has
only one – unified – ‘signification,’ viz. ‘of or pertaining to France’ or ‘of
or pertaining to Italy.’ French, or italiano, will, however, be what one might
call 'context sensitive,’ as Grice suggests in ‘The theory of context’ – Let’s put
the theory of context into context. One might indeed say, if you like, that
while it has only one ‘signification’ or Fregean sense, French or italiano has
a variety of ‘signfiications’-in-context. That is: relative to one context,
French or italiano ‘signifies’ ‘of France’ or ‘of Italy,’ as in the phrase
French citizen, or citadino italiano. Relative to another context French or
italiano ‘signifies’, ‘in the French language,’ or ‘in the Italian language,’
as in the phrase French poem, or poema italiano. Whether the, to use Owen’s
epithet, focal item is a ‘universal’ or a mere particular is quite irrelevant
to the question of the ‘signification’ of the adjective. To use Aristotle’s
example, the medical art is no more the ‘signification’ of medical, as France
or Italy is the ‘signification’ of French or italiano. As a concluding
observation Grice remarks that, while the attachment of the long-awaited,
life-saving appropriate conversational context may well suggest an
interpretation in context of a given expression or conversational move, it need
not always be the case that even such suggestion is indefeasible. It might be
for instance that French poem or poema italiano would have to ‘signify’ ‘poem
composed in French,’ or ‘poem composed in Italian,’ unless there are counter
indications. In which case, perhaps, the phrase might mean ‘poem composed by a
French competitor’ (in some competition) or ‘poem composed by an Italian
competitor (in another competition). Now, for the phrase French professor or
professore italiano there would be at least two obvious ‘significations’ in
context. The ‘disambiguation’ would depend on the wider conversational context
that makes for the circumstances of utterance of the conversational move (He
was an Italian professor – no more). ANALOGICAL UNIFICATION. V.
distinguishes *three* types of analogy: analogy of inequality, analogy of
attribution, and analogy of proportion. Whereas he rejects “analogy of
inequality” and “analogy of attribution” as improper, fallacious, and invalid,
V. regards the analogy of proportion as valid and basic and appeals to it in
explaining how humans may come to know propositions about the divine and
how analogical reasoning, applied to both the divine, and the divine’s
creatures, may avoid being æqui-vocal. H. P. Grice – Equivocality thesis. DE
NOMINUM ANALOGIA. QUOTUPLEX SIT ANALOGIA, CUM DECLARATIONE PRIMI MODI Invitatus
et ab ipsius rei obscuritate, et a nostri æui flebili profundarum litterarum
penuria, de nominuin analogia in his vacationibus tractatum edere intendo. Est siquidem eius notitia necessaria adeo, ut sine
illa non possit metaphysicam [ONTOLOGIA PRIMA FILOSOFIA ESCATOLOGIA] quispiam
discere, et multi in aliis scientiis ex eius ignorantia errores procedant. Quod
si ullo usquam tempore accidit, hac ætate id evenire clara luce videmus, dum
analogiam, vel indisiunctionis, vel ordinis, vel conceptus præcisi unitate, cum
inæqualis participatione constituunt. Ex dicendis namque patebit, opiniones
huiusmodi a veritate, quae ultro se offerebat, per abrupta deviasse. Analogiae
igitur vocabulum proportionem sive proportionalitatem, ut a graecis accepimus,
in proposito sonat. Adeo tamen extensum distinctumque est, ut multa nomina
analoga abusive dicamus; et multarum distinctionum adunatio si fieret, confusionem
pareret. Ne tamen rectum obliqui iudicio privetur, et singularitas in loquendo
accusetur, unica distinctione trimembri omnia comprehendemus, et a minus
proprie analogis ad vere analoga procedemus. Ad tres ergo modos analogiae omnia analoga reducuntur:
scilicet ad analogiam inaequalitatis, et analogiam attributionis, et analogiam
proportionalitatis. In his explorations on unity of signification, Grice turns
to a mode of unification, which he would describe as Cajetan in nature, and as
what is possibly the most baffling of the various ways explicitly suggested by
Aristotle LYCAEUM LICEO LIZIO as being those in which what Grice calls the
unification -- or aequi-vocality thesis – of the apparent multiplicity of
significations may arise, even if made less baffling by Vio – vide Ashford. The
cases are those cases in which the application of an epithet or expression E to
a range of items is accounted for by the analogy detectable within that range.
More explicitly, it is the analogy, either between a specific ‘universal’ which
determines the application of the epithet or expression, or between an
exemplification of that ‘universal’ by this or that type of item. Even more
explicitly, it is the analogy either between universals U1, U2, … Un, which
determines the application of the epithet or the expression, or between an
exemplification of U1, U2, … Un, by an items of the sorts ly. lo etc. The
puzzling character of Aristotle's treatment of this topic arises from a number
of different factors, and it has been even applied to ‘essere’ by some. First,
there are a few things which Aristotle himself might have done to aid our
comprehension. He might have given us a firmer list of examples of epithets or
expressions, the application of which to a given range of items is to be
accounted for by way of analogy. Alternatively, Aristotle might have given us a
reasonably clearer characterisation of the kind of accounting which analogy is
supposed to provide, leaving it to us to determine the range of application of
this kind of accounting. Unfortunately, Aristotle does neither of these things,
so Vio finds himself to be in big trouble – or deep semantic waters. Aristotle
offers us only the most meagre hints about the way in which analogy might
‘unify,’ via the aequi-vocality thesi, that is, the various applications of an
epithet. We are told, for example, that as ‘seeing’ is in the body – the eye
--, ‘understanding’ is in the soul -- with the attending implicature that it is
this fact which accounts for the application of the originally physical ‘see’
videre both to a case of physical – or bodily -- optical vision, and a case of
intellectual ‘vision.’ “I see what you mean.” – in which case you have greater
eyes than most. Il Lizio also suggests that it isanalogy which is responsible
for the application of the adjective – not shaggy – but ‘calm’ calmus to either
an undisturbed body of sea water, or to an undisturbed expanse of thin air!
Such offerings do not get us very far. Furthermore, not surprisingly, where
Aristotle seems to fear to tread his commentators, except of course, Vio, are
most reluctant to plant their own feet. Perhaps the least unhelpful suggestion
comes from a latter-day commentator, not Avicenna, but, after Vio, the
influential Oxford, indeed Scottish, philosopher W. D. Ross, who suggests, as
Aristotle's view, that the application of ‘good’ bonum is attributable to the
fact that, within one category C1, an item or specimen, which is good – say, a
cabbage -- is related to an item in general belonging to that category –
cabbages are by definition good cabbages --, in a way which is analogous –
analogum – or proportionale – a:b::c:d -- to the way in which a good item (say,
a good king) in some second category or sub-category C2 is related to the
general run of items which belong to that second category. Apart from the
obscurity in the presentation of this idea, Ross's suggestion takes for granted
something which Aristotle himself does not tell us, viz. that the application
of the epithet bonum good is one exemplification of unification or
aequi-vocality of a value-oriented concept which is the outcome of an analogy,
or as Vio and Cicerone prefer, a proportio -- proporzione. Ross's suggestion
about bonum good – such a substantive-angry,in Austin’s word, Casanova, in Nowell-Smith’s,
bit of a word -- would, moreover, be at best only a description of one special
case of analogical – or analogous, or PROPORTIONAL -- unification with a view
to the aequi-vocality thesis, and would not give us any general account of such
analogous – or proportional – unification, per via della proporzione. Grice
adds that little supplementary assistance is derivable from those who study
this or that general concept. Such a philosopher may be adhering to the
principle that silence is golden when it comes to discussion of such questions
as the relation between analogy, or as Cicerone prefers, PROPORZIONE -- and her
sisters: metaphor – or as Cicerone prefers, TRANSFERENTIA --, simile – similia
-- , allegory, and parable, or PARABOLA. So far as The Lizio Aristotle himself
is concerned, it seems fairly clear to Grice that the primary notion behind the
concept of analogy is, as preventing some criticism by Cicerone, that of
‘proportion’, or PRO-PORZIONE. In logical form: a:b::c:d. The notion of such a
four-term PRO-PORZIONE is embodied, for example, in Aristotle's treatment not
of moral bonum, as was Ross’s obsession, but of iustum -- just. where one kind
of iustum just is alleged to consist in a due two-termed, rather than
four-termed, proportion PROPORZIONE between return, reward, or penalty, and
antecedent desert, merit, or demerit. But it does remains a bit of a mystery
how what starts life as, or as something approximating to, a quantitative
relationship – DIRECT OR INVERSE PROPORZIONE -- gets converted into a
non-quantitative or qualitative relation of correspondence or affinity. It
looks as if we might be thrown back upon what we might hope to be some inspired
conjecture by the Peripatetic. Grice, as Vio had done before him, takes as task
the provision of an example, congenial to Aristotle, of how the unification by
analogy or PROPORZIONE of the application to a range of items of some epithet
might proceed. Grice expects this UNIFICAZIONE PER PROPORZIONE to involve the
detection of some analogical link between the exemplifications of the variety
of this or that universal which the epithet may be used to ‘signify.’ Grice’s
chosen specimen is the inchoative crescere -- grow. In the case of grow, a
number of different kinds of shifts might be thought of as possessing an
analogical unification that delivers the aequi-vocality thesis. One of these
would be examples of shifts in respect of what might be termed a syntactical,
metaphysical, or ontological category. By syntactical category Grice means a
part of speech. A substantia, indeed an inert or inorganic physical substance,
like a lump of wax or a mass of metal, may be said to grow, or if we must use
the copula, is growing – crescit. It would be tempting here to suggest that the
relevantly involved ‘universal,’ that of increase in size, or getting larger,
provides the foundational, original—etymologically and DIACHRONICALLY valid
--instance of the literal ‘signification’ or Fregean sense of a universal by
the application of the expression grow or crescere. We have here, so to speak,
the 'ground-floor' signification – dictiveness -- of grow: the
truth-conditions. But now, not only the physical inert and inorganic substance
itself but some accident of that substance – THAT BIT OF WAX NOT JUST IZZES BUT
HAZZES ‘GROWTH’ -- may also be said to grow. Not only the piece of wax, but its
magnitude, some event or process in its history – vide Grice, “ACTIONS AND
EVENTS” --, its powers, or causal efficacy, and its aesthetic quality, or sheer
beauty, might each be said to grow. And it seems not unplausible to suggest
that though the grow on the part of each of these non-substantial accidents is
different, and more or, again, less boringly connected with growth on the part
of the substance, there will always be some kind of correspondence, indeed
analogical connection, between grow in the case of a non-substantial item and
grow in the initial LITERAL case of this physical inert or inorganic
substantial item. Another and different kind of categorial variation may
separate some of the universals which the grow may be used to ‘signify’ from
other such universals. These will be connected with differences in, now, some
sub-category within the same category of substantia – the syntactical class of
nouns -- within which fall different sorts of items which may be said or deemed
to grow. Different universals seem to be ‘signified’ by an utterer who says –
still DICTIVELY -- of an ANIMATE substance, such as a plant, as growing and by
another uterer who says – still within the dictive realm -- of a human being –
such as a child, Grice’s Timothy -- as growing. The connection between these
diverse ‘realisations’ or instantiations of grow may rest on now, say, vegetal,
analogy. In what is said to be the grow of a plant, such as a rose, internally
originated increase in size seems to occupy a prominent place. In the case of a
human being, such as Grice’s son Timothy, the kind of development which may be
involved in the grow may be much more varied and complex – “I know in the case
of Timothy IS.” The link between the two distinct universals which may be
‘signified’ might be provided, now by an analogy, or proporzione, between the
role which such a change fulfill in the development of the very different kinds
of substances which are being characterised. No doubt many further kinds of
analogical connection would emerge within the general practice of attributing
this or that grow – Grice’s favourite was Martha Kneale’s THE GROWTH OF LOGIC
--- “I can’t think whey she changed it to the dull ‘Development’ of Logic when
the thng was published!” Grice’s next endeavour will be an attempt to supply
some general account of the way in which the presence of analogy serves to
unify the alleged multiplicity of a ‘signification,’ which has originally
deemed to belong in the PHYSICAL realm of inert and inorganic matter. If such
an account should be found to offer prospects of distinguishing analogy or
PROPORZIONE from some other concept, particularly TRANSFERENTIA or metaphor (as
conversational implicature, as in the song title, ‘You’re the cream in my
coffee’ to use Grice’s example in ‘Logic and conversation,’ – She is the cream
in my coffee, to use the copula -- which belongs to the same general family –
along with Simile, similia, ALLEGORIA – as in Lewis’s The allegory of love – or
PARABOLA, as those by Christ --, that would be a welcome aspect of the account.
It is Grice’s idea that, in metaphorical -- rather than dull and plain literal
-- description, a universal is ‘signified’ (she is the cream in my coffee +>
she is Grice’s pride and joy), which though distinct from that which underlies
the literal signification of the epithet (the cream in Grice’s coffee, or the
lemon in Strawson’s tea) is nevertheless recognisably similar to the literal
signification. Grice comes then to the concept of Cajetan and Ciceronian
PROPORZIONE or analogy itself. Grice starts by considering this or that item,
I1, I2, … In -- any one of which may be called an S. Grice initially supposes
that being an S consists in belonging to a substantial type or kind, or
category S – a noun -- , though that supposition may be relaxed. Grice’s move
is to assume that being an S, consists in being subject to a system of laws –
hence ana-logia, the logos is involved -- which jointly express the nature,
metier, or essentia, of the type or kind Si. Further, these ‘ontological’ laws,
which furnish the core theory of S, -- as ichthyology furnishes the core theory
of fish --, are to be formulated in terms of a finite set of Si-core
predicative properties -- let us say P1 to Pn – as in S is P. Each law involves
an ordered extract from the core set. Their totality governs any fully
authentic Sy. This totality may well not include every law which applies to S,:
but it does include every law which is deemed to be relevant to the identity or
identification of Sy, every law which determines whether or not a particular
item I1, I2, … In, is to count or be deemed as an 5 – “as in that Oxford
college – Hartford – who deemed the president’s dog to be a the subject of the
predicate ‘feline.’. Grice next considers not merely things each of which is an
S, but also things each specimen of which is an Sz. It remains an open question
whether or not the type S is to be deemed identical with the analogous or
proportionate type S1. – In any case, identity reduces to general being
(Pegasus = Pegasus if Pegasus is a flying horse). Grice assumes that, as in the
case of S, membership of S, is determined by conformity to a system of such
ordinary – indeed Stone-Age Physical --laws relating to those properties P1,
P2, … Pn which are central to S2. Grice symbolises these properties by the set
of devices Or ... Q.. We now have various possibilities to consider. The first
is that every law which is central to the determination of Sz is a mirror image
or strict counterpart of a law which is central to S,; and that the converse of
this supposition also obtains. To this end, we must assume that the properties
which are central to being an S, are the properties of the devices O, through
Os; and that if a law involving a certain ordered extract from the set P
through P, belongs to the central theory of S to a law involving an exactly
corresponding ordered extract from the set O, through O, belongs to the central
theory of S; and that the same holds in reverse. In that case, we are in the
position to say that there is a perfect proportion or analogy between the
central theories of S, and Sz; in which case, it may also be tempting to say
that the types S, and S, are essentially identical, at a particular time – vide
Grice-Myro Geach-type of time-relative identity. We should recognize that, if
we yield to this temptation, we are not thereby forced to say that Sy and S,
are indistinguishable. They might, for example, be differently related to
perception, only one of them, perhaps, being accessible to physical sight – a
horse, but not horseness. We shall only be forced to allow that essentially, or
theoretically, the types are not really THAT distinct. The possibility just
considered is that of a total perfect (alla Mary Poppins) PROPORTION or analogy
between the central theories of S, and Sa. There is also, however, the
possibility of a merely partial pertect analogy between S, and Sz. That is to
say, part of the central theory of one type, say S, may mirror the whole of the
central theory of Sz, or again may mirror some part of a central theory of Sz.
In such a circumstance, one might be led to say, in one case, that the type S,
is a special case of the type S,; or, in another case, that the types S, and S,
both fall under a common super-type, determined by the limited area of perfect
analogy between the central theories of S, and Sz. Another possibility will be
that no perfect analogy, either total or partial, will hold between the two
central theories. The best that can be found is an imperfect PROPORTION or
analogy which will consist in laws central to one type approximating, to a
certain degree, with the status of being analogues of laws central to the
other. At this stage, Grice proposes a relaxation in the characterization of
the signification of such symbols as 'S!', 'Sz, etc., which till now I have
been regarding as ‘signifying’ or denoting substantial (nominal) types or
kinds, reference to which is made in more or less regimented discourse of a theoretical
or ‘alethic’ sort – Eddington’s wavicles and Grice’s quarks. But Grice allows
for such symbols as being allowed to relate to what he hopes might be
legitimately regarded as an informal precursor of the afore-mentioned
substantial types, as expressing this or that concept of one or other
classificatory or taxonomic sort, concepts which will be deployed in an
unregimented description or explanations as pre-theoretical, if not
pre-categorial. Examples of such unregimented classificatory or taxonomic concepts
might be concepts such as that of an investor, a doctor, a vehicle, a
confidante, and so on. Grice would hope that, in many ways, their general
character or metier might run parallel to that of their more regimented
counterpart. In particular, Grice hopes and expects that the nature of such a
concept as investor, doctor, vehicle, and confidante, would be bound up with
conformity to a certain set of central generalities, like platitudes, truisms,
etc. For an x to be an investor or a doctor or a vehicle or a confidante will
be to perform a metier, that is, to do a sufficient number of the kinds of
things which are typically, even stereotypically, done by an investor, a
doctor, a vehicle, large utility, or a confidante. Grice expects, however, that
the variety of possible forms of generalisation might considerably exceed the
meagre armament which a theoretical enquirer normally permit themselves to
employ. Grice also hopes and expects that the generalities which would be
expressive of the nature of a particular classificatory or taxonomic concept
would be formulable in terms of a limited body of features – Leech’s semantical
features: bachelor = unmarried male – In defence of a dogma -- which would be
central to the concept in question. This material might be sufficient to
provide for the presence, from time to time, of some sense of PROPORTION or
analogy in the universe, at least of imperfect analogy, between such
generalities which aro expressive of distinct classificatory or taxonomic
concepts. When it does occur, such a proportion or analogy might be sufficient
to provide for some unity or uni-vocality of ‘signification’ – thus verifying
Grice’s aequivocality thesis -- in the employment of a single epithet to
‘signify’ even different classificatory concepts. This unity or aequi-vocality
of ‘signification’, in turn, seems toGrice sufficient to justify the idea that,
in such a case, the expression in question is used with a single
‘significatoin,’ lexical meaning, or Fregean sense – to which you may attach as
many implicatures as you wish. Grice concludes his ‘Aristotle on the
multiplicity of being’ with some suggestions about the interpretation of the
concept of proportion or analogy as a possible foundation for the unity of
‘signification’ with two supplementary comments. His first comment is that
there seems to be a good case for supposing that anyone who, like VIO, and the
Lizio before him, did, accepts an account of an analogy- or proportion-based
unity or of signification (MONOSEMY at the dictive level, with a multiplicity
of potential implicatures) should NOT feel free to combine it with a rejection
of the so-called analytic-synthetic distinction, or, in other words, hope for
some defence of it, howeer dogmatic! After all, the alleged analogy- or proportion-based
unity account relies crucially on a connection between the application of a
particular concept and the application of a system of laws, or some such
generalities, which is expressive of that concept. This, in tum, relies on the
idea of a stock of further comential concepts, in terms of which these laws and
generalities are to be formulated, being central to the concept in case
(‘bachelor’ = unmarried male’). But it seems plausible, if not mandatory, to
suppose that such centrality involves a non-contingent connection between the
concept in focus and the concepts which are said to be central to it, a
connection which cannot he admitted by one who denies the analytic/synthetic
distinction, as Quine and his fellow nominalists did – or Occam, whom Vio hated
– for years! So either one does accept the analytic/synthetic distinction, or
one rejects at least this account of analogy-based or proportion-based unity of
‘signification.’ Grice makes no attempt here to decide between these
alternatives – “but Ocham shall know!” Grice’s second comment is that material
introduced in Grice’s suggested elaboration of the notion of proportion or
analogy, particularly the connection between concepts and conformity to laws or
some such generalities, may serve to provide a needed explanation and
justification of the idea that the applicability of a single defining formula,
couched in terms of the FOCAL ideas of genus, but also species, and, last but
not least, differentia is a paradeigmatic condition, if not an indispensable
condition, for identity or individuation of ‘signification,’ never mind unity.
We might, for a start, agree to treat a situation in which the applicability of
an epithet to an item I1 rests on a conformity to exactly the same laws or
generalities as does its application to item I2, as being a limiting case of
partially perfect analogy. But a situation in which no such interpretation at
all is required may be treated as a limiting case of a situations in which,
though re-interpretation is required, one such re-interpretation is available
which achieves such partial perfect analogy. As one might say, a law is
perfectly analogous with itself. Another situation, then, in which an epithet
or expression E applies to a range of items I1, I2, … In, solely by virtue of
the presence of a single ‘universal,’ and so of a single set of laws, may be
legitimately regarded as a specially exemplary instance of a kind of unity
which is required for identity or individuation of ‘signification.’ Both a
proper assessment of Aristotle's contribution to metaphysics and the analysis
of ‘meaning’ or ‘signification,’ and studies in the theory of meaning
themselves might profit from a somewhat less localised attention to questions
about the relation between a ‘universal’ and ‘signification’ than is visible in
Grice’s reflections. Grice has it in mind to raise not the general question
whether, despite what he calls the school of latter-day nominalists, an
analysis of ‘signification’ requires some abstract entity that Ockham denied,
such as a ‘universal,’ to which Grice assumes an affirmative answer, but rather
the question in what way the concept of a ‘universal’ is to be supposed to be
relevant to the analysis of ‘signification.’ Consideration of the practices of
latter-day lexicographers – notably Kilgariff, I do not believe in word senses
– cf. Wiggins’s reliance on Grice for a theory of dictionaries --, so far from
supporting a charge that, at least on Grice’s interpretation of him, Aristotle
proposes an illegitimate divorce between the concept of a ‘universal’ and the
concept of ‘signification’ suggests that it would be proper to go, alla Henry
VIII, a deal further than did Aristotle himself in championing such a divorce.
There will be many different forms of connection between the varieties of the
concept of a ‘universal’ which may be ‘signified’ by an ultimately
non-equivocable expression beyond that countenanced by the tradition of the
theory of definition alla Robinson, and even perhaps beyond the extensions to
that theory envisaged by Aristotle himself. These forms will include some form
of connection like that involved, nor just in Analogy and her sisters –
Metaphor, Simile, Alleory, and Parable – but in metonymy, metophnymy, and
synecdoche, recognised by later grammatical theorists and philosophers of
language, within and without Oxford, and no doubt others as well. It would,
Grice suggests, be a profitable undertaking to study carefully the contents of
a good modern dictionary – “as I always told Austin that would be ‘Byzantine’!”--,
with a view to constructing an inventory of these various modes of connection.
Such an investigation would, Grice suspects, reveal both that, in a given case,
the invocation of one mode of connection may be sub-ordinate and posterior to
the invocation of another, and also that there is no prescribed order or
limitation of order which such invocations must observe. Grice suspects, also,
that it might emerge that the question whether variations in ‘signification’
are thought of as not synchronic but diachronic – as in his example of
‘crescere’-- has no bearing on the nature of a uniting connection (His example:
when ‘animal’ ceased to ‘signify’ what the Lizio Aristtole meant by it, but ‘a
middle-sized mammal: Urmson: There is an animal in the backyard +> not an
ant, not my aunt. The same form of connection may be available in both cases,
and either case may in turn well be found to correspond with the range of such
different, many and varied, figures of speech which conversational practice may
typically employ, or even intentionally MIS-employ, for the effect of
implicature. Should this conjecture turn out to be correct, the underlying
explanation of its truth might, Grice would guess, run along the following
lines. Allegd rational communication, of the co-operative kind, in pursuit,
that is, of some purpose of helpfulness or benevolence, encounters a boundless,
indeed unpredictable, multitude – indeed multiplicity or plurichrastic, as Owen
has it in his “Aristotle and the snare of ontology”-- of distinct situations.
Perhaps unlike a computer, or like Owen himself, we shall not have, ready made,
any vast array of forms of description and explanation from which to select
what is suitable for a particular conversational occasion. We shall have to
rely on our time-honoured Oxonian rational capacities, particularly those for
imaginative construction and combination, to provide for our needs as they
arise. It would not then be surprising that the operations will reflect, in
this or that way, the character of the capacities on which we rely. Grice
confesses to only the haziest of conception bow such an idea might be worked
out in detail. Which is a long way from the aequi-vocality of ‘being’! Enter
Aequi-vocality. In his fourth Kant lecture Grice confesses to have been so far
in the early stages of an attempt to estimate the prospects of what he names as
an AEQUI-vocality thesis,” – that is, a thesis, or set of theses, which claims
that an expression is UNI-vocal. In ‘Aristotle on the multiplicity of being’
the univocity is veiled under the guise of unification, but the spirit lives
on! References Abbagnano La critica
kantiana consiste nel dire che l’intera psicologia razionale si fonda su di un
« paralogisma » cioè su un errore formale di ragionamento o su un equivoco [H.
P. Grice: aequivocality]: nel senso che assume come oggetto di conoscenza, a
cui sia applicabile la scienza e, spesso, ridotta alla stessa coscienza.
Quest’inversione del rapporto tra A. e coscienza per cui la coscienza, da via
d’accesso alla realtà-A., si trasforma in questa stessa realtà, è egualmente
evidente nelle due grandi correnti della filosofia ottocentesca, l’Idealismo e
il Positivismo. Hegel, per es., considera l’A. come il primo grado dello
sviluppo dello Spirito, che è la coscienza nel suo grado più alto, cioè
Auto-coscienza; e la configura come « Spirito soggettivo », cioè come lo
spirito nell’aspetto della sua individualità. Ed ecco come egli descrive il
processo dello Spirito soggettivo: « Nell'A. si desta la coscienza; la coscienza
si pone come ragione che si è immediatamente destata alla consapevolezza di sè;
e la ragione mediante la sua attività si libera col farsi oggettività,
coscienza del suo oggetto» (Enc., $ 387). Il primo di questi momenti, cioè il
destarsi della coscienza, è l’anima. Ad essa Hegel riconosce le caratteristiche
tradizionali (sostanzialità, immaterialità), ma in un senso in cui queste
caratteristiche possono essere riferite alla coscienza. « L’A., egli dice, non
è immateriale soltanto per sè ma è l’immaterialità universale della natura, la
sua semplice vita ideale. Essa è la sostanza e quindi il fondamento assoluto di
ogni particolarizzamento e individualizzazione dello spirito, di modo che lo
spirito ha nell’A. ogni materia della sua determinazione e l’A. resta
l’idealità identica e prevalente di questa. Ma in tale determinazione ancora
astrapreparare e di fondare una « scienza » dei fatti psichici che avesse lo
stesso rigore delle scienze della natura. In questa direzione già il termine «
A. » appare improprio e viene spesso sostituito dal termine spirito (v.); e in
questo senso Stuart Mill, dice, per es., che lo spirito (mind) è la «serie
delle nostre sensazioni» con in più « un'infinita possibilità di sentire» (Kant
ritenne l’aggettivo «sommo» EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] giacchè
esso può significare sia supremo (supremum) sia perfetto (conBENE SOMMO
summatum). CHIACCHIERA (ted. Gerede). Secondo Heidegger uno dei modi d’essere
dell’uomo nella vita quotidiana ed anonima (insieme con la curiosità [v.] e
l’equivoco [v.]). La C. non è un termine dispregiativo ma indica un fenomeno
positivo che costituisce uno dei modi (l’inautentico) di comprendere il mondo e
di viverci dentro. La C. rompe il rapporto del linguaggio coi fatti. Sicchè ciò
che viene detto acquista un carattere d’autorità e si implica che «la cosa stia
appunto così come si dice » (Ste questo farsi è la chiarificazione. Scheler ha
mostrato l’equivoco di questo presupposto che in realtà confonde la C. (che è
simpatia e partecipazione emotiva) con il contagio emotivo. Al contrario, nota
Scheler, «la C. è assente tutte le volte che c’è contagio della sofferenza,
giacchè allora la sofferenza non è più quella di un altro ma la mia, ed io
credo di potermici sottrarre evitando il quadro o l’aspetto della sofferenza in
generale» (Sympathie, cap. II, $ 3). Per l’appunto quest’avvertenza
fondamentale si è tenuta presente nel caratterizzare la C. al principio di
questo articolo. UNIVOCO ED EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] (gr.
suvevupoc, sudvupog; lat. Univocus, Aequivocus; ingl. Univocal, Equivocal;
franc. Univoque, Équivoque; ted. Eindeutig, Aequivok). Questi due termini hanno
avuto definizioni diverse a seconda che sono stati riferiti all'oggetto o al
concetto (o nome). 1. Aristotele li riferì all'oggetto e intese per univoci (o
sinonimi) gli oggetti che hanno in comune sia il nome sia la definizione del
nome: così, ad es., sia l’uomo che il bue si dicono animali. Chiamò invece
equivoci [H. P. Grice: aequivocality] (od omonimi) gli oggetti che hanno in
comune il nome mentre le definizioni richiamate dal nome sono diverse: in
questo senso si chiama animale sia l’uomo sia un disegno (Cat., I, 1a 1-11).
Queste definizioni ricorrono frequentemente nella scolastica (per es., Pietro
Ispano, Summ. Log., 3.01) e si mantengono anche in logici più recenti (ad es.,
Jungius, Logica Hamburgensis, 1, 2, 4-9). 2. La logica terministica ritenne
«improprio» il riferimento dei due termini agli oggetti e ritenne che essi si
dovessero riferire propriamente soltanto ai segni e cioè ai concetti o nomi. Da
questo punto di vista, le definizioni di Ockham sono le seguenti. «U. è o la
voce o il segno convenzionale che corrisponde a un solo concetto o, più
strettamente, è ciò che si può predicare di per sè di più cose o è il pronome
dimostrativo di una cosa. Equivoco [H. P. Grice: aequivocality] dall’altro lato
è il nome che, significando più cose, 900 non è subordinato a un unico concetto
ma è unico segno di più concetti o intenzioni dell’anima. L’U. può derivare o
dal caso, come accade quando il nome Socrate viene imposto a più uomini, o da
una deliberazione quando si impone un certo nome a certe cose e lo si subordina
a un solo concetto e poi per la similitudine di questo concetto con altri si
estende ad altri il nome stesso» (Summa Log., I, 13). Le definizioni
terministiche dei due termini sono quelle che si danno anche oggi dei termini
stessi. Le discussioni medievali sulla natura dell’univocità avevano nel Medio
Evo un’immediata risonanza teologica, per la disputa tra i sostenitori
dell’univocità e quelli dell’analogicità dell’essere (v. ANALOGIA). Ackrill, J. L. (1963).
Aristotle’s Categories and De Interpretatione. Translated with Notes and
Glossary. Clarendon Aristotle Series, ed. By J. L. Ackrill and Lindsay Hudson.
Oxford: Clarendon Press. Aquino Deinde cum dicit: Quare nec in his etc., concludit
ex præmissis quod nec in his affirmationibus et negationibus, quae utuntur
subiecto aequivoco [H. P. Grice: aequivocality], semper oportet unam esse
veram et aliam falsam, quia scilicet negatio potest aliud negare quam
affirmatio affirmet. nomen potest de pluribus prædicari, sed id quod
significatur per nomen etc.— D: universale dicitur non solum quando nomen
potest de pluribus prædicari, sed illud quod significatur etc. Prima pars
convenit cum editione Piana; sed secunda pars ob omissionem particulæ
etiam (quæ requireretur si prius legendum esset mon solum quando)
indicat lectionem codd. ABC.— Cod. E: universale dicitur quando in unum
solum (f. non solum) nomen potest de pluribus prædicari, sed etiam id
quod significatur etc. Quae lectio videtur favere magis lectioni codd.,
quam Pianae. 7) Significabit naturam humanam etc. Ita codd.
ACDE. Cod. B post verba, in hac materia, omittit fere omnia, quae
sequuntur, et habet tantummodo haec verba: et sic eius alia significatio,
non erit univer.sale sed aequivocum ÆQVIVOCVM EQUIVOCO [GRICE : EQUIVOCALITY
THESIS]. Quod lectionis
fragmentum satis est ut dicamus lectionem codicis, a quo :excripsit
amanuensis cod. B, fuisse identicam cum lectione aliorum codd. Porro haec
codd. lectio perspicua est, atque respondet immediate praecedentibus :
significat naturam humanam etc. P.: significabit aliud; et propter hoc non
esset universale, sed aequivocum. Forma aliquantulum diversa est a codd.,
sensus idem: qui tamen in universale et particulare, sed res. Et ideo
intelligendum est quod universale dicitur quando, non solum nomen potest
de pluribus praedicari, sed id, quod significatur per nomen, est
natam in pluribus inveniri; hoc autem non contingit in praedictis
nominibus: nam hoc nomen Socrates vel Plato significat naturam humanam
secundum quod est in hac materia. Si
vero hoc nomen imponatur alteri homini significabit naturam humanam " in
alia materia; et sic eius erit alia significatio; unde non erit universale, sed
aequivocum. 8. Deinde cum dicit: Necesse est autem enunciare
etc., concludit divisionem enunciationis ὅ. Quia enim semper enunciatur
aliquid de aliqua re; rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam
singularia; necesse est quod quandoque enuncietur aliquid inesse vel non
inesse alicui universalium, quandoque vero alicui singularium. Et est suspensiva
constructio usque huc, et est sensus *: Quoniam autem sunt haec quidem
rerum etc., necesse est enunciare etc. 9. Est autem considerandum quod de universali aliquid
enunciatur quatuor modis. Nam universale potest uno modo considerari quasi
separatum a singularibus, sive per se * subsistens, ut Plato posuit,
sive, secundum sententiam Aristotelis, ctu. secundum esse quod
habet in intelleEt sic potest ei aliquid attribui dupliciter.
Quandoque enim attribuitur ei sic considerato aliquid, quod
pertinet ad solam operationem intellectus, ut si dicatur quod /homo est
praedicabile de multis, sive universale, sive species '.
Huiusdeterminatus magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana, quia
illud significabit aliud per significabit naturam humanam in alia
materia, declaratur et determinatur. 0) Concludit divisionem enunciationis.
Codd. : concludit ex praedictis (DE ex praemisis) divisionem
enunciationis. Et est melior lectio: nam revera ex praemissis Ashworth,
E. Jennifer and Domenic D’Ettore (2021) Medieval theories of analogy. The Stanford Encyclopedia of
Philosophy, Edward N. Zalta (ed), URL =
<https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/analogy-medieval/>
Austin, J. L. (1936). Aγαθόν and Eυδαιμονια in the ethics of Aristotle. Repr. in Philosophical
Papers, 3rd edition, 1979, ed. by J. O. Urmson and G. J. Warnock, Oxford:
Clarendon Press. Baldini Le tre forme di amicizia,
rispettivamente basate su virtù, utilità, piacere, secondo l’Eudemia
intrattengono la relazione asimmetrica che Aristotele chiama πρὸς ἓν, in cui vi
è un significato primario o focal meaning cui gli altri, secondari e derivati,
rimandano[36]: l’amicizia a causa della virtù e fondata sul bene è posta come
πρώτη φιλία, «prima amicizia», da cui le altre dipendono dal punto di vista
definitorio. Quindi «φιλία» non denota tre specie di un unico genere, né è un
termine EQUIVOCO [H. P. Grice: aequivocality] che denota realtà completamente
diverse; è termine “multivoco” MULTIVOCO [H. P. Grice: multivocal], giacché
l’amicizia si dice in molti modi ma in riferimento a un senso che illumina
tutti gli altri, e a cui gli altri si rapportano necessariamente. Molti critici
ritengono che, siccome l’amicizia “utilitaristica” e quella “edonistica”
possono darsi indipendentemente da quella “virtuosa”, l’idea che esse rimandino
necessariamente a quella “virtuosa” non sarebbe convincente, e proprio per questo
sarebbe poi abbandonata nella Nicomachea. Ma la gerarchizzazione πρὸς ἓν è
anzitutto definitoria: il piacere è un bene apparente (dunque, una declinazione
del bene), Boethius, Univocus – Aequivocus -- De Interpretatione. Cited by
Owen. Post aequivocorum [H. P. Grice: aequivocality] definitionem ad univocorum
terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod aequivoca
definitione disiuncta sunt, univoca ipso quoque termino coniunguntur sed
caetera omnia quaecumque in aequivocorum definitione dicta sunt, in hac quoque
univocorum designatione conveniant. Nam quemadmodum in aequivocis secundum
nomen aequivocarum rerum definitio fiebat, ita quoque in univocis secundum
nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut genera speciebus,
aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque homo. Nam cum hominis
genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et homo animalia
nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque definias, dicis animal
esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque secundum id quod
animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil in eo falsitatis
invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque eodem genere
continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est animal, et communi
nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune est
animalis, una illius ratio definitionis aptabitur, omnia enim sunt substantiae
animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem univocationis
designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut homo et bos,
quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DENOMINATIVA VERO DICUNTUR
QUAECUMQUE AB ALIQUO, SOLO DIFFERENTIA CASU, SECUNDUM NOMEN HABENT
APPELLATIONEM, UT A GRAMMATICA GRAMMATICUS ET A FORTITUDINE FORTIS. Bottirolli,
Giovanni. Cange, aequivocus. Omonumod. Glossarium mediae et infimae
latinitatis. Qui eodem nomine
appelattur. Capella. Under the first heading, one inquiries what genus
is, what species, difference, accident, property, definition, the whole, the
part, the difference between division and partition, and what is meant by
equivocal, unical, and (to coin a word) PLURIVOCAL. The equivocal, the
univocal, and so to speak the plurivocal. Che cosa sia equivoco, che cosa univoco, che cosa –
per cosi dire – plurivoco. Capua: voci equivocose. Carlini Una stessa
cosa potrebbe essere e non essere soltanto nel caso di un EQUIVOCO [H. P.
Grice: aequivocality], qualora, ad es., quel che noi chiamiamo uomo,
altri lo chiamassero non-uomo. Quel che è in questione non è già se lo
stesso possa insieme essere e non essere uomo di nome, ma di fatto. Se
poi uomo significa lo stesso che non-uomo ('), è chiaro che anche
esser-uomo sarà lo stesso che non-esser-uomo, per cui tra essere e non
esser uomo, essendo l’identica cosa, non ci sarebbe nessuna
differenza. Questo appunto vuol dire esser l’identica cosa; come
chi dicesse abito e vestito : chè il concetto è unico. Se fosse
unico, esser-uomo e non-esser-uomo significherebbero lo stesso. Ma
8’era mostrato che il loro significato è diverso. Se, dunque, si deve
poter dire qualcosa di vero, bisogna necessariamente che, chi dice di uno
che è uomo, intenda dire che è un animale bipede: questo era, infatti, ciò che
la parola uomo significava. E se questo è necessario, non è possibile che
quello stesso non sia un animale bipede: chè questo appunto vuol
dire che una cosa è di necessi tà: esser impossibile che non sia. Non si
può dare, quindi, il caso che sia vero insieme dire che uno stesso è uomo
e non è uomo. Il discorso vale anche per il non-esser-uomo.
L’esser-uomo esprime un’altra cosa dal non-esser-uomo, come del resto
anche l’esser-bianco è diverso dall’esser-uomo: anzi, la opposizione tra i
primi termini è anche maggiore, esprimendo essi una cosa del tutto
diversa. E se qualcuno ci volesse sostenere che bianco e uomo significano
una stessa e mede Chiarisce il par. precedente, dove aminette che
una cosa può essere e non essere la stessa soltanto per un EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequivocality] (il testo ha omonimia, usato qui, come la
sinonimia della 1. precedente, in senso alquanto diverso da quello stabilito
in nota a lib. I. 6, 5: qui si bada se uno intende con la stessa parola
indicare concetti opposti, oppure lo stesso concetto con parole diverse). Se
l'avversario vuol dare alla parola «uomo lo stesso senso di «
non-uomo , deve anche identificare il fatto e il concetto di «esser
uomo con quello opposto di « non-esser-uomo : e venir meno, quindi,
al patto (cfr. 11) di non dare a una stessa parola significati diversi in
confronto alle cose, sima ‘cosa, noi ripeteremo quel che abbiam detto prima:
che allora tutte le cose, e non soltanto gli opposti, fanno una
cosa sola ('). E CESAROTTI Si potrebbero citare a riscontro numerosi passi di
Cesarotti, tra cui una nota osservazione alla r1 Filippica di Demostene: noi
non possiamo dar un fondato giudizio dell'esatto valore dei vocaboli, e delle
frasi d'una lingua morta, né dello stile de’ suoi scrittori rispetto alla
locuzione. Su questo articolo noi siamo ugualmente soggetti a prender EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e nei termini proprj e nei figurati. I
Greci e i Latini consapevoli dello stemma genealogico delle parole, e del loro
senso primitivo, o accessorio, potevano scorger un'ombra d' immagine lontana,
un'allusione occulta, un cenno indiretto in molti e molti vocaboli che a noi
non presentano che un senso schietto ed ignudo, senza veruna bellezza
accessoria (C., 1807 158-9). Un lungo passo di Rochefort, in cui è compresa la
nostra citazione, è CICERONE Se poi sarà di già stancala F attenzione dell’
uditore, noi cominceremo da qualche cosa, che muover possa il riso, come
sarebbe o da un apologo, o da una favola, o da un contraffacimento, o da
una storta interpretazione, o da una inversion di parole, o da un
equivoco, o da un indovinello, o da uno scherzo, o da una giulleria, o da
una esagerazione, o da un acconciamento e mutamento di lettere; e inoltre
promovendo aspettazione, recando una similitudine, una novità, un fallo
accaduto, un verso; o approfittandoci ad una interpellazione, ad un
sorriso di alcuno; o promettendo di lasciar da parte molte cose, che
avevamo in animo di dire; e di non voler parlare in quella forma,
in cui sogliono gli altri, con esporre brevemente in questo caso e il metodo
altrui e il nostro. CILIBERTO . Crede con gli
ordini e i costumi di Roma antica di poter rifare quella grandezza e ritemprare
i suoi tempi, e in molte proposte e in molte sentenze senti le vestigia di quell'antica
sapienza. Da Roma gli viene anche la nobiltà dell'ispirazione e una certa
elevatezza morale. Talora ti pare un romano avvolto nel pallio, in quella sua
gravità; ma guardalo bene, e ci troverai il borghese del Risorgimento, con quel
suo risolino equivoco {H. P. Grice: aequi-vocality thesis]. Code, A. D. (1986). Aristotle
on essence. In Grandy and Warner, Philosophical Grounds of Rationality:
Intentions, Categories, Ends. Oxford:
Clarendon Press. CONTI Cercherò prima ne’testi de’Filoſofi stessi il senso, che
naturalmente preſeniano, e dove sia questo oscuro, ed equivoco [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis], ricorrerà all'in terpretazione o di Cicerone, o di
Plutarco, o di Sefto Empirico, o di Laerzio Viſle Cicerone molti anni prima del
Crifianeſimo, e Plutar co viffe a Roma ſotto Adriano, o Trajano, dopo d'aver
ſtudiato in Egitto forro Amonio, diſcepolo di Potamone, e del quale egli b 2
par (a ) Pachimero in Suida, Vedi Fabrizio Bibliot. art, Proclo. e mo,. (12 )
parla nella vita di Temiſtocle ed altrove. L Il secondo pos¬sibile EQUIVOCO [H.
P. Grice: aequi-vocality thesis] concerne la nozione stessa di corpo. Contra¬
riamente a quello che ci attenderemmo in relazione a una nozione moderna di
corpo, per gli stoici erano "corpi" an¬ che le qualità, in quanto
venivano considerate come materia in un certo stato. Le proprietà di un certo
individuo costi¬ tuiscono stati o modi del suo essere e, per la loro esistenza,
dipendono dall'esistenza di questo individuo. Se l'individuo esiste, le sue proprietà
sono appunto disposizioni esistenti di materia (Rist). Si profila, a questo
punto, una ontologia che pone al suo centro la nozione di
"particolare": quest'ultimo viene carat¬ terizzato come un oggetto
materiale, che ha una forma defi¬ nita come condizione necessaria e sufficiente
della sua esi¬ stenza. La forma, del resto, è -- l'elemento
Interpretazione secondo il modo enigmatico ~l et t e r a l e n o n se n
so sen~ so errato per omonlmia per equivoco errate scambio assunzioni di prospettiva
di credenza 2.3 L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLAR.I 43 Vediamo ora
alcuni racconti oracolari in cui sono esem¬ plificate queste modalità di
errore. L'incapacità di assegnare un senso al testo profetico si ha in vari
racconti nei quali vengono utilizzati meccanismi re¬ torici, tra cui alcuni di
tipo metaforico. È naturale che, quando il veicolo metaforico viene
interpretato "letteral¬ mente", si ottenga una assurdità sul piano
del senso, a me¬ no che non si immagini un mondo possibile, diverso da quello reale,
in cui i muli possano diventare re dei Medi e gli araldi siano dipinti di
rosso. Il consultante, che prende in considerazione soltanto il mondo reale, si
trova in difficoltà ad assegnare un senso e una denotazione a testi siffatti.
Ma vediamo che cosa succede nel primo di questi racconti. È Erodoto a narrarci
la storia degli abitanti deli'isola di Sifno, i quali, essendo giunti a un
notevole grado di ricchez¬ za con le loro miniere d'oro e d'argento, decisero
di consul¬ tare l'oracolo di Delfi per sapere se avrebbero potuto con¬ servare
a lungo la loro prosperità. La Pizia rispose: "Ma quando, a Sifno, il
pritaneo sarà bianco e bianco il bordo della piazza pubblica, allora c'è
bisogno di un uomo accor¬ to per guardarsi dall'agguato di legno e dall'araldo
rosso" (Herod., Hist., III, 57). La storia continua narrando del¬ l'arrivo
di una nave dei Sami, della loro ambasceria per chiedere denaro e del
saccheggio che questi ultimi fanno dell'isola dei Sifni. Erodoto sottolinea
l'incapacità manifestata dai Sifni di dare un senso al testo ("l Sifni non
furono capaci di com¬ prendere l'oracolo"); per loro il testo, e in
particolare, si presume, le espressioni "agguato di legno" e
"araldo ros¬ so", sono prive di senso, perché appunto essi si fermano
a un livello letterale di interpretazione. In realtà il dio gioca con vari
meccanismi tropici: innan¬ zitutto con una doppia enallage1 1 (è il legno [ =
nave] che anticamente è rosso, come spiega Erodoto, ed è l'araldo [ = gli
ambasciatori] che organizza un agguato), complican¬ do poi il testo con
meccanismi metonimici (legno per nave, il singolare araldo per il plurale
ambasciatori). Un secondo esempio di mancata comprensione si trova in un
episodio di quel lungo e complesso "romanzo oracolare" 2 . LA
DIVINAZIONE GRECA t·hc l·:rodotodedicaaCreso,quandoquest'ultimochiedeal¬ l '
oracolo di Delfi se la sua monarchia sarebbe durata a lun¬ o . La Pizia
risponde: "Quando un mulo sarà re dei Medi, allora, Lidio dai piedi
delicati, fuggi lungo l'Ermo sassoso, non indugiare e non temere di essere
vile" (Herod., Hist., l, 55). Anche in questo caso, l'interpretazione che
viene data alla profezia sceglie il senso letterale: Creso ritiene, di con¬
seguenza, impossibile che venga a verificarsi uno stato di cose che soddisfi
alla descrizione della frase "un mulo sarà re dei Medi"; la
conclusione che egli trae da questa impossi¬ bilità è che sia altrettanto
impossibile che il suo regno abbia una fine. Sarà poi il dio stesso a spiegare
al re il suo gioco metafo¬ rico, quando ormai i fatti si saranno compiuti e
Creso sarà caduto sotto la dominazione dei Persiani . Il "mulo" è, in
ef¬ fetti, Ciro, e il passaggio è mediato dalla proprietà "sangue
misto", che è condivisa sia dal termine metaforizzante sia dal termine
metaforizzato: ·sangue misto• / Tanto maggiore è la cecità di Creso se si pensa
che l'ele¬ mento comune è doppiamente esemplificato in Ciro, in quanto figlio
"di madre nobile e di padre di oscuro lignag¬ gio" e "di madre
meda e di padre persiano", come il testo di Erodoto non manca di sottolineare.
Vale la pena di rilevare che l'interpretazione del senso fi¬ gurato è
un'operazione realmente più difficile di quello che si potrebbe immaginare,
fatto che giustifica in qualche ma¬ niera gli insuccessi dei consultanti. Essa
è legata a cono¬ scenze enciclopediche locali, oltre che ai meccanismi retori¬
ci che su quelle conoscenze si applicano. Ciò è tanto più ve¬ ro se si
considera che è impossibile anche per il lettore mo¬ derno fornire
l'interpretazione del testo profetico quando il testo letterario non ci informa
sulle relative porzioni di enciclopedia. Ciò avviene, a esempio, nel racconto
oracolare di Arcesilao (Herod., Hist., IV, 163-164) in cui, accanto a scambi
metaforici tra "anfore" e "uomini", tra "torri" e
"forni" che vengono spiegati dal prosieguo della narrazio¬ ne,
compare l'espressione "il tuo più bel toro" che rimane inspiegata ed
è anche per noi incomprensibile. Vediamo ora il caso in cui il testo appare
interpretabile secondo un percorso di senso letterale, in cui cioè sia rin¬
tracciabile un corso di eventi corrispondente a esso, senza però essere quello
inteso dalla profezia. Consideriamo in particolare il caso in cui l'errore
interpretativo sia dovuto a omonimia. Questo meccanismo, accompagnato dal
costante frain¬ tendimento, caratterizza l'intero romanzo oracolare di Cambise.
Si tratta di una storia in cui i vari segni si collega¬ no tra di loro in una
catena di rimandi interni. Questa storia ha inizio con un sogno: Smerdi
(fratello di Cambise) era già tornato in patria (la Persia) quando Cambise ebbe
in sogno questa visione: gli parve che un messo, giunto dalla Persia, gli
annunciasse che Smerdi, seduto sul trono regale, toccava con la testa il cielo.
Temendo perciò che il fratello meditasse di ucciderlo per impadronirsi del
regno, mandò in Persia Prexaspe, che gli era fedelissimo fra tutti i Per¬
siani, a uccidere Smerdi. (Herod., Hist., III, 30) Dopo parecchi paragrafi, in
cui la storia continua narran¬ do le stravaganze e le crudeltà di Cambise, ci
viene raccon¬ tata la ribellione in Persia dei due fratelli Magi, uno dei
quali, che si chiamava anch'esso Smerdi, era stato collocato sul trono. Quando
Cambise viene a conoscenza di questo fatto, comprende il vero senso del sogno.
Ma la storia non finisce qui: Dopo che ebbe pianto e si fu afflitto di tanta
sciagura, Cambise balzò a cavallo per muovere al più presto verso Susa contro
il Mago; ma, mentre saliva in arcione, gli cadde il puntate del fo¬ dero della
spada, che rimasta nuda lo ferì alla coscia. Colpito così nello stesso punto in
cui aveva trafitto il dio egizio Api, il 2. LA DIVINAZIONE GRECA fl\
iudicando mortale la sua ferita, domandò ancora come si chiarnassc la città
dove si trovavano e gli risposero che si chia¬ rnava Ecbatana. Ora, molto tempo
addietro, a lui che l'aveva consultato, l'oracolo di Buto aveva risposto che
sarebbe morto ad Ecbatana ed egli aveva interpretato che sarebbe morto, vec¬
chio, ad Ecbatana di Media, dove aveva tutti i suoi beni, men¬ tre l'oracolo
aveva inteso di indicare Ecbatana di Siria. Pertan¬ to Cambise, come ebbe
saputo il nome della città, sotto il dupli¬ ce colpo della rivolta del Mago e
della ferita, rinsavì e, com¬ prendendo finalmente il divino responso, esclamò:
"Qui è desti¬ no che muoia Cambise, figlio di Ciro". (Herod., Hist.,
III, 64) La rivolta del Mago e la ferita sono, più che avvenimenti, dei segni,
in quanto permettono a Cambise di accedere alla conoscenza, di comprendere,
finalmente senza più ambigui¬ tà, l'oracolo, di non rimanere più prigioniero
dei giochi di parole: la rivolta che gli fa capire la differenza tra Smerdi suo
fratello e Smerdi Mago; la ferita mortale, la differenza tra Ecbatana in Media
ed Ecbatana di Siria. Infine c'è l'ulteriore caso di errata interpretazione a
cau¬ sa di un equivoco, non strettamente linguistico, e che può essere di varia
natura. L'equivoco più famoso di tutta la letteratura oracolare greca è
senz'altro quello di cui cade vittima Edipo. Come noto, durante un banchetto
Edipo viene insospettito dalle insinuazioni fatte da un convitato circa la sua
paternità e decide allora di interrogare il dio della sapienza, il quale gli
predice che ucciderà il padre e che si congiungerà con la ma¬ dre (Soph.,
Oedipus tyrannus, 787-798). L'equivoco riguar¬ da le assunzioni di crede...zza:
Edipo non sa che i suoi veri genitori sono Laio, re di Tebe, e Giocasta, ma
crede che sia¬ no Polibo, re di Corinto, e Merope; per questo, al fine di
stornare gli avvenimenti predetti dall'oracolo, si allontana da Corinto per
andare in direzione di Tebe, e compie, così, inconsapevolmente, proprio il
destino che gli è stato annun¬ ciato. Altre volte l'equivoco riguarda lo
sca1nbio diprospettiva. Il caso emblematico è quello di Creso che manda a
consul¬ tare congiuntamente l'oracolo di Delfi e quello di Anfiarao
L'INTERPRETAZIONE NEI RACCONTI ORACOLARJ 47 per sapere se dovesse fare guerra
ai Persiani. I due oraco¬ li, concordemente, predicono che "se avesse
mosso contro i Persiani, avrebbe distrutto un grande impero" (Herod.,
Hist., l, 53). Creso interpreta Contri, L’equivoco di Croce. COSTA Perciò
a distinguerle è sovente bisogno di preineltere all’espressione ‘AMAVA’ –
latino: AMABA/AMABAT -- il nome o il pronome. Giova spesso alla CHIAREZZA, e
segnatamente nell’espressione complessa o composita, il ben distinguere le
persone e le cose, delle quali si parla (il topico). E perciò sta bene talvolta
il *ripetere* il nome sostantivo per non confondere l’una coll'altra.
Imperciocchè, i pronomi e i relativi sogliono spesso essere cagione di EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] – confusione – cf. avoid ambiguity, be
perspicuous [sic], the imperative of conversational clarity. E questo
interviene specialmente, quando nella proposizione antecedente sono più nomi
sustantivi di un medesimo genere e numero, che si possono accordare coi relativi
delle susseguenti. Perciò, conviene tal volta o giovarsi di un sinonimo onde
porre in luogo di alcun nome mascolino un femminino. O inulare il numero del
più in quello del meno. O viceversa. -- Recbiamone esempi. Alcuni molli
graziosi si generano in virtù della metafora. Avendo Lodovico Sforza duca di
Milano eletta per sua impresa una spazzetta, con che voleva segare se essere
disposto a cacciare dall'Italia gli oltremontani, domanda alcuni ambasciatori
fiorentini, che loro ne paresse. Quelli risposero. Bene ce ne pare, salvochè
molle volle avviene che chi spazza tira la polvere sopra di sè. Più grazioso ė
il motto, quando ad alcuno, che metaforicamente abbia parlato, si risponde cosa
inaspettata continuando la metafora stessa. Tale si fu detto il Cosimo de'
Medici, il quale a' Fiorentini ſuoruscili, che gli mandarono a dire che la
gallina cova, rispose. Male potrà covare fuori del nido. Anche il paragonare
cose vili e piccole a cose grandi è spesso cagione di ridere, come in questi
versi del Berni: E prima, iodanzi tutto, è da sapere che l’orinale è a quel
modo tondo, Acciocchè possa più cose tenere, E falto proprio come è falto il
mondo. Dobbiamo in questa maniera della facezia guardarci dal fare sovvenire il
compagno conversazionale di cose laide e stomachevoli, affiochè la piacevolezza
non degeneri in buffoneria: lo che sovente accade a coloro, che non sono
piacevoli per naturale disposizione. Molti molti ridevoli si formano per via di
iperbole [“Every nice girl loves a sailor”] accrescendo o diminuendo alcuna
cosa. Diminui ed accrebbe a un tempo le cose Cicerone parlando giocosamente di
suo fratello, che essendo di piccola slatura aveva cinto il fianco di una
spada' smisurata. Chi ha, disse, cosi legato mio fratello a quella spada?
Dall’EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] procede spesso i motti
freddi ed insulsi, ma spesse volte ancora gli arguli. Argulo parmi il seguente
in biasimo di una donna, che fosse di molli. Ella è donna d'assai: il qual
molio potrebbe ancora essere usato per lodare alcuna femmina prudente e buona.
Molla venustà è in que’ delli, che invece di esprimere due cose ne esprimono
una sola, per la quale l'altra s'intende (IMPLICATURA, SOTTITESSO). Assai
leggiadro è questo in cui si favella di un'amazzone dormiente, recato ad
un esempio da Demetrio Falereo: in terra aveva posto l'arco, piena era la
faretr, e sotto il capo aveva lo scud: il cinto esse non isciolgono mai.
Similmente è grazioso il nominare con buone parole le cose non buone, come fece
lo Scipione, secondo che narra M. Tullio, con quel centurione, che non si era
trovato al conflitto di Paolo Emilio contro Annibale. Il centurione scusasi di
sua negligenza col dire. Io sono rimasto agli alloggiamenti per farli sicuri;
perchè, o Scipione, vuoi dunque tormi la civiltà? Cui rispose Scipione. Perchè
non amo gl;uomini troppo diligenti. Sono assai argute quelle risposte, per le
quali si DEDUCE da una medesima cosa il contrario di quello che altri deduceva.
Appio Claudio dice a Scipione. Lo maraviglio che un uomo ďalto affare, quale tu
sei, ignori il nome di tante persone. Non maravigliare, rispose Scipione,
perocchè io non sono mai 69 blato sollecito d’imparare a conoscer molti, ma a
far si, che molti conoscano me. Per egual modo Parnone rispose a colui che
chiamava sapientissimo il tempo Costanzi, L’equivoco della filosofia
cristiana. CROCE, Di un equivoco concetto storico. Dizionario
etimologico. Equivoco: b. Lat. Aequivocus comp. Da temi di aequ-us uguale,
simile e di VOX = VOCs-s voce vocabolo, ond’anche VOC-are chiamare (v. Voce).
Che puo intendersi o interpretaris in piu modi e dar lugo ad errore, altrim.
Ambiguo, dubbioso, incerto. Nel linguaggio delle scuole dicesi di vocabolo,
definizione e simili, e vale Che e comue a piu cose o concetti, ma solo nella
parola. Come some sost. Propriamente significa lo scambiare o tagliare un nome
o una voce per un’altra; ma si dice anche di sbaglio che altri prenda,
ingannato dalla somiglianza. Deriv. Equivocare, onde equivocazione,
equivocamente. Duni ſoſtenere la sognata monarchia di Romolo caddero in
tun'altro EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] nell'apprendere
l'espressione di Pomponio di ferre legem ad populum in fente D2 d'ef d'eſſerſi
comandate le leggi da Romolo Duso Ercole, Equivocazione. Evola, L’equivoco
dell’immanenza. Fasso Croce, Filosofia della pratica. Economica ed etica,
Tarantino, con una nota al testo di Sasso, Napoli, Bibliopolis. Contraddittorio
è altresì il concetto di un codice eterno, di una legislazione-limite o
modello, di un diritto universale, razionale o naturale, o come altro lo si è
venuto variamente intitolando. Il diritto naturale, la legislazione universale,
il codice eterno, che pretende fissare il transeunte, urta contro il principio
della mutevolezza delle leggi, che è conseguenza necessaria del carattere
contingente e storico del loro contenuto. Se al diritto naturale si lasciasse
fare quel che esso annunzia, se Dio permettesse che gli affari della Realtà
fossero amministrati secondo le astratte idee degli scrittori e dei professori,
si vedrebbe, con la formazione e applicazione del Codice eterno, arrestarsi di
colpo lo svolgimento, concludersi la Storia, morire la vita, disfarsi la
realtà. Sulla presa esplicita di distanza di F. da Croce, cfr. Società, legge e
ragione. Ho continuato a ripetere la stessa cosa. Il diritto nasce dalla natura
umana, la quale è natura storica e natura sociale. Ho rifiutato dapprima, sotto
la suggestione dell'anti-gius-naturalismo del tempo in cui ero cresciuto, di
chiamare naturale un siffatto diritto. Più tardi, dopo avere approfondito la
conoscenza storica del gius-naturalismo ed essermi meglio chiarito la parte che
esso ha avuto nella difesa della libertà contro l'assolutismo politico, mi sono
deciso a designare con quell’AGGETTIVO in realtà EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] il diritto che la ragione trova nella natura della
società. Laddove, invece, si è riscontrata coincidenza cronologica, si è
preferito seguire l'ordine alfabetico. Fazzini Per esempio, il dizionario
etimologico del Pianigiani afferma che il fine della Massoneria è il
perfezionamento dell'umanità; e non soltanto molti profani ma anche molti
massoni accettano questa seconda definizione. A prima vista può sembrare che
perfezionamento dell'uomo e perfezionamento dell'umanità significhino la stessa
cosa; di fatto si riferiscono a due, concetti profondamente diversi, e
l'apparente sinonimia GENERA UN EQUIVOCO [H. P. Grice: aequi-vocality thesis] e
nasconde una incomprensione. Altri adopera l'espressione: perfezionamento degli
uomini, anche essa equivoca. Ora, evidentemente, non è possibile sentenziare
quale sia l'interpretazione giusta, perché ogni massone può dichiarare giusta
quella che si confà ai suoi gusti, e magari può compiacersi dell'equivoco. Se
però si vuole determinare quale sia, storicamente e tradizionalmente, la
interpretazione corretta e conforme al simbolismo muratorio, la questione
cambia aspetto e non è più questione di gusti. Il manoscritto rinvenuto dal
Locke nella Biblioteca Bodleyana e pubblicato solo nel 1748 e che è attribuito
alla mano di Enrico VI di Inghilterra, definisce la Massoneria come «la
conoscenza della natura e la comprensione delle forze che sono in essa»; ed
enuncia espressamente l'esistenza di un legame tra la Massoneria e LA SCUOLA
ITALA, perché afferma che Pitagora, un greco, viaggiò per istruirsi in Egitto,
FERRANDO . Di quale porta si tratti, non si sa. I testi non hanno alcuna
didascalia per questa scena; si capisce, tuttavia, che essa si svolge presso
una porta di Roma. La plebe: Coriolano l’ha chiamata così prima. “...
with precepts that would make invincible...”: il “would” è palesemente riferito
alle intenzioni della madre nel dare al figlio i precetti; il che giustifica,
nella traduzione, il “dovevano”. “Ti ricordi?” non è nel testo. Il testo ha
“... with one / that is umbruised”,“... con uno che non è contuso”, e prosegue
la metafora del corpo (di Cominio) sopraffatto (“too full”) dalle fatiche della
guerra. Il testo ha “Ora che abbiam mostrato il nostro potere” (“Now we have
shown our power”). “Are you mankind?”. C’è chi ha creduto di vedere in questa
battuta di Sicinio UNA SOTTILE INTENZIONE DI EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis], perché la frase significherebbe anche “Siete matte?”.
Ma il senso di “matto” in “mankind” non si trova in alcun testo; e del resto la
risposta di Volumnia sarebbe diversa, perché la donna avrebbe capito
l’allusione. Giunone è il simbolo dell’ira femminile vendicativa. Prese parte
alla sommossa degli dèi contro lo stesso suo marito, Zeus (cfr. VIRGILIO (si
veda), “Eneide”: “saeve memorem Junonis ob iram”). “Strange insurrections”:
“strange” qui ha il valore di “abnormal”, “unknown”, “unfamiliar”. “I have
deserved no better entertainement / in being Coriolanus”: “Non m’aspettavo
miglior trattamento, essendo Coriolano”; ma mi pare grammaticalmente errata (“I
would have...” sarebbe stato d’obbligo) e incongrua di senso (il servo non sa
di trovarsi di fronte a Coriolano). “Under the canopy”: “canopy” è il
baldacchino sospeso su un trono, un letto, un altare, tradizionale segno di
regalità; ma in senso figurato vale “cielo”, “firmamento” (il baldacchino del
cielo). Coriolano, giocando sul doppio senso, si attribuisce la regalità. Che
cosa sia questa città, nella mente di Coriolano, è incerto; forse egli allude
all’esilio o al campo di battaglia Franchini, Unicita della dialettica GAFFIOT.
Aequivocatio. Equivoque.: BOET PORPHYR 1 aequivoce avec quivoque Boet. Porphyr
2. Aequivocus, a um aequus voco, equivoce, a double sens, CAPEL 4 339 GAGLIARDI
non potevano: cflere Avari, perche non avevano mo-> do da cumulare i dove
che arricchiti poffono averlo. Sem. Mà come potrà avanzare? dicendogli, che
faute, che avesse il pa. ren rentado, averebbe goduto, e sarebbe
ftato allegramente, e questo non si può tare da quelli, che vogliono
cumula Meo. VOI NON CAPICE IL PARLAR EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] DELL’AVARIZIA; ella non già intende il godere, e stare
allegramente dispendiofo, ma bensì quello di cumulare, creduto da efla, e suoi
seguaci piacere, e contento maggiore di tutti gli alori"; è ben vero però,
che in questi cali rimane ella fovente delusa ; posciache i giovani dislipano
tanto in tali occalioni, che bene spesso si pente l’A. varizia di esservisi
ingerita. Semi Com'entra la Bugia ne'matri. monj? Mec. In quanti se
ne fanno, senza le direzioni della Prudenza essa vuole-ingerirsi, e per un
verso; d per Palero ci vuole avere in questi la sua parte. 7 Sem. Si dice
però communemente, che la Bugia abbia le gambe corte, onde fi fcoprirà, e non
potrà perciò fare breccia. diri Mele 1 Mec. Non è così perche non
opera già sola. Se Amore per esempio trarre. rà un parentado, essa pronta vi
accorre, e si affatica tanto per fare apparire GALIMBERTI Ma il corpo, per G.,
è portatore di un messaggio ambivalente (non equivoco, ci tiene a precisare),
secondo il quale mostra di essere questo, ma anche quello. GENTILE L’equivoco Geach, P.
T. Aquinas on esse. The Aristotelian Society. GHEZZI teoria che la regge ed è proprio questa la
conclusione a cui giunge Geiger. La differenza appare minima, ma non
irrilevante e tutta impostata sul piano del discorso svolto e sui tempi cui si
riferisce l’affermazione (prima o dopo la verifica empirica). Del resto, il
tema fu affrontato in senso generale anche da Heisenberg, riguardo alla
costruzione di teorie attraverso l’accoppiamento di simboli a fenomeni: Il
procedimento della scienza naturale è raffigurato come l’applicazione di
simboli a fenomeni. I simboli possono, come in matematica, essere combinati
secondo certe regole, in tal modo le affermazioni sui fenomeni possono essere
rappresentate da combinazioni di simboli. Perciò una combinazione di simboli in
disaccordo con le regole non è falsa ma priva di significato. L’ovvia
difficoltà di questo ragionamento è la mancanza di un criterio ge- nerale che
indichi quando una proposizione debba essere considerata priva di significato.
Una chiara decisione è possibile soltanto quando la proposizione appartiene ad
un sistema chiuso di concetti e di assiomi, il che nello sviluppo delle scienze
naturali costituisce piuttosto l’eccezione che la regola. L’EQUIVOCO [H. P.
Grice: aequi-vocality thesis], dipendente sia dalla difficoltà di definizione
dei concetti, in quanto legati alle teorie di cui sono figli, sia
dall’impossibilità di verifica empirica degli assiomi su cui si fondano le
teorie (concetti ed assiomi non chiusi), non può stupire. Infatti, come afferma
Foucault, le parole simboli e le cose fenomeni non coincidono dal crollo della
Torre di Babele in poi: Nella sua forma originaria quando fu dato agli uomini
da Dio stesso, il linguaggio è un segno delle cose assolutamente certo e
trasparente poiché assomiglia ad esse. I nomi erano deposti su ciò che
indicavano, come la forza è scritta nel corpo del leone, la regalità nello
sguardo dell’aquila, come l’influsso dei pianeti è stampato sulla fronte degli
uomini: mediante la forma della similitudine. Tale GIAMETTA . Binni
sull'"amore del concreto" che nutrì tutta la ricerca desanetisiana e
che problematizzò i suoi rapporti con l'hegelismo e di Getto sulla Storia,
"in cui la letteratura era studiata nel suo autonomo valore e insieme nel
suo necessario legame con tutta la vita e la cultura. Infine, presentando una
importante antologia di scritti desanctisiani, Contini dichiara, a nome di
un'intera generazione di studiosi, l'uscita dall’ “equivoco [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] formalistico” della riduzione crociana di D. e la
necessità di tentare finalmente una comprensione filologica dei testi
desanctisiani, con tutta la loro problematicità anche irrisolta. Ma lo
spostamento ideologico dell'intero dibattito critico mosse dalla pubblicazione
dei Quaderni di Gramsci (Letteratura e vita nazionale, Torino) e dalla sua
celebre affermazione che il tipo di critica letteraria proprio della filosofia
della prassi è offerto da Sanctis. Da qui appunto si partì per un'ampia
verifica dell'"impegno" di D., del carattere militante della sua
critica, dei "saldi convincimenti morali e politici" che, secondo
Granisci, la sostanziavano: era una verifica, evidentemente, molto correlata al
bisogno della cultura d'incidere sul presente storico, dopo e contro il
"disimpegno" teorizzato GIGLI Voci di più Significati In ogni Lingua
esistono delle Voci aventi più Significati; come in Italiano «essere, avere,
fure, ancora, per ec.». Potendo facilmente derivarne EQUIVOCO [H. P. Grice:
aequi-vocality thesis] e Confusione, deve ciò ritenersi •difetto notabile di
Lingua - Quindi il Linguaggio deve a ciascuna Voce assegnare un solo Valore, o
per lo meno precisare in quali circostanze una Voce à uno piuttosto che un
altro Valore. III.* OssevazIonE Espressioni Sentimentali 229. L'Uomo
vivamente penetrato e soprafatto quasi da qualche forte Sensazione
Passione o Sentimento qualunque, è molte volte obbligato ad esternare la Situazione
dell'animo suo. Tal Esternazione generalmente succede col mezzo di Suoni
Gutturali prolungati, e aventi l'impronta di ciò che l'Anima sente: E questi
Suoni son quelli, che formano le da noi chiamate Espressioni Sentimen-cali
-Quindi il Linguaggio avrà Grandy, R. E. and R. O. Warner (1986). Philosophical grounds of
rationality: intentions, categories, ends. Oxford: Clarendon. Grice, H.
P. (1968). Utterer’s meaning, sentence-meaning, and word-meaning, Foundations
of Language. Repr. in WoW. Grice, H. P. (1969). ‘Vacuous Names’, in Donald
Davidson and Jaako Hintikka, Words and objections: essays in the work of W. V.
O. Quine. Reidel: Dordrecht. Grice, H. P. (1975). Method in philosophical
psychology: from the banal to the bizarre. Presidential address. Proceedings
and addresses of the American Philosophical Association, repr. In The
Conception of Value, Oxford, Clarendon. Grice, H. P. (1981).
Presupposition and conversational implicature, in Peter Cole, Radical
Pragmatics. New York and London: Academic Press. Repr. In WoW. Grice, H. P.
(1986). Repy to Richards, in Grandy and Warner, Philosophical Grounds of
Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford: Clarendon Press.
Grice, H. P. (1988). Aristotle on the multiplicity of being. Pacific Philosophical
Quarterly. Grice, H. P. (1989). Studies in the way of words. Cambridge,
Mass., and London: Harvard University Press. Grice, H. P. (2001). Aspects of
reason. Oxford: Clarendon Press. Grice, H. P. and P. F. Strawson (c. 1950).
Seminar papers on Meaning. The H. P. Grice Papers, Bancroft Library.
Grice, H. P., P. F. Strawson, and D. F. Pears (1957). Metaphysics, in D. F.
Pears, The nature of metaphysics, London: Macmillan. Hardie, F. (1950). Aristotle’s moral theory. Oxford:
Clarendon Press. MAIERU Gli Elenchi, commentati a Costantinopoli da Michele di
Efeso, tradotti e commentati da Giacomo Veneto, rappresentano in Occidente il
contributo di Aristotele e della tradizione greca e bizantina mediata dal
Chierico Giacomo alla chiarificazione dei problemi che traggono la loro origine
dall'uso equivoco EQUIVOCO GRICE delle parole nel discorso. Essi sono il primo
dei testi nuovi di Aristotele ad entrare in Occidente, e innanzi tutto IN
ITALIA, per poi passare in Francia, dove e già in atto lo sviluppo delle dottrine
logico-linguistiche, e quindi nel resto d’Europa. Lungo tutto questo arco, da
un lato l’analisi delle parti del discorso proposto dalle grammatiche di Donato
e di Prisciano, dall’altro l'indagine sui termini di cui si compone
l’enunciato, quale è nel De interpretatione e nei commenti boeziani ad esso,
contribuirono MASI, G. L’uni-equivocita dell’essere in Aristotele.
Minnio-Paulello. Aristoteles latinus. MORSELLI Anfibolia: designa l'EQUIVOCO
[H. P. Grice: aequi-vocality thesis] di senso prodotto dall'uso di
termini forniti di doppio significato, oppure di una speciale
costruzione sintattica d'uua frase; dal greco A;isp£-PoAog, elio va da
due parti, dubbio, da cui anfibologia parlare clic può prendersi in
duo significati anche opposti, es. : aio te Hannibalen vincere
posse. Antecedente e conseguente: in un rapporto logico dicesi
antecedente il primo termine, conseguente il secondo; cosi la causa è
l’antecedente, l'effetto il conseguente. Apodittico NARDI Politicorum, est
melior quam politica non est actus qualitativus inhaerens intellectui aut
voluntati: quia si sic, tunc non tenderent intellectus et voluntas in
félicitatem tamquam in ultimum finem. Secundo, quia ille actus non est
perfectissimum. Quia oporteret ponere ¥> NiFO, De intell.
Sigieri duas felicitates: imam formalem et intrinsecam, et aliam obiectivam et
extrinsecam; et sic Aristotelem et Commentatorem indistincte processisse
in aequivoco EQUIVOCO [Grice: aequi-vocality thesis], cum dixeriint felicitatem
esse ultimum fineni et operationem animae. Quia ex quolibeto non datur
accidens inhaerens intellectui. Concludo igitur quod tantum una est felicitas,
et quod ea omnia vere felicitabilia felicitantur; et ista est deus. Hanc
sententiam ponit Commentator, Etliicoritm, capite in Deo esse felix est
in speculatione sui, in nobis esse felix est in eo in quo est sibi, prout
nobis Lamanna, L’unita della ragione Lener, Equivocita, univocita, o
analogia? Lewis and Short.
Aequivocus – aequus-voco. Verba equivoca. Of like significations, ambiguous,
equivocal. Isid. Orig. 2. 26; so Mart. Cap. 4. 97. Owen, G. E. L. (1957). Logic
and metaphysics in some earlier writings of Aristotle, originally a paper
presented at the symposium Aristotelicum at Oxford, in August 1957. File
Reference Code: GBR/3437/OWEN/3/54 Published in Aristotle and Plato in the
Mid-Fourth Century, ed. I During and Owen, Goteborg Studia Graeca et Latina
Gothoburgensia XI, 1960. Owen, G. E. L. (1965). Aristotle on the snares of
ontology, in Renford Rambrough, New essays on Plato and Aristotle. London:
Routledge & Kegan Paul, pp. 69-98. Owen, G. E. L. (1977). [Obituary of]
Gilbert Ryle. The Aristotelian Society. 77 (1) 265-270.
PASCOLI Alessandro Pascoli. Keywords: fisiologia, corpo, galileo, il fuco di
Girgenti, Cicerone, Bianchini. Verissimo, non mi piace medicar le donne, ma non
le regine” spiegazione dell’entimema in termini dell’intenzione dei
communicatori – chi da il segno e chi lo receve – il segno sensibili dell’idea
della cosa. Equivoco se il termine e dunque la proposizione rippresenta due
idee. Peano, Recursione. Pirandello, Luigi (1901). Dissertation.
Prospero, L’equivoco reformista. Quinto, Equivocale Ranzoli . Equivoco.
T. Aequivok ; I. Equivocation; F. Équivoque. E equivoca una parola quando ha
più significati diversi, univoca quando non no ha che uno. Sopra il significato
equivoco d’una parola si possono fondare molti sofiemi verbali, come
l’anfibologia, la fallacia divisioni, l'accento, ecc. Cfr. Aristotele, Categ.,
I; Metaph., IV, 4 (v. omonima). ‘Univoco. Parola introdotta nella logica da
BOEZIO, sebbene con significato alquanto diverso dal presente. Univoco si
oppone ad equivooo, e designa un attributo che può essere applicato a più
soggetti nel medesimo significato, mentre è equivoco quando può essere applicato
in più significati allo stesso soggetto. Si dicono quindi univoche le coso che
hanno comune il vocabolo ο l'essenza, equivoche quelle che hanno comune il
vocabolo ma non l'essenza. Gli scolastici, oltre le uniroca ed aequivoca,
distinguono anche le analoga, ossia le cose ad una delle quali conviene un
predicato propriamente, ad un’altra impropriamente, come uomo vivo © nomo
dipinto; queste si dicono anche anaUma. Romagnosi, Unificazione matemtica sia
logica che morale SEMERANO: Un equivoco millenario. Semprini
Poliziano sta con Aristotile che ne aveva
sostenuta l'identità e il Magnifico coi Platonici che si erano pronunziati per la disparità. Pico si schiera decisamente coi primi e viene a
dimostrare che anche Platone identifica l'essere coll'uno. Dove Pico trova la più rassicurante risposta alla sua tesi, che nella mente di Platone l'essere e l'uno si convertono, è nel dialogo del Parmenide,
ove Platone dimostra non già la superiorità dell'uno sull'essere, ma la loro identità. Perciò Aristotile, che parte dal cuore della filosofia platonica
e vi scorge questa identità dei due principi,
non dissente aflatto dal suo maestro. Tuttavia Pico che non era un superficiale conoscitore della filosofia aristotelica, non poteva nascondersi che il pensiero dello Stagirita è stato sempre su questo argomento ondeggiante, sia quando disse che “l'essere non è assolutamente uno,” sia quando, parlando dello stesso essere, l'ha definito ora in un senso ora in un altro. Lasciando
stare l'EQUIVOCO [GRICE AEQUIvocality] di linguaggio a proposito
della parola “essere,” che è impiegata in numerosi
sensi, e che quella di sostanza è impiegata almeno in quattro, sta di fatto che la contraddizione
è flagrante e ogni tentativo per eliminarla riuscirebbe vano. Ma Pico, tendendo alla conciliazione
ad ogni costo, concepisce quella superessenza che in sé comprende l'essere e l'uno, sorvolando
sopra a tale contraddizione con un ragionamento
che non è privo di acume. L'essere, egli dice nel quarto, si deve considerare come concreto e come astratto; nel primo caso l'essere, come partecipazione di qualcosa,
è inferiore all'uno; ma nel secondo, cioè l'essere per sé,
é un essere uno, superiore ad ogni ente (adeo est ut sit ipsum esse, quod a se est et sit ipsum esse, quod a se et ex se est et cuius partecipazione omnia sunt. È evidente che in questo caso l'essere è Dio, il quale, come l'unità, é principio di tutte le cose --
Tale autem est Deus qui est totius plenitudo, qui solus a se est, et a quo solo nullo intercedente medio ad esse omnia processerunt). Così Pico si spiega non solo la convertibilità
dell'essere nell'uno, ma anche come l'essere e l'uno siano in Dio, il quale é un superessere e un superuno, e, come dice
Dionigi, quia unice est omnia. V
indirizzo mistico dei suo pensiero porta
il Pico ad operare la conciliazione
di Piatone e di Aristotile mediante
Dionigi e a convertire l'ontologia in
una concezione teologica. Severino Ma ora è tempo che
io ringrazi nuovamente tutti Loro, con ammirazione per il livello
intellettuale degli interventi e direi quasi con invidia per la
generosità che Loro hanno avuto nei miei riguardi. Grazie!
Debbo tener presente, oltre alle considerazioni estremamente
interessanti di Enrico Berti, quelle di Brianese, e del professor Pagani
ieri (ottima la sua relazione), che hanno parlato dopo il mio primo
intervento. Era solo per ricordare come sia rimasto interessato di questi
tre interventi. A mezzogiorno, anzi, all’una, eravamo insieme, con
Berti, e parlavamo della sua evoluzione verso la filosofia analitica.
Gli chiedevo che differenza può produrre, tale evoluzione, rispetto
all’affermazione di Aristotele, che il semantema (il significato) essere
non solo non è detto monachos, ossia univocamente, ma non è nemmeno un
significato equivoco. L’osservazione che facevo all’amico Berti era
questa: il tuo avvicinamento alla filosofìa analitica è una
ulteriore sottolineatura delle differenze di significato della
parola essere. Anche se l’obiezione può sembrare formale (mi pare
che la reazione dell’amico Vincenzo Vitiello volesse dire questo, cioè
che facevo un’obiezione formale), però non possiamo prendere sottogamba la
circostanza che le differenze (il lampadario, Ca’ Dolfin, il tavolo, io,
le galassie ecc.) hanno di identico Tesser differenze. (Tra
parentesi: perché le obbiezioni formali devono essere respinte?)
È questa l’analogia, alla quale ho sempre pensato parlando dell’on
hei on di Aristotele: che ci sia qualche cosa di identico nelle
differenze, che d’altra parte sono originariamente manifeste (ossia non
c’è bisogno di dedurle). L’analogia dei molti sensi dell’essere, non è il
risultato di una argomentazione, ma è il contenuto del phàinesthai. Ieri
si parlava della mia distinzione tra essere e apparire. Apparire è
appunto la parola italiana con la quale traduciamo phàinesthai. A questo
senso dell’analogia non si sfugge, perché altrimenti (negando cioè
l’identità dell’esser differenze delle differenze) il senso dell’essere
diventa equivoco [H. P. Grice, Aequi-vocality]: non si sfugge a
quell’elemento identico che c’è nel pelo della barba e, se c’è, in Dio.
Qualcosa di identico. Invitavo a tener presente l’inizio del libro
IV della Metafisica, dove quando Aristotele parla dell’essente in
quanto essente (on hei on) dice che essente in quanto essente è qualsiasi
determinazione, sia sostanza, sia accidente, e poi arriva persino a dire
che anche il non-essere è un essente. Ecco, se noi dovessimo ancora - ma
me lo auguro - continuare a discutere, penso che il rischio che corri tu,
Berti, è quello di arrivare all’equivocità [H. P. Grice, aequivocality],
per cui c’è una molteplicità di differenze del significato essere, che
vorrebbero ma non riescono a essere pure differenze, nient’altro che
differenze, appunto perché sono anche identiche nell’ esser differenze.
Poi mi ha molto interessato quello che ha detto il caro Brianese. Molto
intelligente. E anche con te spero che si continui a parlare di questo.
Loro ricorderanno che Brianese accennava alla vicinanza tra il discorso
di Spinoza e quello del sottoscritto. Ma vogliamo prescindere dal il
concetto di causa (ben presente in Spinoza)? Stefanoni Chiamasi SOFISMA ogni
sillogismo il quale, sebbene lasci intendere di condurre a conseguenze assurde,
pure presentasi con certe forme sotto le quali s’è imbarazzati a
scoprirlo, o almeno si è imbrogliati a dire in qual parte il ragionamento
è falso e capzioso. Varie classi di sofismi si distinguono nelle scuole, e a
ciascuna classe l'antica filosofia applicato uno special nome. La
grammatica fallace o amfibologia e una sorta di sofismi che derivano o
dall' ambiguità dei termini o dall'equivoco [H. P. Grice’s aequivocality].
Esempio: Dio è dovunque; dovunque è un avverbio, dunque Dio è un avverbio.
L’Ignoratio elenchi consiste nell' ignoranza del soggetto in questione.
Petizione di principio succede quando si vuol spiegare la cosa che è in
questione con un' altra cosa ch’essa stessa dev' essere provata, per cui si
torna ancora alla questione di principio. Esempio: La Bibbia è
infallibile perchè lo afferma la Chiesa; la Chiesa è infallibile perchè
lo afferma la Bibbia; dunque la Bibbia e la Chiesa sono
infallibili. Si capisce facilmente che i libri dei teologi sono pieni
di petizioni di principio. Del falso supponente,o supporre vero il falso
è vizio più comune di quel che si pensa, ond'è che in questa classe di sofismi
cadono facilmente i credenti, i quali deducono lo annichilate. A niuno è lecito
guereggiche conseguenze da falsi principii. giare nè reclamare in giudizio la
riparazione d’una ingiuria, essendo queste cose chiaramente divietate dal
vangelo, equesto principio è comune ai Qua CHERI e agli ANABATTISTI. Sociologia,
o Scienza sociale. Non causa pro causa e prendere per causa ciò che non è
causa. In quest' anno è succeduta una guerra; ma la guerra è stata preceduta
dalla comparsa di una cometa; dunque la cometa è stata la causa della guerra. Strawson, P. F. (1959).
Individuals: an essay in descriptive metaphysics. London: Methuen. Tommaseo, Dizionario. Equivoco. E in Capell. E in
Boez. Agg. Voce o locuzione che e o puo essere a pare quasi ugualmente adoprata
a significare due idee, le quali alla chiarezza importa distinguere. Picc.
Instr. Filos. Trabalza univoco proprio e
appellativo; 6. equivoco [H. P. Grice: equivocality]
proprio o sinonimo appellativo; B secondo
la qualità: 1. sustanziale a) proprio;
b) aggiuntivo (epiteto); 2. (il sostanziale
e l'aggiuntivo comprendono poi) 17 Vailati
Quanto più cresce il numero delle valenze tanto più cresce naturalmente
il bisogno di speciali segni o particelle destinate ad evitare
le’ambiguità nell’assegnazione di diversi complementi a uno stesso verbo.
Servono a tale scopo, nel linguaggio ordinario, le preposizioni o le flessioni
corrispondenti ai diversi casi dei nomi. Finché il verbo, pur
essendo a più valenze, è tale che, come avviene per esempio in quelli
sopra citati, i diversi nomi richiesti per completarne il SIGNIFICATO (O SENSO)
appartengono a categorie cosi distinte da rendere impossibile QUALSIASI
EQUIVOCO [H. P. Grice – aequivocality] – you gave Mary to the book? -- o
confusione tra loro; quando, per esempio, come nel caso del verbo dare, l’un
complemento deve indicare una persona, e l’altro un oggetto, può parere sempre
superfluo l’impiego di qualsiasi preposizione Warnock, G. J.
(1951). Metaphysics in
Logic, Proceedings of the Aristotelian Society, 51 (1): 197-222. repr. In Flew,
Essays in conceptual analysis, selected and edited by A. G. N. Flew. London: Macmillan & Co. Ltd., pp. 75-93. Nome
compiuto: Anicio Manlio Severino Torquato Boezio. Boezio. Boethius. Keywords “Boethian
International Society”, Boethianism, de interpretatione, categories, lessico
filosofico, lessico latino, lessico romano, filosofia romana, semiotica, segno,
nota, animus, passio, affezione, propositio, signifcare. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Boezio” – The
Swimming-Pool Library. Boezio.
Commenti
Posta un commento