ANTONINI
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice ed Antonini: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale – scuola di Viterbo – filosofia lazia -- filosofia italiana –
Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Viterbo). Filosofo lazio. Filosofo italiano. Viterbo, Lazio. Grice:
“I like Antonini, or Cinesio – you see, one problem of these Italians – but cf.
Occam – by sticking to the first-name is that a researcher in the longitudinal
history of philosophy has to check references to Aegeius viterbensis and
Aegidius Cinesio! It was only recently that he was found to be one of the
Antoninis! His place in the longitudinal history of philosophy is that famous
pendulum between Plato and Aristotle – so after Aquinas’s Aristotle, Egidio –
an almost Tuscan man! – finds Plato more pleasing – especially his philosophy
of love in the symposium, the references to Ganymede as representing ‘amore,’
and he has the cheek to display all this hardly scholastic erudition (more of a
renaissance thing) in his commentary of Lombardo’s sentences! Delightful – my
favourite is his reference to Ganymede, for here we have the treatment of a
subject (Zeus) of another subject as an object – and that’s just only one
reading of Zeus’s intention --.” Grice:
“In any case, the sacrificial status of Ganymede is recognised in the Platonic
tradition – as the manipulative use of a subject by another subject who is
subjected as an object, rather --.” Sono
gli uomini che devono essere trasformati dalla religione, non la religione
dagli uomini» -- prolusione al Quinto Concilio Lateranense. O.E.S.A.
cardinale di Santa Romana Chiesa A. affresco, Sala Regia, Palazzo dei Priori,
Viterbo Stemma egidio Incarichi ricoperti Priore generale dell'Ordine di
Sant'Agostino, Cardinale presbitero di San Bartolomeo all'Isola, Cardinale presbitero
di San Matteo in Merulana, Vescovo di Viterbo e Tuscania, Patriarca titolare di
Costantinopoli, Cardinale presbitero di San Marcello, Amministratore apostolico
di Zara, Amministratore apostolico di Lanciano. Ordinato presbiteroin data
sconosciuta Nominato vescovo2 dicembre 1523 da papa Clemente VII Consacrato
vescovo10 gennaio 1524 dall'arcivescovo Gabriele Mascioli Foschi, O.E.S.A.
Elevato patriarca8 agosto 1524 da papa Clemente VII Creato cardinale da Leone X
Deceduto a Roma Manuale. Apparteneva all'Ordine degli Agostiniani. Pur
essendo i genitori di origini modeste, fanno compiere ad A. studi approfonditi
presso il convento agostiniano viterbese della Santissima Trinità. Forse
influenzato dalla predicazione di Genazzano, presente a Viterbo entra
nell'Ordine degli Agostiniani, presso il medesimo convento per esservi ordinato
sacerdote. Sotto il priorato di Parentezza, studia filosofia e si perfeziona,
cominciando anche ad insegnare, presso le case del suo ordine ad Amelia,
Padova, Firenze, Roma, Viterbo ed Istria. A Padova incontra più volte PICO (si
veda), con il quale discusse di astrologia e cabalismo, ma, soprattutto, in
quella città cura l'editio princeps di III commenti aristotelici di Egidio
Romano, con notazioni contrarie ai peripatetici e ad Averroè. Più tardi conosce
a Firenze l'umanista FICINO (si veda), di cui e allievo e successivamente
amico, e con il quale si perfeziona notevolmente nello studio delle dottrine
platoniche. Riario, protettore degli Agostiniani, che ha per lui grande stima,
lo richiama a Roma dove, dopo una duplice e complessa prova, consegue il
magisterium. Oratore di straordinaria efficacia, particolarmente
apprezzato in quegli anni da Alessandro VI, quindi dai suoi successori, paragonato
da taluni a Demostene, e in contatto con i maggiori filosofi del tempo; oltre
alla fitta corrispondenza con Ficino, va ricordata la frequentazione che ebbe a
Napoli con Pontano -- che gli dedica il dialogo “Ægidius” -- e con i filosofi
della sua Accademia. Giulio II gli affidò la guida dell'Ordine
agostiniano come Vicario apostolico; l'anno successivo il capitolo generale
dell'Ordine lo confermò alla sua guida come Priore Generale, incarico che
mantenne per molti anni, durante i quali riformò profondamente l'Ordine stesso,
riportandolo agli antichi fasti con il pieno recupero della regola di Agostino.
Durante quegli anni e uno dei più stretti collaboratori di Giulio II, che
accompagnò nella sua missione contro Bologna e dal quale fu inviato come nunzio
apostolico a Venezia e Napoli per ottenere l'adesione di quegli stati alla
crociata progettata dal pontefice: venne anche inviato nella città ribelle di
Perugia e ad Urbino. Il papa gli conferì il prestigioso incarico di tenere
l'orazione inaugurale del Quinto Concilio Lateranense: A. pronunciò così una
celebre, accorata allocuzione in cui parlò con determinata onestà dei mali
della Chiesa, suscitando viva emozione nei presenti, molti dei quali lodarono
lo stampo ciceroniano dell'orazione. Morto Giulio II, anche il suo
successore Leone Xappartenente alla potente famiglia fiorentina dei
Medicicontinuò la stretta collaborazione con A., che impiegò in importanti
missioni diplomatiche, come quella del 1516 in Germania, quando ottenne una
difficile pacificazione tra Massimiliano I e la Repubblica di Venezia. Il papa
innalzò A. alla dignità cardinalizia nel concistoro creandolo cardinale prete
con titolo di San Bartolomeo all'Isola; quasi subito il porporato viterbese
optò per il titolo di San Matteo in Merulana, antica chiesa agostiniana; molti
anni più tardi, poco prima di morire, avrebbe infine optato per il titolo di
San Marcello. Leone X lo nominò cardinale protettore dell'Ordine degli
Eremitani di Sant'Agostino e, nello stesso anno, lo inviò come legato
pontificio in Spagna per una complessa missione nella quale avrebbe dovuto
impegnare Carlo V alla crociata contro i turchi. In quel periodo fu anche
governatore di diverse città dello Stato Pontificio. Occorre altresì ricordare
come a meno di quattro mesi dalla sua nomina a cardinale e quando A. era ancora
Priore Generale degli Agostiniani, un monaco agostiniano tedesco, Lutero,
affisse sulle porte della Schlosskirche di Wittenberg le notissime 95 tesi che
avrebbero dato inizio alla riforma protestante. Dopo la scomparsa di
Leone X ed il breve pontificato di Adriano VI, fu eletto papa, con l'appoggio
di A., un altro Medici, Clemente VII, che, pochi giorni dopo l'elezione conferì
al cardinale viterbese la nomina a vescovo proprio della diocesi di Viterbo:
l'anno successivo A. venne nominato patriarca latino di Costantinopoli e
amministratore apostolico dell'arcidiocesi di Zara. Purtroppo in quegli anni le
indecisioni e gli errori politici di Clemente VII crearono problemi gravissimi
al governo della Chiesa: il papa finì per schierarsi con i francesi, ma prima
la sconfitta di Francesco I a Pavia, poi le incertezze della lega di Cognac
aprirono le porte alla discesa in Italia di Carlo V con i suoi lanzichenecchi,
culminata nel terribile Sacco di Roma, durante il quale venne distrutta -tra
l'altro- tutta la ricchissima biblioteca d’A. nel Convento di Sant'Agostino. Il
porporato si trovava allora nelle Marche e, per soccorrere il papa, assediato
in Castel Sant'Angelo, organizzò -impiegando anche il proprio denaro- una
spedizione armata, che non ebbe però fortuna per i molti ostacoli frapposti dai
signori locali. Dopo quei dolorosi momenti la salute di A. andò peggiorando:
questo fatto non gli impedì, peraltro, di tenere, durante il concistoro
pubblico una famosa ed appassionata orazione sulla necessità di riformare la
Chiesa dopo lo scisma luterano. Clemente VII dichiarò la sua disponibilità, ma
sarà solo il suo successore, Paolo III, conterraneo d’A., a convocare
l'importante Concilio di Trento, che segnerà, con la controriforma, la prima
importante reazione della Chiesa al protestantesimo. Poco prima di morire il
cardinale fu nominato arcivescovo di Lanciano; amministrò la diocesi lancianese
a titolo di commenda per sette mesi, fino alla morte. Morì a Roma e venne
sepolto nella chiesa di Sant'Agostino, dove lo ricorda una semplicissima lapide
sul pavimento della navata centrale, a cornu evangelii rispetto all'altar
maggiore. Filosofia, Ebraismo, Cabala A., partic. di affresco, Sala
del Cenacolo, Convento Santissima Trinità, Viterbo Egidio deve certamente
essere considerato uno dei maggiori filosofi di quei secoli. Il suo primo
impegno importante fu quando, studente a Padova, curò la pubblicazione con
commento di tre opere del filosofo Egidio Romano: elaborò così un'autentica
avversione nei confronti della filosofia di Aristotele e dell'averroismo,
contro i quali ritenne che l'unico possibile antidoto fosse, specie dopo
l'incontro con Ficino ed in perfetta armonia con Sant'Agostino, il
neoplatonismo, inteso come «pia philosophia», cioè nella sua piena
compatibilità con i valori cristiani. Uomo dottissimo, volle leggere tutte le
opere che studiava nelle lingue originali in cui erano state scritte, per
meglio comprenderne il vero significato: acquisì in tal modo una straordinaria
conoscenza, oltre che del latino e del greco antico di cui aveva padronanza
assoluta, dell'aramaico, per il Talmud e varie parti della Bibbia, dell'arabo,
per il Corano e le opere di Averroè, e dell'ebraico, per la Torah. Ebbe una
fitta corrispondenza con l'umanista tedesco Johannes Reuchlin, finissimo
conoscitore dell'ebraismo, con il quale si intrattenne a lungo sia su temi
relativi all'Antico Testamento sia sulla cabala (in ebraico Qaballáh),
argomento da lui già affrontato con Pico della Mirandola, che trattava dei
misteriosi simbolismi, parte dei quali nascosti nei numeri e nelle lettere
stesse dell'alfabeto ebraico, che potevano avvicinare l'uomo a Dio. Le
problematiche della letteratura ebraica e della cabala occuparono gran parte
dei suoi ultimi anni di vita, quando tentò ripetutamente di ricondurre in
ambito cristiano tutte le altre culture, dedicandosi in particolare ad
approfonditi studi e ricerche sullo Zohar. Lo scrittore e l'oratore
Raffaello:La disputa del Sacramento (affresco, Roma, Stanze Vaticane)
Egidio da Viterbo in preghiera, particolare di pala d'altare, chiesa Santissima
Trinità, Viterbo Rimane ben poco della cospicua produzione letteraria di
Egidio, sia a causa della perdita della sua biblioteca durante il Sacco di
Roma, sia perché lui stesso, per modestia, non volle dare alle stampe molte
delle sue opere. Tratta quasi tutti i campi della filosofia alla letteratura,
dall'astrologia alla storia, dalla poesia alla geografia, dalla teologia
all'arte: a quest'ultimo proposito si ritiene che il programma iconografico per
gli affreschi di Raffaello della Disputa del Sacramento e della Scuola di Atene
nella Stanza della Segnatura sia stato largamente ispirato dalla sua opera, con
la probabile mediazione di Tommaso Fedra Inghirami. Da notare come Antonini
preferisce di solito ritirarsi in luoghi tranquilli, come l'Eremo di Lecceto,
presso Siena, o la sua città natale, Viterbo, o, ancora più spesso, due rifugi
nei dintorni di quest'ultima: un Convento nell'Isola Martana, sul Lago di
Bolsena, ed un Eremo nella selva del Monte Cimino. Meritano comunque menzione
tre ecloghe latine di stampo virgiliano (Paramellus et Aegon, -- Paramello e
Egone -- in Resurrectione Domini – la risurrezione del Signore -- e De Ortu
Domini – L’orto di Dio --, sei madrigali dedicati alla famiglia Colonna ed una favola silvestre dello stesso periodo (“Cyminia”,
in volgare italiano viterbese. La a sua maggiore opera filosofica è costituita
dai “Commentaria sententiarum ad mentem et animum Platonis” (I comentari dei
sentenze sull’anima di Platone”, brevemente detta Sententiae ad mentem
Platonis, che presenta l’ostilità all'aristotelismo e la necessità di
sostituirlo, l'anima e la dignità umana; “Historia XX saeculorum” racconta le
vicende di Alessandro VI a Leone X, attinsero a piene mani vari storici, da
Gregorovius a Pastor, anche se il loro giudizio complessivo sulla Historia è
perplesso, se non addirittura negativo. Tra altre opere meritano anche menzione
il “Libellus de litteris sanctis”, sul significato recondito delle lettere
dell'alfabeto romano, e la Scechina che guarda in la cabala. Il campo nel
quale Egidio riuscì comunque a dare il meglio è quello della retorica o
dialettica colloquenza filosofica, divenendo uno dei migliori oratori di quei
decenni, forse il migliore in assoluto, con giudizi sempre entusiastici da
parte di tutti quelli che ebbero modo di ascoltarlo. In realtà egli era
veramente dotato di un'eloquenza drammaticamente coinvolgente, capace di suscitare
grandi emozioni negli uditori, sia che fossero ricchi principi, sia che si
trattasse di poveri popolani; lo aiutava probabilmente lo stesso aspetto
fisico, ascetico, con il viso pallido e scavato e la barba fluente. Tra le
orazioni conservate vanno ricordate: quella nel certamen che lo vide trionfare
su tre filosofi peripatetici e conseguire il magisterium. Altre saggi: “De
aurea aetate” (o De Ecclesiae incremento), tenuta in San Pietro su incarico di
Giulio II per onorare re Manuele I del Portogallo che aveva scoperto nuove
terre e riportato una grande vittoria navale, lavoro dottissimo e ricco di
riferimenti cabalistici; l'orazione delConcilio Lateranensegrande onore
concessogli dal papache provocò indicibile emozione negli astanti e fece
definire l'agostiniano viterbese il nuovo Cicerone; è in quest'ultima orazione
la celebre sentenza di Egidio. “Sono gli uomini che devono essere trasformati
dalla religione, non la religione dagli uomini”. Va infine ricordata l'orazione
tenuta in occasione di un concistoro, sulla necessità di riformare la Chiesa,
che viene da molti considerata come il vero preludio al celebre Concilio di
Trento, convocato da Paolo III. Genealogia episcopale Arcivescovo
Gabriele Mascioli Foschi, O.E.S.A. Cardinale Egidio Antonini da Viterbo,
O.E.S.A. Notizie molto precise sul suo luogo di nascita e sul suo esatto
cognome sono reperibili nel lavoro di Giuseppe Signorelli, Il cardinale Egidio
da Viterbo etc.,Libreria Editrice Fiorentina, Firenze, 1929. L'opera dello
storico viterbese, con una ricchissima documentazione bibliografica,
costituisce un indispensabile fondamento monografico per lo studio di questo
porporato; in particolare Signorelli precisa, con riferimento a numerosi
manoscritti, perché debba essere ritenuta Viterbo la città natale di Egidio ed
in base a quali errori diversi storici abbiano, sbagliando, ritenuto Canisio il
suo cognome:il cognome esatto è Antonini.
Quanto sostenuto dal Signorelli è pienamente confermato da G.Ernst,A. Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani,
1993, in quella che è probabilmente la più completa monografia su Egidio
reperibile on-line, con notevole. Pur
essendo acclarato il cognome A., appare peraltro corretto chiamarlo
semplicemente EGIDIO da VITERBO: Ægidius Viterbiensis o Viterbii è il nome con
cui viene indicato nella bolla papale di nomina cardinalizia relativa al
concistoro è il nome che compare nelle bolle da lui sottoscritte ed è, infine,
il semplice nome che compare sulla sua lapide sepolcrale nella Chiesa di
Agostino in Roma; sempre Egidio da Viterbo sono intitolate le principali
monografie a lui dedicate da Signorelli, Ernst, Massa, O'Malley ecc.. Va infine
ricordato come lo stesso Comune di Viterbo abbia chiamato Via A. la strada a
lui dedicata parecchi anni fa nel centro storico cittadino e con la medesima
intitolazione Egidio da Viterbo vi siano altre istituzioni viterbesi. L'epoca della nascita è indicata ancora dal
Signorelli, che cita vari documenti del periodo. Si veda in proposito Lettera a Mannio
Capenati, agosto 1504 citata in: Francis X. Martin, Friar..., cit., Appendice
De materia coeli; De intellectu possibili; Egidii Romani commentaria in VIII
libros Physicorum Aristotelis Egidio non
ricambiò mai la simpatia di papa Borgia, anzi il suo giudizio sul pontificato
di Alessandro VI fu terribile, con parole di inusitata durezza; si veda Cesare
Pinzi, Storia della Città di Viterbo, Viterbo, Agnesotti Lo dice espressamente il Signorelli, Per la
precisione fino al giorno in cui depose l'incarico davanti al Capitolo generale
dell'Ordine, consegnandolo nelle mani dell'amico Gabriele Di Volta, nominato
due giorni prima con breve di Leone X proprio su proposta di Egidio; v. G.
Signorelli, op. cit., Capo Lo sottolinea bene Ernst (op.cit.). L'episodio che vide A. alla testa di un
esercito è ricordato in un intero capitolo (Da Vescovo a Duce) nella monografia
del Signorelli, Paolo III, era nato come Alessandro Farnese nella cittadina di
Canino, situata ad una trentina di chilometri da Viterbo. La lapide, fatta collocare dal Priore Generale
Gabriele Veneto, reca la seguente iscrizione: D.O.M. A. CARDINALI GABRIEL
VENETUS GENERALIS (v. S. Vismara,Una grande figura religiosa del Rinascimento:
A. su Biblioteca e società in// biblioteca viterbo/ biblioteca-e-societa/ index.
php?fasc=12; il volumetto contiene gli Atti di un interessante Convegno di
studi su A., nel anniversario della morte). Occorre notare come la lapide
originale, praticamente distrutta dal tempo, sia stata sostituita nel 1982, a
cura dell'Ist. Stor. Agostiniano con una nuova lapide che riporta, integralmente,
l'iscrizione. Il background intellettuale e la relativa fonte egidiana dei due
affreschi della Stanza della Segnatura sono stati promossi dallo storico
gesuita Pfeiffer (Heinrich Pfeiffer, Die Predig des Egidio da Viterbo über das
goldene Zeitalter und die Stanza della Segnatura, in: Schmoll gen. Eisenwerth, Marcell Restle,
Herbert Weiermann, Festschrift Luitpold Dussler, Monaco-Berlino, Deutscher Kunstverlag,
Id., La Stanza della Segnatura sullo sfondo delle idee di Egidio da Viterbo,
Colloqui del Sodalizio, Zur Ikonographie von Raffaels Disputa: Egidio da
Viterbo und die christlich-platonische Konzeption der Stanza della Segnatura,
Roma, Università Gregoriana Editrice) ripreso da Ernst, op.cit., e da G.Polo,
Egidio da Viterbo e Raffaello, in Biblioteca e Società, Il ruolo di Fedra
Inghirami quale mediatore tra A. e Raffaello è stato inizialmente ipotizzato da
Paul Künzle, Raffaels Denkmal für Fedra Inghirami auf dem letzen Arazzo, in:
Mélanges Eugène Tisserant, VI, Città del
Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, e si ritrova in: Christiane L.
Joost-Gaugier, Raphael's Stanza della Segnatura: Meaning and Invention,
Cambridge, Cambridge University Press, Per una sintesi si veda: Ingrid D.
Rowland, The Intellectual Background of the School of Athens: Tracking Divine
Wisdom in the Rome of Julius II, in: Marcia HallRaphael's School of Athens,
Cambridge, Cambridge University Press, Biblioteca apostolica vaticana, Ms Vat.lat.Il
più autorevole di questi manoscritti è certamente quello autografo esistente
presso la Biblioteca Nazionale di Napoli (Mss.lat.,IX,B,14). Tutti i giudizi degli storici sono ben
riportati dal Signorelli, Riprendendo il Signorelli, descrive bene le sue
grandi doti oratorie Sandro Vismara, Biblioteca e società, ATTI del
Convegno...,op.cit.,pag.11. Proprio a
questa orazione si sarebbe ispirato Raffaello per due affreschi della Stanza
della Segnatura, cioè la Disputa del Sacramento e la Scuola di Atene
(v.Pfeiffer e Polo, ocitt..)
S.Vismara,op.cit.. Il testo recita letteralmente: Homines per sacra immutari
fas est, non sacra per homines. Egidio
da Viterbo, "Ecloghe", Jacopo Rubini, Sette Città,. Rafael Lazcano,
Episcopologio agustiniano. Agustiniana. Guadarrama (Madrid), Hubert Jedin,
Riforma Cattolica o Controriforma, Morcelliana, Brescia, Francis X. Martin, The
problem of Giles of Viterbo: a Historiographical Survey, "Augustiniana", Francis X. Martin, Friar, Reformer, and
Renaissance Scholar: Life and Work of Giles of Viterbo Villanova, Augustinian
Press, John W. O'Malley, Giles of Viterbo on Church and Reform: a Study on
Renaissance Thought, Leiden, Brill, Heinrich Pfeiffer, Le Sententiae ad mentem
Platonis e due prediche di Egidio da Viterbo, in: Marcello Fagiolo, Roma e
l'antico nell'arte e nella cultura del Cinquecento, Roma, Istituto della
Enciclopedia italiana, Cesare Pinzi, Storia della Città di Viterbo, IV, Agnesotti, Viterbo, François Secret,
Notes sur Egidio da Viterbo, "Augustiniana", Signorelli, Il cardinale
Egidio da Viterbo agostiniano, umanista e riformatore, Libreria Editrice Fiorentina,
Firenze, Viterbo Ordine di Sant'Agostino Umanesimo Cabala ebraica
TreccaniEnciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. A., in Enciclopedia Italiana, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana. A., su sapere, De Agostini. A. su Enciclopedia
Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.
Egidio da Viterbo, in Dizionario biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana. Egidio da Viterbo, su ALCUIN, Ratisbona. Egidio da Viterbo, su Find a
Grave. Opere di Egidio da Viterbo,. Egidio da Viterbo, in Catholic
Encyclopedia, Robert Appleton Company. David M. Cheney, Egidio da Viterbo, in
Catholic Hierarchy. Biblioteca e società,
ATTI del Convegno di Studi su Egidio da Viterbo nell’anniversario della morte,
su bibliotecaviterbo. Rassegna bibliografica su bibliotecaviterbo. A.
Encyclopedia (la voce contiene, peraltro, alcune inesattezze) Salvador Miranda,
VITERBO, O.E.S.A., Egidio da, su fiu.eduThe Cardinals of the Holy Roman Church,
Florida International University. Articolo della rivista Theological Studies
(O'Malley) dedicato al pensiero riformistico di Egidio da Viterbo, su bc.edu.
PredecessorePriore generale dell'Ordine di Sant'Agostino Successore 13.escudo.oar.png
Agostino da Terni, O.E.S.A Gabriele da Venezia, O.E.S.A PredecessoreCardinale
presbitero di San Bartolomeo all'Isola Successore Cardinal CoA PioM. Domenico
Giacobazzi PredecessoreCardinale presbitero di San Matteo in Merulana Successore
CardinalCoA PioM.svg Cristoforo Numai, O.F.M.O bs. Charles de Hémard de
DenonvillePredecessoreVescovo di Viterbo e Tuscania Successore Bishop CoA PioM .svg
Ottaviano Riario Niccolò Ridolfi (amministratore
apostolico)PredecessorePatriarca titolare di Costantinopoli Successore Primate NonCardinal
PioM.svg Marco Corner Francesco de Pisauro Predecessore Cardinale presbitero di
San Marcello Successore CardinalCoA PioM. svg Enrique Cardona y Enríquez Grimani
Predecessore Amministratore apostolico di Zara Successore Archbishop Pallium
PioM.svg Francesco Pesaro (arcivescovo metropolita) Cornelio Pesaro
(arcivescovo metropolita) Predecessore Amministratore apostolico di Lanciano Successore
BishopCoA PioM.svg Angelo Maccafani (vescovo) Fortini, O.P. (vescovo) Filosofi
italiani del XVI secolo Cardinali italiani Professore Viterbo RomaAgostiniani
italiani Cabalisti italiani Cardinali nominati da Leone XPatriarchi latini di
Costantinopoli Ebraisti italiani. Raptus GANYMEDIS. Ubi ea de AMORE
tractavimus, quae aeterna sunt, nunc ad ea accedimus, quae ad mortales usque
proveniunt. Utrumque enim in symposio disputatum est a Platone, et quod magnus
deus AMOR est, quod ad aeternitatem pertinet, et quod medicus est curatorque mortalium,
quod vergit adtempus. Quam quidem sententiam plerique eorum contempserunt,
quisibi sapientes videntur, quique rationem sensilibus, non sensilia ratione dimetiuntur.Rati
ex aeterna causa res novas absque medio provenire non posse, ne aeterna,
stabilis, immotaque res, de ea enim causa praecipue loquuntur, quae firma
immota semper est, quasi quae novam rem pariat. Iam a priore statu mota
videatur, eademque et immota et mota esset, quod veri nulla potest ratione.
Sane divinus ille Amor ex aliquo semper effertur inaliquid,quod si quamanatex
aliocogitetur Amor,aeternaprogressione fluit a Parente ac Filio. Sin vero ut
vergit in aliquid prospi-ciatur, aut qua in id vergit, quod amatur, velut a
patre proles, atque eaprogressio perpetua est, aut qua in id rapitur, quod ex
Amore ut, velut inmunera, quae hominibus divinitus tribuuntur. Qui quidem
divini AMORIS adventus, tam aeternus non est, quam homines, quibus illa
donantur.Mortales sunt, aeterni non sunt; neque accessus ille, illaque curatio
quic-quam in Deo collocat novi nisi ex nostra quadam cogitatione. Sed id
innobis oritur, quod ad aliquid est, in nobisque non eo in amore mutation ut,
quemadmodum orientem solem spectantibus, dexter est antarcticus polus, articus
sinister, quibus rursus occidentem spectantibus contrariaratio ut, efficiturque
et dexter arcticus et sinister antarcticus, ac quam-quam immoti semper poli
sint, qui tamen dexter erat sinister efficitur,non caeli parte, sed spectatoris
corpore commutato. Ita sane ut, cumad bonas hominum mentes, cum ad morbos
animorum curandos, ille loquntur V; locuntur N pariat]
percipiat V sint] sunt ac. V Utrumque est] Symp. NV; Symp. N medicus … mortalium] Symp. N V accedit
amor. Ita ad aegrum se conert, ut agitationem ac motum, nonamor ille divinus,
sed solus aegri animus patiatur. Nam cum gemini AMORES, geminaeque sint Veneres,
sicut Platoni placet, uterquesi processerit, urorenoscorripit. Sedalterperturbationum,
morborum, malorum omnium causa est; alter sedationes, salutem, bonaque plane
omnia elar-gitur.HincMenonillePlatonicusait, mortals non nisi divino gurore correptos
bonos eri. Quae quidem sententia oraculo consentit, quo praedicatum est, caeli
regnum vim pati atque a violentis mortalibus rapi. Utenim malus furor in era
humanam sortem rapit mentem, ita divinus spiritu vehementi, supra hominum vires
in caelum usque correptam men-tem vehit. HIC ILLE RAPTVS DIVINVS EST QVEM SVPERIOR
FABVLA IN PHYRGIO PVERO COGITARI VOLEVAT QVEM IN CÆLVM AD DIVINAS DAPES NON SVO
CONSILIO PROTECTVM SED DIVINO POTIVS RAPTV ADVECTUM PRODEBAT – RAPTVMQVE AMAVIT
NON NISI AB AMATORE – VT HOMINVM AD DIVINA RAPIENDORUM POTESTAS NON NISI IN
DIVINVM ET AMOREM REFERATVR. Nam Plato cum tres furors ostendisset: Musarum, Bacchi,
Apollinis, quartum etiam Veneris adiecitomnium maximum, sacratissimum,
divinissimum. Aeterna vero de causa novi aliquid procisciquid prohibet, a libera
praecipue atque immota omnino. Quippe quae idcirco non mutata usque iudicatur,
quod quae aeterna voluntate in tempore se acturam statuit, eastatuto tempore fecit.
Quare tantum abest ut mutata dicenda sit, quod in tempore quicquamegerit, ut mutatautique
dicenda esset, si quod constituit, in tempore non egisset. Adde quod non
ponimus spiritum illic esse, ubi prius non uerit, sed alia ratione esse quam uerit.
Atque ita ad nos in tempore dicimus procisciillum cum divino aliquot coniungitur
munere, quo prius nobis non coniungebatur. Callistoetenim, et amanti deo miscetur
prius, et deinde ab eodem in caelum rapta est. Quibus quidem in rebus, non
divinum AMOREM sed illam mutatam esse voluerunt, cumprius divina AMICITIA ac
deinceps etiam caeli sede a divino AMORE donata est nactaque. Spiritus munus est quippe quem
non aquis mergi sed superaquas erri scriptum est. Aquae etenim multae, Solomone teste, extinguere non
possunt charitatem, quae una more olei virginum prudentum obrui in undas non
potest, sublime tutumque supernatat. Ita quos sanctus [amor in marg. V animus]
animis ac. V Quare] quarum ac.V esse] etiam V esse]
esset V etenim om. V Salamone N V cum placet]
Symp. N N V Menon eri] Men. N N V puero] asteriscus N Nam divinissimum]
Ion N V ; Phaedr. Ion N caeli rapi] Mt. Aquae charitatem]
Cant.] ille AMOR inhabitat, nihil mali metuunt, nullos adversos re ormidant
ventos, nulla malorum tempestate iactantur. Quam quidem rem et prius Homerus
et postea Maro posteris prodiderunt. Arctos Oceani metuentes aequore tingi,
quod hii, quos divinus AMOR corripit, agitari ortasse quandoque nonnihil
possint, mergi ullis tempestatibus non possint. Iam verode AMORIS processibus quaesitum
saepe est, duonesint, anunus. Alii duos aciunt, quod aeterna res eadem rei non
aeternae esse non debeat. Aliiunum
dumtaxatessecontendunt,quia duo sunt ad aliquid in spiritu:alterum re, alterum
ratione. Quod vero ratione, non re ponimus, nihil erum constituat oportet. Res
ex re oritur, non ex solius principio rationis. Nos medium malentes, modo quodam
unum, modo alio duos processus esse volumus, omnis enim progressio inter duos
iaceat terminosnecesse est, ut Daedali volatus e Cretensi coepit carcere, Calcidicaque
levis tandem super adstitit arce. Aquam etiam, quam in horto voluptatis esse
docet Moses, vel ex onte unde manat, uel ex alveis in quos manat,spectare
possumus. Si ex onte, unam, si
ex alveis, plures esse dicendumest. Ita erme et AMORIS divini processus. Si ontem
unde fluit adspicias, unus dumtaxat erit immortalis aeternusque,
sicut unum esse principiumostendimus unde manat. Sin vero ea spectes, in quae
tendit, quia alterum est aeternum, alterum temporarium, ut spiritus divinus et
HUMANUM genus, id circo duosesse progressus asseverandum est. In onte enim si quid
est quod sit ad aliquid in processu spiritus, unum dum taxatest. In unibus vero
non unum, sed duo reperiuntur, quorum alterum in spirituaeternum, alterum in
hominibus temporarium residet. De aeterno quidem Hesiodus disseruit, qui etiam
Aristotele teste, erram et ante eam Chaos, hoc est vacuum, ut idem interpretatur quod ii concedant oportet,
qui mundum volunt conditum fuisse, ut etiam consensit interpresAverroes ante
haec vero, utpote rebus antiquiorem AMOREM constituit,cuius postea partes uere,
super aquas erri, et ut alii melius, rudi mundi et silvae et materiae incubare.
AMOREM itaqueis vates aeternum essececinit, quem temporarium quoque universa ecit
antiquitas,cum Iovem tra-xisse nxerunt ad Danaes, ad Laedae, ad Alcmenae
consuetudinem. Nec aliud plane per divinos amores, per amatas Deo puellas, et
(si ss esset ii N re ponimus] reponimus V onte V spiritum V concedunt V Almenae
N V Arctos tingi] Virg. N V omnis est] Phy.;. Phy;.Phy. N N
V Aristotele Chaos]. Phy. N N V Arctos tingi] Geo..Calcidicaque
arce] Aen..dicere) per Iovis adulteria intellexere, nisi AMORIS divini adventum
in homines, cum ex innumerabili pene mortalium turba ad interitum, adineros, ad
miseriam properante, quidam seliguntur Deo cari, quibus et verum agnoscere, pedem
retrahere, caelum contempta terra conscendere datum est. Dat siquidem Plato in Euthyphrone Divino AMORI,
quicquidin mortalibus vel studiosi, vel sancti reperitur. Omne enim Diis AMICVM
sanctum, diis vero NON AMICVM PROPHANVM arbitrabatur. Quicquid itaque spei,
quicquid salutis, quicquid recti in hominibus esse potest, exmunere deorum esse
voluit, cum ALCIBIADES ad bene, recteque agendum censuit non sufficere mortales.
Id quoque vestigatione dignum putavere, ancum AMORIS Divini muneribus, quae donantur
hominibus, ipse etiam Divinus AMOR Deus, ac ipse a nobis spiritus una cum
muneribus possideatur. Plato in “Symposio” illud Hesiodi, quod prius adduximus,
commemoravit, antiquissimum deorum esse AMOREM ut spiritum ostenderet Deum esse
maximum, turbas novorum Deorum ipsa aeternitate antecedentem. Antiquissimum
vero et primum intelligimus non modo qua deos alios anteit, verum etiam qua
divina in nobis antecedit dona. Primum namque donorum omnium AMORE facit
Aristoteles in Rhetoricis, quare nisi prius mortalibus AMOR detur, nunquam
divina munera tribuuntur de iis, inquam, muneribus, quae AMICITIAM nobis
conciliant divinam. Deum praeterea Aristoteles in maximo caeli circulo esse
vult, ea dumtaxat nisus ratione, quod simplices incorporeaeque substantiae eo
in loco sunt, sicuti in loco esse possunt, ubi actiones exercent. Quodsi id
agit AMOR ille divinus in nobis, ut ex impiis pii, ex iniustis iusti, ex
hostibus AMICI efficiamur, non potest idem ipse AMOR non esse innobis. Iungimur
quoque non modo muneribus cum illa suscipimus, sedipsi etiam Deo, quem probetum
nosse tum AMARE incipimus. Notitia enim AMORque Dei, quae praecipua a Deo
munera generi humano tribuuntur, ut Deo et propius iungamur et iunctissime
haereamus efficiunt. Atqui sicut Apostolo placet, quicunque haeret deo, ut unus
cum Deo spiritus evadat, oportet. Fit denique in nobis dato munere ad aliquid, quo
non modo dona suscepta, verum etiam dantem AMOREM aspicimus. Quamobrem efficitur, ut AMOR ille, qui deus est, alia quam prius ratione
possideatur a nobis. Possidetur autem cum sese nobis insinuat, cum in udit se
animo, cum sinui penetralibusque amatae mentis illabi- ut]
et V nixus V ille sl. N suscepimus V ut]
et V prius in marg.V autem] etiam V .– Dat
reperitur] Eut. N V ; Eutyphrone N Plato Amorem] Symp. N N V] tur.Quod si
parum id persuaserimus, non potest Apostoli oraculum non persuadere, qui Dei AMOREM
in discipulorum cordibus praedicat diffusum per spiritum, inquit,
sanctum, qui datus est nobis. Quo quidem loco incredibile immortalium munus ostenditur,
quo non modo divina dona, verum etiam Deus ipse donorum dator sese et dat et
exhibet animae humanae. Ex iis vero, quae dicta sunt, dubitatio exoriri potest,
sienim AMOR est donorum primum, nullo nos donari munere sequitur, nisi prius
AMOREM spiritumque suscipiamus. Cum
tamen non nullos constet improbos Spiritus divini dona suscepisse, spiritum
tamen minime suscepisse. ria nomina intelligenda sunt nobis, quae saepe a rismegisto
et a Platone in medium afferri consuevere. Deum namque apellitare soliti sunt
patrem, verum, bonum. Patrem quidem nominant illamut causam, a qua pro ecti
sumus. Verum, ut id quod summum intelligimus. Bonum, ut id quod ut beatisimus
adamamus. aria itaque divina nominasunt, tres etiam rationes quibus in nobis est
Deus. Quaenim Pater ac causa rerum est, omnibus inest rebus. Ea namque, quae sunt,
similitudinem servant eorum, unde sunt, atque hoc pacto in rebus est Deus. Esentia,
potestate, praesentia, quemadmodum publica senatus decretal censuerunt. Ego
omnia impleo, dicebat oraculum. Quam quidem rem divinarum rerum consultissimus
Maro in rusticis carminibus scriptamreliquit. Ab Iove, inquit, principium
musae. Iovis omnia plena. Ubi et sententiam et sententiae causam elegantissime
posuit scribens, Iovis esse plena omnia, atque ideo ab eo principium musae facere.
Qui locus longe altius agit, quam prima carminis ronte videatur, voluit enim
Iovis plena esse omnia, quoniam Musae principium, atque ortus a Iove ipso est. Filias enim Iovis Homerus Musas ecit.
Musas etiam caelestesque deos una cum rebus omnibus a principio conditos a Deo
fuisse constat. Quare id circo docet omnia esse plena Deo, quod Musae rerumque
omnium pater est et causa ac principium Deus. Primamque rationem describit, qua
Deus rebus inest, eiusque rei causam ostendit, quod Musae rerum quesit et pateret
principium. Didicitex imaeo Deum esse non modo Musae, sed et rerum patrem, ubi
insignis illa Platonis sententia est, actarum rerum patrem invenire difficile est, effari autem nulliunquam as est. Quod
enim sit Deus, magno tandem negotio coniicimus, quid autem sit nullo studio,
nullo labore in terris animadvertimus. rimegisto illam] illi N
intelligmus beatissimus] beatissimus V inquit sl. N ac]
et V advertimus V Ab plena] Virg. NV Didicit …
est] im.NNV At esse ubique Deum Academia semper voluit, utpostea, non
semel Plotinus testatus est, cuius quidem doctrinam ad Maronis interpretamenta necessariam
esse, vel Servius atetur. Altera ratio, qua inest nobis Deus,est cognitionis et
mentis, quod quidem divinum munus ii soli possident, qui sunt mentis
rationisque participes. Iungitur namque Deo mens dum contemplatur Deum, utque
divinas quasdam speculatur imagines, quibus aciem dirigit in divinam lucem;
atque hoc pacto in contemplante estDeus per similitudines atque imagines
quasdam, quibus modo quodam coniungimur Deo. Tertia ratio est cum inest nobis
deus non modo tamquam verum cognoscentibus, sed tanquam bonum summum adamantibus.
Illud cognitionis, hoc amoris est opus. Id menti convenit, hoc daturaffectui. Quarum quidem rerum illud est interstitium, quod
rei speciemaltera, altera non speciem, sed rem ipsam assequitur. Species enim lapidis, teste Aristotele, in animo est,
non lapis, cumcontra bonumipsum ac malum, non in rerum imaginibus, sed in ipsissintrebus.
Quaretertius hic nodus quoiungimurdeo, tanto est superiorepraestantior,quantoaurum,
atque homo auri hominisque imagines antecellit. Licet intelligentia qua-dam nos
ratione iungat Deo, ita tamen iungit, ut scientiae et mathematicae solent, quae
aciunt necessaria quadam consecutione, ut cognitas res et coelum cognoscamus,
non tamen praestant, ut etiam intellecta possi-deamus. At amor, qui
similitudinibus imaginibusque contentus esse nonsolet, ad res ipsas, quas
optat, se recipit, nec unquam nisi pulchro poti-tus conquiescit. Cognitio
quidem rerum similitudines ad cognoscentem vehit, amor vero amantem ipsum ad
rem pulchram rapit. Iarbam quem novit Dido, non admisit, quem amavit Aeneam
virum cepit, non enimilli colloquia, non convivia, non munera, non consuetudo
sat uit, quinpotius nunquam destitit, donec “speluncam Dido, dux et troianus
eandem devenirent, ubiarctissimo connubiivinculoiungerentur. Atquehocest quod
in Republica Plato monet, AMORIS nexum multo esse mathematicis artiorem, cum
disciplinarum necessitas similitudini mentem iungat, AMORIS vincula pulchro
ipsi devinciant. Adde quod velut Maro AMORIS retinacula ut arctissima esse
demonstraret, matrimonii illa et nuptia- vel sed V ii ipsi ac. V atque N altera om.
NV sint sl. V nodus] modus ac. V potitur V Iarbam]
Hyarbam N V mathamaticis V denunciant V esse est]
Enn. lib. cap. et lib. cap. N
N V hoc artiorem]. Reip. N
NV speluncam devenirent] Aen. Rumiugosigni cavit. Idem quoque hicidem quo
de agimus Spiritus effecit in AMATORIIS canticis,
commercia namque humanarum animarum et inmortalis Dei, quae caritate amoreque
conciliantur, non aptiori nomine appellate sunt, quamc onnubii atque nuptiarum.
Quam obrem liberis, qui mores canit et castos et divinos, ab Ieronimo, Origene,
aliisque senatus principibus VIRIS Epitalamii titulo inscriptus est, haud alio
plane consilio, quam ut cum amoris nodum cogitemus, efficacissimum arbitremur. Est itaque in rebus Deus maximus
primo quidem modo sicut causa iniis, quae vel proveniunt vel oriuntur ex causa.
Est rursus in eo animante, quirationisest particeps, quadam et specierum similitudine
et intelligentiae luce. Et denique in hoc ipso per sanctos caritatis amorisque
complexus. Primum quidem naturae opus est, alterum studii, tertium AMICITIAE. Primum
dat nobis essentiam, sequens cognitionem, postremum gratiam atque
benevolentiam. Deus siquidem in primo et intellectum et mentem praebet homini,
in secundo dei species et enigmata, in postremo AMORIS bene ciodatseipsum. Iam itaque
constarepalam potest, quaemunera AMORIS ea sint, quae cum exhibentur hominibus,
efficiunt ut auctor quo-que ipse exhibeatur. Licet enim, qua
pater et causa rebus insit omnibus,praecipuum tamen inhabitandi munus, quod ad
amorem pertinet, nullis cum muneribus praestatur hominibus, nisi ea AMORIS,
gratiae, amicitiaesint. Extat oraculum clarissimum, quo AMORIS hoc divinissimum
significatum est munus: “ad eum,” inquit, “veniemus, in quo, et nobis
domicilium faciemus. Hoc idem in Platonico Symposio indicat, quod in AMORIS
ortu enia Poro miscetur, ut aperte AMORIS vis intelligatur, cuius inaestimabili
et bonitate et beneficio et, ut non speciei, non similitudini, sedipsi Deo anima
copuletur. O beatum munus! O felices AMORIS VIRES, O Fortunatos HOMINES, ubi
divinus ille flagrat AMOR, ubi suas Deus exercet nuptias, ubi amatae
sponsae commiscetur, ubi tanquam in thalamo cubat suo. Quidfasces, quid
imperia, quid utiles hominibus voluptates prosunt? Qui si unum hunc AMOREM non
possident, male omnia atqueexilio possident. Qui ut parentem et causam colunt
deum, parum sese aellureevehunt, caelum que lunae dum taxat aspiciunt, quam
terrae naturam sapere volunt et Aristoteles et Averroes, proindeque torpentes
acgelidi AMORIS munera acesque non sentiunt. Qui vero contemplantur atque] ac V costare
V quoque quo V inestimabili V; inextimabili N N ac
a V Hoc copuletur Symp. N V ad aciemus Io. ut verum in
Mercurii orbem oculos attollunt, unde artium et discipli-narum munera tribui
generi humano abulantur. Qui etsi amoris flam-mas nondum concipiunt, quoniam
tamen orbis ille venereo iunctus est, nec sua stella a Veneris stella procul
unquam migrat, atque utraque semper circum flammeum ardentemque micat solem,
idcirco ab intelligen-tia, modo recta piaque sit, ad amoris ignes acilis patet
aditus. Qui autemetiam Mercurii somnia virgamque apertis oculis transiliunt,
quasi vene-reae columbae pennis, nisi ad Veneris se flammas caelumque
recipiunt,quo qui tandem convolant, non in concertatione similitudinum dimicant
vel laborant, sed in pace in id ipsum dormiunt laeti atque requie-scunt. Has pennas optabat olim vates:
“quis,” inquit, “dabit mihi pennasut columbae, quibus simul volabo, et requiescam!
Huc se venturum isetiam ut poterat sperabat, geminas qui forte columbas
aspiciens, quaetum caelo venere volantes, maternas agnovit aves. In hoc denique
AMORIS caelum tertium raptus ille est, qui amorem absquerebus aliissatisesse,res
alias absque amore nihil esse arbitrabatur. Non itaque cum vatici-niis, non cum
prophetia, non cum miraculis semper datur deus. Quaeomnia, ut idem testatur, si
habeam, unum AMOREM non habeam, nihilomninosum. Quod vero sit donorum primum acitutaliquasempercum
donis AMOR detur; si -- prior testo con note – apparato critico – Antonini. Ubi
ea de AMORE tractavimus, qu æ æterna sunt, nunc ad ea accedimus, quæad mortals usque
proveniunt. Utrum queenim in Symposio disputatum est a Platone, et quod magnus
deus amor est, quod ad æternitatem pertinet, et quod medicus est curatorque
mortalium, quod vergit adtempus. Quam quidem sententiam plerique eorum
contempserunt, quisibi sapientes videntur, quique rationem sensilibus, non
sensilia ratione dimetiuntur. Rati ex æterna causa res novas absque medio provenire
non posse, ne æterna, stabilis, immotaque res, de ea enim causa præcipueloquuntur,
quæ rma immota semper est, quasi quæ novam rem pariat.Iam a priore statu mota
videatur, eademque et immota et mota esset,quod eri nulla potest ratione. Sane
divinus ille AMOR ex aliquo semper effertur inaliquid, quod si qua manatex
aliocogitetur AMOR, æternaprogressione fluit a Parente ac Filio. Sin vero ut
vergit in aliquid prospi-ciatur, aut qua in id vergit, quod amatur, velut a
patre proles, atque eaprogressio perpetua est, aut qua in id rapitur, quod ex
Amore ut, velut inmunera, quæ hominibus divinitus tribuuntur. Qui quidem divini AMORIS
adventus, tam æternus non est, quam homines, quibus illa donantur. Mortales sunt, æterni non sunt; neque accessus ille,
illaque curatio quic-quam in Deo collocat novi nisi ex nostra quadam
cogitatione. Sed id innobis oritur, quod ad aliquid est, in nobisque non eo in
amore mutation ut, quem ad modum orientem solem spectantibus, dexter est
antarcticus polus, articus sinister, quibus rursus occidentem spectantibus
contrariaratio et, efficiturque et dexter arcticus et sinister antarcticus, ac
quamquam immoti semper poli sint, qui tamen dexter erat sinister efficitur,non cæli
parte, sed spectatoris corpore commutato. Ita sane ut, cumad bonas hominum
mentes, cum ad morbos animorum curandos, ille accedit amor. Ita ad ægrum
se confert, ut agitationem ac motum, nonamor ille divinus, sed solus ægri
animus patiatur. Nam cum geminiAmores,geminæquesintVeneres,sicutPlatoniplacet,
uterquesiprocesserit, urorenos corripit.Sedalterperturbationum, morborum,
malorum omnium causa est; alter sedationes, salutem, bonaque plane omnia elargitur.
Hinc Menon ille Platonicus ait, mortales non nisi divino urore correptos bonos feri.
Quæ quidem sententia oraculo consentit, quo præ-dicatum est, cæli regnum vim
pati atque a violentis mortalibus rapi. Utenim malus uror in ra humanam sortem
rapit mentem, ita divinus spiritu vehementi, supra hominum vires in cælum usque
correptam mentem vehit. HIC ILLE RAPTVS DIVINVS EST QVEM SVPERIOR FABVLA IN
PHYRGIO PVUERO COGITARI VOLEBAT QVEM IN CÆLVM AD DIVINAS DAPES NON SVO CONSILIO
PROTECTVM SED DIVINO POTIVS RAPTV ADVECTVM PRODEBAT – RAPTVMQVE AMAVIT NON NISI
AB AMATORE VT HOMINVM AD DIVINA RAPIENDORVM POTESTAS NON NISI IN DIVINVM AMOREM
REFERATVR. Nam Plato cum tres furoresostendisset: Musarum, Bacchi, Apollinis,quartumetiam
Venerisadiecitomnium maximum, sacratissimum, divinissimum. Æterna vero de causa novi aliquid procisci quid prohibet,
alibera præcipue atque immota omnino. Quippe quæ idcirco non mutata usque iudicatur,
quod quæ æterna voluntate in tempore se facturam statuit, eastatuto tempore fecit.
Quare tantum abest ut mutata dicenda sit, quod intempore quicquamegerit, ut mutat
autique dicenda esset, siquod constituit, in tempore non egisset. Adde quod non
ponimus spiritum illic esse,ubi prius non uerit, sed alia ratione esse quam
uerit. Atque ita ad nos in temporedicimus procisciillumcumdivinoaliquoconiungiturmunere,
quo prius nobis non coniungebatur.Callistoetenim,etamantideomisce-tur prius, et
deinde ab eodem in cælum rapta est. Quibus quidem inrebus, non divinum amorem,
sed illam mutatam esse voluerunt, cumprius divina amicitia ac deinceps etiam cæli
sede a divino amore donata est nactaque. Spiritusmunus est quippe quem nonaquis mergi sed
superaquas erri scriptum est. Aquæ
etenim multæ, Solomone teste, extin-guere non possunt charitatem, quæ una more
olei virginum prudentumobrui in undas non potest, sublime tutumque supernatat. Ita quos sanc-tus ille Amor
inhabitat, nihil mali metuunt, nullos adversos reformidant ventos, nulla
malorum tempestate iactantur. Quam quidem rem et priusHomerus et postea Maro
posteris prodiderunt: “Arctos Oceani metuen-tes æquore tingi, quod hii, quos
divinus amor corripit, agitari ortasse quandoque nonnihil possint, mergi ullis
tempestatibus non possint. Iam vero de AMORIS processibus quæsitumsæpe est, duonesint,anunus.Aliiduos
aciunt, quod æterna res eadem rei non æternæ esse non
debeat. Aliiunum dumtaxatesse contendunt, qui aduosuntad
aliquid in spiritu: alterum re, alterum ratione. Quod vero ratione, non re
ponimus, nihil rerum constituat oportet. Res ex re oritur, non ex solius
principio ratio-nis. Nos medium malentes, modo quodam unum, modo alio duos
pro-cessus esse volumus, omnis enim progressio inter duos iaceat
terminosnecesse est, ut Dædali volatus e Cretensi coepit carcere, Calcidica que
levis tandem super adstitit arce. Aquam etiam, quam in horto voluptatis esse
docet Moses, vel ex onte unde manat, uel ex alveis in quos manat,spectare
possumus. Si ex onte, unam, si
ex alveis, plures esse dicendumest. Ita erme et amoris divini processus.
Si ontem unde fluit adspicias,unus dumtaxat erit immortalis æternusque,
sicut unum esse principium ostendimus unde manat. Sin vero ea spectes, in quæ
tendit, quia alterum est æternum, alterum temporarium, ut spiritus divinus, et
huma-numgenus, id circoduosesse progressus asseverandum est. In onteenimsi quid
est quodsitad aliquidin processu spiritus, unum dumtaxatest. In nibus vero non
unum, sed duo reperiuntur, quorum alterum in spirituæternum, alterum in
hominibus temporarium residet. De æterno quidem Hesiodus disseruit, qui etiam
Aristotele teste, erram et ante eam Chaos, hoc est vacuum, ut idem
interpretatur, quod ii concedant oportet, qui mundum volunt conditum fuisse, ut
etiam consensit interpres Averroes ante hæc vero, utpote rebus antiquiorem
Amorem constituit,cuius postea partes uere, super aquas erri, et ut alii
melius, rudi mundi et silvæ et materiæ incubare. AMOREM ita queis vates æternum
essececinit, quemtemporarium quoque universa ecit antiquitas,cum Iovem traxis senxerunt
ad Danæs, ad Lædæ, ad Alcmenæ consuetudinem. Nec aliud plane per divinos
amores, per amatas Deo puellas, et si as essetdicere per Iovis adulteria
intellexere, nisi AMORIS divini adventum
inhomines, cum ex innumerabili pene mortalium turba ad interitum, adineros, ad
miseriam properante, quidam seliguntur Deo cari, quibus et verumagnoscere, pedemretrahere,
cælum contemptaterraconscendere datum est. Dat siquidem Plato in Euthyphrone Divino Amori,
quicquidin mortalibus vel studiosi, vel sancti reperitur. Omne enim Diis AMICUM
sanctum, diis vero NON AMICUM PROPHANUM arbitrabatur. Quicquid itaque spei,
quicquid salutis, quicquid recti in hominibus esse potest, exmunere deorum esse
voluit, cum ALCIBIADES ad bene, recteque agendum censuit non sufficere mortales.
Id quoque vestigatione dignum putavere, ancum AMORIS Divini muneribus, quædonantur
hominibus, ipseetiam Divinus AMOR Deus, ac ipse a nobis Spiritus una cum
muneribus possideatur. Plato in “Symposio” illud Hesiodi, quod prius adduximus,
commemoravit, antiquissimum Deorum esse AMOREM, ut Spiritum ostenderet Deum
esse maximum, turbas novorum Deorum ipsa æternitate antecedentem. Antiquissimum
vero et primum intelligimus non modoqua deos alios anteit, verum etiam qua
divina in nobis antecedit dona.Primum namque donorum omnium AMOREM facit
Aristoteles in “Rhetoricis”, quare nisi prius mortalibus amor detur, nunquam
divina munera tribuuntur de iis, inquam, muneribus, quæ amicitiam nobis
conciliantdivinam. Deum præterea Aristoteles in maximo cæli circulo esse
vult,ea dumtaxat nisus ratione, quod simplices incorporeæque substantiæeo in
loco sunt, sicuti in loco esse possunt, ubi actiones exercent. Quodsi id agit
Amor ille divinus in nobis, ut ex impiis pii, ex iniustis iusti, ex hostibus
amici efficiamur, non potest idem ipse Amor non esse innobis. Iungimur quoque non
modo muneribus cum illa suscipimus, sedipsi etiam Deo, quem probe tum nosse tum
amare incipimus; notitiænim AMORque Dei, quæ præcipua a Deo munera generi
humano tri-buuntur, ut Deo et propius iungamur et iunctissime hæreamus efficiunt.
Atqui sicut Apostolo placet, quicunque hæret deo, ut unus cum Deospiritus
evadat, oportet. Fit denique in nobis dato munere ad aliquid,quo non modo dona
suscepta, verum etiam dantem AMOREM aspicimus. Quam obrem efficitur, ut AMOR ille, qui Deus est, alia quam priusratione
possideatur a nobis. Possidetur autem cum sese nobis insinuat, cum inudit se
animo, cum sinui penetralibusque amatæ mentis illabitur. Quod si parum id persuaserimus,
non potest Apostoli oraculum non persuadere, qui Dei amorem in discipulorum
cordibus prædicat diffu-sum “per Spiritum,” inquit,
Sanctum, qui datus est nobis. Quo quidem loco incredibile immortalium munus ostenditur,
quo non modo divina dona, verum etiam Deus ipse donorum dator sese et dat et
exhibet animæ humanæ. Ex iis vero, quæ dicta sunt, dubitatio exoriri potest,
sienimA AMORES tdonorumprimum, nullonos donarimunere sequitur, nisiprius AMOREM
Spiritumque suscipiamus. Cum
tamen nonnullos con-stet improbos Spiritus divini dona suscepisse, Spiritum
tamen minime suscepisse. ria nomina intelligenda sunt nobis, quæ sæpe a risme-gisto
et a Platone in medium afferri consuevere. Deum namque apelli-tare soliti sunt
Patrem, Verum, Bonum. Patrem quidem nominant illamut causam, a qua protecti
sumus; Verum, ut id quod summum intelli-gimus; Bonum, ut id quod ut beati simus
adamamus. ria itaque divina nominasunt, tres etiam rationes quibus in nobis est
Deus; quænimPaterac causa rerum est, omnibus inest rebus. Ea namque, quæ sunt,
simili-tudinem servant eorum, unde unt, atque hoc pacto in rebus est
Deus:essentia, potestate, præsentia, quemadmodum publica senatus decretacensuerunt.
Ego omnia impleo,” dicebat oraculum. Quam quidem rem divinarum rerum
consultissimus Maro in rusticis carminibus scriptamreliquit: “Ab Iove,” inquit,
“principium Musæ; Iovis omnia plena”; ubiet sententiam et sententiæ causam
elegantissime posuit scribens, Iovisesse plena omnia, atque ideo ab eo
principium Musæ acere. Qui locuslonge altius agit, quam prima carminis fronte videatur,
voluit enim Iovis plena esse omnia, quoniam Musæ principium, atque ortus a Iove
ipsoest. Filias enim Iovis
Homerus Musas fecit. Musas etiam cælestesquedeos una cum rebus omnibus a
principio conditos a Deo fuisse constat. Quare idcirco docet omnia esse plena
Deo, quod Musæ rerum-que omnium pater est et causa ac principium Deus.
Primamque rationem describit, qua Deus rebus inest, eiusque rei causam
ostendit, quod Musæ rerum quesitet pateret principium. Didicitex imæo Deum essenon
modo Musæ, sed et rerum patrem, ubi insignis illa Platonis sententia est, actarum
rerum patrem invenire difficile est, effari autem nulliunquam as est.” Quod enim sit Deus, magno tandem negotio coniicimus,
quid autem sit nullo studio, nullo labore in terris animadvertimus. At
esse ubiqueDeum Academia semper voluit, utpostea, non semel Plotinus testatus
est, cuius quidem doctrinam ad Maronis interpretamenta necessariam esse, vel
Servius atetur. Altera ratio, qua
inest nobis Deus, est cognitionis et mentis, quod quidem divinum munus ii soli
possident, qui sunt mentis rationisque participes. Iungitur namque Deo mens
dumcontemplatur Deum, utque divinas quasdam speculatur imagines, quibus aciem
dirigit in divinam lucem; atque hoc pacto in contemplante est Deus per
similitudines atque imagines quasdam, quibus modo quodam coniungimur Deo. Tertia
ratio est cum inest nobis deus non modo tamquam verum cognoscentibus, sed
tanquam bonum summum adamanti-bus. Illud cognitionis, hoc amoris est opus. Id
menti convenit, hoc daturaffectui. Quarum quidem rerum illud
est interstitium, quod rei speciem altera, altera non speciem, sed rem ipsam
assequitur. Species enim lapidis, teste Aristotele, in animo est, non lapis,
cumcontra bonumipsum ac malum, noninrerumimaginibus, sedinipsissintrebus. Quaretertius
hic nodus quoiungimur deo, tanto es tsuperiorep ræstantior, quantoaurum, atque
homo auri hominisque imagines antecellit. Licet intelligentia quadam nos
ratione iungat Deo, ita tamen iungit, ut scientiæ et mathemati-cæ solent, quæ aciunt
necessaria quadam consecutione, ut cognitas res et coelum cognoscamus, non
tamen præstant, ut etiam intellecta possi-deamus. At amor, qui similitudinibus
imaginibusque contentus esse nonsolet, ad res ipsas, quas optat, se recipit,
nec unquam nisi pulchro poti-tus conquiescit. Cognitio quidem rerum
similitudines ad cognoscentem vehit, amor vero amantem ipsum ad rem pulchram
rapit. Iarbam quem novit Dido, non admisit, quem amavit Æneam virum cepit, non
enimilli colloquia, non convivia, non munera, non consuetudo sat uit, quinpotius nunquam destitit, donec “speluncam Dido,
dux et Troianus ean-dem devenirent, ubi arctissimo connubiivinculoiungerentur. Atque
hoc est quod in Republica Plato monet, AMORIS nexum multo esse mathematicis
artiorem, cum disciplinarum necessitas similitudini mentem iun-gat, amoris
vincula pulchro ipsi devinciant. Adde quod velut Maro amo-ris retinacula ut
arctissima esse demonstraret, matrimonii illa et nuptiarum iugo signi cavit. Idem
quoque hicidemquodeagimus Spiritus effecit in AMATORIIS canticis,
commercia namque humanarum animarum etinmortalis Dei, quæ caritate amoreque
conciliantur, non aptiori nomine appellatasunt, quamconnubiiatquenuptiarum.Quamobremliberis,qui AMORES canit et castos et divinos, ab
Ieronimo, Origene, aliisque senatus principibus VIRIS Epitalamii titulo inscriptus
est, haud alio plane consilio, quam ut cum amoris nodum cogitemus, efficacissimum arbitremur.Est itaque in rebus Deus maximus
primo quidem modo sicut causa iniis, quæ vel proveniunt vel oriuntur ex causa.
Est rursus in eo animante, qui rationis est particeps,quadamet specierum
similitudine et intelligentiæ luce. Et denique in hoc ipso per sanctos
caritatis amorisque complexus. Primum quidem naturæ opus est, alterum studii,
tertium AMICITIÆ. Primum dat nobis essentiam, sequens cognitionem, postremum
gratiamatque benevolentiam. Deus
siquidem in primo et intellectum et mentem præbet homini, in secundo dei
species et enigmata, in postremo amo-risbeneficiodatse ipsum. Iamitaqueconstarepalam
potest, quæmunera AMORES ea sint, quae cum exhibentur hominibus, efficiunt ut
auctor quo-que ipse exhibeatur. Licet enim, qua pater et causa rebus insit
omnibus,praecipuum tamen inhabitandi munus, quod ad amorem pertinet, nullis cum
muneribus praestatur hominibus, nisi ea amoris, gratiae, amicitiaesint. Extat
oraculum clarissimum, quo amoris hoc divinissimum significatum est munus: “ad eum,” inquit, “veniemus, in quo,
et nobis domicilium aciemus.”HocideminPlatonico Symposioindicat, quodinAmorisortu
Penia Poro miscetur, ut aperte Amoris vis intelligatur, cuius inaestimabili et
bonitate et benficio et, ut non speciei, non similitudini, sedipsi Deo anima
copuletur. O beatum munus! O felices AMORIS VIRES, O fortunatos HOMINES, ubi
divinus ille flagrat Amor, ubi suas Deus exer-cet nuptias, ubi amatae sponsae
commiscetur, ubi tanquam in thalamocubat suo! Quid asces, quid imperia, quid utiles
hominibus voluptates prosunt? Qui si unum hunc Amorem non possident, male omnia
atqueexilio possident. Qui ut parentem et causam colunt deum, parum sese
aellureevehunt,caelumquelunaedumtaxataspiciunt,quamerraenatu-ram sapere
volunt et Aristoteles et Averroes, proindeque torpentes acgelidi Amoris munera acesque
non sentiunt. Qui vero contemplantur ut verum in Mercurii orbem
oculos attollunt, unde artium et discipli-narum munera tribui generi humano fabulantur.
Qui etsi amoris flam-mas nondum concipiunt, quoniam tamen orbis ille venereo
iunctus est,nec sua stella a Veneris stella procul unquam migrat, atque utraque
semper circum flammeum ardentemque micat solem, idcirco ab intelligen-tia, modo
recta piaque sit, ad AMORIS ignes facilis patet aditus. Qui autemetiam Mercurii
somnia virgamque apertis oculis transiliunt, quasi vene-reae columbae pennis,
nisi ad Veneris se flammas caelumque recipiunt,quo qui tandem convolant, non in
concertatione similitudinum dimicant vel laborant, sed in pace in id ipsum
dormiunt laeti atque requie-scunt. Has pennas optabat olim vates: “quis,” inquit, “dabit
mihi pennasut columbae, quibus simul volabo, et requiescam!” Huc se venturum
isetiam (ut poterat) sperabat, “geminas qui orte columbas aspiciens, quaetum caelo venere volantes,
maternas agnovit aves.” In hoc denique AMORIS caelumtertiumraptusilleest, qui
AMOREM absquerebusaliissatisesse,res alias absque amore nihil esse
arbitrabatur. Non itaque cum vatici-niis, non cum prophetia, non cum miraculis
semper datur Deus. Quaeomnia, ut idem testatur, si habeam, unum Amorem non
habeam, nihilomninosum.Quod verositdonorumprimum acitutaliqua semper cum donis AMOR
detur. Simpliciter tamenexactequedari non dicitur,
nisi dum munera tertii sunt generis et divina cum AMICITIA tribuuntur. Nome
compiuto: Egidio Antonini. Antonini. Keywords: Ganimede, amore, amare, amatore,
amante, amatum, significatum. Refs.: Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H.
P. Grice, “Grice ed Antonini,” The Swimming-Pool Library, Villa Speranza,
Liguria, Italia.
Commenti
Posta un commento