SANTUCCI

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Santucci – Leech e la prammatica come rettorica conversazionale – simulazione, superlazione, e compagnia – By Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Roma). Filosofo italiano. Grice: “There was a time when Italians – indeed Romans – would NOT stand a hellenism like ‘eironia,’ ‘hyperbole,’ or ‘metaphora,’ and there you would have them – and Cicero, too – uttering Varronesque formations like, respectively, SIMVLATIO, SVPERLATIO, and TRANSLATIO! I simplify the vocabulary by calling them all ‘figures of speech,’ or IMPLICATURAE, that is!” -- Retorica. RHETORIC JEu PRÆCEPTA V E SELECTISSIMIS AUCTORIBUS COMPILATA EDIT PRIMO PETRUS ANTONIUS S. DE CORTONA, Unus ex Presbyteris Congregationis Oratorii DIVI PHILIPPI NERII ejufdem Civitatis. Excudebat Joannes Baptista Recurti. SUPERIORUM PERMISSU, AC PRIVILEGIO. Illujirifs. et Reverendifs. D. D, GABRIELI RICCARDIO Viro nobiliffimo, et Ampliflfimo, Patritio Florentino Marchioni eximio Metropolitanæ Ejcclefiæ Florentinæ Canonico PETRUS ANTONIUS SANTUCCI U JE magna Junt, eadem et tnagnis deberi iifque folii nuncupan da fore, nemo unquam inficias ivit, lllufiriffime, C9* Reverendtjfime Domine. Cum enim omnibus a natura comparatum fit, ut coeli faciem obviam fibi quifque contempletur; huic profetto totius Orbis fublimi /lima parti, O' non alii, ea quce Orbis ipfius fublimi /fima ornamenta fiunt, nempe fydera, ab eademmet natura merito donata fuiffe facile ipfe animadvertat, ne et 2 ceffe Cfjje eji % Quavem, et meritis, fi forte virum quem Confprxerc, filent, arreBifque auribus aflant: Ille regit diBis animos, et pcBora mulcet. At Eloquentix majefias, fe mavult, et admiratione coli, et filentio pradican;ejl enim admiratio prxeonium glorix, et filent tum fidus interpres majefiatis ‘, neque major illa commendatio effe potefi. quam omnis frujlra tentata laudatio. Denique Do&orum omnium Coryphæus, ac facile Princeps D. Augutt. fic de præcellenti hac Arte tertatus habetur: Hxc nobis cum Angelis, cum Deo ipfo quodammodo communis efi; In ea fe ille exercet; in ea deleBatur: in ea triumphat dum nos fine firepitu verbot'um intus alloquitur. Ejufdem Artis Utilitas. E Tfi non defuerunt aliquando, qui maximum hoc hominum adjumentum turpiter dctreXare non dubitaverint, quod ex illorum numero, qui Iiaia Propheta tefte 5. zo. malum bonum dicunt, et bonum malum, fallo judicio deceptionem fimplicium iiatuerint, quod deceptionum imo, fraudum, et doli cujufque infenfiflimus hodis eft; fiquidemvera benedicendi latio veritatem amat femper, illam tutatur, et cunXis Eloquentis nervis prsdicat, fubdinet, fovet, admifcendo quidem interdum Auxefes, hyperbolefque, fed fatis eas moderate, et eo tantum coniilio, ut veritatis ipfius magis affulgidus emicet nitor, auditorefque eleganti, ac faceta interdum varietate deieXet; Illud nihilominus pene Sapientes omnes firmiflimumed, jugiterque erit, quod veluti præfulgens hæc Ars dignitate, ac majeftate ceteris artibus prædat, atque antecellit, quemadmodum fuperius vidimus; Ita illas quoque plurimis in nos commodis, uberrimaque utilitate facile fuperat, evincitque. Nam quid ego dicam in primis, quod ipfa, quæ ex univerfis rebus condat, ut cum Cicerone loquar lib. 1. de Orat, quibus ia fingulis elaborare permagnum eft, quæque omni laude cumulatum Oratorem non efficit, ni/i erit ille omnium rerum magnarum, atque artium Scientiam confequutus; ipfa inquam prædiXis artibus qujbufcumque, earumdemque rerum omnium magnarum fcientia maximam opera fert, ut dignofeantur, amplexantur, amentur, teneantur, et in deliciis fint: iisetiam lumen, et decus impertitur: Clientes, amicos, defenfores conciliat: ab inimicis injude, impieque adverfantibus tuetur, &eripit: eas denique dicendi vi, et libertate magnanime fervat, ftrenue confirmat, et apud poderos omnes perpetuo, et immortaliter vivere mirifice facit? Addere dejude licet cum laudatiflimo perfeXi eloquii Patre lib. quod hac, et non 'alta facultas ejl, qua potuit, aut difperjos homines anum in locum congregare j aut a fera, agrrflique vita ad hunc humanum cultum, civilemque deducere; aut /aw conflitutis civitatibus leges, judicia, jura defribere. Hæc alibi cutn eodem, ceterifque omnibus in ea prædantibus viris tum antiquorum tum noftrorum temporum eft, qua: Urbibus jam conditum fidem colere; juftitiam retinere, labores communis caufa commodi fufeipere docuit: Hæc eft qua facinorofos homines invadimus, virtute præditos laudamus, nocentes condemnamus, innocentes abfolvnius, prudentes exornamus, imperitos docemus. Hæc eft quæ fola res honefias, atque ntiles perfuadere poteft: qua conlolamur afflidos, qua deducimus perterritos a timore, qua gelbentes comprimimus, qua cupiditates, iracundiafque reilinguimus, qua quidquid eft in omni vita redum, ac laudabile gubernamus. Hæc eft, quæ adoleicentes acriter a vitiis revocat, et ardenter ad virtutem cohortatur, quæ feniores languentes excitat, et ad Reipublicæ gubernationem attentiores efficit, qua Imperatores in bello milites fuos ad patriæ defenfionem, et vidoriam acquirendam alacriores reddunt; Quæ populos ad Religionem, et cultum Dei optimi maximi, ad patriæ pietatem, ad communem utilitatem tuendam inducit, quæ conciliatrix eft humanæ focietatis, quæ deniqur femper, vel in otio» vel in negotiis ma-xime commoda eft humanitati, fidei, Sapientiæ, fit hæc fatis dida fint, ut fi non tota, ex parte faltem aliqua attingatur Rhetoricæ utilitas. Quanta prarcipui Studii neceffitas fit ad hanc ipfam Artem acquirendam. E X iis, qux hu^ufque attulimus, facile conflat etiam nectffitas, de qua modo fermo. Nam quum qux pulcia, eadem et difficilia fmt ex, communi adagio; utique quanto ceteris artibus hxc antecellit, tanto quoque illis "difficultate prxller, ut acquiratur, neceffe eft. Sed rem hanc totam potius abfolvit, et ftatuit Magiftrorum omnium caput, ac Princeps prxcelUntiffimus Tullius, quum fupracit. lib. r. de Orat, camdem Rhetoricam lermone perfequens, cunftis illam artibus adeo eminere oflendit, ut in unaquaque ipfarum excellentes permultos homines fateatur, perpaucos autem omni tempore in hac benedicendi ratiore; et quidem fic ille: Ac mihi quidem fixpe numero in fummos homines, ac fummis ingeniis prxditos intuen ti, quxrcndum ejfie vifum eji, quid effiet, cur plures in omnibus artibus, quam in dicendo, admirabiles extitififent. Nam quocumque te animo, et cogitatione converteris, permultos in quocumque genere videbis, non msdiocnium artium, fied prope maximarum. Quis enim eji, quis, fi clarorum hominum fidentiam rerum geflarum, vel utilitate, vel magnitudine metire velit, non anteponat Oratori Imperatorem ? Quis autem dubitet, quin belli duces ex hac una Civitate prxflantififiimos pene innumerabiles, in dicendo autem excellentes vix paucos proferre poffimusl Jam vero, confilio, ac fiapientia qui regere, ac gubernare rempublicam poffent, multi nofira, plures patrum memoria, atque etiam majorum exti terunt: cum boni per quandiu nulli, vix autem Jingulis xtati bus finguli tolerabiles Oratores invenirentur. Ac nequis forte cum aliis Jludiis, qux reconditis in artibus, atque in quadam varietate litterarum verfentur, rmagts hanc dicendi rationem, quam cum Imperatoris laude,,nt cum boni Senatoris prudentia comparandum putet: Convertat animum, et ea ipfa artium genera circumfpiciat, qutque in iis jloruerunt, quamque multi: fic facillime, quanta Oratorum fit, femperque fuerit paucitas, fudtcabit. Neque enim te fugit, laudandarum artium omnium procreatricem quamdam, et quaft parentem, eam, quam ot-kaaopin* \ GV.cn vocant, ab hominibus doitilfimis judicari: in qua difficile ejl enumerare, quot vin, quanta /cientia, quantaque in fludtts tuis varietate et copia fuerint: qui non aliqua m re feperatim elaborarmt, Jed omnia, quacumque effient, vel flentia pervcjhgattone, vel differendi ratione comprehenderint, quis ignorat, 11, qui mathematici vocantur, quanta in obj curitate rerum, et quam recondita in arte, et multiplici, Jubttltque verfentur ? Quo tamen in genere ita multi perfetti homines extiterunt, ut nemo fere fluduiffie ei f cientia vehementius videatur, quin, quod voluerit, confequutus Jit. Quis mu ficis, quis huic Jtudio litterarum, quod profitentur it, qui grammatici vocantur, penitus fe dedidit, quia omnem illarum artium pene infinitam vim, et materiam f cientia, et cognitione comprehendent ? Iere mihi hoc video effie diElurus: ex omnibus iis, qui in harum artium ftudus Uber aU (fimis fint, doElnniJqu verfati, minimam copiam poetarum egregiorum extiffiljje; atque in hoc ipfo numero, in quo perraro exoritur aliquis excellens, fi diligenter et ex nofirorum et Grxcorum copia comparare voles, multo tamen pauciores oratores quam Poeta b| (C>> « )b7)fe7lfa>t«7|(. W7) V?> is faciliorem aperiam ab elocutione aufpicabor, &. ideo. ELOCVTIO tanti eft in arte dicendi, ut inter alias illius partes, primum fibi vindicet locum; artem enim, et artificem denominat, et a Dialeftica Oratoriam fecernit; dum enim prxtiofa fuppelle&ile argumenta contexit, fe gemmæ orationis parentem efle contendit. Definitionem elocutionis jam fuperius afiignavimus, cum eam elfe diximus: Idoneorum verborum, ac fententiarum ad inventionem accommodatio. Sed c\uia de Orat. Cic. inquit: Erit eloquens, qui ita dicat, ut probet, delcElet, et fleciat; probare neceffiratis eft, deieftare fuavitatis, fle&ere viftorise ;& cum de probatione agendum fit ininventione, de motibus in amplificatione, noverit hic orator candidatus fibi proponi delegationem per fuavitatem orationis comparandam; quod ut facilius attingamus, fecutil CICERONE (vedasi) elocutionem per divifionem traftabimus. Dividitur ergo elocutio in elegantiam, compofitionem, et dignitatem. Elegantia agit de puritate Termonis, compofitio de connexione verborum, de oratione numerofa, et de periodis, dignitas de tropis, et de figuris. De Elegantia. E Legantia, ut inquit Cicer. efi y qua facit ut unumquodque pure, et aperte dici videatur. Hxc diftribuitur in Latinitatem, et explanationem. Latinitas eji, qua fermonem purum confervat, et ab omni vitio remotum, ut grammatica docet. Explanatio efl, qua reddit apertam, et dilucidam orationem. Harc autem comparatur duobus verbis, fcilicet, et ufitatis, et propriis. Ufitata funt ea, quæ A 4 veriantur in fermone, et quotidiana confuetudinff. Propria vero, qua» ejus rei verba lunt, de qua loquimur; ita Cicero, et Quinftil. verba, inquiunt, tum propria funt, cum id Jigmficant, in quod primum denominata funt. Pro hac explanatione fervanda tradunt Rethores deleflum fimpliciutn verborum, ex quo rejicienda funt, quæ fcquenti diftico compleftuntur. Sordida, pri/ca, nova, antiquata, poetica, dura, Turpia, rara nimis, vel peregrina cave: Nam &faciuntorationem nimis lordidam, obfcænam, obfcuram, afperam, et nimis ampullolam. De novandis verbis inquit Fabius: Nova non fine quodam periculo fingimus, Ji tamen fingere audebimus, praceptum Horatii fervandum erit de arte Poetica. Dixeris egregie, notum fi callida verbum Reddiderit / untlura novum Hujufmodi effe poflent Verfutiloquor, ruricola, bandiloquens &c. Poetica non arcerem ab oratione, fi remotis ampullis, et quibufdam poetarum fabulis propriis verbis illuftrantur. Afperitas confurgit ex tribus, continuatione confonantium, aflidua ejufdem litterx repetitione, et heco in vocibus. Exemp:a elTe poflent i. O felix Xerfefque. 2. O Tite tute tati tibi tanta tiranna tuhfti. 3. Non cauponantes bellum, fed belligerantes. Contrarius afperitati eft ferino hiulcus, et hians, qui rafcirur e vocalium concurfu, ut Baccæ Eneæ an æniflimx pendebant. Sed hoc loco fervandum, quod aliquando non eft infuavis tum vocalium tum confonanrium concurfus, cujus ufus prudentis Oratoris relinquitur. De Compofitione. D Efinitur compofitio verborum flruSlura, qua facit omnes orationis partes aqualiter perpolitas. Compofitionis ergo officium eft, ita inter fe verba con nette-. p ne&ere, ut nihil in oratione fit, aut obfcurum, aut ptæpofterum,aut hiulcum, aut afperum, deinde omnia diftinguere in conci fa, membra, et periodos, ut verba ita conjun&a numerofe, et fonore cadant. Vis hujus ftru£urse tali fuavitate orationem concinnit, ut licet res de qua agitur, perquam levis fit, fapor tamen, et mira dele&atio fua fponte fluat, atque emanet. De Oratione numerofa D Uo orationis genera communiter traduntur a Rhetoricæ magiftris; alterum pendens, alterum convolutum. De oratione pendente inquit LIZIO dico pendentem j qux nullum per fe habet exitum, nift res, qux dicitur in exitum pervenerit; qux ejl infuavis, quoniam prifinita. Oratio convoluta ejl, qua circuitu effertur. Notandum ergo, quod fuavitatem orationis maxime curarunt poeta? i unde per eam adeo aflentati funt auribus, ut compofita fint commenta, quæ de Orpheo, Amphione, et aliis circumferuntur. Antiqui oratores cum animadvertiflent fe in oratione illa pendente, et in longum produ&a, quæ nullis inciditur membris, nullis clauditur periodis, ejufmodi fuaviiatem fruflra eonfe&ari, poetas imitari ftatuerunt, et in primis Trafimacusi, et Gorgias numerofam orationem in medium attulerunt, qux quia ambitu artificiofe comprehenfa, dimenfa membris, partibufque finita, mira fuavitate aures, animumque auditoris afficiebat, obviis ulnis ab omnibus fuit excepta. Sed quia circuitum orationis Arifloteles periodum appellavit, de hac nobis hoc loco agendum eft. De Periodo. Periodus definitur: Continuatio quadam commatum, et membrorum, ita apte inter /e, et rotunde connexorum, ut et plenam fententtam, O" conclufionem referant. Arift. vocat orationem 4 qua principium, et finem /c, licet paulo utilius attingam. Methaphorx igitur hauriri poliunt. A coelo, et a rebus divinis, ut fi princeps dicatur lumen majrjlatis, regni Sol. z. Ab clementis, ut flumen ingenii. 2. A quinque lenfibus, ut a vilu Jplcndor glori, e, claritas vita: ab auditu Sonus eloquentia, concentus orationis: ab olfattu odor San&itatis, fator vitiorum; a guflu dulcedo fermonis, morum acerbitas: a tatlu durities ingenii, afper it as orationis. Ab artibus, ut a re ruflica fruSus virtutis, colere tnge libet oric# Prcecepta. at ingenium: a militari certamen liter arum, dimicare cum vitiis: ab equeliri calcar honoris, frxnare cupiditates: a. medica vulnus animi, ulcera Rei publica: a nautica portus (alutis, difficultatum vortices: a elementaria, xdtficium orationis, panegeum orationis. Ab epithetis, vox ferrea, Ingenium plumbeum, cor lapideum. d. Si res animata pro alia animata aflumatur, ut Aquila pro ingeniolo, canis pro maledicente. Referuntur hqc omnes ilis translationes, cum dicimus hominem dentibus (cadere, rudere, rugire, pipdlare, volare, et fimilia, quæ cum fint irrationabilium animalium, ad rationabilia transferuntur. Si res inanimata pro inanimata, ut mentis caligo pro ignorantia. 8. Si res inanimata pro alia animata, ut flumen eloquentia pro viro eloquente. Si res animata pro inanimata; utrifus pratorum pro floridirate. Quatuor in Methaphoris vitanda funt, rerum diflimilitudo, turpitudo verborum, vocum afperitas, et diminutio fignificationis. De Synedoche. S Ynedoche latine intellectio, tropus eft ex parte totum fignificans ut Cic. Telia tpfa mi fera, qua difpari domino tenebantur j vel eft contra, ex toto partem, ut Virgilius. Ipfius ante oculos ingens a vertice Pontus In puppim ferit. Vel ex fpecie genus, ut Cic» Ne hic parricida civium-, vel ex genere fpeciem, ut idem Cic. Illud funejlum animal Clodius. Vel ex pluribus unum, ut Cicero de fe loquens. Nos, Nos oratores vifi fumus; vel ex uno plures ut Virg. Hoflis habet muros. Vel ex materie r#m ex ipfa confeCtam, ut Virg. B 3 Litore ah e na locant alii. Vel ex pra?c. dentibus fcquentia ut Cic. F«/>, fuit quondam ijla in Repubhca virtus. De Metonymia. M Etonymia five Hippallace, latjne tranfnominati>», tropus eft, qui fit Cum inventorem pro re inventa ponimus, ut Ter. Sine Cerere, et Bacco friget Penus. Cum ponitU' pratles pro re, cui praceft, utNcptunnus pro mare, Mars pro bello. Cum continens pro re contenta ufurpamus, ut Virg. Pateras libate &c. Cum res contenta pro continente fumitur; ut Virg. Crateres magnos Jlatuunt, et vina coronant. Cum ex effe&ibus caulas fignificantur ut Virg. Mejiumque timorem Mittite. Vel ex caufis efte&us ut Mart. Occubuit tandem cornuto ardore petitus. Cum nomina locorum proipfis incolis ufurpantur,fciUt Cic. Sicilia tota ft una voce loqueretur, hoc diceret. Cum ex adjun&is res lubjeftas inteliigimus, ut cum licet ex virtutibus, vel vitiis homines ipfos,feu bonos, feu malos fignficamus, ut Cicero: Quas res luxuries in flagitiis, crudelitas in juppltciis, avaritia in rapinis, fuptrbta in contumeliis efficere potui ffet. Cum lumimus ducem pro luis militibus, ut Tejlis Metaurum flumen, et Asdrubal dtv.Bus, vel auctorem pro opere, ut fi dicamus: Scmpcr habendus cjl prx manibus Cicero. De Antonomafia. A Ntor.omafia latine pronominatio ejl illa, qiue quodam externo cognomine demon flrat id, quod proprio non poffumus, aut nolumus dcmonjlrare. Fit autem tribus modis. Si ponatur nomen appellativum pro proprio, ut Philofophos pro Arillotele,latinus Orator pro Cicerone, Anpehcus Dottor pro Divo Thoma Aquinate. Proprium pro appellativo, ut Nero, pro crudeli, Sardanapalus pro luxuriolo, Irus p'o paupere. Patronimicum pro proprio, ut P elides, pro Achille, Anrhinades pro F.nea, Cytherea pro Venere. Tropus ille cum fit fumendo appellativum pro proprio, ita accommodari debet, ut Iit tantum proprium illius perfono, quam antonomadice explicamus; quod facile conlequemur, fi nomen appellativum limitetur aliqua circumdantia, quotantummodo conveniat eidem perfono, quam per Antonomafiam delcribimus, ut fi pro Scipione dicamus everforein Cartaginis. Hoc lemper obfervari debet, nifi aut paulum obfcure perfonam aliqua nominanda ellet in oratiooe, aut ex procedentibus antonomallicis nominibus fatis, fuperque incelligi eadem poffet, tunc etenim licet Oratotori ita Antonomafiam effingere, ut communis etiam fit aliis. Onomatopeja latine NOMINATIO ejl fiilio nominis; cum fcilicet nova verba condimus, et procipue cum in iis conciendis imitamur naturam rei, quam per ipla nomina de novo condita explicamus, ut Ennius; At tuba terribili fonitu taratantara dixit. Catacresis latine ABVSIO nominis efl licentior, et audacior Mcthaphora, in qua abutimur fignificatione ad aliu d fignificandum, ut Parrutda, pro Matricida, breves vires pro exiguo Armo parcus pro brevis. B 4 Huc pertinet acriologia, quse eit impropria locutio, ut fperare pro timere. Differt Catacrcfis a Methaphora, quia hscaccommooat vocabulum rebus proprium etiam non habentibus, quod fiepe non facit Catacrefis, ut G dicatur facies domus pro anteriore parte; infuper quia liberius, et audacius abutitur Ggnificatione alicu;us vocis, uc mox dicebam. Metalepsis latinc TRANSITIO tropus ejl ex alio in a liud gradati m conducens, ut Virg. Me quaterundenos fetat impleviffe Decembres et Ovidius. Ut fumus in Ponto ter frigore conflitit Ifier. Tropus orationis non in unius di&ionis mutatione, fed totius fermonis translatione fervatur; ita ut aliud ftnfu, aliud verbis Ggnificetur; Hujus generis primus eil, et facile omnium pulcherrimus. Allegoria larine inverfio, quje aliud verbis, aliud fenfu demonGrat, ut Horatius: Contrahes Vento nimium fecundo Turgida vela. Hoc eft, in rebus profperis re te infolenter efferas. Allegoria fecundum QuinCdilianum ornatur duobus, fimilitudine fcilicet, et translatione. Similitudinem adhibet Cic. pro Mil. Quod fatum, quem Euripum, tot motus, tantas, ac tam varias habere putatis agitationes fluBuum, quantas perturbationes, et quantos ccftus habet ratio comitiorum. Translatione utitur idem Cic. 7. in Verrem: Ipfc inflammatus Jcclere in forum venit, ardebant oculi, totoque ex ore crudelitas emicabat. Allegoria, vel eft pura, vel ed mixta. Pura ed, quæ condat perpetua methaphora, ut ORAZIO (vedasi). O navis referent in mare te novi FluElus. O quid agis ? fortiter occupa Portum, nonne videt ut Nudum remigio latus ? Et malus celeri faucius Africa Antennaque gemant, ac fine funibus Vix durare carina Poffmt imperiofus Equor &C. Mixta ed, quando methaphoricis verbis propria verba admifcemus, quæ methaphorica explicent, ut Cic. Ego meam Jalutem deferui, ne propter me civium r vulneribus Refpublica cruentaretur. Illi meum reditum non Pop. Rom. fuffragiis, fed fulmine fanguinis intercludendum putaverunt. Hic adnotandum opus eft, ut allegoria inhæreat afliimptæ methaphoræ, ne eum cæperit a tempedate, definat incendio. Ad allegoriam reduci poffunt æquivocus, ænigma, et ironia. Voces æquivocar illæ dicuntur, quæ duplicem habent fignificationem, ut Cic.: Jus Vertnum nequam; et hæc duplex fignifkatio dupliciter haberi poted in vocibus, vel cum eadem vox duplicem haber phyficam fignificationem, ut eam videre potuidis in exemplo aliato, vel cum idem vocabulum idem fignifieat, fed diverfo fenlu,hoced,idem in lenfu phyfico,& idem in fenfu morali, ut vita quæ fignificare poted, et vitam corporis, quæ cibo, et potu nutritur, et vitam animæ, quæ alitur Deo. Equivocus valet, tum ad copiofam, tum ad ornatam argumentationem in orationibus, et præcipue in heroum, feu in alterius laudibus, in quibus argumenta non egent tanta efficacia; fed fatis ed, ut habeant aliquam fpeciem veri. ENIGMA eft oblcurior allegoria, in qua duplici, fed paulo obicuriore verborum (enfu mentem audientium, (eu legentium decipimus. In componendo ænigmata aflTumi folet mahaphora, quæ fit fundamentum totius enigmaticæ textura?, eaque dum producitur, ornatur verbis, quæ faciant oppolitum fenfum, qux alio nomine dicuntur paradoxa, et mirabile quidquam prsfetertur. Hxc fundamentalis Metbaphora, quo obfcurior ed, eo venullius apparet ænigma. En vobis exemplum. Padre fon io di dodici figliali I quali ad un, ad un vado occidendo, Mentre l' un dopo C altro va najcendo, II ciel vuol poi che 1' ultimo m incoli. Ma non s) tofio fon di vita privo Che fon unato, e nova vita to vivo. Ironia latine SIMVLATIO – Grice: “He’s a fine friend” – “He’sa scoundrel” --, vel illufio deludit adverfarium, fuorumque argumentorum vim vertit in rifum Cic. pro Lig. Novum crimen C. Cxfar, et ante inauditum tulit, &c. Ligarium in Africa futjfe. Venufius ed hujus tropi contextus, cum pod ironica diida oratio gravis infurgit, vel prorumpit in inflammatas exclamationes. Cic. in Pif. At audijlis Philofophi vocem: negabit fe triumphi cupidum futjfe; O f celtis,* o pejlts ! o labet ! Hic tropus omnem vim habet in pronunciatione, qux debet ede amarulenta, et farpe adjuvatur iflis particulis, o, profe&o, equidem, fane, quidem &c. ex quo evenit, quod Ironia aliud verbis, aliud lienfu fignificat. Periphrafis latine circumlocutio tropus ejl, in quo, pluribus verbis explicatur, quod poterat uno, aut certe paucioribus; Fit autem pluribus modis. Primo pofito nomine Se&s, vel Patris loco proprio, ut voluptuaria Schola Princeps pro Epicuro: Venufimts Poeta pro Horatio. Secundo per definitionem dialeidicam, cum odenditur quod fit res per intrinfeca, et elTentialia rei, ut fi pro homine dicas animal rationis particeps. Tertio per ethimologiam, ut fi pro duce dicas: ille, qui prxejl Rei publica :, feu militibus. Quarto per definitionem rhetoricam, cum oftendi^ tur qualis fit res per extrinfeca, et accidentalia rei, vel quamcumque circumllantiam, ut fi pro homine dicas: animal ercElum, in plume, providum, plenum confilti &c. et fi pro ignaro dicas: ignorantia; tenebris obciccatus. Cavendum eft ne in perifologiam migret periphrafis, vertitur enim in vitium, quod eft virtus. Hiperbaton latine verbi tranfgrellio tropus ejl, quo tranfgredimur grammatici ordinis leges, ejus etenim ejl, nulla habita ratione grammatica: conftitutionis, ita vebra inter fe conne&ere, ut inde in oratione confonantia confurgat. Cic. pro L. Man. Fidem vero ejus inter joctos quantum exijhmari putatis, quam hoftes omnium gentium SanEiiflimam ejfe judicarint. Hinc nafcitur Tmefis, qua: ejufdem vocis compofitæ partes, interpofito vocabulo, feparat, ut per mihi gratum feceris, et Virg. Hac Tiojana tenus fuerit fortuna fequuta. Hiperbole latine SVPERLATIO – Grice: “Every nice girl loves a sailor” -- tropus eft excogitatus ad aliquid augendum, vel minuendum, ut Cic, Meile dulcior fluebat oratio; et Juvenalis de TigmeiS: Tota cohors pede non eft altior uno. Fit autem variis modis. Cum ponitur fubftantivum loco adje&ivi, ut peftis pro pefiilenti, fcelus pro fcelefto. Deducitur a fimilitudine, ut Caribid voracior, vitro fragilior. Ab exemplis, ut Sampfone fortior f Penelope caftior. De Verborum Luminibus, sunt quædam figuræ quæ habent fuum fplendorem, et lumen in verbis: ita ut verbis iis mutatis, quæ figuram effingunt, figura penitus deperdatur. Ea figuræ compreh.ndunt illis, quæ fiunt, vel ad/ettione, vel detratlione, vel fimilitudine.De Figuris, qua: fiunt per ' Adjectionem. Fiunt iftar figuræ repetitione alicujus vocabuli, quod ponitur in oratione, non ad necelfitatera, ied ad ornatum lermonis, qua: repetitio cum vocetur adjetlio, quia adjicit verbum non neceflarium; ideo ifix figuræ dicuntur figura adjectionis. Harum prima eft Epixeufis, latine duplicat o, qua: duplicat idem vocabulum, vel fiatim, ut Cic. Crux, crux, inquam, infelici, et xrumnofo parabatur j vel interpofita aliqua conjundione ad majorem vehementiam dicendi, ut idem Cic. Vivis, et vivis, non ad deponendam, Jed ad confirmandam audaciam; vel parenthefi, ut ditius Tullius 2. Phil. n. 64. Hajla pofita pro xde Jovis Statoris, bona ( me mi i erum, confumptis enim lacrimis infixus tamen animo h.tret dolor ) bona, inqi-am G. Pompei voci acerbiffimx præconis fubjcBa. Praterea non tantum verbum, fed etiam aliquando, fervefeente oratione, integrum fenfum congeminat, ut Cic. Nunc etiam audes in horum confpeSlum venire, proditor patrix, proditor, inquam, patrix nunc audes etiam tn horum confpeBum venire. Hæc figara fit tum ad vehementiam, tum ad dilucidationem orationis. Anaphora latine repetitio, in principio membrorum repetit idem vocabulum. Cic. 1. in Cat. Nihil ne te noBurnum prxfidium palatii: nihil urbis vtgilix; nihil timor populi; nihil confenfus bonorum omnium moverunt? Antiflrophe latine converfio, contraria ell anaphornt; nam repetit idem vocabulum in fine membrorum. Cic. Doletis tres exercitus P. R. ejfe tnterftBos} interfecit Antonius. Defideratis cives ? eos eripuit Antonius. Res affliBa cfl} afflixit Antonius. Com Audetque virn concurrere virgo. Hæc figura habet majorem venullatem, fi antithefis equilitate membrorum continuetur, e. g. Fatla juvenum, conjilia virorum, vota fenum; fi verba invertantur, e. g- Dum cogitas agenda, non agis cogitanda; vel fcmibovemque virum, femivnumque bovem; fi conjugatis ornetur, e. g. Divites odit, dividas amat\ aut ii idem fit agens, et patiens, c. g. Qj, omnibus repudiatis melius totum concluditur. Hæc maxime illufirat orationem, præcipue, cum aliquem interrogamus, et fubito nos ipfi per firmam fententiam refpondemus. Divus Hieronymus Epifi. xi. ad Ruffinum. J Quid agis, frater, in hoc feculo, qui major es mundo ? Paupertatem times ? beatos pauperes Chriftus appellat: pavore terreris ? j 4 t nemo Atbeleta fine fudore coronatur; de cibo cogitas ? fed fides famem non timet: fuper nudam metuis humum exafa jejuniis membra collidere ? Sed Dominus tecum f acet: Squali: di capitis horret inculta c a fanes? Sed caput tuum Chrijftus eft i te terret infinita eremi vafittas ? fed tu Pa radifum mente deambula: Delicatus es, fi et vis gaudere cum faculo, et regnare cum Chrifio. Fit etiam fine interrogatione. Div. Cyprianus Epifh, 77. Non fovetur in culcitris corpus molliter / fed refrigerio, et Chrifii folatio fovetur. Humi jacent feffa laboribus vi/cera ’, Jed pxna non ejl cum Chrifio jacere &c. Valet ad ornandum, h ortandum, dehortandum, docendum ac refellendum. Communicatio figura eft, qua caufx noftra confidentes, vel ipfos adverfarios confulimus, vel cum judicibus quid faciendum fit, quidve faBum oportuerit, deliberamus. Cic. 2. in Verrem. Nunc ego Vos confalo, judices, quid mihi faciendum putetis •, id erum confilti profeBo taciti dabitis, quod ego met mihi neceffario capiendum intelligo. Interdum communicationi conjun&a eft refponfio, et expeditio propofitæ dubitationis. Cic. pro Quin&il. Ego pro te nunc boc confulo, pofl tempus in aliena re, quod tu in tua, cum tempus erat confulere oblitus es. Qucero abs te C. Aquili,' L. Luculle, M. Marcelle, vadimonium mihi non oh jit quidam f ocius, et affinis meus, qui cum mihi neceffitudo vetus, controver/ia de re pecuniaria recens intercedit: Poftulante a Pratore, ut ejus bona mihi poffidere liceat ? an cum Roma domus ejus, uxor, liberi fint, domum potius denuncicml quid eft, quod hac tandem de re vobis poffit videri ? profetlo fi reBe vefiram bonitatem cognovi, non multum me fallit, fi confutamini, quid fiiis refponfuri: primum expeBarc: deinde Ji latitare, ac diutius ludificare videatur, amicos convenire, quarere, quis procurator fit, domum denunciare &c. Valet pjJ refellendum, efficax eft ad ftuporem, ad faciendam fidero, ad fedandam iracundiam, ad excitandam commiferationem &c. C 2 Con- :f a c•ctmufque, quid futurum fuiffet, fi fe res aliter habuiffet ». Sit e. g. demcnllranda infidelitas Hebræorum, qui negent in Chriitum credere, ex eo quod figna in Coelo viderint; fuppofitis fignis, ita eorum incredulita-' tem probabimus. Heja furfum dentur de coelo figna, quid inde? Fortajfc credent in Cbrijlum? Quid fecerint de iis, qua c alitus venerint ? Argumentum equidem fu ment pervicacioris incredulitatis, iifque refpondebunt, et Magos in JEgypto Signa multa de coelo feciffe. Partitio res plurimds i aut per fanas, aut negotia divU' dit, et quod fummatim dici poterat, accuratius, et fufius in fuas partes dijlribuit. Cic. pro Muren. commendans Catfaris clementiam: ut vero hujus gloria Ca rjar, quam es paulo ante adeptus, focium habeas neminem: totum hoc, quantumcumque eji, quod certe maximum ejl, totum efl, inquam, tuum. Nihil fibi eoe ifia laude Centurio: nihil prafeElus: nihil cohors: nihil' turma decerpit; quin etiam illa ipfa rerum humanarum domina fortuna, in ifiius fe focietatem gloria non offert; tibi cedit", tuam effe totam, et propriam fatetur. Huc refertur divifio, quæ difiribuit rem in fuas partes. Cic. pro Quin. Qua res in Civitate duce plurimum poffunt, ex contra nos ambx faciunt in hoc tempore fumma gea-’’ tia, et eloquentia, quarum alteram vereor, alteram metuo. Revocatur etiam fubdivtfio, qux divifa iterum di vidit. Cic. pro Quine. Juffit bona profer ibi ejus qui eum familiaritas fuerat, focietas erat, affinitas, liberis ijlius vivis, divelli nullo modo poterat j qua cx re ia telligi facile potuit, nullum effe officium tam fanEium, atque folemne, quod non avaritia comminuere, atque violare f oleat. Etenim fi veritate amicitia, fide focietas, pietate propinquitas colitur, ncccfie ejl ijle, qui amicum, foetum, affinem, /irma, ac fortunis fpoliare conatus ejl, vanum te, O' perfidiojum, impium ejfe fateatur. Subdivifioni additur redditio, qua finpulis divifionis, partibus fengula inferius rej pandent. Cic. pro Rab. Atqui videmus hac in rerum natura jutffe tria, ut aut cum Saturnino e[fet aut cum bonis, aut later: f y Latere mortis injlar erat turpiffima, cum Saturnino e[Je furoris, et [celeris, virtus, honejlas, et pudor cum confulibus effe cogebant. Placuit mihi huc referre expolitionem, qua commutatis verbis eadem fententia varie verfatur, et effertur quo gratior, clariorque fubjictatur oculis. Cic. pro S. R. Am. Vides Eruti, quantum di fiet argumentatio tua ab ipfa re, atque veritate: quod confuetudine patres faciunt, id quafi novum reprehendis: quod benevolentia fit, id odio facium criminaris: quod honoris cauf a Pater filio fuo conc effit, id eum fupplicii caufa feci ffe dicis. De Figuris aptis ad deleflandum, trita loquendi ratio perfsepe moleltiæ eft, et faftilio, unde confugiendum eft ad figuras, quoniam ex iis paritur delc&atio fermonis. Harum prima eft. Defcriptio, qua: definitur: perfpicua rerum, ac dilucida cum gravitate expofitio; fitque per colledf ionem proprietatum adjunctorum, et conlequentium rei ejufdem, qua: deferibitur. Varia: funt hujus fchematis fpecies, videlicet. Profographia latine nominatio, qua deferibit veram, vel falfam perfonam, expreffis animi, corporis, ac fortuna attributis. £thopa?ja dicitur h.rc figura, cum vitam, et indolem deferibit; ita ut in morum cognitionem aliquem adducant Cic. poli Red. in Sen. deferibit Gatinium mollem, et effæminatum hoc pa&o Primum proceffit, qua autloritate vir? Vini, fomni,/iupri plenus, madent i coma, cpmpcfito capillo, gravibus oculis, fluentibus buccis, prejja voce, temulenta. Defcriptio fiftæ perfonx, vel rei fit, fenfu, ac corpore carenti, fenjton, vel perfonam, € corpus affingimus j cujus rei exempla innumera apud poetas inveniuntur. Topographia e fi: veri loci defcriptio. Cic. 4. in Ver. defcribit urbem Syracufas hac methodo: Urbem Syra cujas, maximam ejfe gr ac arum Urbium, pulcherrimamque omnium Jape audijiis: ejl ita, ut dicitu r j nam et Jttu ejl communita, tum ex omni aditu, vel terra, vel mari praclaro ad afpeBum: et portus habet prope in xdijicatione, afpcbluque urbis inclufos; qui cum diverfos inter fe aditus habeant, in exitu conjunguntur, et confluunt. Ea tanta ejl Urbs, ut ex quatuor urbibus maximis conflare videatur, quarum una ea ejl, quam dixi, infula, qua duobus portubus cintta in utriufque portus oflium, aditumque projcfta ejl &c. Cronographia ejl defcriptio temporis qua fubjiciun tur, qua in tempore dicuntur, et accidunt. Vir. Cr. iEne. Nox erat, et terras animalia fejfa per omnes Alituum, pecudumque genus fopor altus habebat. Poflera Fhabea lujlrabat lampade terras, Hument emque Aurora polo dimunerat umbram. Hypotipofis deferiptionem rei ita exprimit, ut videri potius, quam audiri videatur, Cic. pro S. RofcioAn. Etiamne in tam perfpicuis rebus argumentatio quarenda, aut con/ftlura capienda fit ? Nonne vobis bac, qua audijiis, cernere oculis videmini? Non illum mi ferum ignarum caJus fui, redeuntem a cana videtis ? Nonpojitas infidi as? Non impetum repentinum? Non verfatur ante oculos vobis in cade Glaucia ? Non adefl i fle Rofcius ? Non fuis manibus in curru collocat Automedontem illum, qui&c.? Eft alia Hypotipofis, qux fit per Dialogifmum. Per hanc exprimuntur geftus perfonarum; quæ futura funt, tartique prsefentia exhibet, et tandem in maximis affe&ibus dominatur, fitque conglobatis affe&ibus rerumque adjungis; vel ex comparatione majorum, minorum, et parium. Hypotypofis quemadmodum, et reliquat defcriptionis fpecies, fimilitudine illuflratur non parum. CICERONE (vedasi) 6. lib-. in Verr. Jlrtagathum, et argentum in UElica cubans ad mare injra Oppidum expeSlabat. Quem concurfum fa flum in Oppido putatis ? Quem clamorem ? Quem porro fletum mulierum? Qui viderem, equum Trojanum introduclum, urbem captam effe dicerent. Profopoparja ejl perfonx fiblio, qua rebus mutis aut fenfu carentibus fermonem accomodamus; vel vita funblos, tamque fpir antes, et viventes loquentes inducimus: hæc tunc dicitur Hydolopatja. Profopopæja exemplum fuggerit Cic. i. in Cat. cum eo loquentem Rempublicam inducens his verbis. Qua tecum Catilina fic agit, et quodammodo tacita loqui tur. Nullum jam tot annos facinus extitit ni fi per tet nullum flagitium fine te: tibi uni multorum civium neces: tibi vexatio, direptioque f ociorum impunita fuit, ac libera. Tu non folum ad negligendas leges, et quxfiiones, verum etiam ad evertendas, perfringenda) que valui fit Hydolopæja facit idem Cic. pro Catcin. Exi fiat igitur ex ifia familia aliquis, ac potiffimum cæcus ille ? Nimium enim dolorem capiet, qui ifiam non videbit, qui profeblo fi extiterit fic aget, et fic loquetur. Mulier quid tibi cum Ccelio? Quid tibi cum homine adolefcentulo ? Qjiid cum alieno ? Cur, aut tam familiaris huic fuifli, ut aurum commodares ? fiut tam inimica ut venenum timeres ? Patrem tuum non videras ? Non patruum, non atavum audieras Confules fuiffe ? Non denique modo te Metelli matrimonium tenuiffe f ciebas, clariffimi, et fortijfimi Cfc. Huc fpeftat Pathopatja, qua* adhibetur ad exprimendos, majores motus, ut indignationis, doloris &c« Ethopteja vero utimur ad minores affe&us, iit pudoris, benevolentiæ &c. Alterum Profopopeja genus eft. DIALOGISMVS, qui definitur fitla perfonartm collocutio, et in hoc differt a Sermocinatione, quod per illam orator recitat verum fermonem, vel unius tantum, vel duorum inter fe, vel unius, qui inter alios quafi fequefter fit. Cic. pro Plan. At ego cum cafu diebus illis, itineris faciendi caufa, decedens e Provincia Puteolos forte veni Jf em, conci di pene, judices, cum ex me quidam quafijfct, quo die Roma exiffem, et numquid in ea effet novi ? cui cum refpondiffcm, me e Provincia decedere: etiam mehercules, inquit, ut opinor ex Affrica. Huic ego jam flomachans faffidiofe, immo ex Sicilia inquam, tum quidam, quafi qui omnia fciret, quid ? Tu nefeis, inquit, hunc Syracufis quæftorem fuiffe.^ Hæc figura movet, et delebat. Obfervandum eft, quod in hujufmodi collocutioni* bus confentanea perfonis vox, et oratio tribui debeat, effet etenim maximum vitium, fi a moribus perfonarum difereparet oratio. Quare ridiculum effet, orationem probi affingere improbo, ffultoque fapientis. Apoftrophe convertit fermonem, aut ad Deum, aut ad hominem, aut vero ad res inanimes, quas veluti per fonas quafdam compellat. Cic. in Cat. Tu, Tu, Juppiter qui iisdem, quibus hac Urbs, aufpiciis a Romulo es confiitutus, quem Statorem hujus Urbis, atque imperii vere nominamus, hunc, et hujus f ocios a tuis aris, ceterifque templis, ac teclis urbis, ac manibus, a vita, fortunifque civium omnium arcebis:& omnes inimicos bonorum, hofles patria, latrones Italia, fcelerum fadere inter fe, ac nefaria Jocietate conjunftos at emis fuppliciis vivos, mortuofque mælabis. Hæc figura urget, increpat, com- mendat, cohortatur, commiferatur, monet, vituperat. Obfervandum primo in reprehenfionibus, cum ad judices, vel auditores fermonem habemus, qui gravis fit auditu, ad alium quempiam orationem efle convertendam, ut ipfi in aliena perfona, quid peccent, intelligant, et quid faciendum, fentiendumque fit, in aliis edifeant. Notandum fecundo, hanc figuram tantam habere vim, quantam accipit ab aliis dicendi luminibus, ea vero nihil cfTe ineptius, fi vel immodice ufurpetur, vel fine dcleftu verborum, vel fine gravitate fententiarum. Servandum tertio, quod licet apud oratores non deljeat eflfe frequens ad res inanimes Sermo, qui fæpiflime poetis permittitor, valet tamen plurimum, tum in orationibus panegiricis, quando appellantur loca, in quibus aliquid infigne geftum fit; tum etiam in aliis, quibus concitandi tunt animi motas. Comparatio, vel fimilitudo ejl cognata quadam inter res dijfimiles affeftio; cum Icilicet duæ res inter fe ob quamdam fimiTitudinem componuntur. Hæc figura, et animum audientis fuavitate, et orationem dicentis gravitate perfundit, maximcque accommoda eft ad fuaves motus, tum ad exornationem, tum ad perfpicuam dicendi methodum. Fit autem tribus modis. x. Similitudo petitur ex rebus bere paribus, ut fi conferatur orator cum oratore, Philofophus cum Philofophos Sen. Epift. 44. Nec rejicit, nec elegit quamquam Pbilofophia. Patritius Socrates non fuit. Clot antes aquam traxit et rigando hortulo locavit manus. Platonem non accepit nobilem pbilofophia, fed fecit. Quid ejl, quare defperas, his te po ffe fieri parem, Deducitur ex re difpari, cum Icilicet res alioquin diverfas in aliqua re fimiles efle offendimus. Seneca de ira: Ut furentium certa indicia funt audax, minax vultus, triflis frons, torva facies &c. ita irafeentium eadem jigna funt flagrare et micare oculis, vultu et ore toto rubere. Trahitur ex rebus fi&is. Cic. pro leg. Man. Primum ex fuo regno fic Mitridates profugit, ut ex eodem Ponto Medea illa quondam profugi ff 'e dicitur, quam prxdicant in fuga fratris fui membrain bis locis, qua fe parens ptrfequeretur, diffipavtffe, ut eorum colleElio difperfa, mxrorque patrius celeritatem perfequendi retardaret. Sic Mitridates fugiens maximam vim auri, atque argenti, pulcherrimarumque rerum omnium, « majoribus acceperat, £?* ipfein ponto reliquit &c. e manibus effugit. Huc pertinent parabola?, Apologi, fabula;, et exempla. Comparationum duæ funt fpecies; aliæ enim funt fimplices, aliæ compofiræ. Simplices unam tantum complebuntur fimilitudinem. Compofitæ in duo genera dividuntur. Primum efi, cum res una pluribus fimilitudinibus illuftrarur,- alterum cum res multæ multis comparationibus exprimuntur. Primum variis modis fieri poteft. Cum fingulis membris fingulæ fimilitudines referuntur. Cum fimilitudines in modum definitionis colliguntur. 3. Cum frequentia adjunba, five epitheta congeruntur, quæ fimilitudinem contineant. Cum ex eadem re, fimilitudinis membra deducuntur, quod fit per defcriptionem. Alterum genus multas res fingillatim multis compararationibus illufirat. Obfervandum efi breves fimilitudines plurimum habere ornamentum, fi per totum orationis corpus fundantur: longiores aptas eflfe ad docendum, et probandum. Apologos, et fabulas infrequentes efle debere, fed plurimum recreare animum, et audientiam excitare. Dc Figuris aptis ad permovendum. T? rgura», qua; majorem vim habent ad permovenJL dum, funt qua; fequuntur. Exclamatio, quæ definitur a Cic. Schema conficiens SIGNIFICATIONEM DOLORIS, indignationis per compellationem hominis, aut rei cujufpiam quadam expre[fa, aut tacita inter jeSlione: inventaque e fi ad augendum re? magnitudinem, fitque per elationem fermonis; Cic. a. Philippica. 0 audaciam \immancm. Tu ingredi illam domum aufus es 1 Tu illud SanBiJJimum limen intrare ? &c. Sive per fignificationem iracundiæ. O pejlis. O labes. O tenebra. O lutum. O for des. O portentum in ultimas terras deportandum. Vel miferationis.Cic. pro Sylla: O miferum t et infelicem diem illum, quo conful omnibus centuriis P. Sylla tenunciatus erit'. o falfam fpem\ o volucrem fortunam ! « exeam cupiditatem', o prxpofleram gratulationem'. Vel admirationis .Cic. in Cat. O tempora, o mores, Senatus hoc intelligit: Conful videt; hic tamen vivit. Vel per ironiam gravitate temperatam. CICERONE (vedasi) in Pif. O finitos Camillos, Curios, Fabricios, o amentem Paulum ! Suaviflima efl hæc figura, cum poft fingulas fententias brevem exclamationem fubneflimus. Tertull. in Apol.: Empodocles totum fe fe at n ais incendiis donavit. O vigor mentis ! Aliqua Carhaginis conditrix rog o fe pojl fecundum matrimonium dedit. 0 praconium ca (litatis ? Regulus me unus pro multis hojlibus viveret, toto corpore, cruces patitur. 0 virum fortem, et in captivitate vittorem ! Huic fimilisefl ea figura, quæ licet exclamatione non fiat, in brevi interrogatione judicium de re pofita fubneflit e. g. Dominus Omnipotens templum efl cale/lis illius domicilii; quid San&ius? Hæc Civitas non eget Sole neque Luna; nam lucerna ejus efl agnus. Quid fplendidius? Utimur exclamatione, cum res maximas perfuaferimus, et grave aliquod fa&um propofucrinau, vel illatum, vel acceptum. Habet locum in amplificatione, et epilogis, fed in minimis controverfiis frigida efl, et puerilis. Acclamatio, sive epiphonema e/l oratio, qua rei narrata, aut probata fubjicitur gravis quadam diSlio ex fuperioribus rubus exprejfa. Cic.poflquam docuit oportere legibus, et judiciis vitam tueri; leeum'.vim vi repuifunda fubdit pro S. 'IulL Hoc fentire prudentia, facere re fortitudinis, fent ire vtrt, nones. 1. /''XUalis eft ifte finis, five bonus, five malus, talis eft res, qua: ad ijlud finem per fe ordinatur. Si honefta eft Icientia, honeftum erit et illius ftudium. Hoc tamen dicitur, cum res per fe mala non eft, tunc enim non honcftatur a fine bono, ut patet in furto, quod fiat ad ferendum fubfidium pauperibus. 2. Cujus finis bonus eft et id bonum: cujus optimus eft, et id optimum tft: Si eloquentiæ finis melior eft, quam juris prudentiæ, etiam eloquentia melior eft, quam juris prudentia. Qui finem expetit, eadem et ample&itur media, quæ ad ilium obtinendum conducunt, fi pace frui volumus, vel fcedus eft ineundum, vel bellum cum hoftibus eft conficiendum. A fine removenda funt contraria media. Ex negatione caufæ finalis, fequitur effedlus negatio. Si Milo occidit Clodium, his tantum occidit de caufis; vel quod eo adverfante non poterat effe conful, vel quod ipfe conful erat eligendus; neutrum verum fuit, ergo Milo Clodium non occidit. Sic Cic. defendit Rofc. de parricidio his verbis: Vita hominum cjt 1 ut ad maleficium nemo fine fipe, ac emolumento conetur accedere', oftendens deinceps nullum non foluro emolumentum evenifle Rof. exparentis nece, fed etiam graviflimum detrimentum ex ea reportafle. A fine non acquifito, varia infertur caufa; Dux non eit aflecutus viftoriam; ergo inepte; ergo incaute; ergo infeliciter pugnavit. De effectibus E Ffefta definduntur a CICERONE (vedasi) qute sunt orta de caufiu; quapropter ex omnibus causis educuntur, ii que causas qua ( cumque probamus. Princeps deleftum habet militum, confcribit legiones, duces convocat, ergo bellum meditatur. Eadem quoque fi negentur de aliquo, de eo pariter negatur caula, cujus funt effetfa. Adolefcens non vagatur otiofe per urbem; non obiter, ac perfundorie res fuas agit :non ad multam diem fternit mens; igitur eum male nominas negligentem. EfFt&a cum magna oieendi copia tra&ari poliunt in omn>bus caufarum generibus; in fuafionibus, et difluafionibus, in accufationibus, et defenfionibus: in laudibus, et vituperat ion bus. Habent etiam iocutn, cum aliqua obiefla funt ab adverfanis, tunc etenim ea refelluntur oppofitis effe6 Iibus, quod venulle fiet ab oratore, fi interrogationibus frequenter utatur, fubjettionibus, repetitionibus, apodrophe &c. Huc revocantur Metonymiæ, qux caufam per effatum declarant, et contra, valerque hic dicendi modus, tum ad varietatem locutionis, tum ad numerum orationis, circumfcrtprionemque periodi. Prxterea amplificant, et deferibunt, quod prædari debet per longam effe&uum congeriem, five laudemus, five vituperemus. F 4 Canones hujus duo funt. "C Xpofito effeSu, necefle eft prarfuiffe caufas ad JLj efferus neceftarias. Homo eft conditus, eft igitur ad sternam felicitatem corpore, et anima compofitus. 2. A bonitate, f«i pratftantia efferus, bonitas caufa: arguitur, et prsftantia. Sic Cic. pro Mur. demonftrat effetlibus ad confulatum adipifeendum plus valere virtutem militarem Murena: quam C. Sulpitii juris prudentiam. Comparatio ea efl, per quam duo, vel plura in aliquo tertio conferuntur quod illis commune fit e. g. Catoni licuit fequi bellum civile; ergo et Ciceroni licebit; ubi fequi bellum civile commune eft ambobus, Ciceroni fcilicet, et Catoni, qui in eo conferuntur. Quoniam vero in triplici genere res quatpiam conferri poteft, ideo triplex eft comparatio. Kes etenim alis majores funt, hoc eft verifimiliores, et quibus id, de quo agitur, potiori jure conveniat; aliæ insquali gradu veritatis funt pofitse, ut non fatis agnolci poftit, utrum res potius conveniat iis ne, quæ conferuntur; an iis, cum quibus conferuntur. Hinc nafeitur triplex comparationis genus, a majori fcilicet ad minus, a minori ad majus, et a pari. A majori ad minus argumentamur hoc pafto; cum fcilicet ex eo, quod verifimilius eft, et convenientius, et tamen nec convenit, nec verum eft; aliud, quod verifimile, minufque conveniens fit, nec convenire, nec verum efle colligimus. Cic. pro dom. fua docet Deos immortales domum fuam non concupiffe, quod ne Homines quidem fceleratiflimi illam expetiverint, Qua in re vobis eft advertendum, quod in comparatione id non eft majus, quod majus eft, fed quod verius, et convenientius eft. Præterea in hoc argumenti genere, tum id, fitione fidem conciliat; amplificatio fubtiliter enucleando fingula, lucem rebus addit. Illa ftilo concilo fua explicat argumenta: illa fententiarum pondere, orationis ubertate, ambitus magnitudine, et ingenti quadam vi comprehenfionis eadem impellit. Itaque tribus rebus ab argumentatione diferepat amplificatio: materia fcilicet, traflatime, &fine. Materia quidem: nam argumentatio adhibetur ad omnia quxftionum genera; amplificatio non nifi ad magnas, gravelque caufas, in quibus debeat oftendere orator aliquid effe calamitofum, indignum, lætum, trille, tnilerabile, amabile, deteflabile, formidandum, optandum, fugiendum. Tra&atione; nam argumentatio preffe, et argute proponit; amplificatio fule, et graviter exponit. Ilia ad pugnam le>iter procurrit, fa&aque plaga confefiitn fe fubducit; illa in apertum, ac patentem campum procedit, tela, et tormenta omnia excutit, donec fatigatus holtis, et pene fra&us concidat. Fine; nam finis argumentationis eft cognitio; amplificationis motus; quare hxc non adhibetur, nifi cum perlpefta rei veritare, dignitas, amplitudo, gravitas, aut contra indignitas, vel atrocitas per motum eft demonftranda fervit farrun et fidei faciendæ; quod ubi motus fuerit auditor, multo firmius rebus creditis adhærelcat, quam anrequam moveretur. Exemplum aliquod a Cic. petitum clarius illuftrabif, quee hucufque de amplificatione locuti fumus. Qui igi H ter tur diceret ejiciendum a Repubiica Antonium, ilium >er argumentationem patriæ diceret proditorem; Tulius vero ita eum per amplificationem urget, et confligit Phibppica 3. Hanc vero teterrimam Belluam quis fare poffet, aut quomodo? Quid ejl in Antonio prater libidinem y crudelitatem, petulantiam, audaciam, ex his totus conglutinatus eji; nihil apparet in eo ingenuum, nihil moderatum, nihil pudens, nihil pudicum. Quapropter 9 quoniam res in id diferimen addatta efi\ utrum ille poenas Reipublica luat, an nos ferviamus; aliquando per Deos immortales P.C. patrium animum y virtutemque capiamus y ut aut libatatem propriam Romani genatSy et nominis recupæmus, aut mortem fervituti anteponamus. Multa qua in Ubera Civitate ferenda non ejfent, tulimus, et perpeffi fumus, alii fape recuperanda libertatis y alii vivendi nimia cupiditate; fed fi illa tulimus, qua nos neceffitas ferre coegit j qua vis quadam pene fatalis; qua tamen ipfa non tulimus i e tum ne hujus impuri Patronis referemus teterrimum, crudelijfimumque dominatum ? Quid hic faciat; fi potuerit, iratus, qui cum fuccenfere nemini poffet, omnibus bonis fuerit inimicus l Quid hic viElor non audebit, qui nullam adeptus viElo riam, tanta fcelera pofi Cajaris interitum fecerit > refertam ejus domum exbauferit, hortos compilant, ad fc omnia ex his ornamenta trandulcrit, cadis, et incendiorum caufam quafierit ex funere. Et ea quam plurima, qua in hoc loto videre poteritis. Qu.t res amplificationem admittant, quæque fint ejus fedes in oratione. Rerum, quæ in fermonem cadere poffunt, aliæ graves funt, ali* exiles, aliæ mediæ; quod graves amplificationem admittant, ex di&is fatis colligi poteft. Quæ funt mediæ magnam oratoris ©peram re quirunf, ut amplificationem recipere poffmt; iri exilK bus vero nihil eft, cur allaboremus, ut amplificatione illuflrentur; oleum enim perdemus, et operam. Locus amplificationis in oratione proprius eft peroratio, in qua confertim opargit, quæ figillatim emiferat; et licet inter argumenta fingula fpargenda fint amplificationis femina; tamen ubi ad extremum orationis ventum fir, ea omnia recolligi folent; ut vehementioribus arfeftibus in fine motus auditor, palmam oratori cedat, ac vi&oriam. Unde fumantur amplificationes. D Uplici ex fonte profluit in oratione amplificatio, ex verbis fcilicet, et rebus. Verba, qua: amplificationi deferviunt ea funt, qua; illufiria dicuntur; de quibus multa fatis diximus in exordiis hujufce noftræ pratceptionis. Illuc vos remitto. Amplificandæ autem rei 4. fontes aperuit Quinft. Incrementum fcilicet, comparationem, rationem, conriem. Congeries duplex efl, una verborum, da que plura admodum diximus, altera fententiarum, in qua fentcntiæ plures ejufdem fignificationis componuntur; cujus ufus triplex efl; vel ut iis, qua; minus apta funt, lucis aliquid afferamus, priora pofterioribus explicando; vel ut orationem pleniorem, et modulatiorem, expleto numero, reddamus; vel ut inflandi, honorandi, vel exprobandi criminis caufa exagerationem aliquam faciamus. Qua in re cavendum maxime efl, ne multis verbis quamlibet fententiam pueriliter oneremus; videndumque, ut pofteriores fententiæ, vel aliquid lucis prioribus afferant, vel plus acrimonia: contineant, incendantque vehementius orationem. Quæ ufque diximus, non fatis explicarunt ad propofitum quid fit rerum congeries; ne igitur quidquam omittamus. Rerum congeries efl, cum ad inflandum, Ha augendumque, a nobis variæ adiones, refque enumerantur et io unum quafi acervum congeruntur, fublatis aliquando conjundionibus, ut acrins inflemus. Adhibetur, cum incalefcit oratio ad amplificandum, quæ bene, quæ male gefta funt. Multæ enim virtutes fimul collatoe admirationem, et amorem, plurima vero vitia faftidium et odium conciliant. Congeries adeft etiam definitionum, partium, caufarum, effedorum, concomitantium,&confequentium, contrariorum, et adjundorum. Quæ definitionum eft, naturam rei explicat, vel per partes, vel per caufas, vel per effeda, vel per adjunda, five accidentia, vel per fimilia, vel per negationem. Exempla omittuntur, ne paulo fufiores fimus, quam par eft. Incrementum alter vi amplificanda: modus fit, cum per gradus crefcit oratio, et ad furumum pervenit. Differt a congerie, quod hæc coacervat multas fententias, et voces; In incremento femper crefcit oratio. Hoc fit duobus modis. Primus eft, cum citra diftinftionem graduum, in ipfo contextu, et curfu orationis, femper aliquid priore majus infequitur. Cic. pro S. R. Am. Petimus a vobis Judices, ut quam acerrime maleficia vindicetis; ut quam fortijfimi hominibus audacijfimis refijlatis, ut hoc cogitetis, nifi in hac caufa, qui vefier animus fit, ofiendetis, eo prorumpere omnium cupiditatem, et ficelus, et audaciam / ut non modo clam; verum etiam hic in foro, ante tribunal tuum M. Fanni, ante pedes ve Jlros, judices, inter i pf a fiubfiellia cades futura fimt. Secundus, cum fingulos gradus dividimus, et infingulis commoramur; et tunc ea, quæ minora funt, magna facimus, ut quod ultimo loco ponitur' maximum effe videatur. Si velis ergo martyris alicujus fortitudinem efferre, per fingulos fortitudinis gradus ab imo ad fummum affurgas. Huc pertinet illud amplificandi genus, quod dicitur extenuatio, quæffiperiori oppofita, fif, cum procedentia, quo vere maxima funt, et videntur, omnibus elevamus; ut quod fequitur, minus appareat. Ratiocinatio fit cum ut aliud crefcat aliud augetur; unde ad id quod extolli volumus, ratio deducitur. Uc fi quis Annibalis virtutem amplificet, ut major gloria Scipionis, quicum debellavit, eluceat. Comparatio diverfa inter fc, et majora cum mi* noribus comparat,- non eo tantum, ut rem probet; fed ut exageret, et majorem vim faciat, ut fi quis obedientiam Chrifii cum illa Abrami conferat, ut alterius prxftantia magis emineat. Vel fi qui amplificandum alTumeret alterius calamitatem, eam comparare deberet cum priflina illius calamitate, vel cum aliis calamitatibus, ut offenderet hanc efle graviorem. Notandum in hujufmodi comparationibus, utriufqite partis circumftantias, quæ rem augere poffunt, diligenter efle excutiendas,, neque folum virum cum viro, faftum cum fa&o, rem cum re; fed partes etiam lingulas cum aliis partibus efle componendas. Cic. pro Dom. fua Caflium Cenforem cum Clodio comparat his verbis. Quuefo Pontifices, et hominem cum homine, et tempus cum tempore, O* rem cum re comparetis. Ille erat fumma modejiia, et gravitate Cenfor; hic tribunus plebis fcelere, et audacia fingulari: tempus illud erat tranquillum, et in libertate populi, et gubernatione pofitum Senatus: tuum porro tempus libertate populi Romani opprejfa, Senatus auEloritate deleta: res illa plena juflitis, fapienthe, dignitatis; Cenfor enim &c. et cetera quamplurima fequuntur &c. Quod di&um eft de exemplo, dicitur de illuftriqaadam fimilitudine, qua res interdum vilis multofit magnificentior. Qua in re advertendum eft, ne rempropofitam ita fuperet fimilitudo, ut convenire cum ea pulchre non poflit. Sed quoniam nihil in oratione erit decorum, quod fuis non illuftretur figuris, in eadem nonnullas fibi peculiares, et proprias expofcit amplificatio. iEdem funt hypotipofis, profopopæja, exclamatio, optatio, imprecatio, commonitio, et aliæ fim.^ qua» motum faciant. Affectus illi funt, quorum vi ftc auditorum animi, voluntate/que mutantur, ut aliud, quam ante de rebus propofitis judicium ferant. Secundum alios affettus efl animi quidam impetus, quo ad appetendum, averfandumque aliquid vehementius, quam pro quieto mentis flatu, impellimur, Alii vero ita definiunt: Effetius efl animi fentientis ex alicujus rei bona, vel mala opinione rata commotio. In his permovendis totus efle debet orator, ut enim ex definitionibus patet, auditorum animos, nunquam ille triumphabit, etfi validiflimas afferat probationes, nifi motum faciat. Unde inquit Fabius: Probationes efficiunt fane, ut caufam noflram meliorem effe Judices putent: affettus pr a flant, ut etiam velint. Sed id, quod volunt, credunt quoque j nam cum Judex fuerit occupatus affettibus, omnem inquirenda veritatis rationem amittit. Antequam vero numerum affefluumftatuamus, &de fingulis difTeramus, opportunum erit præmittere, qua: in hac re de fe ipfe prædare debet orator. Motum excitaturus ille debet efle, vel faltemfefingere, iifdem affe&ibus incitatum, quos parat in aliis movere. Prudens fit, ut tempori inferviat; in dicendo acer fit, nervofus, difertus, voce plenus. Præterea confideret, apud quos dicat, et quibus moribus informati auditores fint j qua educatione inflituti $ quibus opinionibus imbuti, et quibus rebus moveantur, an pietate, an ira, an odio, an amore, et hujufmodi, quarum rerum conje&uræ colligi poflunt ex qualibet cujufque natione, ex corporis drufiura, et temperie, et tandem ex iis, quæ de auditoribus prædicet fama. Cujus rei occafione obfervandum, quod dofli homines refpuunt molles affc&us, ac dolore incenfos, quos tamen admittunt fimplices. Apud feros, &agreftesopus eft lateribus firmis, voce truci, iracunda, et formidabili; in curia ritus fit vividus, et acer. Ut igitur ad pertra&andos dcfcendamus affcftus, omitlis variis illorum divifionibus, quas varias varii au&ores a dignant, hos tantum placuit enumerare, et funt, qui fequuntur. cn Amor. Defiderium Gaudium Spes Metus Ira Mifericordia Invidia Pudor Odium Fuga Dolor Defperatio Audacia Manfuetudo Indignatio Æmulatio Gratia. Amor definitur ab Arift. 20. Rhef. cap. 4. Affcttus, quo volumus alteri, qua bona funt, idque ejus, qui diligitur, »0» no (Iri caufa, et in illis rebus comparandis pro virili elaboramus. Amor multiplex est, Divinus, Angelicus, intelleftualis, animalis, et naturalis. Amor Divinus eft, quo Deus omnia creavit, tuetur et fubflentat, fine quo ntc ipft Angeli vitam habere poffunt. Angelicus eft, quo Angeli Deum amant, et illius imperio hominibus famulantur, t 9 “ creata fervant. Intellectualis eft, quo humana mens quaque bona, et honcfla defiderat, et inquirit. Animalis est, quo voluptuarii appetunt, et hic brutis quoque communis efl. Naturalis eft, quo res fe mutuo dilidunt, fibique naturalis dileUionis vinculo coharent,* et hic dicitur etiam Sympathia, cui opponitur Antypathia, qua res naturali odio fe fe expellunt. Hinc fiunt miranda illa natura arcana, ut magnes attrahat ferrum, Elitropium le vertat ad Solem, penna Aquilæ aliis admixta pennis, ab illis evolet, effugiatque. Quia vero in tra&andis affectibus oratoris eft, eos aliquando excifare, aliquando reprimere, aliqua de lingulis attingemus, quibus et ii excitentur, et ii reprimantur. Amorem igitur excitant honeftum, utile, jucundum. Ad Honeftum pertinent virtus, et probitas, vitæ æquitas, modefta pulchritudo, comitas, et manfuetudo, innocens, et fimplex urbanitas, conflantia, fidelitas. Ad utile fpeCtant beneficia, grati animi fignificatio, liberalitas, communicatio bonorum, et confiliorum. Ad jucundum revocantur amor ipfe, bonorum, et malorum communitas, morum, ftudiorum, et periculorum fimilitudo, fiducia, familiaris, et domeftica confuetudo, aliens virtutis commendatio, injuriarum oblivio. Præterea amorem in aliquem conciliabis,* fi eum oflenderis natura lenem, facilem, popularem, dignum, cui fe credant alii, cui arcana fua committant, apertum tandem, et candidum moribus. Adverte quod in amore intelleCluali excitando judicio, et prudentia opus eft,* quare eligendæ funt illas res, quæ maxime argumento fufeepto conveniant. Amor non folum excitatur illum commendando, fed etiam deferibendo; pro quo multiplices ejus vultus, variaque illius effe&a enarranda funt. Nos igitur ut aliquid de illis dicamus, turpi amore deje&o, divinum. educemus in medium, quem modo lacrymantem inducimus, modo extra fenfum raptum, modo fævientem in fefe, modo pauperem, modo divitem, modo flammarum inftar ardentem, modo liquidi fluminis inftar gaudio colliquefcentem, modo velat piftorem, modo velut oratorem. Non eft, cur reprimi debeat amor honeftus /"fi tamen reprimendum aliquando arbitremur, idonea funt ea quæ in contrariam partem fumi poliunt ex iis, quæ ilium excitant, et aliqua pariter, quæ amorem improbum reprimere poffe dicemus. Reprimemus igitur amorem improbum, fi offendemus vitia, et deformitatem rei, quæ male diligitur, fi infamia eX illa redundet, fi fufpicionem injiciamus amanti, aut perfidiæ, aut doli, aut frigidioris animi, aut injuriæ ex re amata profe&æ: fi adducamus amantem in defperationem rei exoptatæ; fi ponamus ob oculos nihil utilitatis, aut jucunditatis, fed damni plurimum, ac moleltiæ ineffe rei, quæ diligitur: fi affirmabimus puerilis efie naturæ, quem amamus, inqonftantem fcilicet, erraticum; faftidiofum: fi dicemus miferam fervire fer.vitutem, qui legibus amoris obfequitur; fi tandem infinuabimus peffime in rebus fædis collocari temporis illud quod aliqui majori cum fruftu voluptatis, et gloriæ confumere poffunt. Amor, five ille bonus fit, fi ve malus, multiformis exprimi potefl, five ut defcribatur, five ut excitetur, five ut reprimatur; et primo amatæ rei fibi femper reprehenfentat imaginem, habitum, incertum, motum; verba, geftus, vultum, femperque eft in peftore; et in rebus ipfis, qua: amantur; fecundo imitatur omnia, quæ in amico intuetur:’ idem cum eo lentit, idem loquitur: idem probat: dolet cum dolenfe, cum ridente ridet; negat cum negante; 3. focietate gaudet, ac præfentia amici, reditu gaudet, eoque abfente afpernatur omnia, cibum, fomnum &c. 4. in amicum liberaliter effundit omnia; 5. laudat, miratur, extollit fa£la, di£U, fpeciem, et dignitatem; 6. audet viribus, mente agitatur, doloribus, et curis anxius, et inquietus eft; 7. quæ fluita funt, et inepta facit, huc, et illuc volitat, has illafque ineptias facit; 8. vigil efl, et infomnis; 9. modo loquax eft, et garrulus, modo mutus; 10. timet non fua fed amici caufa; 11. nihil arduum, aut difficile reputat, fed pericula fubit intrepidus, fi quid forte aggrediendum fit, rei amatæ caufa 12. fufpicax eft, et carnifice cordium Zelotypia agitari folet 15. fui contemptor eft, proque re amata luperbus, et magnanimus mortem negligit, et pericula quantumvis formidanda, immo etiam te ipfum 14. conftans eft, ac firmus in amicitia 15. ftudia, exercitationefquc omnes oblivifeitur 16. fui oftentator eft 17. blandus eft erga amicum, contemptus vero ardet iracundia, exprobat vehementius, cbjicitque beneficia 18. ad lacrymas valde facilis eft 19. defperans eft, et ubi definit fperare, finem doloris eligit mortem. Quemadmodum amor animi motus eft, quo fertur in bonum, quatenus bonum eft; fic ODIVM eft animi affeElus, quo fe avertit ab eo, quod malum eji, vel certe malum exijiimatur. Odium inflammant, quæ amori, et benevolenti* adverfantur; quemadmodum virtutes, et eæ præcipuæ, quse fummam aliquam Reip. afferant cum utilitate dignitatem, vehemens funt incitamentum amoris; ita e contra ad inflammandum odium, admovent faces vitia omnia, et illa præfertim, ex quibus calamitates oriantur, tum in fingulos, tum in Rernp. uni erfam. Verum, ne omnia generatim dicamus, præcipua capita proponamus, per quæ vis odii gravioris in animis exardefeat. Odium igitur inflammabunt 1. incommoda, feu jaftnræ five futuræ fint in animi dotibus, five in bonis corporis, five in fortunæ donis 2. calumniæ, quibus maxime læditur nominis exiftimatio, atque hominum opinio 3. contemptus, quo non parva fit homini injuria, qui honoris retinens fit. Ex hoc capite odium vehementius incalefcet, fi perfonæ, quæ injuriam intulit, fpeciem indignam exprimemus; fi virtutem, et dignitatem ejus, qui læfus eft cum fcelerc, et indignitate comparemus ejus, qui Ixferit; fi tandem utemur comparatione minorum, et colligemus exempla magnæ cujufdam injuria:, qua: cum hac improbitate eollata, longe minor videatur. Quod etiam felicius prxftabit orator, fi fublimes quafdam adhibebit figuras, Hypotipofim prxfertim, qux injuriam ob oculos ponat, exclamationem, et Apoflrophen, quæ acrioreta faciant fermonem. Præterea ad inflammandum odium peridonea eft vitiorum expolitio, qua: in aliquo fint, ut libidinis, audaci*, et impudentia:, injuftitix, fuperbiæ, crudelitatis, avaritiæ, animi ingrati, nimia: potentiæ, et impietatis. Odium reflinguitur, fi in animo exulcerato lætitiæ fenfum aliquem ingeneremus, aut generofum quemdam impetum ad magna, et honorifica incitemus. Sed ad particularia remedia deveniamus. Odium igitur emollitur, fi res Ixtas, ac profpere fluentes proponas illi, quem ex hofle amicum habere volueris. Confert etiam plurimam ad fedandum odium, quod orator fciat, quibus de caufis fufeeptum fuerit, &quid fit illud, quod oderit hoftis in hofle. Quare fi vitiofum fibi perfuadeat, delenda eft hæc opinio ex ejus animo, fed occulte, et quali aliud agendo / ita ut in principio ei alfentiri videaris, et mox alterius laudes fubjicias/ Si odium proficifcatur ex injuria illata, tum ifta minuenda erit; vel fi qui læferit in repentinam aliquam calamitatem irrepferit, hæc erit deploranda, et fulis lacrymis profequenda. Poterit etiam ofiendi dolor, et pænitentia perfonx illius, qux lxferit. Denique quoties odii caufas fufluleris, toties et abfolveris odium. Dicas in alinm mutatum elfe, qui in odium venerat, vel propinquum efle, autneceflarium, ve) aliqua virtute nobilem fa&um, aut eruditione clariorem, et Reip. laboranti perquam utile, et neceffarium. Prxterea odium definiunt preces, et lacrytnx, quibus hominum animi facile emolliuntur. Rurfus fi dices, ipfum fibi nocere, qui alterum odit, levia effe illa, quas odii caufa fuerint, fapientem hominem do* Iere potius, quam odiffe fortem illius, qui cascus animo, et voluntate deerrans, caufam odii fecit; ad inclinatam, jacentemque fortunam, a florente, et erefta cecidiffe illum, qui odio dignus fit, odium facile remittes. Ut autem fciat Orator optime fe gerere, tum in concitando, tum in defcribendo odio, aliqua illius ef*. fefta enucleanda videmur. Odium igitur hofli malum imprecatur'; perniciem infert, et ulcifcitur; eam exprobat, quæ pudorem inferre poffunt, conviciis impetit, minatur; aperte fefe odiffe jprofitetur; ut crudelius noceat aliquando tegitur; ubi hofli perniciem attulit, plenum lætitia triumphat; ut hofli noceat, et fibi nocere non reformidat; adeo crudele efl, ut quafcumque pænas fumat, leves femper fibi videantur fempcrque acerbius aliquid excogitet; ita immortale,* ut ad nepotes tranfire peroptet; ita inflexibile, ut in bonam partem neminem velit, ita prasceps et furibundus, ut abeat in omnia fcelera,& veneficia; aliquando indignatur, queritur, gemit, defperat, fi decidat a fu is conatibus cum hofli perniciem expetit: aliquando folatur vindi&æ fpe; alterius confpe&um, confortiumque devitat, et exeeratur; importat denique omnia, quas amori contraria funt. DESIDERIVM efl appetitus boni dclcElabilis, fed abf entis. Affe&us ifte variis explicatur nominibus { >ro varietate rerum, quas defiderantur ? nam auri deiderium dicitur avaritia, honoris ambitio, voluptatis libido, inutilis fcientias curiofitas et fic de aliis. Cum autem tot, fere fint hominum defideria, quot homines, oratoris erit diligenter confiderare quo cujufque natura maxime feratur. Apud mercatores lucrum, et utitatem propones, apud imperatorem, et nobiles gloriam, et laudem, et apud alios alia, pro ut hominum, apud quos egeris, defideria mutantur. FVGA, qua: ex odio proficifcitur, quemadmodum ex amore defiderium, ajfeBus e/i, qui conatur recedere a malo illud fugiendo, Jeu dctcjiando. Orator in auditorum animis defiderium accendet, fi ea revolverit, qua: difta funt de amore, fugam excitabit, fi qua: de odio docuimus, mente recogitaverit. Ne autem omnino prattereamus, qua: ad exprimendos, reprimendofque afreftus hofce pertinent, aliqua, qua: defiderium tangunt, explicabimus, ut ex illis, qua: fuga: funt, facile colligere poflfis. Defiderium accendendum eft, cum aliquem excitare volueris, vel ad optimum flatum capiendum, vel ad ardua quxdam perficienda; et tunc ut affe&um iflum inflammes, rei præflantiam, ac magnitudinem exprimas oportet; laudem, ac gloriam commemorare poteris, vel illius, quem adhortaris, vel illam, qua: ex re optime perfe&a fibi certe proveniat, fpem eriges feliciter nancifcenda: rei; demum proponere tibi licebit difficultates, refque adverfas qua: obvia: efle poflunt in tanta re, fed adverte omittendum non efle majorem inde gloriam, et laudem fore nafeituram.' Ad coercendum defiderium ea omnia percommoda funt, quK de defperatione dicentur inferius, illud tamen facile reftringes, fi probes haberi non pofle illud, quod ab auditoribus expetitur; fi damnum multiplex, et varium, fi duram ex hoc defiderio nafeituram fervitutem defcripferis; fi in cohibitione defiderii pofitam efle vitæ felicitatem oflenderis, fi vilia efle, et inania, qua: appetantur, docueris; denique fi bonum non efle, fed tantum apparenter efle, quod defideratur edixeris. Qua: in defiderio poflunt defiderari ad deferiptionem illius, eadem funt qua: in amore; fed quia affeftus ifle ex bonitate rei defiderata: voluptatem habet, ex absentia vero dolorem, prxeipue illiu effefta ex i (lis nafcuntur: Qui igitur defiderio, ac frequenti angitur rei concupitæ cogitatione, (omnians habet ejusdem imaginem inter lomnum excitatam, cum re defiderata colloquitur, cum fylvis, et rupibus, iifque rebus omnibus, e quibus folatium fperat: erumpit inardentiora vota, querelas, et nuntios votorum fuorum zefiros optat: teftes quoque locos appellat; ad preces etiam humilis defcendit,& obteftatur; per quidquid rei amatæ gratum eft: dolet ex ablentia rei exoptatæ, in fufpiria erumpit, tetrofqfie gemitus fxdium rerum aliarum experitur quæ minus jucundæ funt, macie conficitur; narrare folet ambitiofius quid vldefideri i patiatur, ait fe diu, no&uque m illis cogitationibus effe, vias, &veftigia, et litora, et loca omnia relegere, ut aliquid dicere poffit et audire, unde cxpe&ationis fuæ fallat faftidium, afpirat, et anhelat in rem, quam expetit, mors impatiens eft, longiores fibi videntur dies, et breviflimum tempus annum putat; alas fibi addere vellet, ut ad rem amatam velocius accederet: vana, et impoffibilia interdum defiderat, nihil denique arduum, et difficile reputat, reperitque, dummodo optata re fibi liceat frui. De Gaudio, feu Lartitia. L iEtitia eft opinio recens boni prafentis, in quo efferri retium effe videatur: five fenfus boni prxfentis quatenus prxfens eji, cujus effetius ejl deletlatio\ boc efl tranquillitas animi in bono prxfenti Juavitcr acquiefeentis. Ad concitandam lætitiam duo fervare debet orator, fiilum fcilicet, et materiam. Stilus is effe debet, ut perpetuam quamdam feu occultam voluptatem ingeneret; quare utetur Orator argumentis exquifitis, novis, et ingeniolis; fermo occultus fit, et floridus, numerus fuavis,[& mollis i oratio tota figurata, plena acutis fententiis. Materia ea fit oportet, ut in ipfa habeatur ratio geniorum, quibus aguntur auditores; et quia aliis alia placent, ea funt afferenda, quæ cuique funt in delitiis. Sunt tamen quædam, quæ in nominum animis communem habent fenfum voluptatis, eaque funt commutatio malæ fortunæ in meliorem, comparatio propriæ cum aliena, bonum infperatum, novitas, et irrfolentia rei alicujus, confcientia virtutis, et innocentiæ, deferiptio rerum lætarum, ut viftoriæ, alicujus triumphi, ludorum, et hujufmodi; præterea locorum amznitas, florum, gemmarum, veftium, odorum. Infuper ipfa lætitiæ deferiptio animum excitat, fpeque fua oble&at; jdenique caufa lætitiæ calamitas eft improborum; cum fcilicet illos deprimi videmus, atque opibus, et honoribus fpoliari, quos przter jus, et æquitatem obtinuerunt. Ad reprimendam lætitiam reprehefentanda eft boni, unde oritur lætitia, aut turpitudo, aut brevitas: exponendi funt rerum futurarum incerti eventus, fortunæque dominantis arbitria, quæ nihil conftans, ac perpetuum pollicetur fuis; fed eos fallit afTiduis, et frequentibus mutationibus, afferendum videtur voluptati, et lætitiæ mærorem femper adhzrere, et triftitiam. Præterea coercebis lætitiam, fi in auditorum animis timorem ingerere fatages. Denique majoris boni fpc, aut cupiditate, voluptatem minoris imminues, vel potius abforbebis, et quibus dolorem excitare didiceris, iisdem lætitiam remittes. Ut autem lztitiam noveris pro rerum opportunita* ' te in aliquibus f aliquando reprehefentare: Hæc funt ejus effefta, et primo ciet lacrymas, deliquiis artus relaxat, mortem infert, corpori gratum colorem, floridamque venuftatem conciliat, ad choreas excitat, ad tripudia, et convivia, animum refolvit, et abjicit curas, timorem, et fenfum doloris; fucum detrahit, et Hmulationcm, Spem excitat, et amorem; facit, ut in gratulationes erumpamus, et alios ad hilaritatem in citemus, provocat defuieriutn earum ? rerum, quæ gSu* dium augere (olent, cietque nos, ut Optemus foles fulgeie melius, terram luxuriare floribus, mella fundere flumina, montes fudare balfama, præterea qui lætantur, cum aliqua delegatione præterita pericula enarrant, erumpuntque iit votaV optantque eamdem diem voluptatis caufam fa-pe redire, verlantur in cogitatione, ac delegatione boni, quo fruuntur, gaudentque libi prorogatam vitam, ut ea videant, ex quibus voluptatem capiunt. Affe&us ifte exprimi folet in epitalamis genetliacis, et orationibus, quæ fiunr in adventu virorum, et Principum in triumphis, feftis diebus, aliifque hujufmodi argumentis, quorum exemplis artificium exprimendæ lætitiæ nos docebit antiquitas. Dolor, feu trifiitia fenfus efl ex opinione preftntis mdlt. Affe&us ifte exprimitur iifdem fere rebus, quæ odium concitare foient, valentque plurimum hipotipofes, qux caulam doloris exprimant, oculifque fubjiciant; Sunt enim quædam præcipua, quæ dolorem vehementius acuunt, ut confanguineorutn vincula, irortds, funera, bonorum amiffio, vexatio rerum, quæ funt nobis invita charifiimæ, et jucundiflfimæ. Dblorem ler.iet Orator; fi naturam mrii (peftaverit, unde oritur dolor, alia quippe dicenda funt, fi de exilio agatur, alia, fi de morte, alia, fi de bonorum jacfura, ceteiilque fortunæ acerbis cafibus: funt autem communia hæc capita mitigandi doloris, innocentia affli&i, qua orator oftendat, innocentiam non pffnam fteleris fubire,fed ob facinus aliquod egregium, vita£ conditio, quæ patiendi neceflitatem affert inexplicabilem, fortunæ inconftantia, quæ fuos muneribus ampliffimis orna os flarim ex alto præcipites agit: exempla virorum illufirium, qui eadem immo, et «lamna multo graviora fortiter tolerarunt r gloriæ mef izp fis, quæ ex conftantia colligi poteft. Infuper triftitix lenimentum dabis; fi docueris fortis efie viri nec adverfis frangi, nec profperis infolefcere; fed ubique parem animi conftantiam retinere; fi dixeris præmeditatum fuifie malum, quo quis dolet; fi perfuaferis inutiles efie lacrymas, nec tales,, quæ malum repellere pofiint; fi animum itfbcaveris a rerum cogitatione, qua: horrorem excitant; fi monueris ex divinx voluntatis arbitrio femper et ubique vivendum; five lenitur, et blande nobifeum agat; five ad virtutis exercitationem, et præmium afpera, et dura nobis evenire permittat; fi animum ad ftudia litterarum convertas; fi earumdem miferiarum focios habere pronunciaveris; Sin autem de vita funbis agatur, dolorem de illis minueris, et ex fiatu melioris vitse quam funt confecuti, et ex commendatione rerum ab illis prxclare geftarum. Trifiitia prxoccupatus homo hos fentit fui doloris effebus .* effufus eft' in lacrymas; nullis delebatur, nifi trifti rerum imagine, fquallore corporis, vefte fordida, neglebo capillo, genarum, et capillorum laceratione, percuffione peboris, et foemoris, contrabione frontis, dejebione luminum, folutione membrorum, ac potifiimum brachiorum.* dolorem fecum oftendit: odit lucem, et confpebum hominum; in folitudinem, et fylvas fe abdit, et cum ipfa interdum loquitur folitudine; filens obllupefcit, et ad lacrymas impotens quafi lapideus torquet: in querimonias abit; calamitatem fuam, ut inopinatam, deplorat; fi dolor ingens fit, diuturnitas temporis dolorem confirmat, augetque, fi levis, imminuit.* mollis eft et viribus frabus, ac mericulofus: prxfentem calamitatem cum felici fuperiore fortuna componit; eumque dolet, et queritur; profitetur animum fibi præfagum fuifie calamitatis; læta omnia fpernit; velletque in focietatem lubus fui, non modo homines trahere, fed etiam fylvas, et bruta; invehitur acerbius in eos, qui fibi caufa fuerunt mæroris, et lubus, conliliumque omne refpuit: defperat ex impatientia mali; fuperos crudeli I tatis Deprimitur audacia propofitis periculis, et virium imbecillitate: commemorando nimiam virtutem plus fæpe nocere, quam prudeffe: fidendum non effe fortunæ, fi lemel faverit; fragile totum eflfe, quidquid in hominibus, aut in rebus, efi, robur, fanitatem, opes, dignitates, potentiam,* neque in iis reponendam fpem. Audax homo, fi quem defcribere occurrat, periculum nullum reformidat, aut rejicit; fed ad omnia paratus eft; periculum elevat, illudque ridet, et infultat; armorum afpe&um gaudet, atque equorum fremitus, bellique avidus hofiem ad pugnam iaceffit; materiam quærit exercendæ virtutis, qua; fi non adfit, ludicram pugnam fingit in animo, et in fomnis bella meditatur; fuperbia elatus in fe uno fpem omnem figit, nec ab incepto revocari fe patitur: gloriæ (limulis incitatus cupiditatem incendit, et ardorem mentis acuit ad ardua.- magnifice dc fe loquitur: Superiora facinora repetit,'doletque., parum fibi credi: fibi fpondet omnia ^ felicemque rerum exitum pollicetur; fc votis fuis potitum extfiimat, cum alii fpem nullam vident: Ii per ægritudinem, vel grave Senium, aut rem alum non poflit, quod antea, dolet ademptam fibi facultatem agendi, optatque redire vires priftinas in pefruantur optatis; fi eum, in quem iram accendere vultis» dolo, fraude, ac verborum integumentis uti dicatis. fi ingratum, ac beneficiorum immemorem efie: ii cum offenfione id beneficium negare, quod fibi deberi arbitrantur.* fi obtre&ationibus horum aures præbere, quos angi putant oportere; fi de illorum honore detrahere, vel apud eos, quibufeum de honore contendimus, vel apud eos, qui nos magni faciunt, vel apud eos, qui nos verentur, et obfervant. Nota ad amplificationem injuria: referenda efie verba, geftus, a&iones, omnia ad contumeliam compofita; lubjicicnda efie oculis per hypotipofim, et Ethoparjam; opus efie indignatione, et epiphonemate, et fimilibus figuris; virtutes ejus, qui læfus eft, cum vitiis ejus, qui lieferit, præferendas; variis exemplis exagerandum faftum; fifoli, fi primo evenerit; fubjiciendum damnum, quod inde fufpicatur.* dicendum turpe efic non ulcifci, et fine ultione æftimationem penitus perituram: deinde docendum fpem efleulcifcendi, eamque juxta præcepta incitandam: fiudiofe captandam temporum, et locorum occafionem, ut fi doleat animus; fi cupiat; fi corpus male affe&um fit; fi laboret aliqua fufpicione, tunc etenim promptiores fumus ad iram &c. Cavendum Oratori, ne crudelior appareat in puniendo; ne majores ex atquo pamas repofeat: ne denique intemperanter furere ipfe videatur. Sed decorum fervet, incenfus fit, et grandiori orationis genere utatur. Mitigatur ira iifdem ferme rebus, quibus mifericordia excitatur; orator vero amorem in dicendo præfeferat, et venerationem ejus, quem mitigare contendit, doceatque nullam illatam efie injuriam, vel culpam non fuifle voluntariam; moneat eum, in quem iræft, potentiorem efie, et dignum omni veneratione, et cultu, nec tutum efie cum illo habere inimicitias; abeo prius difceffiflfe injuriam; eum, qui lzferit, demitto anino mifericordiam Suppliciter implorare, jam depreffum, viftumque hortem efle; injuriam latam tuifle non per contemptum, fed per dolorem, et iram impotentem in eo, qui lzfus eft, eumdemefledefeftum, propter quem in alium irafeitur: proprium fortis animi cfle iram vincere; enumeret damna omnia, quæ ex ira accidunt irato: excufet perfonx lædentis conditionem; ut et imminuat contumelias: deferibat irati hominis turpitudinem; dicat iræ primum nafcenti e fle occurrendum, ne in perniciem noftram adolefcat; perfede enucleat, optimeque cognofcendam det illatam contumeliam; proponat, quæ illa fit, et quo animo fada, ne ira perturbatæ rationis major videatur; rurfus infinuet gloriofius cfle hortem fervare, quam perdere morte, ad vitam revocare, quam licet meritum ad mortem damnare; eam efle veram de horte viftoriam, quæ nulla venia, dignos clementia fuperat, ac bonitate; ad Deum propius accedere, qui dat falutem immeritis, dum vitia profligantur; denique ad fle&endum iratum exoptanda ert opportuna temporis ratio, expe&andumque tantifper dum fe fregerit impetus iræ, eligendumque potiflimum tempus illud cum honore, aut lucro aliquo recens affe&us fit .* cum judicio vel armis hortem vicit, cum ludis, vel conviviis, vel hujufmodi vacat. Ad deferiptionem hominis irati, irx effe&a funt hzc; rationem perturbat, et ob mentis inopiam cæco, ac przcipiti motu ad furorem inflammat; totum adeo corpus deformat, ut in alium mutatus homo videatur; oculos, et vultum in ignem accendit; hominemque præcipitem agit; ulcifcendi fefe flagrat cupiditate: inferendæ ultionis diligenter occafiones obfervat, eoque periculoflus, quo fimulatius; in defperationem abit, fi potertas ulcifcendi non detur.* prorumpit in contumelias, et imprecationes; excandefcit, et indignatur, quod Dii non ulcifcantur injuriam; terrere gaudet eos; in ipfos irafeitur, et minas addit maledi Rb et oriæ P recepta &is; voluptatem capit fi dc inimico ulcifeatur; eoo* temnit eos, in quos commovetur, et contemptu contemptum ulcifcitur,* contemni fe dolet, graviterque patitur fefe interdum fperni > dum minas fonat, et fupplicia; amplificat, quantum poteft, contemptum fui; commendat fe pluribus, ut ex eo capite augeatur contemptus, et ex contemptu ira .* eludit eorum refponfa, qui eum placare volunt: poli contumelias, et injurias incufat fe quod occafionem ultionis oblatam non arripuerit, eamque revocat defiderio multo gravius irafeitur, et (e magis excruciat, fi fpes ultionis adempta fit; pznaro non concupifcit, quam non fperet, fortunæque inconfiantiam ingerit, quæ pofitos in fupremo dignitatum faftigio, deturbet præcipites. Mansuetudo ab Arift. definitur deprejfio, atque fedatio ira. Ab ira ad Manfuetudinem animos traducet Orator, fi fufpicionem contemptus ab illis tollat, doceatque fentirc de ipfis, ac dici magnifica; fi moneat per impudentiam, vel aliquo alio cafu,non certo confilio lapfos effe, qui eos offenderunt, vel præter voluntatem deliquiffe humano errore deceptos, et necefiitate coaftos; fi oftendat culpam cum dolore fateri, qui eam admiferunt; fi afferat fupplices fedemittere, et puniendos ultro permittere, qui offenderunt, fi beneficia commemoret ab eo fufeepta, de quo eft contemptus fufpicio; fi fub orationis initium non pauca dicat, quibus qui læfus-fuit, intclligat fe diligi ab eo, qui læfitj fi pronunciet eos, a quibus læfus eft, graviores pænas pependiffe, quam ipfemet exegiffetjfi virtutes, et res pratclariffime geftas ab co prædicet, qui læferit; fi fenfim metum ei injiciat, in quem exardefeit; fi fupplicem, ac deprecantem, qui fecit injuriam, inducat; fi proponat cumdem femper effe cum omnibus i fi adferat, exemplifque probet, non exguam gloriæ mertem manere eos, qui iram manfuetudine vincunt, miferumque erte crudeliora meditari, ac facere: fi tandem affirmet, feveritatem cum lenitate mifcendam; licet enim iracundia inftrumentum fit virtutis; inclinandum tamen eft in mitiorem partem; et fi peccandum, remirtione quam crudelitate, melius, aut tutius peccandum. Manfuetudo defcribitur moderatione vultus, et Termonis; orationis illecebris, et fuavitate; modeffia totius habitus: et demum iis omnibus chara&eribus, quibus poetæ pacem adumbrant. Claud. omnia Martis infirumenta, fub Clementis pedibus fubjicit. Misericordia eji motus animi, [eu dolor quidam fufceptus ex cogitatione mali alterius, quo fe, vel fuos affici pojfe videt, qui miferetur. Hinc elt, ut ad miferationem moveatur; qui adduci poreff, ut ad femetipfum, vel ad res fuas revocet, quæ de altero deplorantur,- non autem ille, qui nihil tale fe pati poffc credit. Ad commovendam mifericordiam plurimum valet augere extra modum calamitates, et incommoda, ex qumus eam natam volumus, quod potirtimum fieri poteft comparatione intur prioris fortunæ felicitatem, et fequentis mi feriam.Movet etiam hunc affeSum affli&a, calamitate feneftus, et adolefcentia, fi recordatione fui fuorumque auditorum fenfus leviter pertentet Orator, ut prsffat Cic. in Pif. Mors præterea propinquorum, et orbitas, corporum vexatio, morbi inopia, exilium; quarum calamitatum comitem præ miferatione feipfum Orator offerat, ut mifericordiam vehementius accendat. Attingat Orator fingulas circumrtantias: perfona: quæ cruciatur, aut crucianda ert; videatur, fi fuerit innocens, fi præcellens aliqua virtute, fi litteris exculta; fi fortis an imbecillis in tormentis; fi florenti, an tenera xtate; fi tandem iis valeat, qua folent in generare fcnfum doloris molliorem ætatis; fi in adoleicentiæ flore, fi in cadente feneftute excrucietur; et hujufmodi; loci, fi coram iis patiatur quos calamitatis teflesminime vellet; temporis, fitum exitium patiatur, cum laborum mercedem fibi pollicebatur et præmia; caularum; fi aliorum injuriis non propria culpa calamitas fibi obvenerit; finis; fi virtutis caufa infelix repente extitit; modi: fi quis nobilis, fi quis fapiens, fi quis in dignitate conftitutus fubiturus fit idem fupplicium quo plebei homines folent animadverti; fi perpetuam quamdam malorum feriem patiatur; fi nihil unquam boni percipiat, fed unius mali finis gradus fit ad lubfequentia graviora. Præterea modefle petet Orator, quæ pro fuis vult ab auditoribus, oflendatque; occulte tamen leve efle, quod petit homini calaraitofo, ærumnas cum aliis comparet, dicatque calamitatem fuperiorem, tametfi graviflima fit, levem tamen etiam cum graviore præfenti comparatam; utatur obfecratione,depreceturque auditores per quidquid eis gratiflimum efl; fermocinatiojiem adhibeat, et per Dialogifmum loquentes inducat, tum eis qui acceperunt injuriam, tum qui intulerunt, figna doloris palam exhibeat: ita Erutum confodiam Lucretiæ corpus, Antonius interfe&i Cæfaris togam adhuc cruore flillantem P. R. produxit; videat tamen ut id prudenter, non frigide fiat. Rurfus fenlum hunc auditorum animis injiciat, quod nihil acerbum fit in vita, quod non ducant evenire pofle fibi, aut amicis, aut ceteris hominibus, doceatque nihil magis decere hommem, quam efle humanum: Denique caveat, ne muliebres unquam Nænias habeat, fed femper graviter doleat; cum procul abeftalacrymis, non dicat ab illis fe retinere non pofle, gemitufque vocem intercludere; hoc etenim puerile efl: non ambitiofe conferetur tropos, figuras, et periodos, fed ita orationem fuam contemperet, ut non videatur parata, fed dolore potius elicita. Mifericordia reprimitur; et iis, quibus inflammari diximus iram; et iis, quæ de invidia dicenda fuperfunt. Quod fl auditorum animos jam firmiter occupaverit mifericordia, fenfim, et quali aliud agendo, erit remittenda; quod femper obfervandum erit; cum vehemens aliquis affc&us erit extinguendus. Præterea mifericordiam infirmabit orator / fi rerum calamitate, qua quis premitur, dignum probet; fl doceat nulla miferatione dignum effe, qui judicesad mifericordiam deprecatur; fl dicat juflumefTe, utmalismaleveniat, fl offendat fe de eorum fupplicio gaudere / fl tandem efficiat, ut judices, aut invideant bonis adverfarii, aut de ejufdem malis lætentur, aut indignationem aliquam concipiant ob vitæ pravitatem. Qui miferatione tanguntur, faciunt, quæ fequuntur. In lurorem, et jnfaniam vertuntur, eaque admittunt omnia, quæ dolentis conveniunt/ triflitiam vultu, lacrymas oculis, gemitus ore præfefcrunt, fpiranti fimiles: funt taftis fæpius deliquiis: corpore, et corporis indumentis fquallidi funt, et fordidi; infortunia repetunt, etfi ea ab aliis audiant, fuis lacrymis, et fuo dolore pafcuntur: fenfum præferunt alieni doloris, ac profitentur; non minus aliorum infortuniis, quam fuis, tangi, optantur accidiffe flbi, ut faltem illorum aliquam partem cupiunt. Indignatio, quæ locum habet in genere deliberativo, J[ et judiciali dolor efi perceptus ob res fecundas alterius, qui illa fortuna judicetur indignus. Difcrepat ab invidia, quæ bona digni etiam hominis infeftatur; et quemadmodum mifericordia refpicit malum; fle indignatio bonum refpicit immerentis. Bona vero hoc loco non intelliguntur, quæ animi funt, nec quæ naturæ; feu fortunæ, ut funt divitiæ, opes, potentiæ, honores, amicorum copia, et hujufmodi. Indignatio concitatur; fi vita: prioris forditas, ac vilitas cum pra:fentis temporis opibus, ac potentia conferantur; fi quam dicamus per vim appetere ea, quæ illi minime competunt, ut abutatur iis ambitiofe prodigus, in aleis, conviviis, et commefTationibus; fi eumdem inferamur, quia infolens, et improbus alicujus bona effufis largitionibus diffiparit, vel in profundum libidinum fuarum gurgitem immerferit; fi inferiorem doceamus, cum fuperiore contendere in eodem ftudio, vel honoris æmulatione; fi divitias, fi honores alicui præter meritum contigifle adferamus; quod tamen cum diftin&ione agendum videtur, ut hæc apud eos dicantur, qui fibi eadem mereri videantur; fingula tamen apud fingulos juxta cujufque meritum. Sedatur indignatio, fi cui indignantur; cum dicas virtute, ac rebus præclare gefiis bona fibi comparaffe, non recens ascepiffe; fi probes ingeniofum, ac nobilem nunquam degenerem animum habuiffe, ac proinde naturam ei femper favifTe; fi moneas jampridem bona illa poffediffe, nec iis unquam ad fcelera, velinReipublicæ aliorumque perniciem abufum fuiffe; fi doceas non arrogantem, et fuperbum in meliori fortuna fc prsebuifle, fed modefium, et communem, eumque de aliis magnifice, de fe humiliter locutum fuiffe. Indignatio deferibitur admodum libera, quæ amplificet vitia, vel in malam partem virtutem detorqueat, nec fortem, fed temerarium, neque prudentem, fed ignarum eum dicat, in quem indignatur furens, et amens, quæ fibi interdum violentas afferat manus; irreligiofa, qua: in ccelefie numen obftre&etur; exprobrans, qua: recenfeat ea, qua: recenfeat ea, qua: ab ingrato fafta funr, et alterius improbitati cum aliqua eorum exageratione beneficia opponit. Denique indignationis cffe&a eadem pene funt, qux in iracundia. Invidia, quæ locum habet in genere judiciali poti (fimum, ejl dolor de profpera forte, qua alicui prope pari evenerit, non quod, qui invidet, commodum ex eo percipiat; fed quod nollet eos, quibus invidet, bona illa polfidere; quia fuam putat immunui dignitatem. Invidiam concitaveris; fi doceas homini improbo vel citra laboris, ac periculorum aleam turpi quadam gratia contigiffe bona, ut dignitates, opes, honorum titulos, quæ ceteris non nifi fummo diferimine cottfequi poliunt, li dicas eum ob divitias, fecundamque fortunam ita infolefeere, ut prx fe alios arrogantius contemnat; fi commemores eum celeriter aut nullo labore, vel parvo fumptu confecutum fuiffe, quod alii magnis fumptibus aut tarde, aut plane nunquam alfequuntur; fi ofiendas alienæ laudis æmulum, ambitiofum, multa molientem, nocentem, tum auditorum, tum aliorum glorix, cumdemque dedecus ex aliena fortuna quxrere: fi in auditorum animis laudis imprimas (ludium, et ardorem glorix retinendx; fi proponas antiqux familix decora, et ipforum proprias virtutes, vulgique honorificam de iis mentionem ;& contra, fi vulgi recites honorificam mentionem; de eo, in quem movere invidiam fatagis; fi exageres populi in illum animi voluntatem, et propenfionem; fi deferibas multitudinis voces, et prxeonia, modo tamen laus illa fuptrari facile poflit, et impediri. Prxterea ad concitandam invidiam profuerit nofle mores eorum in quibus excitare volueris; quare eam concipere folent, pares loco, gente, cognitione, xtate,lcientia, dignitate, fortunis, qui denique pufillo funt animo, ut opifices, foeminx, rullici. Reprimitur invidia capitibus contrariis, ac excitatur. Quare bouum minuas, cui invidetur .• merita illius ollen oftendas, qui illo potitur nullam tailam efte injuriam demonftres, ac doceas illum fortuna: bonis, atque honoribus, honefte, ac moderate uti: dicas non fuis, fed aliorum commodis bona illa adhibere, quæ invidis funt incitamenta; parta fuifie laboribus, ac mife* riis; adferas ingentis animi ede, fi magna in aliis quis fpedet, nec virtuti, nec felicitati invideat j aperias damna, qua: invidiam fequuutur; ipfa etenim partim lædit eos, ad quos intenditur, dirius vero, a quibus procedit, quippe qui fua fine fine fubllincnt fupplicia. Invidis delcriptio præclara eft apud OviJ. met. 2. fab. 12. at eadem fere habentur apud Scaliger. inAppend. Virg. Ceterum fsvit ipfa in parentem ejufque interiora in modum tineæ depafeitur: fimulat gaudium: non vult videri invidere: trillatur, fi invidis nota. afficiatur .• Unum expedat mali folatium, fi cui invidet, ex alto prscipitem datum adverterit Virtuti inimica eft olfentat fe magnifice, virtutifquefus prsco nobilis; alios facile contemnit 5 qua poteft animi vocifque contentione rivalem fuum infedatur et quantum poteft veteras commendat, et extollit, ut.recentes deprimat, cum rivali eod. timida femper, et querula veretur ne fi quis honorem confequatur, gloriam fuatn ille fplendore fuo obfcuret; aliens felicitatis inimica eft, in odium, et ultionem inflammatur, vitiorumque omnium radix eft. Enulatio eft dolor ex aliena bona fotte fufeeptus, / l i non quod id alteri contigerit, fed quod nos illa careamus. Differt ab invidia, qus fi pollet, aliqua ratione fpoliaret bono, quod in alia perfona animadvertit . Æmuiatio autem fieri talis defiderat, qualis dida perfona eft; &ficex amore, et ftudio virtutis hsc oritur: Illa e contra ex malevolentia, et odio. Concitatur smuiatio majorum virtute egregie fa K dis cum jam fatis multa di&a fint ubi de elocutione fuperius. N Rerum dilpofitio duplici modo fieri poteft, aut ex arte) aut ex tempore. Si ex arte ) eum ordinem habeat oratio, quem fibi præfcribit ars, ut fcilicet primam ejus partem complettatur exordium, fecundam narratio, tertiam confirmatio, quartam epilogus. De argumentorum dilpofitione paulo ante di&um eftj hic (atis erit annuere, quod ea præcedere debent, ex quoram intelligentia cetera pendent. Ceterum quid primum, quid poftremum effe debeat in oratione, quid adhibendum fit in fingulis caufis, non facile definitur. Unum, quoad fieri poteft, nafcatur ex alio, fitque mutua quædam inter orationis membra connexio, quod fiet, lilervetur ordo propofitus, et in divifione promiflus. Ad hanc rem commodæ funt tranfitiones, quibus ab uno vel argumento, vel orationis capite devolvimur ad aliud; in delenfionibus cum refpondendum eft adverfario, fequi illum ordinem debemus, quem ille tenuit. Ceterum hæc difpofitio tota pendet ex prudentiæ methodo, quæ quid locus, quid auditor, quid caufa pollulet, oratorem docebit. De difpofitione paflim difta funt multa inter has rhetoricæ præceptiones; unde nihil ultra progrediar, utfiatim agatur. Memoria adeo neceflaria eft oratori, ut ex Ciceronis mente omnia præclariffima in eo peritura fint, nifi inventis, et excogitatis adhibeatur memoria, ex qua tamquam ex thefauro, et pcenu dicenda promanant. Duplex eft, alia a natura, alia ab arte. Quæ eft a natura, exercitatione augetur adudua mentis agitatione, et frequenti rerum meditatione adjuvatur;, fi per partes edifcatur oratio; (i delicatis herbis vefcamur, fi optima ciborum digeftio; fi cibi 9 potufque parfimonia, et a crapulis abftinentia confervetur. Quæ eft ab arte parum prodeft, ni fuam vim accipiat a natura. Adjuvatur tamen quibufdam imaginibus, quibus reroinifcentia excitatur; quare proderit lingulas periodos lingulis a capite inlcriptis numeris apponere; rurfus quæ pars orationis e. g. de navigatione, ea connotari poterit anchora; quæ de bello armis; quæ de re ruftica, ltgone, et fic de aliis; tandem proderit, nullo affeilu vehementiori concitari, et cogitationum multitudine minimi diftrahi. Pronunciatio inter orationis partes ordine poftrema, fed prima poteftate, oratoria artis totius omnem in fe continet vim; omnis enim oratio languet, evanefcit, emoritur, nili eam aftio animet varietate vocis, motu corporis, mutatione vultus. Idcirco nemo inter oratores fummos adfcribendus, qui voce infuavi, et immoderato geftu oculos auditorum, et aures male afficiat. Patet igitur bona: pronunciationis elfe, vocem moderari et geftum. Vocis duplex eft proprietas, quantitas, et qualitas, e quibus tum vitia, tum virtutes illius eveniunt. Vitiofa igitur erit vox primo fi fit pufilla, qualis eft eorum, qui pipire magis, quam loqui videntur. Angufta quæ non implet auditorum animos. Si fubfurda, qua: non exprimit verba, fed in faucibus emoritur. Si confufa, qua: non diftinguit fonis, et articulis, quæ dicit. 5. Si rudis, et intra&abilis, qua: magno negotio fuum peragit curium. Si alpera, quje flrepitu aures offendit; fi difcer pta, quæ imparibus fpatiis, et fonis dilaniat orationem; fisenea, qua? vehementi Velut aris tinnitu, ferit aures; fi acuta, quæ fonantius quam par efi, eaidcm penetrat.Vox fuas habebit virtutes. Si erit alta, quæ firmis fparfa lateribus aures impleat pleniffime. Si eicelfa, quæ et plenios audiatur, et durabilis fit. Si clara, qua; clare perfonet. Si prægrandis, qua; admixta fuavitati laudatiflima efi. Si fuavis, flexibilis, culta, rotunda, traftabilis, volubilis, dulcis, canora, et plena. Advertite vocem accommodandam effe rei, de qua agitur; ficuti enim non convenit in frigidis exclamare; ita ridiculum foret in gravibus languefcere. Proferatur perpulfa animi motu, ut ex perpulfis fidibus profertur fonus. Lætitia lenem, hilarem, tenuem poflulat vocem; metus demiffam, abjeftam, timebundam, exhitantem, commiferatione plenam, flebilem, interruptam, ira acutam, incitatam, incidentem; mceftitia gravem, et fono depreffam y et demum tot fiant vocis mutationes quot erunt animi affe&iones. Illud infuper univerfis præcipitur, quod depreffa vox adhibeatur in exordiis y ita tamen ut poflit audiri, necnon verecunda, temperata, venufta, et lenis. In narratione aliquanto elatior, et quodammodo familiari fermoni proxima fit. In expofitione validiorum argumentorum vehementior, acrior, et levior, et juxta naturam rei nunc attollatur, nunc deprimatur, nunc arrideat, nunc abhorreat. In conclufione attenuata fit, et æquali fono probata, fi hortamur, fi conquerimur depreffa, et dillin&a crebris intervallis: fi enumeramus, quadam incitatione gravis. Geflus, quem mutam eloquentiam appellavit Tullius, tanti eft ut moderetur, ut quoniam per illum animi fenfus dignofeuntur, fatis inepta fe gereret, qui iis, qua: profert, geftum non accomodaret. De eo multa priecipiuntur/ en vobis magis neceflaria.Vitanda: funt leves, et hiftorica: gefticulationes, quæ fingulis verbis geftum efformant j quare Orator meminerit, fe faltatorem non efle, et ad fenfum magis, quam ad verba geftum accommodet. Componendus eft vultus decenti eompofitione, ita ut refla fit facies, non detorqueantur, non mordeantur labia, non corrugentur nares, non immodicus hiatus difiendat riftum, non fupinus fit vultus, non dejefti in terram oculi, non inclinata cervix, non elata, aut deprefla fupercilia, non rigidi, non extenti, non languidi, non torpentes, non lafcivi, non mobiles, non pofcentes, poUiccntefque aliquid oculi eife debebunt Peftus ad ventrem projicere indecorum eft, variare fupra modum extando, deforme j quibus, fi motus accedat, prope obfccenum. Vultus Sententiarum fenfum præjudicare debet j quare cum ridentibus rideat, cum triftibus mæreat, cum iratis itetur. Oculi, caput, facies tali geftu conformentur, ut fenfum exprimant j brachium, et manus aflionis potiorem partem fibi vindicant, habentque plures fignificationes: brachium tamen tanquam telum adhibetur in contentione potiflimum, in narratione non nimium, fed cum decore movetur. Manus hinc inde extentæ difponantur intra fuggeftum, dextra incipiat motum a medio peflore, tendatque in latum dexterum mediocri diftantia, aliquando reflo, alias flexuofo duftu, prout membrum uno, aut pluribus conftabit incifis j geftus enim uti cum voce inchoandus, ita protrahendus ad finem vocis, et fenfus. Si periodus conftabit tribus, vel quatuor membris, fecundum, vel tertium occupet finiftra, qua: cum dextera ultimam, totamque claudat fententiam, iterumque deponenda manus hinc inde intra fuggefti limbum, Rbetoric H iEC oratio habetur in natalitiis hominis alicu jus. Ejus exordium fumitur. Ab aliqua circumflantia loci, vel temporis, aut perfonarum. A publicis votis, precibus, et facrificiis, qus ante nativitatem, et poft illam fafta funt. Ab antiquorum ritibus. A fabulis. Ab aliqua hifloria, feu fa£lo infigni Ab exclamatione, et larto plaufu futurorum bonorum. Confirmatio multipliciter abfolvi potefl; nam fi nativitas fatis uberem fuggerat rerum copiam ad juflatn orationem, his poterit efle contentus laudator. Sin minus, incipiendum erit a Patria, parentibus, fplendore natalium, prodigiis, fiquæ præcefferunt; rurfus attingere poterit Orator nativitatis circumflandas, locum, tempus, antecedentia, confequentia, auguria, di£la, oracula, fomnia, concurfus rerum variarum in id tempus. Item auguria fiqus puer ipfe det futuræ virtutis, et fortunæ; quæ quidem divinatio peti potefl, vel ex iis, quæ nativitatem, aut puerum ipfum nafcentem attingunt, vel ex genere, facie, futuraque apud parentes infantis inflitutione. Peroratio vota continet, fauflafque precationes puero, et parentibus, ut ille ad multum tempus felix vivat, et fuis, et Patris ornamento aliquando futurus. Item provocabit ad lætitiam, defiderabitque, utcrefcat infans ad cos honores, apud quos patus efl; divos aliquando, feu virtutes producet contendentes inter fe, cui potiflimum fit ille puer primum natus. Oratio Genethliaca, quæ dicitur adulto, partim coalefcit ex fuperioribus præceptis, partim non jam tigna, et prsfagia futura: virtutis attingit, fed Virtutes N a ipfas recenfet, aut amplificat, dicitque aufpiciis, et ominibus jam fatis refpondiffe virtutes. In peroratione optandum, ut fxpe diem illum natalem celebrare contingat, utque lætior femper recurrat, illiufque ortu ita gaudeamus, ut nunquam audire velimus interitum. De Oratione Luftrica. H iEC oratio dicitur Lufirica, quod dies ille, quo nomen infantibus imponebatur luftricus apud veteres appellabatur, habeturque in nominum impofitione. Exordium ducitur, vel a circumfiantiis, vel ab aliquo ritu antiquo in imponendis nominibus, vel a lætitia communi, vel ab honoribus, quos ille prius retuliffet, cui nomen imponitur, vel certe dubitando exquirere poterit orator, quo præmio tam præclara: res geltte donari potuiffent, et ad nomen defeendens nulJum inventum docebit majus ipfo nomine, dequo breviter dicet præmium effe virtutis. Confirmatio, vel una, vel duabus contineri partibus poterit; fi una, eam inllituat Orator ab iis locis, quæ in commendationem nominis cadere poffunt; a compofitione fcilicet cum aliis præclaris nominibus; acaufis propter quas impofitum fuit, et ab ipfa nominis fignificatione; fi aut omnes virtutes ea complebatur, aut omnium maximam, aut omnia, quæ in omnibus nominibus effe poffunt. Si duabus, in prima ponantur tes gefiæ, ac virtutes, propter quas nomen fuit impolitum; in fecunda nominis excellentia laudetur, inftiruaturque collatio tum perfonarum, tum hominum, tum caularum, propter quas aliis etiam aliud nomen impofitum fuerit, five hoc fiat per fimplicem comparationem, qua paria omnia effe dicantur, five per contentionem, qua qui laudatur probetur effe fuperior. ^pilogus occupatur in votis, et faufiis precationibus, gratulationibus, et adhortationibus, ut tanti nominis gloriam fubfiineat, ac tueatur. De Epithalamio, feu Nuptiali Oratione, Epithalamium habetur in nuptiis. Ejus exGrdium inchoabitur, vela lætitia, fefiaque diei celebritate, vel ab argumenti difficultate; vel a caufis, curO* rator ad dicendum acceflerit, vel a commodis, optimaque conjugii æflimatione. Confirmatio i. per modum panegyris laudes fponforum continebit; five a Patria, parentibus, aliifque laudationis locis, five per comparationem unius cum altero, ut nullus alterutro dignior eft potuifTe offendatur, five per collationem nuptiarum hujufmodi cum felicibus antiquorum nuptiis, five per certamen aliquod, aut inter divos, aut inter homines, aut inter virtutes contendentes invicem in conferendis variis muneribus recenter nuptis. Juverit etiam comparationem inflituere inter genus utriufque fponfi, ut ex illa confiet fimilem fimili conjungi, quam quidem comparationem ornare aliquando poterunt fymbola quædam ab antiquorum ritibus accepta, puta a floribus, feu frondibus, quibus, nuptorum coronæ antiquitus intexebantur, ut fponfum uno fponfam altero exprimamus fymbolo. 2. Poft celebratam fponfi, fponfæque affinitatem, qua: ex illo matrimonio contrahitur, commendari nuptiæ poffunt ex iis, quæ inde creduntur proventura, aut ex aliis felicioribus matrimoniis, quæ inter eafdem familias olim intercefferunt; laudantur fponforum parentes, ad laudes quoque eorum excurritur qui ad nuptias celebrandas convenerunt, et ad commendandum thalamum, domum, urbem, ubi nuptiæ fatis funt. Finguntur liberi coram parentibus lufitantes, five a?ta N 3 te crelcente maxima meditantes. Ad nuptam, et virum cum laude convertitur fermo, utrumque ad lætitiæ fenfum excitando, et in fpem adducendo fobolis virtutis non imparis. Epilogus vota facit pro liberorum felici proventu, ut parentes thalami pignora cito confpiciant, diu felicem vitam degant, et diem videant, quo et ipfi liberorum nuptiis interfint. Itidem ad mutuum amorem, et fidelem concordiam conjuges adhortabitur .Legantur Claud. de Nupt. Honorii, et Maria», Statius lib. i. in Epithal. Stellæ Maxim, in Nupt. Conftantini. De Epinicio feii Oratione Gratulatoria. E Pinicium adhibetur in quovis eventu felici, ut iis gratulemur, quibus ille feliciter contigit. Exordium hujus maxima parte eflfe poteft rei obtentæ gravior amplificatio, et defumi potell, vel a communibus locis publicz lætitiæ, aliarumque circumftantiarum, vel ab ipfa mutatione, et incremento fortunæ melioris. Confirmatio variari poteft pro rerum varietate, qua: ad gratulationem nos excitant, fi etenim alicui vi&oriam gratulamur, dicendum erit non tam pares gratias, quam dignam gratulationem haberi polle illi, qui debellatis hoftibus tantis incommodis patriam liberavit. Hujui rei caufæ mox afferendæ; fubjicienda inde viftoriæ narratio, qua: explicetur ex adjunflis, et amplificabitur perHypotipolem, diftributiones, deferiptiones, et per comparationes præfentis fortunæ cum fuperiori. Licet nonnunquam vifforiam conferre cum ipfo duce, ejufdem merita amplificare, in quorum fidem aliqui nominandi erunt, quorum egregia facinora fuerit æmulatus. Si dignitatem acceptam gratulemur, illius magnitudo erit demonftranda: commemorandum adeptam meritis, et virtute, dicendumque dignitatem eam efle, ex qua immortalitatem confequi ille poflit, quxque a multis expetita, paucis admodum obtigerit. Obliqua oratione interdum alicui gratulamur, cum dicimus nolle nos amico, qui dignitatem obtinuit, fed Reipublicæ quæ tantum virum in ea dignitate (ibi adepta eft, gratulari; quod Reip. utilitas ab amici honore acceflerit; qui fi junior fit, dicendum hunc diuturniorem, et Reip. utiliorem fore; fi fenex, (pecimen virtutis amplum dediffe/ fi eruditione confpicuus, florentem, ac beatam fore Rempublicam. Epiiogus continet preces pro imperii diuturnitate, felicitate, gloria, incremento. [Optat, ut qui ad dignitatem afeendit, opinionem de fua virtute conceptam faftis fuperet, neque cum aliis, fed fecum ipfe certet, ut ad majores gradus poflit afeendere. Cohortatur ad amorem, et patriæ defenfionem, ut eam ita compenfet. Commemorat, qui reges, et præclari viri eam ornarint, et auxerint. Monet tandem, ut et Deo, et largitori Principi gratus fit. De Oratione Lamentatoria, H iEc oratio fuperiori contraria eft, majus tamen requirit artificium, ut dolore potius, quam arte videri debeat fa&a. Duabus omnino partibus abfolvi poteft. In prima fignificetur, quantum fit malum illud*, in quod incidimus, tum ad levandum dolorem, tum ad excitandam in amicis mifericordiam, et odium in inimicos, fi ex iis tantum matum obtinuerit. In feeunda metus aliis injicitur quafi et illis poflit idem contingere. Epiiogus fuperos orat, ut a cervicibus omnium tantam depellant tempeftatem. Postulatoria oratio adhibetur, cum quid debitum, aut tamquam debitum a Deo, vel ab homine peti oportet. Exordium, fi petitio oblique fiat, per infinuationem benevolentiam conciliet, ad excitandam nedum attentionem, fed etiam liberalitatem; quæ quidem infinuatio peti debet ab illius laude, a quo beneficium expetatur, maxime vero a laude liberalitatis. Quod fi res, qua: poftulatur, difficilior obtentu fit, majore infinuationis artificio, fin minus difficilis, minore opus habet i Si vero reta petitio fit, aperte exordiendum, non tamen procul ab arte. Confirmatio fi de liberalitate benefatoris nihil ditum fuerit in exordio, ab ea inchoari poterit. Petitio proponenda, explicanda,. exornanda erit, attenta perfona, a qua petitur, et re ipfa quæ petitur; nam fi petitur ab homine gloria: cupido, dicendum erit virtutem ineffe maximam in re conferenda; fi ab alio aliter agendum. Si qui petit, benemeritus fit, enumerare poterit, modefte tamen, fua beneficia. Si nullum habeat meritum, narret, quomodo immeritus tantum beneficium petere audeat, caufamque petendi afferat, dantis liberalitatem. Si res, qua: petitur magna fit, inque ea obtinenda laboreiur, recurrendum ad locos deliberativi generis, a poffibili fcilicet, ofiendendo nullo difpendio conferri poffe beneficium; ab utili probando, utile efTe Reip. ab honefio oftendendo honorem, et gloriam inde futuram. Proderit parentum laudes, et majorum utriufque rccenfere, qui fi in neceffirudine conjunfti fuerint, addendum erit eos, qui fubfequuntur, non tam paternarum opum, quam amicitia: harredes efle debere. Preces adhiberi poffunt, et obtefiationes per res, aut perfonas, quibus nihil charius haberi confiet. Docendum erit, petere nos rem honestam, piam, juftam, et nobis neceffariam, quam, ut obtineamus, ciendi funt mifericordiæ motus ab indigentia noftra. Epilogus promittit animum gratum, et deficiente facultate referendi gratias, fummam animi propenfionem, et voluntatem. De Oratione Enchariftica, feu in gratiarum aftione. E Xordium bene contextum, fplendidum, grave, ac ferium effis debet, fine ulla fufpicione fimulationis, feu affentationis, in quo amorem profiteatur Orator, magnifice beneficium acceptum enarret, cum rerum enumeratione} præterea exordiri potefi Orator, nunc ab ea virtute, quæ maxime lucet in, beneficio collato, modo a perfona largientis, et ab adjuntlis, (i Rex, fi Senatus fit, qui dedit, fi cito datum, ficum verborum ornatu, et vultus hilaris fignificatione ;nunc reddendo rationem, cur tot ante beneficiis acceptis, nunc tantum agere gratias incipiat. Confirmatio, vel inftitui poteft per panegyrim, ia qua infifiendum erit commendando virtutem a qua profeftum elt beneficium, vel tripartita effe debebit, quæ primo occupetur in laudibus bencfa&oris, mox in beneficii magnitudine amplificanda, et exornanda, ex adjun&is, et circumfiantiis, per multas comparationes, inquirens caufas beneficii, tempus, locum, et hujufmodi; demum in explicando modo, quo datum efi beneficium. Epilogus officii recordationem pollicetur, fpondet, memorem animum, rogatque Deum, ut cum nos ob virium imbecillitatem id minime poffimus, ipfe gratias beneficio pares rependat. Si gratiarum a&iones ob falutem fient, obfervandum erit, incolumitatem reftitutam, mala adverfa, miferias, et morbos procul amandatos, magnam dicendi copiam fuppeditare. Ideo exageranda tunc erit prxdi&otum maiorum gravitas, a quibus fuimus liberati > ut tanto majus beneficium collatum eluceat. De Oratione ad inaugurationem. H iEC oratio dici folet in un£Iione regum, aut creatione magiftratuum, vel Gubernatorum. Exordium fumitur a votis bonorum, qui optabant, a gratulatione populorum, a meritis iplius ele&i, a pompis, quibus elucent viæ, forum, templa, palatia, a reliquis denique circumflantiis, vel etiam condolere dignitatem novo Principi Orator poterit, quod eam fubeundo, novas caulas, laborefque fubire cogatur. Confirmatio fefe effundet in laudes novi Principis, a fontibus, quos fupra monuimus, a laboribus pro patria exantlatis, a clementia in cives. Differet de corona, de fceptro, de purpura, de ftemmate, deque ceteris omnibus, quæ peauliares fint illius pompæ; adhibebit defcriptionem iplius Principis, a quo effulgeat amor, et raajeftas; neque omittet oracula, prodigia, et fiquid aliud infigne evenerit, et honorificum, qua: omnia ad laudem Principis referenda funt. Epilogus erit idem, qui in gratulatoria oratione. Præclara eft Sidonis Panegyris ad Auguftum Romæ di&a, et optime etiam Claud. in Conful. Manlii Theodorcti etc. u I De Stemmate Praxin. S Temmata, quæ familiæ infignia efTe dicuntur, ad laudes heroum plurimum conferunt, quorum encomia inde petuntur, quod fint, et figna quadam ad ornamentum, et difcrimen familia; dedu&a, et præmia virtutis, ac poderis incitamenta laborum, et fuavis, et grata re£te fa&orum recordatio, et documentum aliquod artis, et officii, et amoris, ac infitæ virtutis argumentum. Rurfus ad laudem conlideratur materia, ut aurum, vel argentum; color ut cæruleus, rubeus; forma, vel figura, ut ancile, palma, clypeus; pi&ura, ut rofa, oliva, globuli, arma, cruces, Leo, Aquila, et hujufmodi, e quibus fiudeat Orator magnam copiam laudum haurire, &c. De Paranimphara; five in Creatione Doctoris. Exordium petitur a circumftantiis perfonarum, vel a ritibus veterum, cum laude illius fcientiz, ad quam initiatur Doftor. Confirmatio tres partes habet; prima rationes continet, ob quas mox promovendus, honore dignus videri poffit; altera rituum expolitionem; tertia ad dolorem panegyrim inftituit. Ritus effc folent, traditio libri ad legendum Quidquid officii fui fit; pileoli, infignia veritatis, ac fan&itatis; anulus, qui fidei, veritatis, et conflanti cft argumentum; Zona aurea, qua utatur, tanquam cingulo fidei, et fortitudinis, modeflixque vinculo, quo animi motus cohibere poffit • Epilogus multa libi promittit de inaugurando Dolore, clauditurque in ejufdcm gratulatione. Exordium inchoabitur ab ipfos juftitite templo, in quo Prarfes admittitur, vel ab ipfo tribunali, in quod afeendit, unde promant: oracula coelo digna, hominique metuenda, quod quid ornari poteft aliqua, fimilitudine deiumpta e Salomonis throno, autaliunde. Confirmatio vagabitur per locos communes laudis in Prsefidem, eleftum, et quserer, cur purpura induatur, an quta ea regiam induat au&oritatem, an quia in legum 'violatores infurgere debeat tanquam elephas, qui a rubro in bella accenditur; commendabit fapientiam præfidis, ex qua, velut ex trypode promentur oracula jufla, veneranda, et patriæ falutaria. Epilogus gratulatur, non tam præfidi, quam urbi, quæ fe regendam commifit tanto viro, cujus fapientia, vigilantia, prudentia quæque* optima fibi polliceri poffit. De Oratione in dedicatione, H iEC oratio contexitur, cum alteri opus aliquod nuncupandum occurrit: ejus artificium tribus veluti gradibus affiirgit, primo occafione dedicandi, qua: fumitur vel a dedicantis officio, vel a dignitate lilius, cui dedicatur, vel ab opportunitate aliqua, ut fi devi&is hoftibus tribmphet, et cetera quamplurima; fecundo rei dedicata: vel explicatione, vel excufatione. Tertio commendatione, et obfecrationc, addito fidei, arrernique obfequii Sacramento. De Oratione ad receptionem Principum, aut ma- f giftratuutiK O UI orationem hanc contexendam aggreditur prius animadvertere debet, quæ fuerit caufa regis adventus in urbem. Si ut eam per fe invifat, vel ut (i in ea Princeps exterus fit, luas celebret nuptias, et hujufmodi; et talis erit oratio, qualem, eam exigit caufa: adventus. Si caufa adventus fit, ut per fe Princeps urbem illam invifat tunc Exordium ducetur ab expedatione, et votis totius Civitatis, vel a defiderio communi videndi Principem, vel ab exukatione, qua geftieruot emnes, cum primum acceperunt- nuntium, vel ab ipfa regum providentia quorum eft, non per legatos tantum, fed per fe quoque fuis regnis confulere, a thefi ad Bypotefim mox defeendendo. Confirmatio per laudes regis excurrat, providentias præcipue per aliquas comparationes, et fymbola, poteritque recenfere antiqua ejus beneficia in urbem illam collata, ea conferendo, cum prxdeceflorum ipfius beneficiis. Immo differere etiam poterit multa de urbis Felicitate, et meritis, eaque omnia uni regi accepta referre. Neque erit inconveniens, fi ad publicum apparatum defeeudat, in quo deferibat, vel civium concurfum, vel regis ingreffum magnificum ad triumphum, aut modefium, ne gravis populis eflet. Oicet relida ab eo fuifle clementiæ, fortitudinis, liberalitatis, ceterarumque virtutum, quam ille tranfierit, veftigia. Epi logus ejus armori, et tutela: commendabit urbem, ipfuroque tutelaribus Diis; vota faciet pro ejus felicitate; vovebit, ac dedicabit animas, pedora, fortunas, opes. Populorum explicabit lætitiam, et amorem, et fi quid petendum erit, obfecrando id efficere poterit. Legatur Oratio Pacati ad Imperatorem Theodofium, in qua ille magnifice. Exordium tefiabitur non levem doloris fignifica* tionem ex illorum difceffu, quibus familiariter urebamur,• mox moderationem adhibebit aliquam ex honefia difceffus caufay et fi orator fit ille, qui difeedat, diuque a patria extorris abire debeat, mifericordix ciet affe&um» Confirmatio commendabit multi populi, apud quem vixit Orator, fidem, humanitatem, pietatem, et cetera, quibus conciliantur animi, tum urbem, a qua ille difcedit, dilaudabit, loci nimirum naturam, fitum falubrem, et amoenum, facra ejus fefia, facrafque ceremonias. Epilogus beneficiorum, qua; ifiic acceperit, memorem Oratorem pollicebitur, uxores, liberos, affines commendabit plurimis, iifque bene precabitur. Si alius fit qui difcedat, ifque vel mul&atus exilio, vel acerbiore coa&us fortuna, Exordium petendum erit ex querimonia, vel indignatione in fortunam ipfam. Confirmatio queratur quod abire parantem non retinuerint non frequens virorum illuftrium concurfus, non deambulationes, non amæna loca, non cetera, qux urbem exornant. Revocat promifta; quod alter ab altero nunquam effiet difceffiuruS, confert priorem felicitatem cum praffienti miferia, dicit, fe, qui jam in amico folatium, nunc prseter follicitudines, et curas, nihil in eo habere, conqueritur nimis longam futuram ejus abfentiam, commemorat pericula itineris.difficiles navigationes, et vita: infclicioris incommoda, eoque dolet abeunti. Modo tamen folatur Te, fpe expeftati felicioris reditus. Si vero qui difcedit, legatus vel imperator difcedit, Exordium illi gratulatur. Confirmatio dilaudabit, et cum ipfum, et collegas fuos, comitefque, a genere, virtutibus, fama nominis, ac rebus antea feliciter geftis: deprecabitur eundem quoque, ut memoriam noftri abfens non deponat, locorum amamitate delinitus, ac fociorum humanitate, urbiumque nobilitate, qua iter eft habiturus, quas ca occafione proderit laudare. Epi logus continet preces, et felicia omnia difcedenti defiderat. De Oratione poft reditum, Exordium vel fuperis gratias aget, quod incolumem patria, civefque omnes tantum virum receperint; vel defiderium exprimet, quo cives ejus re-‘ dit^im affe&abant, votifque, et precibus accelerabant; vel circumftantiam quamdam temporis continebit, uc ii Sol ferenior effullerit, quafi tanti hominis reditum fibi fuerit gratulatus. Confirmatio deferibet hominis indolem, dilaudabitque virtutes, eas potiffimum per enumerationem recenfendo, quibus acceptus fuerit iis, apud quos dum abefTet, eft commoratus, qua in re optima* erunt comparationes conglobata: hominum ilJuftrium, qui apud alias nationes magni habiti fuerint. Inducet exteras urbes, apud quas diutius fuerit, qua: partim invideant patria: illius, partim cives fuos cum eo conferant, minorefque eo arbitrentur, et partim fecum ipfc doleant, quod hofpitem non retinuerint abire cogitantem. Reditum amico gratulabitur, gratiamque referet, quod apud illum valuerit plus Patriæ charitas, quam ceterarum gentium benevolentia: teffificatio, oblati honores, locique amoenitas, et delicis. Exponet tandem quid commoditatis, et privatiTh, et publice tanti viri afferet reverfio. Epilogus hortabitur, ut diu cum fuis maneat, redibit ad preces, orabit coelites,• ut quemadmodum ia profe&ione, et reditu ita fofpitent in Patria. De Oratione in funere. Exordium occupabitur in deploratione, ac gemitibus, ordieturque vel ab indignatione pro eo, cujus mortem dolemus, quafi indignemur ereptum nobis effe, aut nos fupcrftitcs ad dolendum rtli&os; vel ab aliqua exclamatione, vel ab inve&iva, in mortem maxime, fi in ætatis flore ille obierit, vel a deploratione cum indignatione mixta, humanam conquerendo conditionem, quæ nos ad tantam miferiam vix natos dejecit, vel a circumflarttiis qaibufdam, ut funtoftenta, prodigia, alisrque quamplurimæ, quæ in hac re meffe poffunt, vel ab aliqua figura, dubitationem puta, quafi ambigat Orator loquine, an filerc debeat, ciere lacrymas, an confolari, et hujufmodi, autexcufationem quamdam, quafi non audeat vulneris memoriam refricare, et affligat domus fpeciemdefcribere; vel ab aliquo gravi difto præfertim, fidolorem lenire velimus, vel a lugubri exequiarum apparatu, vel ab aliquo lymbolo, vel a diverfis gentium ritibus, vel a luftus deferiptione, præfertim fi luftuofo cafu obierit ille, cujus mortem dolemus. Denique exordium dabunt affinitas, dignitas, et hujufmodi, quæ fubihneat ille, cui onus dicendi impofitum fuit, tamquam ea caufæ fuerint, cur loquendi partem fufeeperit Confirmatio duabus potiffimum partibus abfolvi poteft, laude fcilicet, et lamentatione*, ea demortui vitam commendamus . hac mortem dolemus; quare omnes .inveniendi funt fontes laudis, locaque omnia ciendi mæroris motus; quibus addi potefl et tertia, folatium fcilicet ad parentes, vel ad fuperflites documentum. Interdum tamen una pars tantum ponitur, eaque occupatur in laudatione; ita tamen conftru&a, ut referatur ad excitandum dolorem/ in crdum adhibe» tur et fecunda, quæ aut dolorem movet, aut confolatar, aut adhortatur ad mortui imitationem: melius autem ifla fparfim per totam orationem diffundentur, ita tamen ut in epilogo perficiantur. Epilogus æternam felicitatem mortuo deprecatur, vel lacrymas in auditoribus movet, vel„ad debitos honores deferendos, aut ad recordationem beneficiorum ab eo acceptorum, vel ad virtutum ejus imitationem, vel ad impendentis omnibus certe mortis memoriam hortatur. Si filius fuperfit paternæ virtutis hæres, auditores Colabitur, proponens iis, parentem in filiis fuperflitem efTe. Tandem claudi poterit celebri quodam epitaphio, quod concifutn efTe convenit i et paucis verfibus continere genus, vit® feriem, geftos honores, facta præcipua, mortis genus, et monitum aliquod viatori. Egregixfunt Orationes funebres Nyffeni in morte Pulcneriæ, D. Amb in Theodofii fenioris, Naziazeni in Athanatis etc. Exordium, quod quidem furoitur a perfona regis, et ejus, a quo mittitur, et ejus ad quem mittitur legatus, affinitates, foedera, amicitia, negotia inter illos ante id tempus habita, et cetera hujufmodi occupabunt; vel etiam fumi potellaritu, et jure gentium in mittendis legatis. Confirmationis nulla certa præcepta efTe poflfunt, cum enim tot, et tam vari® poffint efferes, quas legatus agere debeat, talem muituat confirmationem. Orator, qualem exiget res, de qua agitur. Quare cum legatus mittitur, vel ad gratulationem, et amicitiæ O offi- lio 'Rhetorica Pracepta. officia, vel ad excipiendum aliquem alterius nomine, vel ad aliud petendum, vel ad repetendum, et expofiulandum aliquid propter acceptam injuriam, vel ad (uadendum aliquid, recurrere ille debebit ad lingulares oraticfieS cuilibet caufat conformes. Epilogus pariter caufis, quæ traftantur, accomodabitur. Consecratio apud antiquos Idolatriat cultores ea dicebatur, qua vel aliquem hominem in numerum Deorum referebant, vel templum, aut aram numini alicui confecrabant. Sacrilegus ifte cultus cum ipfa fuperftitione jam exfolevit, eique fan&ior fucceffit, coefuetudo fcilicet piorum hominum in numerum, albumque Sanftorucn referendorum. Quare hæc oratio adhibetur a nobis in alium ufum abeo, in quem ab antiquis adhibebatur -, cum nempe non jam fceleftiflimis hominibus divorum nomen tribuitur, led cum homines vere pii maturis Ecclefia* Catholicæ fan&ionibus inter Beatos, Sao&ofque adferibuntur. Artificium hujus orationis idem eft, ac orationis in funere, præterquamquod exordium, et epilogus, ipfaque confirmatio ad hilaritatem penitus compafti cfFe debent. Poterunt et aliqua recenfcri de ritibus, qui in /Ethnicorum confecrationibus adhiberi folebant, vel eos afliimendo, vel rejiciendo. Etiam epilogus continebit exhortationem, qua excitentur auditores ad venerationem Sanfti hominis, et ad vota illi facienda; poterit pariter vel nobis, vel noftris a Divo illo aliquid jjoftulari. Si ha?c oratio habenda fit in confecratione templi cujufdam, ilia fota occupabitur in commendandis ritibus hujufmodi confecrationis, nec non templis iif dera ut dem fibi a Deo electis tanquam in propria sede ad habitandum in terris; curabitque, ut venerationem, religionemque, et cultum in illud ipfum in auditoribus excitet, quod ut melius prædet, ornanda erit aliquibus imaginibus ex Sacra Scriptura defumptis. Genus hoc nedum deliberativum, fed& fuaforium dicitur, et difluaforiura, difceptatorium, concionatorium, et confultorium. Ejus materies poflibilia funt, et non neceflaria, non tamen omnia, fed ea tantum, quæ ed in nodra potedate, ut aut dant, aut omittamur, et ad nos ipfos pertineant, hæc vero eadem publica funt, vel privata, de quibus difceptari poted. Finis utilitas ed, ac detrimentum i officium fuadere, et dififuadere. De Inventione Generis deliberativi, triplicem hujus generis fontem aperit Quintilianus, cum inquit: fuadendi partes quidem honedum, utile, necedarium. Neceditas tamen non ideo ed pars deliberationis, quod in deliberationem cadat, fed quod fi quid neceffarium probari poflit, fidem afferat deliberationi. Cum autem CICERONE (vedasi) in partition. &c. ha?c habeat: Suafori proponitur Jimplex ratio, fi et utile ejl t et fieri poteft, ut fiat: diffuafori duplex: una, fi non xjl utile, ne fiat: altera fi fieri non potefl, ne fufeipiaturj cumque idem dividat utile, inutile honedum, et utile commodum, condat tres eflfe fontes inventionis generis deliberativi; honedum fcilicet, utile, et poffibile. Ad honedum ea referuntur omnia, quæ proficifcnntur a virtutibus, quæque funt laudabilia ipfa per fe, qualia funi animi bona, quibus et additur materies fubjefla hon. flati, qua? maxime fpeflatur in amicitiis; amici autem charitate, et amore cernuntur. Quare cum nobis honedum proponimus materiem deliberationis, illud attinui potett. Si bonum, quod fuidemus, cum virtute conjunflum demondremus; tunc etenim honedum illud probaverimus; ideoque faciendum. Si offendamus cum re, quam fuademus, conjungas ede virtutes, ita ut qui, quod fuademus, fufceperit, prudens, juftus, clemens habeatur. Quod fi jam iile hifce virtutibus fuerit inflruftus, alia ratione erit impellendus, ut nempe fuis virtutibus opera refpondeant. 3.- Si metu dedecoris, et infamia? aliquid fufefpiendum ede fuadeamus, qui modus efficax ed, et dicitur cum contrario. Notandum oratori ed, quibus affeflibus auditores maxime ducantur, et quantum apud imperitos adhibendus ed ad fuafionem ignominia? metus, tantum apud Sapientes gloria? propofitio, et honedatis, apud quos nunquam illius jaflura. Ad utilitatem, ut inquit CICERONE (vedasi), ea revocantur, quæ funt in corporis, aut fortunæ bonis expetenda; quorum alia funt quafi quodammodo cum honedate conjunfla, ut honos, et gloria; alia diverfa, ut vires, forma, valetudo, nobilitas, divitiæ y clientelæ, de quibus fatis multa in genere demondrativo. Igitur multiplici ratione ea ad fuafionem deflefli pofiunt, et •» - rf» - k 1. Cum nobiles avidi funt honoris, et gloria?, di gnitatum, et fama?, divitiarum, dominationis, et imperii; fi probaverit orator in re, quam fuadet 3 ida contineri. Apud eos, qui aut lucri cupidi funt, aut fuffl*mum decus ponunt in reflo divitiarum ufu, ut hofce per- Peti orias Præcepta. at} perfuadeat, his liberalitatem divitiarum ornamentum, illis fpem lucri proponet.. ublica. Tertio ab auditorum perfona cognolcendo ilorum inditura, mores, Reipublicæ adminidrationem, ut omnia nodra accommodemus tpforum ingenio, ex eorum opinione ducamus argumema utilitatis, et honeflatis, declaremufque nos id perfefturos, quod ii maxime in votis habent. Quarto abi pfa re, magnitudinem, dignitatem, momentum, aut proprietatem auditoribus odendendo, ut eos ad audiendum excitemus. In diffuafionibus nonnunquam. longius principium requiritur præfertim, fi quæ diduadentur, utilia ede auditoribus videantur. Cavendum in hifce exordiis, ne abrupta fint, nec concitatam femper orationem, et in verbis effufionem, cultumque affe&ent. Narratio ut plurimum non ufuvenit in hoc genere; funt tamen duo tempora, quibus adhibere eam occurrit, yel cum aliqua habemus exempla rerum ante gedarum, quibus utamur tamquam argumenta ad fuadendum; vel cum auditor docilis fieri debet, fi nondum fatis præcepit, in quo fit tota controverfia, unde orta, quomodo terminari poflit, aut fi periculum rei, difficultatem, et magnitudinem ignorat. Quod fi nulla narratio occurrat, datim ab exordio fubjicienda erit propofitio, quam explicare copiofe, et fumma cum au&oritare conveniet. Contentio, leu confirmatio eo major effe debet, quo minor fuit narratio; itaque pod jam ditia probatio in certa qua?dam capita didribui debet ; qua: traftentur ab honedo, utili, podibili, neceflario, ut fupra monuimus. Ad majorem copiam poterit Orator per alia genera excurrere, vel eos accufando, qui funt contraria; opinionis, vel eos laudando, qui nobifeum confentiunt. Inventio generis judicialis tum ad accufationem, tum ad defenfionem, pendet ab affumptis locis faftorum, et rerum ; ii autem continentur omnes in adjunftis, antecedentibus &confequentibuscaufis,& in locis omnibus extrinfccis ; cum diilin&ione tamen, ut alii faciant ad flatum conje&urar, alii ad flatum definitionis, alii ad flatum qualitatis. De illis fatis diximus, cum de locis oratoriis, ea huc referatis. Exordium artificiofum effe debet quam maxime, inquo femper auditor docilis, attentus, et benevolus reddendus efl, et ea quidem ratione, ut flatim a principio, vel attentus, vel docilis, vel benevolus fieri debeat. Benevolentiam captabit orator primo a propria perfona, fi vel extenuet virtutes fuas, et eloquentiam, vel oflendat fe non leviter angi difficultate agendi, et officio ipfo accufandi; vel doceat fe quodammodo opprimi auftoritate, gratia, potentia partis oppofita; vel dicat fe ad dicendum veniffe, ut exiflimctur fufcepifle illam caufam duplus officio cognationis, et amicitiæ j aut alia ex caufa, feu honefla ratione, ux femper videtur neceffario afferenda, z. ab adverariorum perfona, feu eorum, qui eum illis conjun&t funt, quod ita tra&ari debet, ut in invidiam, et odium adducantur, detegendo eorum fraudes, crimina, corruptelas, et hujufmodi. A perfona Judicum, vel cos commendando vel declarando, quam fpem concepimus de ipforum integritate, vel obfequendo, vel mitigando eorum naturam, ad quod necefTe erit eorum mores cognofcere, vel liqua de eorum officio attingendo cum Iaude r leviter ramen ne tam doceri, quam exorari, et laudari videantur. 4. A caufa, vel ex ea defumendo aliquod grave di&um, feu fententiam maxime probaram a Judicibus, vel ejus magnitudinem exponendo, ut fi dicamus conjun&am habere ftbi Reipublicæ, aut civium falurem, vel aliqua confiderando de ipfius conditione, eumque affe&um movendo, quem ipfa poftulat, ut fi in ea gravi aliqua affefti injuria $ mifericordiam in nos, invidiam, et odium in adverfarios concitemus. Ab adjun&is, temporis fcilicet, loci, aliarumquecircumftantiarum. Attentio aptatur vel fi rem novam, atrocem, et magnam, atque ad exemplum pertinentem agere dicamus, vel fi jpauca nos di&uros, eaque tantum, quæ ad caufam pertinent, promittamus. Docilitas comparatur clara partitione, rerumque dicendarum divifione, tunc maxime cum caufa videtur involuta multis rebus \ at cum judex nimium adverfario attendit, ab illa nimia attentione avertendus erit, quædam imminuendo, vel elevando. Narratione non opus eft, ni forte accufator, cujus eft faftum exponere, minus fideliter illud narraverit, vel aliquid omiferit, quod reo favere poflit. Cum illam adhiberi oportuerit, fi quando perfpicua, et probabilis effe debuerit, maxime in hoc genere efle debebit. Præterea ita componenda eft, ut caufæ noftræ æquitatem, nequitiamque adverfariorum fubjiciat oculis, conformandaque judicum moribus, et auditorum, ut oftendamus adverfarios maxime in eo peccafte, a quo omnes potiffimum abhorrent, quod quidem ultimum pluribus modis præftare poteft; t. oftendendo propenfionem cujuslibet ad vitia, et virtutes, qua impulfus aliquis hoc vel illud prælegit. 2. expvmendo ea, quæ ab illis moribus oriuntur, ut incedat hoc, vel ilJo gradu, furens, anhelans, titubans, et hujufmodi. 3. Si res videatur incredibilis, caufas proferendo, quæ ad eam impulerunt, quod fi nulla legitima caufa inveniatur recurrendum erit ad primam illam libidinem, quæ cæco impetu huc, vel illuc homines proripit. Si res aliqua crudelis, et atrox apponatur, tunc concitandi funt motus animorum graviores per exclamationes, objurgationes, reprehenfiones, comminationes, increpationes, et hujufmodi. Sunt etiam narrationes quædam totæ flebiles, quibus atrox alicujus maleficium, naturæque immanitas, aut innocentium pæna exponitur. Quia duplex narratio, altera, quæ fumraas rerum colligit tantum, altera quæ lingula exponit: hæc fecunda adhibenda eft, quotiefcumque permovendi funt auditores, prima vero cum rei geflaf feries, aut nobis non multum favet, aut ingrata eft auditoribus, aut communis, et trita. Confirmatio, vel fimplex eft, quæ crimen unum, vel conjunfta, qux plura compleftitur. Si fimplex eft, qux firmiflima funt, partim in principio collocentur, partim ad finem referventur, quæ autem mediorra, in mediam turbam conjiciantur. Si conjun&a, et accufemus, quo ordine crimina reo commiffa funt, eo a nobis referantur, fi vero, quæ poftremo fafta funt, leviffima fint, ea nunquam in fine collocanda. Tunc etenim notanda tempora, dignitates, et officia', in quibus fefe reus exercuit, et crimina, qux quoquo tempore, aut officio fufceperit, quorum graviffima quxque primum, et poftremum locum obtineant, cetera vero medium. Notandum unumquodque crimen probandum cffe ex locis, qui pertinent ad llatum, in quo caufa verfatur, ut fingula argumenta vehementer proponantur, hoc eft, nt ftatim initio conglobatione criminum omnium utamur, qua reus obruatur, et judex obftupefcat. Ubi crimina conglobata fuerint, erunt comprobanda, et confirmanda tabulis, decretis, teftimoniis, accuratiufque in fingulis commorandum i quod certe fiet, fi vehementiori aliquo motu crimen augeaxqus. Aliquando inflandum eft, acriufque urgendum, interrogandum, minandum, blandiendum, et cgreftto1 nes Rbetoric* Prcecepta. 223 nes etiam adhibendas funt. Nonnunquam propofitis rationibus in amplificationem graviorem exardefcit Orator, laspe lenta gravitate pondus adjungendo iis, quas dicuntur. Si defendimus eodem ordine utemur, quo ufus eft advcrfarius, quem tamen mutare polfumus, et leviffima primo refutare, partim ad extremum remittere; firmiflima in medium locum conje6fa, aut obfcurare dicendo, aut digreffionibus obruere. Denique optimi oratoris erit, quid judices, quid res poftulcnt, iemper advertere. Peroratio fi accufemus, iras prascipuas, et indignationis motus, fi defendamus, conqucfiionis, fcu miferationis funt excitandi / tametfi cum defendimus, iram movere polfumus ininjuftos accufatores, dum accufamus, mifericordiam in alium. Praster hofcc affe&us alii etiam pro rerum opportunitate excitantur, ut odii, pudoris, amoris, miferationis, doloris, lenitatis, mjfericordias per frequentes hypotipofes, Apoftropbes, deferiptiones, profopopejas, contentiones, de quibus ad fatietatem luperius. Hasc funt generalia prascepta, quas pertinent ad artificium orationis in genere judiciali ; ea monenda lupe r funt, quas ad particulares quafdam orationes fpe6fant, et primo dicendum. De Oratione accufatoria. I N qua modefiiam prasfeferre debet Orator, et molliter, ac frigide profiteri necelfitatem a&i I Nvediva ad hominum mores ftringendos accommodata duplex eft, una in homines, quas non eft ufurpanda temere, nifi publica notentur infamia, vel nullum bonas fpei locum relinquant: Altera in hominum corruptos mores invehitur, et prima longe hasc melior eft. Quascumque ilia fint, cavendum, ne liberius frarna maledicentias laxemus. Exordium ducitur, vel ab admifto fcelere, quod explicari debet: vel a caufa magni momenti, et adftatum Reipublicæ pertinenti ; vel a perfona, in quam invehit, qua; defcribenda eft; vel a circumftantiis loci, temporis, et hujufmodi. Narratio, vel vitam omnem a Puero incipit, fingulaque momenta percurrit cum verborum apparatu, vel certa quædam capita defumit ex pluribus, quas fibi proponat exagitanda. Confirmatio vitii perniciofos effedus expendit, contraque pietatem, leges divinas, humanas, Patriæ mores, majorumque inftituta' efte, contendit. Per amplificationem recenfet incommoda, quas inde vel fequuntur quotidie, vel in pofterum fequi poftiint, nifi judices fasviant in audores. Per Comparationem multorum, qui ob fimilia, vel etiam minora crimina graviter affedifunt, urget hujufmodi hominem, dignum efte extremo fupplicio, exilia, et hujufmodi. Nonnunquam in invidiam, et odium perditum hominem vocat,- fi prsfertim beneficiorum immemor', quam tueri debuerat, Rempublicam everterit. Tradatur interdum per argumenta, et figuras, quæ ad intimos tenlus percellendos pius habeant virium. Epilogus graviores affe&us ciet, iræ, odii, invidiæ, pudoris, et aliorum effe&uum, quibus criminis atrocitas urgeatur, et judices ad pænas repetendas accendantur. Objurgatio, quæ eft fuperioris ad inferiorem reprehenfio, dicitur, quæ fibi proponit emendationem ejus, qui contra officium, et honeftos mores aliquid peccaverit. Quare cum duræ cervicis hominibus ea debet efle intonans, minax, intenranfque pænas, cum illis vero, qui mollis animi funt, pavidique ingenii, fruflra laboratur, fi feveritas induatur. Exordium peti poteft: vel a vituperatione perfonæ, feu facinoris admifli ; vel a rei turpitudine, criminis atrocitatem explicando, cui etiam adjungi debet tif moris motus, et oppofitio vehemens i vel ab admiratione, quæ et rei novitate, atque infplentia nafcatur, ubi et exprobari poterit ja&antia inanis, et fiducia, præfertim, fi ignaviæ fcelus reprehendatur ; vel a (pe virtutis ejus, cui tradita fuerat Reipublica (alus, quam tamen (ubftinere non potuit: vel a dubitatione, quando dubius erit Orator, quo nomine fcelus, quod arguitur, appellet. Interdum etiam caufam, cur queramur, expendit,- nempe quod res acerba contigerit ex fa£lis ejus, quem verbis emendamus; quod inapertum diferimen homines, et negotia per imprudentiam, aut animi demiffionem adduxerit. Narratio non tam objurgationi neceffaria eft, quam commoratio quadam in reponendo crimine, quod per hypotipofim fubjici oculis debet, ut ejus gravitate, vel feritate moveatur js, quem reprehendimus; Obfervandum tamen eft, ne alio nomine crimen vocemus, quam convenit. Confirmatio exagerationem criminis continet, qux et fit pene tota per adjun&a loci, temporis, perfooarum, et hujufmodi. Epilogus acrimoniam orationis verborum lenimento mitiget, quod facile fiet, fi noflram objurgationem ab amore proficifci viderit is, quem objurgamus. Proderit rejicere culpam in aliam, fciiicet in fubitum furorem, vel in alios, qui ad id excitaverint, quibus fubjici poterit vernæ- promiffio, totiufque injuriæ oblivio ; quod fi aliquid fupplicii fit imponendum, id fieri non tam ad repetendas pænas, quam ad eos in officio retinendos, et ad poenitentiam adducendos dicetur. Nonnunquam atrocior efle potefi Epilogus, et tunc ex ante ditiis exagerabitur turpitudo contradi dedecoris. Addi aliqua poterunt ad excitandos motus fpei, metus, amoris, præfertim ab honelto. Poflunt et minis admifeeri preces, ut ii fiedatur aut terreatur illis; ita tamen, ut omnia magis ad amorem, et lenitatem infledantur. Tandem ^propofitæ emendationis finem confequemur, fi eam quam concepimus, bonam de reo fpem aperiamus, et fateamur. EXPOSTULATIO dicitur gravis quædam quærimonia. Cavendum ne fiat ob leves caulas, et fi rem damnamus, voluntas cll excufanda. Infuper habenda efl ratio eorum, apud quos, et ob quas injurias fiat expoitulatio, ufendumque in Omnibus prudentia, ut non ulceremus plagam, quam fanare cupimus; præfertim fi a.pud fuoeuorem potelfatem conqueramur. Exordium duci poteft a laude, et commemoratione beneficiorum, quæ in eos contulimus, apud quos querimur; vel ab ipfis injuriis', quas patimur, præfertim cum noftro jure utimur, nec jam precari opem, et auxilium poftub mus ; vel a quadam excufatione, qua profiteatur Orator fe non fua caufa, fed honeliatis, aut alienæ voluntatis expofiulationem aggredi. Interdum libet oric ce Præcepta. zig dum etiam malevolentia suspicionem amovet, et per dubitationem eruditam nititur de amico queri; aliquando fimulat dolorem, ut gravior fiat conqueftio. Narratio exponit injurias, aliquando etiam prius venia petita, et conquerendi facultate. Confirmatio poft injuriarum expofitionem amplificat eorum magnitudinem, et cum læfar perfonæ patientia confert, cujus rei teftes nonnunquam producit ; Defcriptiones adhibet, profopopasjas, hypotipofes, et alia dicendi lumina, quas motum ammorum excitant. Epilogus precibus ad eos confugit, a quibus folis remedium expeftari porefi, quo in loco affeftus excitat mifericordiaj, clementiæ, ac metus. Si expoftulatio privata fit, nudam, et apertam narrationem poflulat, et nonnunquam excufationem potius, quam accufationcm adhibet. Tamen inexpofitione injuriarum amplificare poteft earum gravitatem, fi præter merita, atque adeo contra jus oilendantur acceptæ. Confirmatio, aut brevis, aut fere nulla efle potefi, in qua per præteritionem profiteri debet Orator, fe generofo filentio multa fupprimere. Qui tamen confirmatio tum eft adhibenda, cum tales funt injuriæ quæ ultra diffimulari nec poflint, nec debeant, pnefertim, dum majora timentur. Conclufio vehementem excitat dolorem cum interpofitis minis, quibus etiam • aliqua deprecatio adjungi potefi, habita femper dignitatis ratione. De Exprobatione, hoc genus orationis exprobat beneficia in alios collega j quod quidem fieri debet opportune, et e re illius, qui beneficium accepit. Exordium tefiatur et appellat confcientiam illius, qui labem ingrati animi contraxit, eamque grandibus fententiis ob oculos ponit, ut vitii turpitudi- nem primo afpedu cognofcat, et cum dolore conde- mnet. Narratio rem totam artificiofe proponit, in qua et noflra in illum beneficia, et ingratum illius in nos animum amplificamus. Confirmatio duas habet partes; in prima benificium commemorat, fed ex acceptarum injuriarum impulfu $ in altera exponit, et amplificat alienum maleficium, quod fiet, ex hypothefi defcendendo ad thefim. Epilogus timoris, et verecundis motus excitat. De Comminatione, In hac Oratione totus eflfe debet orator, ut timorem inferat ei, cui minitatur. Exordium abruptiflimum effe debet, ut velut ex ino- pinato feriat. Oratio tota concifa erit, concitata, minax, gravibus fenteotiis, et axiomatibus redundans, non tamen af- fe&ata, et puerilis. Adhiberi folet vehemens amplifi- catio fceleris, autfacinoris, cui fupplicium intentatur, in qua longiori verborum traftu fefe efferat Oratio. Fingere poteft orator, vel ipfam fceleris cogitationem, et memoriam adeo atrocem effe, ut ad eam vel gra- viffimi viri perhorrefeant. Interdum etiam ne motus langucfcat, utetur communicatione, et pedetentim progredietur. Præterea rem ipfam, ac futurum incommo- dum ita clare defaribet, ut jam non dici, fed cerni oculis videatur. Conclufio' optationem, et adhortationem continebit, ue orajtio cx odio, et malevolentia videatur profetta. DEPRECATIO similis est defensioni in hac tamen fupplex venit Orator, cujus erit, obfervare prudenter circumdantia temporis, ac perfonarum, ne incongrue deprecetur. Exordium fumi potefl, vel a qualitate criminis, cui veniam precamur, vel perfonx, pro qua petimus . t Narratio non efl, cur crimen exponere debeat, ni- fi forte occupemus eos, quos offendimus, et tunc om- nia funt narranda, ac verbis amplificauda, deinde fubjicienda deprecatio. Confirmatio in eo confumi debet, ut per vim argu- mentorum dandam effe veniam fuadeat, quod quidem prædari debet primo a perfona lxfa, vel lædentis, de quibus ea dicenda funt, quæ cuique convenient, fpe- ftata cujufque conditione . .Sciatis tamen prodeffe fem- per, ut dilaudetur, qui læfus eft, præcipue a laude clementis, et ut commendetur, qui Isferit, cum ab ante aifa vita nulla vitiorum labe refperfa meritifque ejus in Patriam, et alios, tum a fpe nempe eum fore perutilem Reipublicx; A crimine ipfo una cum fuis circumdandis, quæ crimen minuere poflfunt, ut fi di- catur errorem admilfum, vel aliorum fuafione, vel im- petu aliquo iracundis. Quod fi hac aftione nainus excufari poterit, odendendum nocere illum duntaxat Au£fori, et illi fatis effe fupplicii cogitaffe, aut fecifle crimen. Si vero crimen fit occultum, orator dicat non prodeundum illud in vulgus, quia ejus tupitudo ad vin- dicantem redibit; A fupplicio inferendo, de quo quaeri poteli, cur inferatur, et cum certum fit inferri illud, ne reus amplius peccet; polliceri debuerit Ora- tor ex illius bona indole fpem vits melioris, fuam- que au&oritatem interponat, et pro eo reconeiliando, fi opus fuerit, fpondeat, oftendat quoque jam odium eoncepiffe in fcjeius, ut fupplicii ad emendationem non opus videatur. Ad Clementiam excitandam dicateum, qui peccavit, fic affligi dolore, et concuti metu, ac timore, ut milericordia dignus videatur meminerit tandem fervandum eflfe decorem. Epilogus vehementiflimos motus contineat, et fi ad parentem agat, orabit, ut meminerit in filium agi, non in fervum, obfecretque, per majorum cineres, per clara facinora. Si vero ad fuperiorem agat, im* ploret ejus Clementiam aliis exhibitam in atrociori et- iam flagitio, proferat exempla majorum ejus in re fi- wili, fidem et obfequium perpetunm polliceatur, ca- ptet interdum benevolentiam, dicatque, quidquid ac- cidit, fc contentum fore ejus judicio etc. AdLaudem Dei, femperque Virginis Mariae, et Reliquorum Sanftorum. Santucci. Luigi Speranza, “Grice e Santucci.” Santucci.